Ikkinchi Turk xoqonligi

Ikkinchi Turk xoqonligi (𐱅𐰇𐰼𐰰:𐰃𐰠Sigfried J. de Laet, Ahmad Hasan Dani, Jose Luis Lorenzo, Richard B. Nunoo
Routledge, 1994, History of Humanity, p. 56, xitoycha: 後突厥iAydın (2017), p. 119) — Oʻrta va Sharqiy Osiyodagi Koʻkturklarning Ashina urugʻi tomonidan asos solingan xoqonlik. Ushbu davlat 682—744-yillar orasida hukm surgan. Xoqonlikdan avval bu hududlarda Sharqiy Turk xoqonligi (552—630) va Tan sulolasi (630—682) mavjud boʻlgan. Xoqonlik markazi Oʻtukenda joylashganAndrás Róna-Tas, An introduction to Turkology, Universitas Szegediensis de Attila József Nominata, 1991, p. 29.Anatoly Michailovich Khazanov, Nomads and the Outside World, Univ of Wisconsin Press, 1984, , p. 256.Elena Vladimirovna Boĭkova, R. B. Rybakov, Kinship in the Altaic World: Proceedings of the 48th Permanent International Altaistic Conference, Moscow 10-15 July 2005, Otto Harrassowitz Verlag, 2006, , p. 225.. Xoqonlik qulagach, Toʻqqizoʻgʻuz konfederatsiyasi kuchayib, bu konfederatsiya Uygʻur xoqonligiga asos solgan.

 Maʼlumotlar 
Sharqiy Turk xoqonligi qulaganidan bir necha oʻn yil oʻtgach (630-yil), Ashina urugʻidan boʻlgan Nishufu 679-yilda xoqon deb eʼlon qilingan va tez orada Tan sulolasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarganSima Guang, Zizhi Tongjian, Vol. 202 . 680-yilda u Pei Xinnjiang boshliq Tan qoʻshinidan qaqshatqich zarba olgan. Nishufu oʻlimidan soʻng xoqonlik urugʻining yana bir aʼzosi Funian xoqon boʻlgan. Uning davrida ham Sharqiy turklar yana Tang hukmronligiga qarshi isyon koʻtargan. Qoʻzgʻolonning dastlabki bosqichlarida Funian bir necha gʻalabalarga erishgan, ammo oxir-oqibat ular yana Pei Xiangjinning qoʻshini tomonidan magʻlubiyatga uchragan. Toʻnyuquqning fikricha, Tanga qarshi urush koʻtarib gʻolib boʻlgan odamni taxtga egalik qilishi, taxtga munosib nomzodni tanlashning eng yaxshi yoʻli boʻlgan. Masalan, xalq Nishufuni taxtdan agʻdarib, soʻngra oʻldirgan. Sabab sifatida esa turk xalqining Tan sulolasiga vassal boʻlishida Nishufu aybdor sifatida koʻrsatilganMihaly Dobrovits, TEXTOLOGICAL STRUCTURE AND POLITICAL OF THE OLD TURKIC RUNIC INSCRIPTIONS, p. 151.

Ilig xoqonning uzoqroq qarindoshi Qutlugʻ 681-yilda qoʻzgʻolon koʻtargan. Qutlugʻ, Qapagʻon va eng yaqin quroldoshi boʻlgan Toʻnyuquq Yin togʻlarida oʻrnashgan, turk xalqining katta qismining qoʻllab-quvvatloviga erishgan. Shansi shahrida Tan hukmdorining qoʻshinlariga qarshi muvaffaqiyatli harbiy amaliyotlar oʻtkazgan. 682 va 687-yilda xoqon Eltarish Yin Shan togʻlarini tark etgan va oʻzining birlashgan, jangovar qoʻshini bilan hozirgi Markaziy va Shimoliy Moʻgʻulistondagi Turk oʻlkalarini zabt etishga e'tibor qaratgan. 687—691-yillarda bu hududlarni bosib olgan toʻqqizoʻgʻuz va uygʻurlarni boʻysundirilgan. Ularning boshligʻi Abuz xoqon jangda halok boʻlgan. Shundan soʻng, Ikkinchi Turk xoqonligining markazi Oʻtuken togʻlariga, Oʻrxun, Selenga va Toʻla daryolari vodiylariga koʻchganBarfield, Thomas J. The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China. Cambridge, Mass.: B. Blackwell, 1989. Print..

 Yuksalishi 
691-yilda xoqon Eltarish vafot etgan. Uning oʻrniga ukasi Qapagʻon xoqon taxtga oʻtirgan. 696—697-yillarda Qapagʻon kidonlarni oʻziga boʻysundirgan. Turklar Tan qoʻshinlarining shimoli-sharqqa – Xingan etaklariga tomon yurishiga toʻsqinlik qilgan Kumo Xi (turkiy matnlarda Tatabi) bilan ittifoq tuzgan. Shu ittifoq orqali imperiyaning sharqiy chegarasining xavfsizligini taʼminlagan. 698—701-yillar oraligʻida xoqonlik chegaralari shimoliy va gʻarbiy tarafdan Tannuoʻla, Oltoy va Tarbagʻatoy togʻ tizmalari bilan chegaralangan. 706—707-yillarda Bayirku qabilasini magʻlub etgandan soʻng turklar Kerulenning yuqori oqimidan Baykal koʻligacha boʻlgan yerlarni egallab olishgan. 709—710-yillarda turk qoʻshinlari Az va Chiklarni oʻziga boʻysundirib, Sayan togʻlarini (turk matnlarida Kögmen yïš) kesib oʻtgan. Yenisey qirgʻizlarini magʻlub qilgan. Qirgʻiz hukmdori Barsbek jangda halok boʻlgan. Uning avlodlari bir necha oʻn yillar davomida Koʻkturklarning vassali boʻlib qolgan. 711-yilda Tonyuquq boshchiligidagi turk qoʻshinlari Oltoy togʻlarini kesib oʻtib, Boluchu daryosi boʻyida Jungʻoriya tekisligida turgesh qoʻshinlari bilan toʻqnash kelishgan. Bu jangda Koʻkturklar gʻalaba qozongan. Toʻnyuquq qoʻshinlarini Toxariston chegarasigacha olib kelgan, ammo orqaga chekinayotgan turgeshlarni quvib yana Sirdaryoni kesib oʻtishga majbur boʻlgan. Samarqand yaqinida arablar bilan boʻlgan janglarda turk qoʻshinlari taʼminotdan uzilib, katta yoʻqotishlarga uchragan. Shu sababli, 713—714-yillarda Oltoyga qaytishda katta qiyinchiliklarga uchraganKlyashtorny, 1964, pp. 35-40..

 Inqirozi 
716-yilda odatni buzgan holda taxtni Qapagʻonning oʻgʻli Inel Xoqon egallagan. Taxtga hech qanday huquqi boʻlmagan Inel va uning tarafdorlari Kultegin tomonidan oʻldirilgan. Kulteginni koʻplab turk zodagon oilalari qoʻllab-quvvatlagan. Soʻngra, taxtga 716—734-yillarda hukmronlik qilgan Bilga xoqon oʻtqazilganLiu 2006, p. 330-331.

Otasi asos solgan imperiya qulash arafasida turgan bir paytda Bilga xoqon taxtga oʻtirgan. Bu sharoitda xoqonlikda inqiroz davrlari boshlangan edi: gʻarbiy yerlar butunlay ajralib chiqqan, turkashlar boshligʻi Suluk oʻzini xoqon deb eʼlon qilgan. Kidan va tatabi qabilalari soliq toʻlashdan bosh tortishni boshlagan, toʻqqizoʻgʻuzlar qoʻzgʻoloni davom etayotgan, turk qabilalari oʻzlari isyon koʻtara boshlagan edi. Vaziyatni nazorat qila olmaganini his qilgan Bilga xoqon taxtni ukasi Kulteginga berishlikni taklif qilgan. Biroq bu taklif merosning qonuniy tartibiga zid boʻlgan. Lekin qoʻshin boshiga Kultegin qoʻyilgan, qabilalar orasida katta obroʻga ega boʻlgan Toʻnyuquq xoqonning eng yaqin maslahatchisiga aylangan.

720-yilda Tan imperatori Xuanzong Xoqonlikka hujum qilgan, ammo Toʻnyuquq Tan qoʻshinining asosiy qismi boʻlgan Bosmil otliqlarini magʻlub etgan. Soʻngra Turklar Gansuga bostirib kirishgan. Kultegin imperator Xuanzondan 727-yilda 30 ot evaziga 100 000 toʻp ipak olgan. Kultegin buni oʻlpondek qabul qilgan, shu sababli Tan sulolasiga qarshi Tibet imperiyasi bilan ittifoq tuzishdan bosh tortgan.

 Kuchsizlanib borishi 
Toʻnyuquq (726-yil) va Kultegin (731-yil) oʻlimi Bilga xoqonning eng yaxshi maslahatchilaridan mahrum boʻlishiga olib kelgan. Bilga xoqon zaharlangan, ammo zahar sekin taʼsir qilgan va u oʻlimidan oldin qotillarini oʻldirishga muvaffaq boʻlgan. Bilga xoqondan keyin toʻngʻich oʻgʻli Yoʻllugʻ tegin xoqon, keyinroq Yoʻllugʻning oʻrniga ukasi Tangri xoqon taxtga oʻtirgan. Tangri xoqon vafotidan keyin imperiya parchalana boshlagan. Ashina sulolasi ichki boʻlinishlarga bardosh bera olmay qolgan. Yosh Tangri xoqonni amakisi Qutlugʻ Yabgʻu oʻldirib, hokimiyatni qoʻlga kiritgan. Uygʻurlar, basmillar va qarluq qabilalari bilan urush boshlanib, Qutlugʻ Yabgʻu xoqon va uning tarafdorlari jangda halok boʻlgan.

 Qulashi 
Uygʻurlardan boʻlgan Qutlugʻ I Bilga xoqon qarluqlar va bosmillar bilan ittifoq tuzib, koʻkturklarni magʻlub etgan. 744-yilda Qutlugʻ I Oʻtukenni qoʻlga olgan va shu yili soʻnggi Koʻkturk xoqoni Oʻzmish xoqonning boshini olgan. Uning boshi Tan saroyiga yuborilganGrousset 114.. Bir necha yil ichida uygʻurlar Ichki Osiyoni egallab, Uygʻur xoqonligini tuzishgan. Kulun beg otasi Oʻzmishning oʻrniga oʻtirgan. Tan imperatori Xuanzong turk xoqonligining soʻnggi vakillarini ham yoʻq qilishga qaror qilgan. U General Van Zhongsi boshliq qoʻshinlarni yuborgan. Van Zhongsi Apa Tarxon boshchiligidagi turk qoʻshinining sharqiy qanotini magʻlub etgan. Kulun beg qochishga uringan boʻlsa-da, uygʻurlar tomonidan qoʻlga olinib, 745-yilda xuddi otasi kabi boshi kesilgan. Turklarning aksariyati Bosmil kabi boshqa turkiy qabilalarga qochib, qorishib ketishgan. Biroq, Bilga xoqonning bevasi Qutlug Säbäg Xotun va Toʻnyuquqning qizi Tan sulolasi saroyidan panoh topgan. Tan imperatori uni malika sifatida tan olib oʻz xalqining hukmdori etib tayinlaganL. M. Gumilev, (2002), Eski Türkler, translation: Ahsen Batur, , , p. 441-564 (in Turkish).

 Ikkinchi Turk xoqonligi hukmdorlari 

 Xoqonlar 
Xoqon hukmronlik ota, bobo Xoqonlik ismi
(Xitoycha oʻqilishi) Shaxsiy ism
(Xitoycha oʻqilishi) Eltarish xoqon 682–692 Yetmish beg,
nomaʼlum Xiédiēlìshī Kèhán阿史那骨篤祿
Āshǐnà Gǔdǔlù Qapagʻon xoqon 692–716 Yetmish beg,nomaʼlum Qianshàn Kèhán阿史那默啜
Āshǐnà Mòchuài Inel xoqon 716–717 Qapagʻon xoqon,Yetmish beg Taxī Kèhán阿史那匐俱
Āshǐnà Fújù Bilga xoqon 717–734 Eltarish xoqon,Yetmish beg Pijia Kèhán阿史那默棘連
Āshǐnà Mòjílián Yollugʻ xoqon 734–739 Bilga xoqon,Eltarish xoqon Yiran Kehan阿史那伊然
Āshǐnà Yīrán Tangri xoqon 739–741 Bilga xoqon ,
Eltarish xoqon Dēnglì Kèhán阿史那骨咄
Āshǐnà Gǔduō Oʻzmish xoqon 742–744 Pan Kul Tegin,Ashina Duoxifu Wūsūmǐshi Kèhan阿史那乌苏米施
Āshǐnà Wūsūmǐshī

 Taxtga daʼvogarlar (741-745) 
Xoqonlar hukmronlik ota,bobo Hukmronlik ismi
(Xitoycha oʻqish) Shaxsiy ism
(Xitoycha oʻqish) Qutlugʻ Yabgʻu xoqon(taxtni tortib olgan) 741–742 Nomaʼlum (Ashina emas) Yoʻq Gǔduō Yèhù Ashina Shi(daʼvogar, Basmillar boshligʻi) 742–744 Uti beg,Ashina Duoxifu Hèlà Pijia Kèhán Yīdiēyishi Kulun beg (daʼvogar) 744–745 Özmish xoqon, Pan Kul Tegin Báiméi Kèhán

 Siyosiy va ijtimoiy tuzilma 
Eltarish davrida turkiy davlatning anʼanaviy tuzilishi tiklangan. Eltarish va uning vorislari tomonidan yaratilgan imperiya etnik jihatdan bir-biriga bogʻlangan va iyerarxik jihatdan muvofiqlashtirilgan qabilalarning hududiy birlashmasi boʻlgan. Ular mafkuraviy jihatdan umumiy eʼtiqodlar va qabul qilingan nasabnomalar bilan, siyosiy jihatdan esa yagona harbiy va maʼmuriy tashkilot (el) va umumiy huquqiy meʼyorlar (toru) bilan birlashgan. Qabila tashkiloti (budun) va siyosiy tuzilma (el) bir-birini toʻldirib, ijtimoiy aloqalarning mustahkamligini belgilab bergan. Turk yozuvlariga koʻra, xoqon davlatni boshqargan va qabila guruhiga bosh boʻlgan. Imperiyadagi asosiy elita guruh Ashina sulolasi boshchiligidagi oʻn ikki turkiy qabila boʻlganCzeglédy, 1972, pp. 275-81.. Keyingi oʻrinlarda siyosiy ahamiyatga ega boʻlgan qabilalar toʻqqizoʻgʻuzlar boʻlishganCzeglédy, 1982, pp. 89-93..

 Iqtisodiyoti 
Turk qabilalari xoʻjaligining asosini koʻchmanchi chorvachilik tashkil etgan. Choʻl va togʻlarda uyushtirilgan ovchilik harbiy va iqtisodiy ahamiyatga ega boʻlgan: bu ovlar davomida jangchilar tayyorlangan, turli otryadlar tuzilgan. Xitoy yilnomachisi turklarning xoʻjaligi va turmush tarzini shunday tasvirlagan: „Ular kigiz oʻtovlarda yashaydilar, suv va oʻt-oʻlanlar ortidan kezishadi“. Turklar uchun otlar hayotiy ahamiyatga ega boʻlgan. Iqtisodiyot chorvachilikka tayangan boʻlsa-da, chorva uchun qishki yem-xashak zaxiralanmagan. Otning afzalligi shundaki, u butun yil davomida, hattoki qishda ham oʻtlar bilan oziqlanishi mumkin, hatto qor qoplami ostidan ham yemish izlab topa olgan. Qoʻy va echkilar otlarning orqasidan ergashishgan va otlar qordan tozalagan oʻtlarni yeyishgan. Turkiy matnlarda chorva mollarining qimmatbaho turlari sifatida buqalar va tuyalar tez-tez tilga olinadiD. Sinor and S. G. Klyashtorny, The Türk Empire, p. 338.

 Dini 
Tangrichilik Ikkinchi Turk xoqonligining rasmiy dini boʻlgan. Xoqonlar hukmron Ashina oilasi „Tangri tomonidan qoʻllab-quvvatlanishi“ tufayli hukmronlikka erishganiga ishonishganEmpires, Diplomacy, and Frontiers. (2018). In N. Di Cosmo & M. Maas (Eds.), Empires and Exchanges in Eurasian Late Antiquity: Rome, China, Iran, and the Steppe, ca. 250-750 (pp. 269-418).. Xitoy manbalarida Bilga xoqonning buddizmni qabul qilib, shahar va ibodatxonalar barpo qilmoqchi boʻlgani qayd etilgan. Biroq, Toʻnyuquq ularning koʻchmanchi turmush tarzi Tan sulolasi bilan solishtirganda farq qilishini, ushbu hayot tarzi ularni katta harbiy kuchga aylantirganligini taʼkidlab, Bilga xoqonni bu fikrdan qaytarganDenis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia, vol.1, Cambridge University Press, 1990, , 312-313.Wenxian Tongkao, 2693aErcilasun 2016, pp. 295-296.

 Aloqalar 

 Tan sulolasi 

 Oʻrxun yozuvi 

 Soʻgʻd 
Qapagʻon xoqonning yurishlarida Soʻgʻddan tuyalar, ayollar, qizlar, kumush va oltinlar tortib olinganTekin, 1968, 289.

 Bain Tsokto yozuvi 

 Sanʼat asarlari va artefaktlar 
Ikkinchi Turk xoqonligi hukmdorlari qabrlaridan koʻplab oltin va kumush ashyolar topilgan.

 Manbalar 

Turkum:Turkiy davlatlar
Turkum:Tarixiy davlatlar