Bam

Bam () – Eronning Kirmon ustoni Bam shahristoni Markaziy tumanidagi shahar boʻlib, shahriston va tuman markazi vazifasini bajaradi.

2006-yilgi milliy aholini roʻyxatga olishda uning aholisi 19 572 xonadonda 73 823 kishidan iborat edi. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda 29 433 ta xonadonda 107 131 kishi bor edi. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish 39 043 xonadonda 127 396 kishini koʻrsatdi.

Zamonaviy Bam shahri Bam qal’asini oʻrab turadi. 2003-yilgi zilziladan oldin shaharning rasmiy aholisi soni 43 000 ga yaqin edi. Qal’aning barpo etilgan sanasi va sabablari haqida turli fikrlar mavjud. Iqtisodiy va tijorat nuqtai nazaridan Bam mintaqada juda muhim oʻrinni egallagan va oʻzining toʻqimachilik va kiyim-kechaklari bilan mashhur boʻlgan. Arab sayyohi va geografi Ibn Havqal (943 – 977) "Surat ul-'Ard" ("Yer qiyofasi") kitobida Bam haqida shunday yozgan:

 U yerda ular ajoyib, chiroyli va uzoq vaqt xizmat qiladigan paxta matolarini toʻqishadi va ular butun dunyoga yuboriladi. U yerda har birining narxi 30 dinor atrofida boʻlgan ajoyib kiyimlarni ham tikadilar; bular Xuroson, Iroq va Misrda sotiladi.

 Tarixi 
Arki Bam qadimiy qalʼasi taxminan 2000 yil oldin, Parfiya imperiyasi davridan (miloddan avvalgi 248 – miloddan avvalgi 224) beri mavjud, ammo binolarning aksariyati Safaviylar sulolasi davrida qurilgan. Ushbu qalʼa sayyohlar uchun ajoyib diqqatga sazovor joy boʻlgan va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat tashkiloti tomonidan Jahon merosi obyekti sifatida roʻyxatga olingan. 1722-yilda Mahmud Xotak boshchiligidagi afgʻon bosqini tufayli shahar asosan tashlab ketilgan. Keyinchalik, shaharga asta-sekin aholi qayta oʻrnashgach, sherozlik bosqinchilarining hujumi tufayli u ikkinchi marta tashlab ketilgan. Undan bir muddat armiya kazarmasi sifatida ham foydalanilgan.

 Zamonaviy Bam shahri 
Zamonaviy Bam shahri asta-sekin qishloq xoʻjaligi va sanoat markazi sifatida rivojlandi va 2003-yilgi zilzilagacha tez oʻsishni boshdan kechirdi. Xususan, shahar oʻzining xurmolari va sitrus mevalari bilan mashhur boʻlib, katta korizlar tarmogʻi yordamida sugʻoriladi.

Eng muhim qishloq xoʻjaligi mahsulotlaridan biri Eron va boshqa mamlakatlarda mashhur boʻlgan Bam Mozafati xurmosidir. Eronning togʻli hududidagi Darbamda har yili nozik va boy taʼmga ega, shirin eritma va ajoyib taʼmga ega Mozafati Bam xurmolari yigʻib olinadi. Unga konservantlar yoki kimyoviy qoʻshimchalar qoʻshilmaydi. Bu sarhil, tabiiy, xom va sifatli mahsulotdir.

Shahar turizmdan ham foyda koʻradi, soʻnggi yillarda qadimiy qalʼaga tashrif buyuruvchilar soni ortib bormoqda.

Zilzila shaharning katta qismini vayron qildi va aholining katta qismini halok qildi. Oʻshandan beri Bam tiklanish bosqichida.

 2003-yilgi zilzila 

2003-yil 26-dekabrda 01:56 UTC (Eron standart vaqti bilan 5:26) da Bam va uning atrofidagi Eron janubi-sharqidagi Kirmon ustonida zilzila sodir boʻldi. Zilzila magnitudasi boʻyicha eng koʻp qabul qilingan baho moment magnitudasi shkalasi (Mw) boʻyicha 6,6 ball; AQSH Geologiya Xizmati tomonidan hisoblangan. Zilzila ayniqsa halokatli boʻlib, qurbonlar soni 26 271 kishini tashkil etdi va bundan tashqari 30 000 kishi jarohat oldi. Zilzila va vayronagarchilik oqibatlarini shahar asosan loy gʻishtdan qurilgan binolardan iborat boʻlgani va ularning koʻpchiligi 1989-yilda Eronda oʻrnatilgan zilzila qoidalariga mos kelmasligi va shahar aholisining aksariyati uyda va uxlab yotganligi bilan yanada kuchaydi.

Zilzila tufayli AQSh va Eron oʻrtasidagi munosabatlar sovuqlashdi. Zilziladan soʻng AQSh Eronga toʻgʻridan-toʻgʻri gumanitar yordam taklif qildi va buning evaziga davlat Atom energiyasi boʻyicha xalqaro agentlik bilan uning yadroviy manfaatlarini koʻproq nazorat qilishni qoʻllab-quvvatlaydigan kelishuvga rioya qilishga vaʼda berdi. Hammasi boʻlib 44 ta davlat yordam operatsiyalariga yordam berish uchun xodimlar yuborilgan va 60 ta davlat yordam taklif qilgan.

 2003-yildan keyingi rivojlanish 
2003-yilgi zilziladan soʻng, Eron hukumati eski shahar bilan bogʻliq muammolarni bartaraf etish uchun aholini nazorat qilish nazariyalari asosida yangi shaharni rejalashtirishni boshladi. Rejani ishlab chiqish kamida olti oy davom etdi va natijada Bam zilzilasidan omon qolganlar tomonidan markaziy hukumat va mahalliy hukumatga nisbatan jiddiy shikoyatlar paydo boʻldi. Shunga qaramay, rasmiy Tehron rejalarni davom ettirdi va hozirda shahar qayta qurilmoqda. Qal’a Madaniyat vazirligi va yapon universitetlarining mutaxassislari yordami bilan ham qayta qurilmoqda. Zilzila oʻta fojia boʻldi va Bamning shahar sifatida rivojlanishini toʻxtatdi, ayniqsa shahar aholisining yarmiga yaqini halok boʻldi va qolganlarning aksariyati jabrlandi. Zilzila xarajatlari 700 million dollardan 1 milliard dollargacha oshgan.

 Bam universitetlari 

 Bam universiteti 
Bam universiteti bakalavriat kurslarini taklif qiluvchi nufuzli akademik muassasadir.

 Bam tibbiyot fanlari universiteti 
Bam tibbiyot universiteti ushbu shahardagi eng muhim universitetlardan biridir.

 Ozod islomiy universiteti, Bam filiali 
Ozod islomiy universiteti Bam filiali, Bamdagi eng nufuzli universitetlardan biri hisoblanadi.

 Iqlimi 
Bam choʻl iqlimiga ega (Köppen iqlim tasnifi BWh) uzoq, issiq yoz va yumshoq, qisqa qish. Oʻrtacha yillik yogʻingarchilik 60 mmga yaqin.

2007-yil 16-martda 130 km/soat (81 mph) chang boʻroni ogohlantirishsiz Bam shahriga kelib, 3 bolani boʻgʻib qoʻydi, avtohalokatda 2 kishi halok boʻldi va 14 kishi jarohat oldi.

 Manbalar 

 Havolalar 

 Sayyohlik maskani sifatida Bamdagi sayohat jurnali hikoyasi
 Gazeta maqolasi: „Bam – yoʻqolgan goʻzallik“
 BBC hikoyasi: „Bam: Eron merosining javohiri“
 World-Gazetteer.com saytidan aholi soni
 Raqamli ipak yoʻllari loyihasi – Bam qal’asi. Rasmlar va filmlar
 Asghar Riahi tomonidan Bamga va orqaga

 2003-yilgi zilzila 

 BBC xabari
 CNN xabari
 CNN qutqaruv harakatlari haqida xabar berdi
 IRINNews.org „Bamda uch oydan keyin maxsus“
 IRINNews.org „Tehron Bamdagi zilzila qurbonlari sonini pasaytirdi“
 ICOMOS merosi xavf ostida 2004/2005: Bam zilzilasi
 YuNESKOning Jahon merosi xavf ostida 2004 – Eron: Bamda umid chaqnashlari

 Zilzilani qayta tiklash 

 Zilziladan vayron boʻlgan Bamda qayta tiklash ishlari ikki yil davom etmoqda 
 Bam: Besh yil oʻtib, 
 Arki Bam – BAM qal’asi – hujjatli film:
 Arg e Bam hujjatli filmi – BAM qal’asi

Turkum:Eron arxitekturasi
Turkum:Erondagi Jahon merosi obyektlari
Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Turkum:Bam shahristoni aholi punktlari
Turkum:Kirmon ustoni shaharlari
Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Eron me’morchiligi
Turkum:Zilzilalar oqibatida vayron boʻlgan aholi manzilgohlari