Afgʻoniston va Tojikiston chegarasi

alt=Tajik–Afghan bridge at Panji Poyon|thumb| Panji Poyon (Tojikiston) va Sherxon Bandar (Afgʻoniston) oʻrtasidagi Amudaryo orqali oʻtuvchi tojik-afgʻon koʻprigi (2007)

Afgʻoniston va Tojikiston chegarasi Afg‘oniston va Tojikiston oʻrtasidagi xalqaro chegara hisoblanadi. Uzunligi  va gʻarbda Oʻzbekiston, sharqda Xitoy bilan chegara nuqtasigacha, deyarli butunlay Amudaryo, Panj va Pomir daryolari boʻylab oʻtadi, Vaxon yoʻlagining eng sharqiy qismidan tashqari va tojik jamiyatini ikkiga ajratadi.

 Tavsifi 
Chegara gʻarbda Amudaryoning Oʻzbekiston bilan chegara nuqtasidan boshlanadi. Shu daryoning keng sharqqa qarab oqadigan talvegi boʻylab, Vaxsh daryosi bilan tutashgan joyga yetguncha davom etadi. Bundan keyin  uzunlikdagi chegara Panj daryosi boʻylab davom etadi, daryoga Afgʻonistonning Gaz Xun qishlogʻi yaqinida Pomirdaryo qoʻshilishigacha boʻlgan hudud ulkan ot shakliga ega, atrofi togʻli boʻlib boradi.  uzunlikdagi chegara Pomir boʻylab sharqqa qarab Zoʻrkoʻlgacha davom etadi. Keyin  uzunlikdagi chegara quruqlikka oʻtadi va Xitoy bilan uch tomonlama davlat chegarasiga qadar asosan turli togʻ choʻqqilari va tizmalaridan oʻtadi. Chegaraning sharqiy chegarasi Afgʻoniston-Xitoy-Tojikiston uchtomonlama chegara nuqtasida Povalo-Shveykovskogo choʻqqisida joylashgan () / Kokrash Kol Peak (Kekelaqukaole Peak; ).

Chegaraning katta qismi Tojikistonning Pomir trakti bilan parallel oʻtadi.

 Tarixi 

Chegara sobiq Sovet Ittifoqi-Afgʻoniston chegarasidan meros boʻlib oʻtgan, bu chegara, asosan, 19-asrda Katta oʻyin deb nomlanuvchi Markaziy Osiyodagi Angliya-Rossiya raqobati davrida hozirgi shaklini olgan. Rossiya imperiyasi Xiva xonligi va Buxoro amirligini zabt etishi va Britaniya imperiyasining Hindistonni (Britaniya Rojaligi) nazorat qilishi bilan ikki davlat Afgʻonistonni oʻzaro mustaqil bufer davlat sifatida qoldirishga kelishib oldilar.

1873-yilda Angliya va Rossiya chegarani qoʻpol belgilash toʻgʻrisida kelishib oldilar, Xoʻja Salor qishlogʻi atrofidan sharqqa qarab Zoʻrkoʻlgacha Amudaryo orqali oʻtadigan hudud chegara deb eʼlon qilindi va Vaxon yoʻlagi Afgʻonistonda qoladi. Chegaraning gʻarbiy qismi (yaʼni hozirgi afgʻon-turkman chegarasining asosiy qismi) chegara komissiyasi tomonidan keyinroq belgilanishi kerak edi.

1880-yillarning boshlarida ruslar hozirgi Turkmaniston hududiga kengayishi, Panjdeh inqirozini (Kushka jangi) keltirib chiqardi, bu hududga afgʻonlar daʼvo qilayotgan edi. Muzokaralar vaziyatni tinchlantirdi va Angliya-Rossiya qoʻshma chegara komissiyasi chegarani 1884—1887-yillardagidek belgiladi. Xoʻja Salor qishlogʻini endi aniqlashning iloji boʻlmagani uchun chegara Afgʻonistonning Xamyob hududi yaqinida Amudaryoga toʻgʻri kelishiga kelishib olindi.

Chegaraning eng sharqiy qismi (hozir afgʻon-tojik chegarasining bir qismini tashkil etadi) 1893—1895-yillargacha oxirigacha delimitatsiya qilinmadi, afgʻonlar Amudaryo shimolidagi yerlarga boʻlgan har qanday daʼvolaridan voz kechishga rozi boʻlishdi. Bu shartnoma, shuningdek, Zorkoʻlning sharqiy qismida Xitoygacha boʻlgan qismdagi quruqlik chegarasining oʻrnini belgilab berdi va keyinchalik bir qator chegara ustunlari oʻrnatildi.

1921-yilda Sovet-Afgʻon shartnomasi imzolandi, unga koʻra Rossiya „oʻtgan asrda Afgʻonistonga tegishli boʻlgan chegara tumanlarini adolat va shu yerda yashovchi aholining oʻz taqdirini oʻzi belgilash tamoyillariga rioya qilgan holda“ berishga rozi boʻldi. Biroq, bu shartnoma hech qachon amalga oshirilmadi va 1946-yilgi Chegara shartnomasi bilan toʻliq bekor qilindi, bu chegarani avvalgidek saqlab qoldi, keyinchalik qoʻshma komissiya tomonidan daryo boʻyidagi orollar ajratildi.

1990-yillarda Tojikiston fuqarolar urushi va Afgʻoniston fuqarolar urushi tufayli chegara hududi nihoyatda beqaror edi. Tojikiston urushi tugashi va 2001-yilda Tolibon hukumati qulaganidan keyin xavfsizlik yaxshilandi. Biroq, uzoq va boʻsh chegara hali ham yaxshi nazorat qilinmagan va giyohvand moddalar kontrabandasining asosiy yoʻli hisoblanadi. Afgʻoniston hududida Tolibon isyonlari bilan bogʻliq bir qancha voqealar ham boʻlgan. Rossiya 2005-yilgacha politsiyaga yordam bergan va yaqinda Xitoy chegara politsiyasiga yordam berishi mumkinligi haqida xabarlar paydo boʻldi. Soʻnggi yillarda savdo va transport aloqalarini rivojlantirish maqsadida bir qancha yangi chegara oʻtish joylari va koʻpriklar qurildi, qisman xorijiy hukumatlar va Ogʻaxon taraqqiyot tarmogʻi tomonidan moliyalashtirildi.

2021-yil iyul oyida Tolibon qoʻshinlari Afgʻonistonda koʻplab hududlarni nazorat ostiga olganidan keyin koʻplab afgʻon qoʻshinlari va tinch aholi chegaradan oʻtib ketishdi. Bunga javoban tojik hukumati chegara hududiga qoʻshimcha tojik askarlarini joylashtirdi.

 Chegara oʻtish nuqtalari 

 Sherxon Bandar – Panji Poyon (yoʻl)
 Shugʻnon – Xorugʻ (yoʻl)
 Ishkashim – Ishkashim (yoʻl)
 Kokul – Oyxonim (faqat parom)
 Tojik-afgʻon doʻstlik koʻprigi

 Chegara yaqinidagi aholi punktlari 

 Afgʻoniston 

 Bagʻri Koʻl
 Koluxtepa
 Sherxon Bandar
 Shoh Ravon
 Chichka
 Dashti Qal’a
 Xahan
 Xusfav
 Araxat
 Ishkashim

 Tojikiston 

 Ayvoj
 Panji Poyon
 Doʻstiy
 Panj
 Farxor
 Kishti Royen
 Qal’ayi Xumb
 Kevron
 Roʻshon
 Bajdu Pavdiv
 Xorugʻ
 Ishkashim
 Sinib

 Tarix xaritalar 
Afgʻoniston – Tojikiston SSR chegarasining ingliz tilidagi tarixiy xaritalari, 20-asr oʻrtalari va oxiri:

 Yana qarang 

 Afgʻoniston — Tojikiston munosabatlari
 Sariqoʻl tizmasi

 Manbalar 

 Qoʻshimcha oʻqish uchun 

 Xalqaro chegara tadqiqoti № 26 (qayta koʻrib chiqilgan) – 1983 yil 15 sentyabr Afgʻoniston – SSSR chegarasi

Turkum:Tojikiston chegaralari
Turkum:Afgʻoniston chegaralari
Turkum:Afgʻoniston—Sovet ittifoqi chegaralari
Turkum:Xalqaro chegaralar
Turkum:Katta oʻyin