Paygʻambar oroli

Paygʻambar oroli – Amudaryo daryosi boʻyida joyashgan hamda Oʻzbekiston va Afgʻoniston davlatlarini bir-biridan ajratib turuvchi orol. Orolda Buxoro bugʻularini asrash maqsadida qoʻriqxona tashkil etilganOʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi, st. „Surxon davlat qoʻriqxonasi“. Qoʻriqxona maydoni 3,1 gektarni tashkil etadi. Bu yerda oʻsimliklarning 150 turi, sutemizuvchilarning 21 turi, qushlarning 143 turi, sudralib yuruvchilarning 25 turi va baliqlarning 35 turi mavjud.

Afgʻoniston hududiga yaqin joylashganligi uchun orol harbiy zona hisoblanadi. Orolda Qur’onda zikr etilgan paygʻambarga atab qurilgan Zulkifl maqbarasi mavjud. Rivoyatlarga koʻra, paygʻambar oʻzining jasadini qayiqda daryodan oqizib yuborishini va qayiq toʻxtagan joyga dafn etishi kerakligini vasiyat qilgan. Qayiq Termiz shahri yaqinida toʻxtagan va u shu yerda dafn etilgan. Uning maqbarasi esa XI asrda qurilganligi taxmin qilinadi. Maqbarada masjid va unga tutash xonalar, sagʻana va ikkita xotirlash xonasidan iborat.

 Iqlim 
Iqlimi issiq yoz va yumshoq qish bilan ajralib turadi. Yuqori harorat, yer osti suvlarining yaqinligi, havoning suv bugʻlari bilan toʻyinganligi, shuningdek, „afgʻon“ deb ataladigan kuchli janubiy shamol xosdir. Yozda oʻrtacha harorat 32 °C (maksimal 49 °C), yanvar harorati taxminan 2 °C. Qor qoplami yoʻq, yomgʻir kamdan-kam yogʻadi. Yillik oʻrtacha yogʻin miqdori 180 mm atrofida.

 Fauna va flora 
Amudaryo oʻz oʻzanini doimo oʻzgartirib turadi, yangi orollar va sayozliklar paydo boʻladi, ular tezda oʻsimliklar bilan qoplanadi. Oʻsimliklari: mayda bargli turangʻil va jiyda, yulgʻun, tollardan iborat toʻqayzorlar. Orolning janubiy qismi katta qora saksovul daraxtlari boʻlgan odatiy choʻldir. Qoʻriqxona hududida jami 150 turdagi oʻsimlik oʻsadi.

Qoʻriqxona hududida sut emizuvchilarning 21 turi, qushlarning 143 turi, sudralib yuruvchilarning 25 turi va baliqlarning 35 turi qayd etilgan. Sutemizuvchilar: oq tishli yumronqoziq, oq tishli mitti mushuk, pakana yumronqoziq, toʻlay quyon, plastinka tishli kalamush, koʻrsichqon, eron suvsarlari, Buxoro bugʻusi, qamish mushugi, toʻngʻiz, chiyaboʻri. Sudralib yuruvchilar: turon gyurzasi, qum dumaloqbosh, kulrang echkemar, dasht agamasi, oʻqilon, sharq boʻgʻma iloni, qum efasi, Oʻrta Osiyo kobrasi. Qushlar: tojik qirgʻovuli, qarqara, quzgʻun, koʻkqargʻa, qora kalxat, ilonxoʻr, qora kalxat, botqoq loyxoʻri, pastelga, kulrang turna, avdotka, kichik qumri, choʻl tunlami. Qoʻriqxonadagi baliqlardan kam uchraydigan katta va kichik Amudaryo kurakburunlari qayd etildi.

 Qoʻriqxona hududidagi musulmon ziyoratgohi 
Orol va qoʻriqxonaning nomi „Paygʻambar oroli“ deb tarjima qilinadi". Unda islom va Injil paygʻambari Zul-Kiflning maqbarasi joylashgan. Zul-Kifl paygʻambar Qur’onda  Zul-Kifl nomi bilan va Eski Ahdda Hizqiyl nomi bilan tilga olingan. Rivoyatlarga koʻra, paygʻambar uning jasadini qayiqqa solib, qayiq qirgʻoqqa toʻxtagan joyga dafn etishni buyurgan. Ammo qayiq, afsonaga koʻra, Termiz yaqinidagi Amudaryo oʻrtasida toʻxtab qolgan. Bu joyda tez orada orol paydo boʻlib, keyinchalik paygʻambarning jasadi shu yerga dafn etilgan. XI-XII asrlarda dafn etilgan joyda maqbara qurilgan boʻlib, u masjid va unga tutash xonalar, ikki xonadan iborat maqbaradan iborat.

 Surxon qoʻriqxonasining Orol-Paygʻambar uchastkasi 

 90-yillarda 
1992-yilda qoʻriqxona hududiga bir guruh afgʻonlar oʻtib, u yerda oʻrmon tayyorlash va uni sollar bilan Afgʻonistonga olib oʻtishni boshladilar. Oʻzbekiston chegara qoʻshinlari bu vazifani uddalay olmadi va 1992-yil iyul oyida qoidabuzarlarni qoʻlga olish Chirchiq shahrida joylashgan Oʻzbekistonning 15-alohida maxsus brigadasiga (SSSR davrida brigada SSSR Bosh razvedkasiga boʻysungan) topshirildi. Jangovar vazifa katta operativ guruh komandiri, otryad bilan Termizga kelgan brigada komandiri polkovnik V. Kvachkovga shaxsan Oʻzbekiston mudofaa vaziri general R. Ahmedov tomonidan topshirildi. Qoidabuzarlar qoʻlga olindi. Har ikki tomondan ham talafot boʻlmadi. Operatsiya ishtirokchilaridan birining eslashicha: „Orol-Paygʻambar orolida oʻtkazgan keyingi kunlarimiz qirgʻovul ovi, laqqa baliq ovlash va granatalar bilan bezatildi“.

 Hozirgi vaqtda 
Hozirda orolda Oʻzbekiston chegara zastavasi joylashgan. Suv toshqinlarining qisqarishi va xoʻjalik faoliyatining kengayishi tufayli vodiyda tabiiy kompleksning tanazzulga uchrashi kuzatilmoqda.

 Adabiyotlar 



 Manbalar 

Turkum:Alifbo boʻyicha muhofaza qilinadigan hududlar
Turkum:TMXI Ia toifasi
Turkum:Oʻzbekiston orollari
Turkum:Oʻzbekistondagi qoʻriqxonalar