Amir al-haj

Amir al-haj (Arabcha: أمير الحج, romanizatsiya: amīr al-ḥajj, tarjimasi „ziyorat qoʻmondoni“ yoki Arabcha: أمير الحلج, romanizatsiya: amīr al-ḥājj, tarjimasi „ziyorat qoʻmondoni“ koʻplik: Arabcha: أمراء الحج, romanizatsiya: umarāʾ al-ḥaj) 7-asrdan 20-asrgacha musulmon imperiyalarida yillik Haj karvoni qoʻmondonligi uchun berilgan lavozim va unvon. Abbosiylar davridan beri ikkita asosiy karvon boʻlib, biri Damashqdan, ikkinchisi Qohiradan joʻnagan. Yillik ikki karvonning har biriga amir al-haj tayinlangan boʻlib, uning asosiy vazifasi karvon uchun mablagʻ va zarur narsalarni taʼminlash hamda karvonni Hijozdagi musulmonlarning muqaddas Makka va Madina shaharlariga choʻl yoʻli boʻylab himoya qilib borishdan iborat boʻlgan.

 Lavozimning ahamiyati 

Tarixchi Tomas Filippning ta’kidlashicha, „amir al-haj mansabi nihoyatda muhim bo‘lgan“. Lavozim egasiga katta siyosiy ta’sir va diniy obroʻ-e’tibor keltirgan. Islomda haj ziyoratining ahamiyati e’tiborga olinsa, karvon va undagi hojilarni himoya qilish musulmon hukmdorlar uchun ustuvor vazifa bo‘lgan. Karvonning notoʻgʻri boshqarilgani yoki badaviy bosqinchilarning ziyoratchilarga yetkazgan zarari koʻpincha ziyoratdan qaytib kelgan hojilar orqali maʼlum boʻlgan. Musulmon dunyosi rahbari yoki bu lavozimga intilgan hukmdordan haj xavfsizligini taʼminlash talab qilingan va uning muvaffaqiyati yoki muvaffaqiyatsizligi hukmdorning obroʻ-eʼtiborida sezilarli darajada aks etgan. Shunday qilib, „iqtidorli va muvaffaqiyatli haj qoʻmondonlari hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻlgan“. Usmoniylar davrida muvaffaqiyatli umaro al-Hajning ahamiyati lavozim egalarining boshqa joylarda sodir etgan suisteʼmolliklari uchun Usmonli hukumati tomonidan jazo choralaridan himoya qilgan.

 Vazifalari 

Haj karvoni uchun asosiy xavf badaviylarning bosqinlari edi. Amir al-haj mahalliy badaviylar hujumiga uchragan taqdirda karvonni himoya qilish uchun harbiy kuchlarga buyruq bergan yoki karvon Hijozdagi musulmonlarning muqaddas shaharlariga boradigan yoʻldagi turli badaviy qabilalariga pul toʻlagan. Taʼminot (suv va oziq-ovqat) va transport (tuyalar) xarid qilish hamda hajni moliyalashtirish uchun mablagʻ bilan taʼminlash ham amir al-hajning zimmasida boʻlgan. Mablagʻlar asosan viloyat daromadlarining Haj uchun maxsus ajratilgan daromadlaridan tushgan. Baʼzi mablagʻlar turli Mamluk va Usmonli sultonlari tomonidan tashkil etilgan yirik vaqflardan kelgan. Mazkur vaqflar asosan Makka va Madina shaharlariga kelayotgan ziyoratchilarni joylashtirish uchun suv va taʼminot mavjudligini taʼminlashga moʻljallangan. Qohira qoʻmondoni , har yili Makkadagi Kaʼba ustiga yopiladigan qora mato, uchun masʼul edi.

Singer va Filippning fikricha,  logistika imkoniyatlari va harbiy mahoratga ega boʻlishi kerak edi. Karvon uchun taʼminot va xavfsiz transportni taʼminlash uchun  koʻpincha turli Usmonli amaldorlar va mahalliy jamoat rahbarlari bilan aloqa tarmogʻini saqlab turgan.  oʻzi bilan bir qator amaldorlar, jumladan tartibni saqlash uchun qoʻshimcha  qoʻmondonlari va imomlar, muazzinlar, qozilar kabi diniy amaldorlarni olib yurgan. Ularning barchasi odatda maʼlumotli arablar boʻlgan. Boshqa amaldorlar orasida sahro bo‘yicha arab yo‘lboshchilari, shifokorlar, ziyorat vaqtida vafot etgan ziyoratchilarning ichki ishlari bo‘yicha mas’ul xodim va moliyaviy operatsiyalarni nazorat qiluvchi  kabilar ham boʻlgan.

 Tarixi 

Musulmon anʼanalariga koʻra, birinchi Haj karvoni Islom paygʻambari Muhammad davrida uyushtirilgan. Muhammad 630-yilda (hijriy 9-yil) Abu Bakrga Madinadan Makkaga 300 ziyoratchini olib borishni buyurgan. Musulmonlarning fathlari bilan kengayib borgan musulmon dunyosining barcha burchaklaridan koʻp sonli ziyoratchilar hajga bora boshlagan. Abbosiylar davrida Damashq va Qohiradan har yili davlat homiylik qiladigan karvonlar yoʻlga chiqish anʼanasi boshlangan. Odatda davlat karvoniga uzoq viloyatlardan kelgan ziyoratchilar karvonlari qoʻshilgan. Uchinchi asosiy yoʻnalish Kufa boʻlib, u yerda Iroq, Eron va Oʻrta Osiyodan ziyoratchilar toʻplangan. Damashqda Levant va keyinroq Onadoʻlidan ziyoratchilar toʻplangan. Qohirada esa Misr, Afrika, Magʻrib va Andalusdan (Ispaniya) ziyoratchilar toʻplangan.

Ilk abbosiylar davrida ziyoratning ramziy ahamiyatiga katta ahamiyat berishgan va Abbosiylar hukmronligining birinchi asrida karvonlarni boshqarish uchun odatda hukmron sulola vakillari saylangan. Xalifa Horun ar-Rashid () karvonga bir necha marta shaxsan rahbarlik qilgan.  idorasi aniq qachon tashkil etilgani nomaʼlum, ammo ehtimol 978-yilda Misr Fotimiylari xalifasi Aziz () Badis ibn Ziriyni bu lavozimga tayinlaganida boʻlishi mumkin. Kufa karvoni uchun birinchi , saljuqiylar sultoni Muhammad II 1157-yilda tayinlagan saljuqiy amiri Qaymaz boʻlsa kerak. Damashq karvoni uchun birinchi ehtimoliy  1187-yilda Quddus salibchilardan qaytarib olingandan keyin Ayyubiylar sultoni Salohiddin tomonidan tayinlangan Tugʻtakin ibn Ayyub boʻlgan.

1258-yilda Abbosiylar xalifaligi va poytaxt Bagʻdodning Moʻgʻullar davlati tomonidan yoʻq qilinishi bilan Damashq va Qohiraning Haj karvoni uchun yigʻilish va joʻnash nuqtalari sifatidagi roli pasayib ketgan. Oradan ikki yil oʻtgach, Mamluk sultonligi tashkil etilgan. Oʻshandan keyin Damashq Levant, Onadoʻli, Mesopotamiya va Forsdan kelgan ziyoratchilar uchun asosiy yigʻilish nuqtasi boʻlib qolgan, Qohira esa Nil vodiysi, Shimoliy Afrika va Sahroi Kabirdan kelgan ziyoratchilar uchun yigʻilish nuqtasi boʻlgan. Tarixchi Jeyn Xeteueyning yozishicha,  mamluklar davrida o‘zining „klassik“ darajasiga koʻtarilgan. Biroq, lavozimning ahamiyatiga qaramay, mamluklar karvonlarni boshqarish uchun vaqti-vaqti bilan oʻrta darajadagi mansabdor amaldorlarni, odatda amir mia muqaddam alf (ming askar qoʻmondoni, tanlashgan.

Mamluklar davrida asosiy ziyorat karvoni Qohiradan joʻnab ketgan. Karvonning ini har doim sulton tayinlagan. Damashq ini sulton yoki uning Suriyadagi noibi tayinlagan. Damashq qoʻmondoni odatda Karin qoʻmondoniga boʻysungan. Ushbu qoʻmondon odatda Makka shariflari, hozirgi Iroq yoki Yamandagi karvon qoʻmondonlari bilan uchrashuvlar hamda janjallarda neytral yoki yordamchi rol oʻynagan. , yaʼni Kaʼbaning tantanali yopinchigʻi Misrda toʻqilgani sababli, uni Qohira karvoni keltirgan. Damashq karvoni esa Madinadagi Muhammad qabri uchun mos yopinchiqni keltirgan. Bir necha Mamluk sultonlarining oʻzlari ziyoratga borganlar, lekin ularning karvonda ramziy borligi musiqachilar hamrohlik qiladigan mahmal (palanquin) bilan ifodalangan.

 Usmoniylar davri 

Usmonlilar imperiyasi 1517-yilda Mamluklar hududlari ustidan nazoratni qoʻlga kiritgach, amir al-hajning faoliyati saqlanib qolgan. Usmonli sultoni mansabdorni ushbu lavozimga tayinlagan keyingi yildan tashqari 16-asrning katta qismida Qohiradan kelgan amir al-haj cherkas mamluklari orasidan tanlangan, vaqti-vaqti bilan muhim arab shayxlari yoki yuqori martabali bosniyalik yoki turk amaldorlarni tayinlash amaliyoti davom etgan. Shundan soʻng, 18-asr boshlarigacha Qohira karvoni uchun qoʻmondonlar Konstantinopoldan kelgan davr boʻlib, Misr mamluklari yana bir bor bu lavozimga tayinlangan maʼqul shaxslarga aylangan.

16-asrda Damashqdan karvonga tayinlangan amir al-haj 100 sipohiy, Damashq Eyaletida (Damashq viloyati) fieflariga ega boʻlgan professional qoʻshin va Damashq garnizonining yanicharlariga qoʻmondonlik qilgan. Damashq uchun birinchi amir al-haj viloyatning sobiq Mamluk noibi, Usmonli hokimi Janbirdi al-Gʻazzoliy edi. 1571-yilgacha Damashq ligi uchun Damashqning yuqori martabali lari nomzod boʻlgan. Keyinchalik Gʻazza, Ajlun, Nablus va Karak kabi kichik shahar va qishloqlardan  va mahalliy rahbarlar karvonni muvaffaqiyat bilan boshqarganlar.

1708-yilda Usmonli imperiya hukumati Damashq voliysi (gubernatori)  vazifasini bajaradigan yangi siyosatni qabul qilgan. Siyosatdagi mazkur oʻzgarish bilan Damashq qoʻmondonining mavqei ham koʻtarilgan. Uning martabasi Karin qoʻmondoni, karvon bilan sayohat qilgan har qanday Usmonli amaldorlari, Jiddadagi Hijozning Usmonli noibi va Makka shariflaridan ustun boʻlgan. Damashqdagi arab al-Azm oilasi karvonga qoʻmondonlik qilishda qisman muvaffaqiyat qozonganlari tufayli uzoq vaqt Damashq hokimi boʻlib qola olgan.

Vahhobiylar 19-asr boshlarida Hijozni birinchi marta nazoratga olganlarida, ular mahmal va musiqachilar olib yurishni taqiqlagan. 1811-yilda Muhammad Ali hududni qoʻlga olgach, ular qayta tiklangan. Saudiylar 1925-yilda Hijozni qaytarib olishgach esa taqiq yana qo‘llangan. Damashq gubernatorlari ega boʻlgan amir al-haj idorasining eksklyuzivligi 19-asr oʻrtalarida, Usmonlilar Suriya ustidan nazoratni Muhammad Alining Misr qoʻshinlaridan qaytarib olishlari bilan tugagan. Bu vaqt ichida badaviy bosqinchilarning xavfsizlikka tahdidi ham kamaygan. Oʻshandan boshlab amir al-haj Damashqlik taniqli kishi egallab oladigan faxriy idoraga aylangan. 1911-yilda Usmonlilar Misr ustidan nominal hokimiyatni yoʻqotgach, Misr sultoni har yili farmon bilan amir al-hajni tayinlay boshlagan. Biroq, bu paytga kelib, mamlakatda sodir boʻlayotgan radikal siyosiy oʻzgarishlar sharoitida bu idoraning ahamiyati sezilarli darajada pasayib ketgan.

Birinchi jahon urushidan keyin Usmonli imperiyasining parchalanishi Damashq amir al-hajining tugatilganidan darak bergan. Qohira karvoni 1952-yilda qulaguniga qadar Misrdagi Muhammad Ali sulolasi karvonga amir al-haj tayinlashda davom etgan. Vakillik yangi respublika hukumati davrida ikki yil davom ettirilib, nihoyat tugatilgan.

 Ilk Islom davrida haj rahbarlari roʻyxati 

Umaviy va Abbosiy xalifalari davrida hajga rahbarlik qilish asosan xalifaning qarindoshlariga topshirilgan.

 Umaviylar davri (661—750) 

 Umar ibn al-Volid (707)
 Maslama ibn Abdulmalik
 Abdulaziz ibn al-Volid (713)
 Bishr ibn al-Volid (714)
 Umar ibn Abdulaziz, shuningdek Ikkinchi Umar. U 706-yilda 712-yilgacha bir necha marta boshchilik qilgan.
 Abdulvohid ibn Sulaymon (747)
 Muhammad ibn Abdulmalik (748-yil avgust oyida Makkadagi Haj ziyoratiga boshchilik qilgan).

 Abbosiylar davri 

 Dovud ibn Ali al-Hoshimiy (750)
 Sulaymon ibn Ali al-Hoshimiy (753)
 Muhammad ibn Abdulloh al-Mansur (770), boʻlajak Abbosiy xalifasi Mahdiy.
 Sulaymon ibn Abdulloh al-Mansur (785, 793)
 Musa ibn Isa ibn Musa al-Hoshimiy (797, 798)
 Abu Jaʼfar Horun ibn Muhammad al-Mahdiy Horun ar-Rashid nomi bilan mashhur. Haj ziyoratiga bir necha marta boshchilik qilgan.
 Abbos ibn Musa ibn Isa al-Hoshimiy (805, 812, 813, 814).
 Abu Isʼhoq Muhammad  ibn Horun (816), boʻlajak Abbosiy xalifa Muʼtasim.
 Isʼhoq ibn Musa ibn Isa al-Hoshimiy (817)
 Ibrohim ibn Musa ibn Jaʼfar al-Husayniy al-Hoshimiy (818)
 Abdulloh ibn Ubaydulloh ibn al-Abbos 828, 829, 831 va ehtimol 832-yillardagi yillik tadbirlarni boshqargan haj rahbari.
 Abu al-Fadl Jaʼfar ibn Muhammad al-Muʼtasim Mutavakkil laqabi bilan mashhur (842).
 Abu Jaʼfar Muhammad. Muntasir nomi bilan mashhur. (850/851)
 Ibrohim ibn Muhammad ibn Ismoil al-Hoshimiy (873, 874);  (calling him Ibn Burayh); ..
 Harun ibn Muhammad ibn Ishaq al-Hashimi (878–893)

 Usmoniy umaro al-hajlari roʻyxati 

 Qohira karvon qoʻmondonlari 

Barakat ibn Musa (1518)
Barsbay (1519) 
Janim ibn Davlatbay (1520–1523)
Janim al-Hamzaviy (1524–1525)
Sinan (1526)
Qanim ibn Maalbay (1527–1530)
Yusuf al-Hamzaviy (1531–1532)
Mustafo ibn Abdulloh ar-Rumiy (1533)
Sulaymon Posho (1534)
Yusuf al-Hamzaviy (1535)
Mustafo ibn Abdulloh ar-Rumiy (1536–1538)
Janim ibn Qasra (1539–1545)
Aydin ibn Abdulloh ar-Rumiy (1546)
Husayn Abaza (1547)
Mustafo ibn Abdulloh ar-Rumiy (1548–1551)
Xavaja Muhammad (1584)
Mustafo Posho (1585)
Umar ibn Isa (1591)
Rizvon Bey al-Faqariy (1631–1656)Philipp, 1998,  p. 14 
Zulfiqor Bey (1676–1683)Damurdashi, 1991, pp.  28-29.
Ismoil al-Faqar Bey (1684–1688)
Ibrohim Bey Abu Shanab (1689)
Ibrohim Bey Zayn al-Faqar (1690–1695)Damurdashi, 1991, p.  30
Ayyub Bey al-Faqariy (1696–1701)Damurdashi,1991, pp. 61;  112
Qitas Bey (1706–1710)
Avad Bey (1711)Damurdashi, 1991, p. 146.
Muhammad ibn Ismoil Bey (1720–1721)Damurdashi, 1991, p. 227
Abdulloh Bey (1722–1723)Damurdashi, 1991, pp. 227-228.
Muhammad ibn Ismoil Bey (1725–1727)
Ali Bey Zayn al-Faqar (1728–1729)Damurdashi, 1991, p. 266
Gʻitas Bey al-Avar (1730)Damurdashi, 1991, p.  270
Muhammad Agʻa al-Kur (1731)Damurdashi,  1991, p. 271
Ali Bey Qatamish (1732–1734)Damurdashi,  1991, p.  303
Ibrohim Bey Qatamish (1736–1737)Damurdashi,  1991, p.  314
Usmon Bey Zayn al-Faqar (1738–1740)Damurdashi,  1991, p.  320
Umar Bey Qatamish (1741)Damurdashi,  1991, p.  342
Ali Bey al-Kabir (1753-1754)
Husayn Bey al-Xashshob(1755)Philipp, 1998,  p. 124
Solih Bey al-Qosimiy (1756)Philipp, 1998,  p. 119
Ibrahim Bey (1771–1773)Creighton, 2012, p. 133
Murod Bey(1778–1786)Anderson, 1998, p.  89

 Damashq karvon qoʻmondonlari 

Janbirdi al-Gʻazzoliy (1518–1520)
Safed sanjogʻining ismi nomaʼlum sanjoqbeyi (1523)Bakhit, 1982, p. 108, note 104.
Uvays al-Koshif (1525)
Kurd Bey ibn Xisru Posho (1551–52; Hama sanjoqbeyi)
Husayn Bey ibn Muhammad ar-Rumiy (1553–54; Usmoniy imperiya rasmiysi)
Yunus Bey (1557; Hims sanjoqbeyi)
Murod Bey (1558; Ajlun sanjoqbeyi)
Rizvon Posho (1560; Gʻazo sanjoqbeyi)
Darvish Posho (1567; Tripoli sanjoqbeyi)
Qansu al-Gʻazzaviy (1571–1587; Ajlunda joylashgan)Barbir, pp. 45–46.Bakhit, 1982, p. 109.
Ahmad ibn Rizvon (1587–1588; Gʻazzada joylashgan)
Mansur ibn Furayx (1589–1591; Biqo vodiysida joylashgan)
Ahmad ibn Rizvon (1591–1606; Gʻazoda joylashgan)
Farruh Posho (1609–1620; Nablusda joylashgan)Ze'evi, 1996, pp. 43-44
Muhammad ibn Farruh (1621–1638; Nablusda joylashgan)
Assaf Farruh (1665–1669; Nablusda joylashgan)
Musa Posho an-Nimr (1670; Nablusda joylashgan)
Ahmed Posho at-Taroziy (1676–77; Lajjun va Quddusda joylashgan)
Hekimboshi Xayriy Mustafo Posho (1689; Gʻazoda joylashgan)Barbir 1980, pp. 46–49
Mehmed Posho (1690; Jiddada joylashgan)
Arslon Mehmed Posho (1691; Tripolida joylashgan)
Ahmed Posho Solih (1697–98; Damashqda joylashgan)
Kaplan Posho (1699; based in Sidon)
Cherkes Hasan Posho (1700–01; Damashqda joylashgan)
Arslon Mehmed Posho (1702–1703; Damashq va Tripolida joylashgan)
Mehmed Posho Kurd Bayram (1704; Damashqda joylashgan)
Yusuf Posho Qapudan (1707–1708)
Nasuh Posho al-Aydiniy (1708–1712)
Jarkas Muhammad Posho (1713–1715)
Tubal Yusuf Posho (1715–1716)
Ibrahim Posho Qapudan (1716)
Rejep Posho (1716)
Nevshehirli Damat Ibrohim Posho (1716–1717)
Abdulloh Posho Köprülü (1716–1717)
Rajab Posho (1717–1718)
Usmon Posho Abu Tavq (1719–1721)
Ali Posho Maqtul (1721–1722)
Usmon Posho Abu Tavq (1723–1725)
Ismoil Posho al-Azm (1725–1730)
Abdulloh Posho al-Aydinli (1731–1734)
Sulaymon Posho al-Azm (1734–1738)
Husayn Posho al-Bustanjiy (1738)
Usmon Posho al-Muhassil (1739–1740)
Ali Posho Abu Qiliy (1740)
Sulaymon Posho al-Azm (1741–1743)
Asad Posho al-Azm (1743–1757)
Husayn Posho ibn Makkiy (1757)
Abdulloh Posho al-Jatahjiy (1757–1759)
Muhammad Posho al-Shalik (1759–1760)
Usmon Posho al-Kurjiy (1760–1771)
Muhammad Posho al-Azm (1771–1772)
Hafiz Mustafo Posho Bustanjiy (1773)
Muhammad Posho al-Azm (1773–1783)
Darvish Posho al-Kurjiy (1783–1784)
Ahmad Posho al-Jezzar (1784–1786)
Husayn Posho Battal (1786–1787)
Abdi Posho (1787–1788)
Ibrohim Posho al-Halabiy (1788–1789)
Ahmad Posho al-Jezzar (1790–1795)
Abdulloh Posho al-Azm (1795–1798)
Ahmad Posho al-Jezzar (1798–1799)
Abdulloh Posho al-Azm (1799–1803)
Ahmad Posho al-Jezzar (1803–1804)
Abdulloh Posho al-Azm (1804–807)
Kunj Yusuf Posho (1807–1810)
Süleyman Posho Silohdor (1810–1818)
Solih Posho II (1818)
Abdulloh Posho II (1819–1821)
Darvish Mehmd Posho II (1821–1822)
Mustafo Posho IV (1822–1826)
Mehmed Emin Rauf Posho (1828–1831)
Mehmed Selim Posho (1831–1832)

 Manbalar 

 Adabiyotlar 











Turkum:Haj tarixi
Turkum:Usmonli unvonlari
Turkum:Islomiy sharaflar
Turkum:Haj atamashunosligi
Turkum:Fotimiy xalifaligi hukumati
Turkum:Ayyubiy sultonligi
Turkum:Mamluk sultonligi hukumati
Turkum:Umaviylar xalifaligi hukumati
Turkum:Abbosiylar xalifaligi hukumati
Turkum:Islom atamalari