Sind (xalifalik viloyati)

Sind () Umaviylar xalifaligi va keyinchalik Abbosiylar xalifaligining post-klassik Hindistondagi maʼmuriy boʻlinmasi boʻlib, taxminan 711-yilda arab harbiy qoʻmondoni Muhammad ibn al-Qosim tomonidan zabt etilgandan soʻng, taxminan milodiy 854-yilda mustaqil sulolalar tomonidan Habbariy amirligi va Moʻlton amirligining tashkil etilishigacha arab xalifaligi tarkibida qolgan. „Sind gubernatori“ (Al-Ya'qubi, pp. 388, 557, 448, 599; al-Tabari, v. 32: p. 106) Pokistonning hozirgi Sind va Janubiy Panjob viloyatlari ustidan xalifalik nazoratini amalga oshirgan amaldor boʻlib, Balujistondagi Makron ham uning nazorati ostida boʻlgan.

Gubernator viloyatdagi musulmonlarning bosh amaldori boʻlib, mintaqada xavfsizlikni taʼminlashga masʼul boʻlgan. Gubernator viloyat harbiylari rahbari sifatida Hindistonning musulmon boʻlmagan qirolliklariga qarshi yurishlarni ham boshqargan. Viloyatga tayinlangan noiblar toʻgʻridan-toʻgʻri xalifa yoki vakolatli boʻysunuvchi vakil tomonidan saylanib, ular oʻlgunlaricha yoki ishdan boʻshatilgunlaricha lavozimda qolishgan.

 Geografiyasi 

Sind -yilda bosib olganidan to IX asr oʻrtalarigacha Umaviylar va Abbosiy xalifaliklarining chegara viloyati boʻlgan. Viloyat xalifalikning olis sharqiy mintaqasida joylashgan boʻlib, oʻsha paytda markazlari Hind mintaqasida joylashgan Hindistondagi musulmonlar qoʻlida boʻlgan hududlardan iborat edi. Sind gʻarbda Makron, shimoli-gʻarbda Seyiston va Turon tumani, shimoli-sharqda Moʻlton, sharqda Thar choʻli, janubi-sharqda musulmon boʻlmagan Hind yerlari va janubi-gʻarbda Hind okeani bilan chegaradosh boʻlganLe Strange, pp. 331–2 and Map 7; Blankinship, pp. 110–2.

 Tarixi 

 Sindning bosib olinishi 


|left

Sind musulmon istilolari tarixida nisbatan kechroq egallangan boʻlib, bu voqea hijratdan (islom taqvimining boshlanishi) deyarli bir asr keyin sodir boʻlgan. Musulmonlarning Hindistonga qarshi harbiy yurishlari Umar (634–644) hukmronligi davridayoq boshlangan boʻlsa-da, mintaqani egallash surʼati dastlab sekin kechgan. 636-yilda arab dengiz kuchlari gujaratlar Latasi va Thana egallanganidan keyin Chalukyalar nazoratiga oʻtgan Broachga hujum qilgan. Ushbu yurish boshida biroz muvafaqqiyatga erishilgan boʻlsa-da, mudofaachilarning kuchli qarshiligi tufayli ushbu shaharlar qoʻlga kiritilmagan. Hindiston chegarasiga (Tagʻr al-Hind) bir qancha gubernatorlar tayinlanib, ularga sharqda yurishlar olib borish vazifasi yuklatilgan. Ushbu yurishlarning baʼzilari muvaffaqiyatli boʻlgan boʻlsa-da, boshqalari magʻlubiyat bilan yakunlangan. Bir qancha gubernatorlar harbiy yurishlarda halok boʻlgan.

Derril N. Maklinning fikriga koʻra, Sind va xalifa Alining dastlabki partizanlari yoki proto-shialar oʻrtasidagi bogʻliqlik islom paygʻambari Muhammadning hamrohi Hakim ibn Jabalah al-Abdiyga bogʻliq boʻlib, u 649-yilda Sind orqali Makronga sayohat qilib, xalifaga hudud haqida hisobot taqdim etgan. U Alini qo‘llab-quvvatlagan va [[Jatlar|Sindiy jatlar}] bilan boʻlgan Tuya jangida halok bo‘lganM. Ishaq, "Hakim Bin Jabala - An Heroic Personality of Early Islam", Journal of the Pakistan Historical Society, pp. 145-50, (April 1955).. Ali hukmronligi davrida koʻplab jatlar islom dinini qabul qilganIbn Athir, Vol. 3, pp. 45–46, 381, as cited in: S. A. N. Rezavi, "The Shia Muslims", in History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization, Vol. 2, Part. 2: "Religious Movements and Institutions in Medieval India", Chapter 13, Oxford University Press (2006). .. Ali qo‘shinining zobitlari Horis ibn Murra al-Abdiy va Sayfi ibn Fil ash-Shayboniy 658-yilda sindiy qaroqchilariga hujum qilib, ularni Qiqongacha (hozirgi Kvetta) quvib borganIbn Sa'd, 8:346. The raid is noted by Balâdhurî, "fatooh al-Baldan" p. 432, and Ibn Khayyât, Ta'rîkh, 1:173, 183–84, as cited in: Derryl N. Maclean, Religion and Society in Arab Sind. Pg. 126, EJ Brill: Leiden, 1989. .. Sayfiy 660-yilda Damashq yaqinida Hujr ibn Adi al-Kindiy bilan birga boshi kesilgan Alining yetti tarafdoridan biri ediTabarî, 2:129, 143, 147, as cited in: Derryl N. Maclean, Religion and Society in Arab Sind, p. 126, EJ Brill (1989) ..

Muoviya I xalifaligi vaqtida () Makron viloyati boʻysundirilib, u yerda garnizon tashkil etilgan. Keyingi oʻn yilliklar davomida musulmonlar sharqqa qarab kengayib, Qusdar tumanini bosib olib, Qandabil va Qiqon atrofidagi hududlarga bostirib kirishganGabrieli, p. 283; Wink; pp. 129, 131; al-Baladhuri, pp. 209–15; al-Ya'qubi, pp. 278, 330–1.

Sind  711-yilda Sind podshosi Dahirga qarshi yurish uyushtirish uchun yuborilgan Muhammad ibn Qosim at-Saqafiy tomonidan bosib olingan. Makrandan o'tib, uning aholisini mag'lub etgandan so'ng, Muhammad Sindga kirib, qamaldan keyin vayron bo'lgan va qisman musulmonlar tomonidan mustamlaka qilingan Daybul port shahriga hujum qildi. Makrondan oʻtib, uning aholisini magʻlub etgandan soʻng, Muhammad Sindga bostirib kirib, qamaldan keyin vayron boʻlib, qisman musulmonlar mustamlakasiga aylantirilgan Daybul port shahriga hujum qilgan. Bu g‘alabadan so‘ng Muhammad shimolga yo‘l olib, Dahir bilan toʻqnashgan va jangda uni mag‘lub etib, o‘ldirgan. Shundan soʻng, u keyingi bir necha yil davomida Sind va Moʻltonda tashviqot olib borib, mamlakatning turli shaharlarini oʻziga boʻysunishga majbur qilgan.

Bu istilolar xalifa Volid I () vafot etgan 715-yilgacha davom etgan. Xalifa Sulaymon taxtga chiqqanidan ko‘p o‘tmay Muhammad hibsga olinib, qatl etilgan. Sindni nazorat qilish uchun hukumat tomonidan uning o‘rniga boshqa shaxs yuborilganGabrieli, pp. 283–92; Wink, pp. 202–7; al-Baladhuri, pp. 216–24; al-Ya'qubi, pp. 345–7, 356; Encyclopaedia of Islam, s.v. "Sind" (T.W. Haig-[C.E. Bosworth]).

Oʻshandan boshlab Sind xalifalik viloyatidan Moʻltongacha, Panjob darvozalarigacha choʻzilgan hududlarda avval Umaviylar, keyin Abbosiylar xalifaligining 854-yilgacha davom etgan hukmronligi tufayli hind qirolliklari, xususan, Maytrakalar va Gurjara-Pratiharalar kabi Kobulshohlar ham janubi-sharqdan musulmonlarning qoʻshimcha tahdidiga duch kelishlari kerak edi.

 Umaviylar davri 

Hudud zabt etilishi natijasida Sind xalifalik viloyatiga aylanib, uni boshqarish uchun noiblar tayinlangan. Gubernator chegara viloyati qoʻmondoni sifatida mamlakatni tashqi bosqinlardan himoya qilishga masʼul boʻlib, oʻz xohishiga koʻra Hindga (Hindiston) yurishlar uyushtirishi mumkin edi. Gubernatorn yurisdiktsiyasiga qoʻshni Makron, Turon va Moʻlton viloyatlari ham kirganBaloch and Rafiqi, pp. 293–4. Bundan tashqari, Hindda bosib olgingan har qanday hudud uning hokimiyat hududiga qoʻshilganAl-Baladhuri, p. 227.

Umaviylar xalifaligining maʼmuriy ierarxiyasida viloyatga noiblar tanlash masʼuliyati Iroq noibiga, agar bu lavozim boʻsh boʻlsa, Basra noibiga yuklatilgan. Agar Iroq noibi xalifadan aniq buyruq olmasa ham Sindga noiblarni tayinlash va lavozimdan ozod qilish vakolatiga ega boʻlib, noiblarning viloyatdagi faoliyatini nazorat qilish bilan shugʻullanganBlankinship, pp. 62–3.

Tarixchi Xalifa ibn Xayyotning yozishicha, Muhammad ibn Qosim hokimiyati qulagandan so‘ng Sind noibining vazifalari vaqtincha ikki amaldor o‘rtasida taqsimlangan bo‘lib, ulardan biri harbiy ishlarga, ikkinchisi soliq ishlariga mas’ul bo‘lgan. Tez orada bu oʻzgarish bekor qilinib, keyingi gubernator Habib ibn al-Muhallab al-Azdiy viloyatdagi moliyaviy va harbiy ishlar ustidan toʻliq hokimiyatga ega boʻlganKhalifah ibn Khayyat, 318.

Umumiy qoidaga ko‘ra, Umaviylar davrida viloyat noibliklarini deyarli faqat arablar egallaganBlankinship, p. 41 va bu tendensiya ushbu davrda Sindga tayinlanganlarda ham o‘z aksini topgan. Qaysiy-Yamaniy qabilaviy siyosati noiblar tayinlash va ishdan bo‘shatishda ham kuchli rol o‘ynaganCrone, pp. 142 ff.; Blankinship, pp. 45–6, 98; Shaban, pp. 120 ff.. Agar Iroq noibi Qaysiy boʻlsa, uning Sinddagi noibi ham Qaysiy boʻlishi mumkin edi. Agar u Yamaniy boʻlsa, uning tanlovi ham Yamaniy boʻlishi mumkin edi. Biroq, baʼzi istisnolar ham mavjud. Junayd ibn Abdurrahmon al-Murriy avvaliga Sind noibi etib qaysiy hamkasbi tomonidan tayinlangan, biroq Iroq noibi yamaniy shaxs boʻlganidan keyin ikki yil davomida o‘z lavozimini saqlab qolishga ruxsat berilganAl-Ya'qubi, p. 379; Khalifah ibn Khayyat, p. 359; Crone, p. 147.

Umaviylar davridagi Sind noiblari musulmon boʻlmagan Hind qirolliklariga qarshi keng koʻlamli yurishlar olib borib, turli natijalarga erishgan. Junaydning yurishlari koʻp jihatdan muvaffaqiyatli boʻlgan, ammo uning vorisi Tamim ibn Zayd al-Utbiy qiyinchiliklarga duch kelib, musulmonlar Hinddan chekinishga majbur boʻlgan. Keyingi noib Hakam ibn Avana Hindda shiddatli targʻibot olib borib, dastlab qisman gʻalabaga erishgan boʻlsa-da, u ham taqdirida oʻzgarishni boshdan kechirib, oxir-oqibat oʻldirilgan. Hindga bosqinlar Hakam vafotidan keyin ham davom etgan, biroq yirik hududiy yutuqlarga erishilmagan va Hindistonda musulmonlarning mavjudligi asosan Hind vodiysi mintaqasi bilan cheklanib qolganAl-Baladhuri, pp. 225–9; Blankinship, pp. 131–4; 147–9; 186–90, 202–3; Wink, 207-9.

Hakam Sinddagi musulmonlar mavqeini mustahkamlashga qaratilgan saʼy-harakatlari doirasida Mahfuza harbiy garnizonini qurib, uni poytaxti () etib belgilagan. Oradan ko‘p o‘tmay Muhammad ibn Qosimning o‘g‘li Amr Mahfuza yaqinida yana bir shahar qurib, uni Mansura deb atagan. Bu oxirgi shahar oxir-oqibat Sindning doimiy maʼmuriy markaziga aylanib, Umaviy va Abbosiy noiblarning qarorgohi boʻlib qolganAl-Ya'qubi, pp. 380, 389; al-Baladhuri, pp. 228–9; Encyclopaedia of Islam, s.v. "al-Mansura" (Y. Friedmann).

Sinddagi xalifalik noiblarining nomlari Xalifa ibn Xayyot va Yaʼqubiy asarlarida saqlanib qolgan. Ikki muallifning versiyalari oʻrtasida baʼzi farqlar mavjud boʻlib, ular quyida qayd etilgan. Balozuriyning ilk musulmon davlati harbiy istilolariga bag‘ishlangan Kitob futuh ul-buldon asarida Sindda xizmat qilgan ko‘plab noiblarning ismlari ham bor.
 Harbiy noiblar Ismi Yillar Lavozimnitugatishi Izohlar Muhammad ibn Qosim al-Saqafiy711—715Lavozimidan boʻshatilganSindning bosib olinishi. Iroq noibi Hajjoj ibn Yusuf as-Saqafiy tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, pp. 345–7, 356; Khalifah ibn Khayyat, pp. 304–7, 310, 318; al-Baladhuri, pp. 216–25; al-Tabari, v. 23: p. 149; Crone, p. 135. Habib ibn al-Muhallab al-Azdiy715—717Lavozimidan boʻshatilgan(?)Sulaymon ibn Abdulmalik yoki Solih ibn Abdulrahmon tomonidan lavozimga tayinlanganAl-Ya'qubi, p. 356; Khalifah ibn Khayyat, p. 318; al-Baladhuri, p. 225; Crone, p. 141. Habib either was dismissed or resigned, since he remained alive until 102/720; al-Tabari, v. 24: pp. 134–7.Abdulmalik ibn Misma717-yildanLavozimidan boʻshatilganYaʼqubiyning roʻyxatida mavjud emas. Basra noibi Adi ibn Artah al-Fazariy tomonidan tayinlanganKhalifah ibn Khayyat, p. 322.Amr ibn Muslim al-Bahiliy720-yilgachaAgʻdarilganYaʼqubiy roʻyxatida mavjud emas. Adi ibn Artah tomonidan tayinlanganKhalifah ibn Khayyat, pp. 322, 333; al-Baladhuri, p. 225.Ubaydulloh ibn Ali al-Sulamiy721-yildanLavozimidan boʻshatilganYaʼqubiy roʻyxatida mavjud emas. Iroq noibi Umar ibn Hubayra al-Fazariy tomonidan tayinlanganKhalifah ibn Khayyat, p. 333; Crone, p. 146.Junayd ibn Abdulrahmon al-Murriy726-yilgachaLavozimidan boʻshatilganUmar ibn Hubayra tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, pp. 379–80; Khalifah ibn Khayyat, pp. 333, 359; al-Baladhuri, pp. 226–7; Crone, pp. 98; 147.Tamim ibn Zayd al-Utbiy726-yildanVafot etgan(?)Iroq noibi Xolid ibn Abdulloh al-Qasriy tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, p. 380; Khalifah ibn Khayyat, p. 359; al-Baladhuri, p. 227-8; Crone, p. 148. Al-Ya'qubi and al-Baladhuri both give his nisbah as al-'Utbi. According to Khalifah ibn Khayyat, he was dismissed from office.Hakam ibn Avana740-yilgachaOʻldirilganXolid ibn Abdulloh tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, pp. 380, 388–9; Khalifah ibn Khayyat, pp. 354, 359; al-Baladhuri; pp. 228–9; Crone, p. 147.Amr ibn Muhammad as-Saqafiy740—744Lavozimidan boʻshatilganMuhammad ibn al-Qosimning oʻgʻli. Iroq gubernatori Yusuf ibn Umar as-Saqafiy tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, pp. 389–90, 399–400; Khalifah ibn Khayyat, pp. 354, 359, 366; al-Tabari, v. 26: pp. 199–200.Yazid ibn Irar al-Kalbiy(?)740-yillarAgʻdarilganManbalarda ismi va hukmronligi bilan bogʻliq turli maʼlumotlar mavjud. Batafsil ushbu izoh bilan tanishingIn al-Ya'qubi, pp. 399–400, 407, this individual is named as Yazid ibn Irar (although the editor, p. 389, notes variant readings, including Izzan) and is said to have replaced 'Amr ibn Muhammad as governor in the reign of al-Walid ibn Yazid; he remained as governor until Mansur ibn Jumhur al-Kalbi arrived in Sind and killed him. Khalifah ibn Khayyat, p. 357, calls him Muhammad ibn Irar al-Kalbi and claims he became governor on an interim basis, after the death of al-Hakam ibn Awana; subsequently he was dismissed in 122/740 by the governor of Iraq, Yusuf ibn Umar al-Thaqafi, and replaced with Amr. All this is said to have taken place during the reign of Hisham. Al-Tabari, v. 26: pp. 199–200, calls him "Muhammad ibn Ghazzan – or Izzan – al-Kalbi" and states that he was appointed to succeed Amr in 126/744 by the governor of Iraq, Mansur ibn Jumhur al-Kalbi, in the reign of Yazid ibn al-Walid; he does not specify Muhammad's fate..

 Moliyaviy noiblar Ismi Yillar Lavozimnitugatishi IzohlarYazid ibn Abi Kabsha as-Saksakiy715OʻldirilganYaʼqubiy roʻyxatida mavjud emas. Iroqning moliyaviy rahbari Solih ibn Abdulrahmon tomonidan tayinlanganKhalifah ibn Khayyat, p. 318; al-Baladhuri, pp. 224–5; Crone, p. 96.Ubaydulloh ibn Abi Kabsha as-Saksakiy715(?)Lavozimidan boʻshatilgan.Yaʼqubiy roʻyxatida mavjud emas. Yazid ibn Abi Kabshaning ukasi va oʻlimidan keyin lavozimiga tayinlangan vorisiKhalifah ibn Khayyat, p. 318.Imron ibn an-Noʻmon al-Kalaiy715(?)NomaʼlumYaʼqubiy roʻyxatida mavjud emas. Solih ibn Abdulrahmon tomonidan tayinlanganKhalifah ibn Khayyat, p. 318; Crone, p. 142.Imrondan keyin moliyaviy va harbiy ishlar birgalikda Habib ibn al-Muhallabga topshirilgan.
 Abbosiylar davri 

Abbosiylar inqilobi davrida Sind Umaviylarga qarshi kayfiyatdagi qoʻzgʻolonchi Mansur ibn Jumhur al-Kalbiy qoʻlida edi. Abbosiylar Umaviylar ustidan gʻalaba qozongandan so‘ng dastlab viloyatni Mansur qo‘lga kiritgan, ammo bu holat uzoq davom etmay, yangi sulola Muso ibn Ka’b at-Tamimiyni mintaqani egallash uchun yuborgan. U Mansurni mag‘lub etib, Sindga kirishga muvaffaq bo‘lgan va shu orqali viloyat ustidan Abbosiylar hukmronligini mustahkamlagan.

Yangi sulola hokimiyatga kelganidan keyin Sindning maʼmuriy maqomi biroz noaniq boʻlib, noiblar bevosita xalifa yoki Xuroson noibi Abu Muslim tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, pp. 407, 429; Khalifah ibn Khayyat, p. 413; al-Baladhuri, p. 230; al-Tabari, v. 27: p. 203. Bu holat  755-yilda Abu Muslim oʻldirilishigacha davom etgan. Bundan keyin Sind uchun tayinlovlar deyarli har doim xalifa va markaziy hukumat tomonidan amalga oshirilgan.

Abbosiylar xalifaligining birinchi asrida noiblar musulmon boʻlmagan Hind qirolliklariga qarshi bosqinlarni davom ettirgan va baʼzi kichik yutuqlarga erishgan. Tarixchilar, shuningdek, noiblarning Sindda barqarorlikni saqlash uchun turli kurashlarini ham qayd etganlar. Bu kurashlarning sabablari qabilalar oʻrtasidagi oʻzaro urushlar, Aliy partizanlari va itoatsiz arab guruhlari vaqti-vaqti bilan hukumatning mintaqa ustidan nazoratiga tahdid qilishgani kabilar edi. Muammolarning yana bir manbai noiblarning oʻzi edi. Sindga tayinlangan ayrim shaxslar abbosiylarga qarshi isyon koʻtarishga urinib, markaziy hokimiyat ularni qurol kuchi bilan boʻysundirishga majbur boʻlgan. Umuman olganda, Abbosiylarning Sinddagi hokimiyati sulola hukmronligi davrida oʻz kuchini saqlab qolganWink, pp. 209–12; al-Baladhuri, pp. 230 ff..

Abbosiylar davrida arablar noiblik lavozimini ketma-ket egallashda davom etgan, ammo vaqt oʻtishi bilan tanlovlar biroz xilma-xil boʻlgan. Xalifalar Al-Mahdiy () va Rashid () davrida Sindga baʼzan arab boʻlmagan rahbarlar (mavaliylar) tayinlanganThese were Layth and Salim, as well as their respective sons. Crone, pp. 192, 194; Khalifah ibn Khayyat, pp. 441, 446, 463. Maʼmun xalifaligi davrida () noiblik fors barmakiylar oilasi aʼzosiga berilgan va viloyat bir necha yillar ularning tasarrufida qolganEncyclopaedia of Islam, s.v. "al-Baramika" (D. Sourdel). Barmakiylardan keyin Sind nazorati turkiy general Itaxga berilib, u viloyatning amaldagi boshqaruvini arab boʻlgan shaxsga topshirganAl-Ya'qubi, p. 585. Bu davrda taniqli Muhallabiylar oilasining bir qancha vakillari Sindda xizmat qilgan. Ularning birlashgan boshqaruvi oʻttiz yildan ortiq vaqtni qamrab olgan. Horun ar-Rashid davrida Abbosiylar oilasining bir necha kichik aʼzolari ham viloyatga noib etib tayinlangan.
 Ismi Yillar Lavozimnitugatishi IzohlarManasur ibn Jumhur al-Kalbiy747—751QoʻzgʻolonSindni dastlab Umaviylarga qarshi isyonchi sifatida egallab olgan, keyin Abbosiylar tomonidan noib etib tasdiqlanganAl-Ya'qubi, pp. 407, 429; Khalifah ibn Khayyat, p. 413; al-Baladhuri, p. 230; al-Tabari, v. 28: pp. 195, 198, 203; Crone, p. 158.Mugʻallis al-Abdiy751(?)OʻldirilganXalifa as-Saffoh yoki Xuroson noibi Abu Muslim tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, p. 407; Khalifah ibn Khayyat, p. 413; al-Baladhuri, p. 230.Musa ibn Kaʼb at-Tamimiy752—754Isteʼfoga chiqqanAs-Saffoh yoki Abu Muslim tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, pp. 429, 448; Khalifah ibn Khayyat, pp. 413, 433; al-Baladhuri, p. 230; al-Tabari, v. 27: p. 203-04; v. 28: p. 75; Crone, p. 186.Uyayna ibn Muso at-Tamimiy754—760QoʻzgʻolonMuso ibn Kaʼbning oʻgʻli va otasi tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, p. 447-8; Khalifah ibn Khayyat, p. 433; al-Tabari, v. 28: pp. 75, 77–8; Crone, p. 186. According to both al-Ya'qubi and al-Tabari, 'Uyaynah's rebellion occurred in the year 142/759.Umar ibn Hafs Hazarmard760—768Lavozimidan boʻshatilganMuhallabiylar oilasi aʼzosi. Xalifa Mansur tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, p. 448; Khalifah ibn Khayyat, p. 433; al-Baladhuri, p. 231, who however places 'Umar's governorship after Hisham ibn 'Amr's; al-Tabari, v. 28: p. 78; v. 27: pp. 51–55; Crone, p. 134.Hisham ibn Amr at-Tagʻlibiy768—774Lavozimidan boʻshatilganXalifa Mansur tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, pp. 448–9; Khalifah ibn Khayyat, p. 433; al-Baladhuri, pp. 230–1; al-Tabari, v. 29: pp. 51, 54–6, 68, 77, 79; Crone, pp. 167–8.Bistom ibn Amr at-Tagʻlibiy774(?)Lavozimidan boʻshatilganYaʼqubiy roʻyxatida mavjud emas. Hisham ibn Amrning ukasi va akasi tomonidan tayinlanganKhalifah ibn Khayyat, p. 433; Crone, p. 168. Al-Tabari, v. 29: pp. 180, 193, however, says that Bistam was governor after the death of Ma'bad ibn al-Khalil until the arrival of Rawh ibn Hatim to Sind, although he also claims (p. 172) that Rawh was appointed as governor immediately following Ma'bad's death. Al-Ya'qubi, p. 448, mentions Bistam as Hisham ibn Amr's deputy in al-Mansurah, but makes no mention of him as a full governor..Maʼbad ibn al-Xalil at-Tamimiy774—775/6Vafot etganIbn Xayyot tomonidan boshqa ism bilan keltirilgan. Al-Mansur tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, p. 449; Khalifah ibn Khayyat, p. 433, where however he is named as Sa'id ibn al-Khalil (which the editor notes is a possible error); al-Tabari, v. 29: pp. 79, 80, 172. Ibn Khayyat says that he died in the reign of al-Mansur, while al-Tabari claims that he died in 159/776, in the reign of al-Mahdi..Muhammad ibn Maʼbad at-Tamimiy775(?)Lavozimidan boʻshatilganYaʼqubiy roʻyxatida mavjud emas. Maʼbad ibn al-Xalilning oʻgʻli va noib sifatida otasiga merosxoʻr boʻlganKhalifah ibn Khayyat, pp. 433 (where he is named as Muhammad ibn Sa'id), 440 (where he is Muhammad ibn Ma'bad).Ravh ibn Hotim al-Muhallabiy776—778Lavozimidan boʻshatilganMuhallabiy oilasi aʼzosi. Xalifa Al-Mahdiy tomonidan tayinlanganal-Ya'qubi, p. 479; Khalifah ibn Khayyat, p. 441; al-Tabari, v. 29: pp. 195, 203, who however places Rawh's appointment in 160/777; Crone, p. 134.Nasr ibn Muhammad al-Xuzoiy778—781Vafot etganAl-Mahdiy tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, pp. 479–80; Khalifah ibn Khayyat, p. 441; al-Tabari, v. 29: pp. 203, 216, 218; Crone, p. 185.Az-Zubayr ibn al-Abnbos781(?)Lavozimidan boʻshatilganIbn Xayyot roʻyxatida mavjud emas. Hech qachon Sindga bormagan. Al-Mahdiy tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, p. 480.Sufyah ibn Amr at-Tagʻlibiy (?)781—782Lavozimidan boʻshatilganIsmi turli manbalarda turlicha berilgan. Hisham ibn Amrning ukasi. Al-Mahdiy tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, p. 480; Khalifah ibn Khayyat, p. 441; al-Tabari v. 29: p. 219, who all give different names for this individual; Crone, p. 168.Lays ibn Tarif782—785Lavozimidan boʻshatilganAl-Mahdiy tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, p. 480; Khalifah ibn Khayyat, p. 441; al-Tabari, v. 29: p. 222; Crone, p. 192.Muhammad ibn Lays785—786Lavozimidan boʻshatilganYaʼqubiy roʻyxatida mavjud emas. Lays ibn Tarifning oʻgʻli. Al-Hodiy xalifaligi davrida tayinlanganKhalifah ibn Khayyat, p. 446.Lays ibn Tarif786-yildanLavozimidan boʻshatilganYaʼqubiy roʻyxatida mavjud emas. Horun ar-Rashid xalifaligi davrida qayta tayinlanganKhalifah ibn Khayyat, p. 463; Crone, p. 192.Salim al-Yunusiy/Burnusiy780-yillarVafot etganSalimning nisbasi manbalarda turlicha keltirilgan. Horun ar-Rashid tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, p. 493; Khalifah ibn Khayyat, p. 463; Crone, p. 194.Ibrohim ibn Salim al-Yunusiy/Burnusiy780-yillarLavozimidan boʻshatilganYaʼqubiy roʻyxatida mavjud emas. Salimning oʻgʻli va noib sifatidagi vorisiKhalifah ibn Khayyat, p. 463.Isʼhoq ibn Sulaymon al-Hoshimiy790-yildanLavozimidan boʻshatilganHorun ar-Rashid lavozimga tayinlab, ikki marta lavozimidan boʻshatgan birinchi amakivachchasiAl-Ya'qubi, p. 493; Khalifah ibn Khayyat, p. 463; al-Tabari, v. 30: p. 109.Muhammad ibn Tayfur al-Himayriy (?)790-yillarLavozimidan boʻshatilganManbalarda ismi turlicha keltirilgan. Ar-Rashid tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, pp. 493–4, where however he is named as Tayfur ibn 'Abdallah ibn Mansur al-Himyari; Khalifah ibn Khayyat, p. 463; p. 195.Kasir ibn Salm al-Bahiliy790-yillarLavozimidan boʻshatilganQutayba ibn Muslimning nabirasi. Akasi Said ibn Salmga noib oʻrinbosariAl-Ya'qubi, p. 494; Khalifah ibn Khayyat, p. 463; Crone, p. 137.Muhammad ibn Adi at-Tagʻlibiy790-yillarIsteʼfoga chiqqanHisham ibn Amrning jiyani. Basra noibi Iso ibn Jaʼfar al-Hoshimiy tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, p. 494; Khalifah ibn Khayyat, p. 463; Crone, p. 168.Abdulrahmon ibn Sulaymon790-yillarNomaʼlumAr-Rashid yoki Muhammad ibn Adi tomonidan tayinlangan.Abdulloh ibn Ala ad-Dabbiy790-yillarNomaʼlumYaʼqubiy roʻyxatida mavjud emas. Abdulrahmon ibn Sulaymon tomonidan tayinlangan.Ayyub ibn Jaʼfar al-Hoshimiy800-yilgachaVafot etganLavozimga tayinlab, lavozimidan boʻshatgan ar-Rashidning ikkinchi amakivachchasiAl-Ya'qubi, p. 494; Khalifah ibn Khayyat, p. 463.Dovud ibn Yazid al-Muhallabiy800—820Vafot etganIbn Xayyot roʻyxatidagi soʻnggi noib. Muhallabiy oilasi aʼzosi. Ar-Rashid tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, pp. 494, 532; Khalifah ibn Khayyat, p. 463; al-Baladhuri, p. 231; al-Tabari, v. 30: p. 173; v. 32: p. 106; Crone, p. 135.Bishr ibn Dovud al-Muhallabiy820—826QoʻzgʻolonDovud ibn Yazidning oʻgʻli va noib sifatidagi merosxoʻri. Lavozimga xalifa Maʼmun tomonidan tasdiqlanganAl-Ya'qubi, pp. 557–8; al-Baladhuri, p. 231; al-Tabari, v. 32: pp. 106, 175, 179, 189; Crone, p. 135.Hojib ibn Solih826QuvilganMaʼmun tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, p. 557; al-Tabari, v. 32: p. 175.Gʻassan ibn Abbad828—831Isteʼfoga chiqqanMaʼmun tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, p. 557; al-Baladhuri, p. 231; al-Tabari, v. 32: pp. 179–80, 189.Musa ibn Yahyo al-Barmakiy831—836Vafot etganBarmakiylar oilasi aʼzosi. Gʻassan ibn Abbad tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, p. 557; al-Baladhuri, p. 231.Imron ibn Musa al-Barmakiy836-yildanOʻldirilganMusa ibn Yahyoning oʻgʻli va noib sifatidagi vorisiAl-Ya'qubi, pp. 557, 585; al-Baladhuri, pp. 231–2. Al-Tabari, v. 32: p. 189, says that Imran was appointed as chief financial officer of Sind by Ghassan, and does not mention Imran's father Musa.Anbasa ibn Isʼhoq ad-Dabbiy840-yillarLavozimidan boʻshatilganItax at-Turkiy uchun noib oʻrinbosariAl-Ya'qubi, pp. 585, 593, who says that 'Anbasah was appointed in the caliphate of al-Wathiq (842–847) and stayed in Sind for nine years; al-Baladhuri, p. 218, who claims that he was governor during the reign of al-Mu'tasim (833–842).Horun ibn Abi Xolid al-Marvruziy854-yilgachaOʻldirilganXalifa Mutavakkil tomonidan tayinlanganAl-Ya'qubi, pp. 593, 599; al-Baladhuri, p. 219.Umar ibn Abdulaziz al-Habbariy854—861(avtonom noib sifatida 861—884-yillar)Sindda Abbosiylar hokimiyati qulashi davrida avtonom noib boʻlib, 861-yilda Mutavakkil oʻldirilgandan keyin Habbariy sulolasiga asos solgan. 884-yilda vafot etgan.Xalifa Mutavakkil tomonidan tayinlangan.

 Abbosiylar hukmronligining qulashi 


IX asr oʻrtalarida Abbosiylarning Sinddagi hokimiyati asta-sekin zaiflashgan. Viloyat tarixidagi yangi davr 854-yilda Sindda yashovchi mahalliy arab Umar ibn Abdulaziz al-Habbariy davlat boshqaruviga tayinlanganidan keyin boshlangan. Koʻp oʻtmay, markaziy hukumat viloyatlardagi taʼsirini saqlab qolish qobiliyatini zaiflashtirgan inqiroz davriga kirib, bu turgʻunlik holati Umarga Samarradagi xalifalik saroyi aralashuvisiz Sindni boshqarish imkonini bergan. Umar Mansurada deyarli ikki asr davomida hukmronlik qilgan Habbariylar sulolasiga asos solgan. Habbariylar Abbosiylarga qaram ekanliklarini tan olishda davom etgan boʻlsalar-da, xalifaning samarali hokimiyati deyarli yoʻqolgan va Habbariylar amalda mustaqil boʻlganBaloch and Rafiqi, p. 294.

Abbosiylar hukumati Sind ustidan samarali nazoratni yoʻqotganiga qaramay, rasman viloyatga noiblar tayinlashda davom etgan. 871-yilda xalifa regenti Abu Ahmad ibn al-Mutavakkil Safforiy Yaʼqub ibn Laysni Sind gubernatorligiga tavsiya qilganAl-Tabari, v. 36: p. 119. 875-yilda general Masrur al-Balxiyga koʻpchilik sharqiy viloyatlar, jumladan, Sind nazorati berilganAl-Tabari, v. 36: p. 166. Oradan to‘rt yil o‘tgach, Sind yana Safforiylar qo‘liga topshirilib, noiblikka Amr ibn Lays tayinlanganAl-Tabari, v. 36: p. 205. Biroq, bu tayinlovlar faqat nominal boʻlib, tayinlangan shaxslar viloyat ichidagi mahalliy hukmdorlar ustidan haqiqiy hokimiyatni amalga oshirgan boʻlishi dargumonWink, 211-2.

Markaziy hukumatning Sinddagi hokimiyati zaiflashgani sababli, mintaqa markazsizlashtirish davrini boshdan kechirgan. Aftidan, habbariylar hokimiyati asosan Sind bilan chegaralangan va Makron, Turon va Moʻltonni qamrab olmay, ularning barchasi alohida sulolalar nazorati ostida ajralib chiqqan. Bu hududlardagi baʼzi hukmdorlar ham xalifani oʻz hukmdori sifatida nominal tan olishda davom etib, amalda mustaqil boshqaruvni amalga oshirgan. Boshqalari esa xalifa hokimiyatini butunlay rad etib, toʻgʻridan-toʻgʻri mustaqillikka erishgan. Bu kichik sulolalar XI asr boshlarigacha, ya’ni Gʻaznaviylar Hindistonga bostirib kirib, mamlakatdagi aksariyat musulmon hududlarini qoʻshib olganlarigacha oʻz hududlarida hukmronlik qilganBaloch and Rafiqi, pp. 294–6; 296 ff..

 Manbalar 

 Adabiyotlar 
 Al-Baladhuri, Ahmad ibn Jabir. The Origins of the Islamic State, Part II. Trans. Francis Clark Murgotten. New York: Columbia University, 1924.



 The Encyclopaedia of Islam. New Ed. 12 vols. with supplement and indices. Leiden: E.J. Brill, 1960–2005.
 Gabrieli, Francesco. "Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind." East and West 15/3-4 (1965): 281–295.
 Khalifah ibn Khayyat. Tarikh Khalifah ibn Khayyat. Ed. Akram Diya' al-'Umari. 3rd ed. Al-Riyadh: Dar Taybah, 1985.

 Shaban, M. A. The 'Abbasid Revolution. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1970. 

 Al-Tabari, Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir. The History of al-Tabari. Ed. Ehsan Yar-Shater. 40 vols. Albany, NY: State University of New York Press, 1985–2007.
 Al-Ya'qubi, Ahmad ibn Abu Ya'qub. Historiae, Vol. 2. Ed. M. Th. Houtsma. Leiden: E. J. Brill, 1883.


Sind
Turkum:Sindning Umaviy noiblari
Turkum:Sindning Abbosiy noiblari
Gubernatorlar