Riga metropoliteni

Riga metrosi () Rigada amalga oshirilmagan metro tizimi boʻlib, Latviya SSR poytaxtida SSSR davri oxirida (1970-1980 yillarda) rejalashtirilgan. Birinchi ishga tushirish maydonchasi qurilishi 1990-yilda boshlanishi kerak edi, ishga tushirilishi 2000-2002-yillarda kutilgan edi. Qurilish Latviya jamoatchiligining noroziligi va SSSR parchalanishi tufayli bekor qilindi.

 Tarixi 
Dastlab, bir million aholiga ega boʻlmagan shaharda (va kichik demografik oʻsish tufayli unga yaqin orada erishish istiqbollari) anʼanaviy metroni yaratish uchun Davlat rejalashtirish standartlari talab qilgan.1960-yillardan boshlab yer osti tezyurar temir yoʻl tizimi rejalashtirilgan. 1966-yil 10-yanvarda “Rigas Balss” gazetasida ommaga taqdim etilgan V. Gritsovskiy boshchiligidagi bir guruh Leningrad shaharsozlari loyihasiga koʻra, aholi punktlari va siyrak tumanlarda tezyurar tramvay liniyalar yer ustida va alohida boʻlishi kerak edi, shahar markazida esa ular yoʻllar ostidagi tunnellarda taxminan 6 metr chuqurlikda harakatlanishi kerak edi. Kelajakda liniya tizimida 82 kilometr yoʻl boʻlishi kerak edi, shundan 20 kilometri yer osti uchastkalarida boʻlishi koʻzda tutilgan edi. Birinchi ishga tushirish qismining oʻzida 5 kilometrlik tunnel qurish rejalashtirilgan edi.

Biroq, Riga ittifoq respublikasining poytaxti sifatida aholi jon boshiga jamoat transportida qatnovlar soni va qoʻshni davlatlardan koʻplab sayyohlar oʻtadigan tranzit punktlari boʻyicha mamlakatda uchinchi oʻrinda turadigan shahar boʻlgan. SSSR rahbariyati Yurmala ittifoq kurortini istisno qildi va 1970-yillarning oxiridan boshlab sakkiz yuz ming kishilik shaharda metro tizimini rejalashtirish va loyihalash boshlandi.

Metroni yaratish 1981-yildan boshlab yer osti shaharlarini rivojlantirishning batafsil rejasiga va 1986-yilda qabul qilingan 2005-yilgacha shaharni rivojlantirishning bosh rejasiga kompleks transport sxemasiga kiritilgan.

Boshlanishida Riga metrosining qurilishi va dastlabki loyihalari uchun texnik-iqtisodiy asoslash (TIA) ustida Moskva Metrogiprotrans instituti ishladi. Birinchi ishga tushirish joyi  - Zasulauksdan VEFgachaligi aniqlangan. 1977-yildagi texnik-iqtisodiy asoslarni 1978-yilda tasdiqlash, batafsil loyihalarini ishlab chiqish,1981-yilda qurilishni boshlash va 1990-yilda foydalanishga topshirish rejalashtirilgan. Kelajakda tizim ikki qatnov liniyasiga ega boʻlishi kerak edi.
Biroz kechiktirishlardan soʻng, 1984-yilda Rigadagi juda murakkab gidrogeologik tuproq sharoitlari Leningradnikiga yaqin boʻlgani sababli, Leningrad institutiga " Lenmetroproekt " ga ishonib topshirilgan batafsil loyihalash boshlandi. 1986-yilga kelib, kelajakdagi uchta qatnov liniyali metro tizimining toʻliq sxemasi amalga oshirish uchun qabul qilindi, birinchi ishga tushirish qismi oʻzgarishsiz qoldi. Qurilishning boshlanish sanasi 1988-yil deb belgilangan, 1996-1997-yillarga yakunlanishi rejalashtirilgan.
Stansiya interyerining meʼmoriy va badiiy dizaynini Moskva metrosining Rijskaya stantsiyasining ichki qismini loyihalash boʻyicha biroz tajribaga ega boʻlgan mahalliy meʼmorlar ishlab chiqish taklif qilindi. 1983-yilning oʻzidayoq birinchi ishga tushirish stantsiyalarining eng yaxshi ichki dizayni uchun tanlov oʻtkazildi.

1979-1988-yillarda rejalashtirish va loyihalash uchun birinchi ishga tushirish maydonchasi yoʻnalishi boʻylab 200 ga yaqin qidiruv quduqlari qurildi. 1986-yilda qurilishga tayyorgarlik ishlari kompleksi boshlandi, bu kamida ikki yil davomida amalga oshirilishi kerak edi. Buning uchun 7,5 million rubl ajratildi. va “Stroymexanizatsiya” pudrat tashkiloti qurilish ishlariga jalb qilingan. Granita koʻchasida qurilish maydonchasi va "Metrostroy" uchun ikkita ishlab chiqarish bazasi qurildi: birinchisi 200 avtomobilga moʻljallangan karvon uchun - CHES-1 yaqinidagi Chekurkalnsda, ikkinchisi - Bolderadagi qurilish texnikasi uchun. Binolarni buzish, er osti kommunikatsiyalarini koʻchirish, vaqtinchalik binolar va er usti togʻ-kon komplekslarini qurish uchun qurilish maydonchalarini tayyorlash, Vyborg granitini tanlash va sotib olish boʻyicha ishlar boshlandi.

1989-yilga kelib, birinchi ishga tushirish maydonchasi uchun barcha ishchi dizaynlar tayyorlandi va Moskvada tasdiqlangan. 1990-yilda Minsk metrosi quruvchilari yordamida qurilish boshlanishi kerak edi. Birinchi ishga tushirish joyi 2000-2002-yillarda tayyor boʻlishi kerak edi. Uning taxminiy qiymati 250 million rublni tashkil etdi va oʻsha bu  yillardagi narxlarda boshqa shaharlarga qaraganda sezilarli darajada yuqori boʻlgan, shaharning zich joylashgan hududlarida ogʻir tuproqlarda qurilishning murakkab muhandislik va geologik sharoitlari tufayli xarajatlar ancha yuqori boʻlgan(kilometriga 25 million rubldan ortiq oʻrtacha qiymat 15 million rubl boʻlgan). Moliyalashtirish asosan ittifoq markazidan kelishi kerak edi, respublika 10-12 million rubl depoga, 2,5 million rubl. — muhandislik binosiga, 4-5 million rubl. — stansiyalarda kommunikatsiyalarni uzatish va tayyorlashga ajratish buyurildi.

 Loyiha tavsifi 
Loyihaga koʻra, Birinchi liniyaning birinchi ishga tushirish qismi markazni (Eski shahar ostidan oʻtmasdan) va Gʻarbiy Dvina daryosining ikkala tomonidagi shahar qismlarini bogʻlagan, uzunligi 8,3 km va sayohat vaqti 12 daqiqa boʻlgan. Usgbu qatnov liniyasi gavjum soatlarda 40 juft poyezd va loyihalash davrida nomlari oʻzgargan 8 stantsiyaga ega boʻlgan va meʼmorlarning rejalariga koʻra interyer turli mavzularni aks ettirgan:

 "Zasulauks" - dengiz boʻyida dam olish (meʼmorlar A. Purvins va A. Gelzis)
 "Agenskalns", ilgari "Aurora" - inqilob (meʼmor I. Petruxov)
 "Daugava", ilgari "Uzvaras" - Riga respublikaning dengiz darvozasi sifatida (meʼmor A. Purvins)
 "Vokzalnaya", ilgari "Markaziy" - SSSRdagi xalqlar doʻstligi (meʼmorlar A. Purvins va M. Gundars)
 "Do'stlik", ilgari "Kirova" - Latviyada Sovet hokimiyatining oʻrnatilishi (meʼmor A. Kronbergs)
 “Vidzeme bozori”, ilgari “Rainisa”, ilgari “Inqiloblar” – milliy madaniyat va turmush (meʼmor A. Purvins)
 "Oshkalniy" - Ulugʻ Vatan urushi (meʼmor M. Gelzis)
 "VEF" - ish (meʼmor Valeriy Kadirkov)

Birinchi ishga tushirish maydonchasida yopiq usulda qurilgan 4 ta chuqur stansiya (Daugavadan Vidzeme bozorigacha) va ochiq konda qurilgan 4 ta sayoz stansiya mavjud edi.

Birinchi qism yetkazib berilgandan soʻng, Birinchi qator sharqdan Yuglagacha va gʻarbdan Imantagacha choʻzilishi kerak edi.

Keyinchalik, Ikkinchi liniyaning sharqiy qismini markazdan Plavnieki, Dreilini va uchinchi liniyaning shimoliy qismini markazdan Sarkandaugavagacha boʻlgan yangi massivlarga qurish rejalashtirilgan edi, ular qurib bitkazilgandan soʻng vaqtincha bitta chiziqni tashkil qilar edi.

Uchinchi liniyaning janubiy qismini Ziepniekkalnsgacha va Ikkinchi liniyaning gʻarbiy qismini Bullju kapagacha qurish natijasida markazdagi uchta almashuv stansiyalarida kesishgan uchta liniyadan iborat metro tizimi paydo boʻlar edi.

2021-yilga kelib Riga metrosi 33 ta bekatdan iborat boʻlishi rejalashtirilgan edi.

 Norozilik va loyihaning bekor qilinishi 
Olimlar, mutaxassislar, yashil va milliy harakatlar va boshqa jamoatchilikning metro qurilishiga birinchi eʼtirozlari 1987-yilda paydo boʻlgan. 1988-yilda keng tarqalgan norozilik namoyishlari, shu jumladan „METRO — NĒ!“ shiori ostida ommaviy namoyishlar boshlandi, ular 1989-yilda yangi tashkil etilgan mahalliy komissiyaning salbiy texnik-iqtisodiy hisoboti va hokimiyatning metro yaratish boʻyicha barcha rejalarni bekor qilish toʻgʻrisidagi qarori bilan tugatildi. Barcha tayyorgarlik ishlari qisqartirildi.

Katta tarixiy qadriyatga ega boʻlgan shahar markazining meʼmoriy ansambliga xavf tugʻdirishi, oila aʼzolari bilan koʻp sonli migrant metro quruvchilarning kelishi, katta xarajatlar evaziga transport ortiqchaligi tufayli iqtisodiy maqsadga muvofiq emasligi va samarasizligi va nosozliklar, nogironlarning ehtiyojlarini hisobga olmaslik, metro bekatlari atrofidagi jamoat joylarining haddan tashqari gavjum boʻlishi va boshqalar asosiy sabablardan boʻlgan.

Bugungi kungacha tayyorgarlik davrida qazilgan 100 dan ortiq qidiruv quduqlari saqlanib qolgan. Ulardan 20 tasi 2001-yilda, yana 25 tasi 2014-yilda tugatilgan. Diametri 10-20 sm, chuqurligi 4-10 metr boʻlgan oʻnlab boshqalari xususiy hududda joylashgan, ularning texnik holati nazorat qilinmaydi.

 Mustaqil Latviyada 
SSSR parchalanganidan keyin mustaqil Latviya metro qurish gʻoyasiga qaytmadi. Riga shahar kengashining shaharsozlik boʻlimi maslahatchisi, meʼmor Gunars Asarisning soʻzlariga koʻra, Riga har bir kilometr uchun 200 million evrolik metro narxini koʻtara olmaydi. Hali ham tezyurar tramvaylar joriy etilishiga umid bor .

 Havolalar 

 Amalga oshirilmagan. Metro
 Rigada metro qurmoqchi edilar
 Amalga oshirilmagan transport loyihalari 
 Oltita Riga metro stantsiyasining eskizlari yoki Zasulauksadan VEFgacha 12 daqiqada
 Metrolar. — M., Transport. — 1988-yil
 Kelajakdagi metro yoʻnalishlari // Izvestiya gazetasi, 02/11/1986
 shahar xaritasidagi chiziqlar
 myriga.info forumidagi materiallar va muhokamalar
 materiallar va forumdagi muhokamalar
 „Bizning transportimiz“ forumidagi materiallar va muhokama
 Riga metro loyihasi haqida video
 Latviyaning TV5 telekanali tomonidan suratga olingan Riga metro loyihasi haqida video

 Manbalar 

Turkum:SSSRning yirik qurilishi tugallanmagan loyihalari
Turkum:Latviya