Qaytaglar

Qaytaglar (haydakan, Kumyk,Tabassaran , Lezgian) darginlarning etnik guruhidir , lekin baʼzan alohida xalq sifatida ham qaraladi  . Ularning soni 25 mingdan ortiq ekani taxmin qilinmoqda . Ular asosan Dogʻistonning Kaytag tumani hududida, qisman tekislikda va shaharlarda (Maxachqal’a, Derbent, Izberbash da) yashaydilar. Qaytag xalqining bir qismi 1944- yilda Chechenistonga koʻchirildi According to family lists of the population of the Dagestan region in 1886 and population censuses in 1897 and 1926., keyinchalik u yerdan Dogʻiston shimoliga koʻchib oʻtdi. Ular Shimoli-Sharqiy Kavkaz oilasining Dargin filialiga mansub kaytag tilida gapirishadi  , biroq dargin adabiy tili  va rus tillari ham keng tarqalgan. Diniy demografiyada ular asosan sunniy musulmonlardir .

 Etnogenez 
Kaytag xalqining oʻzlari oʻzlarining kelib chiqishi haqidagi qadimgi afsonalarni saqlab qolishmagan. Inqilobdan oldingi va sovet adabiyotida, xususan, sharqshunos Vasiliy Bartold tomonidan ilgari surilgan Qaytag xalqining moʻgʻul va oʻgʻuz ildizlari haqida nazariyalar mavjud edi ..Sovet davrida moʻgʻul nazariyasi tilshunoslarning baʼzi asarlarida paydo boʻldi: Masalan, Nikolay Dmitriev, hozirgi Kaytag xalqi juda oz sonli lugʻat elementlarini hisobga olmaganda, moʻgʻul tilini yoʻqotgan deb hisoblardi.  Ayni paytda sharqshunos Vladimir Minorskiy bu nazariyani „sof aldanish“ deb atagan. Uning soʻzlariga koʻra, Qaytag nomi 9–10-asrlardayoq arab mualliflari tomonidan tasdiqlangan .

Kaytag xalqining tarixi anʼanaviy ravishda boshqa Dogʻiston xalqlari-darginlar bilan oilaviy aloqalari doirasida yoritiladi. Yaqinda oʻtkazilgan genetik tadqiqotlar Dogʻiston xalqlari bilan aloqalarni ochib berdi, bu esa kaytaglar orasida eng keng tarqalgan haplogrup J1 ekanligini koʻrsatdi , bu darginlar orasida ham ustunlik qiladi (70-80%, 91% gacha ).

Kaitag xalqi Dogʻistondagi knyazlik mulklaridan biri boʻlgan utsmi deb nomlanuvchi hukmdori boʻlgan Kaitag Utsmiatega asos solgan. Utsmining harbiy-siyosiy hokimiyati Utsmi-Dargo, Akusha-Dargo, Kaba-Dargo, Burkun Dargo, Muira, Gapsh, Syurga kabi Yuqori Kaytag va Dargin erkin jamiyatlaridan iborat edi. Utsmi odatda yangi tugʻilgan oʻgʻlini siyosiy ittifoqni mustahkamlash uchun ularga tarbiyalash uchun yubordi. Utsmiatning poytaxti Kala Koreysh boʻlgan – keyinchalik Urkarax, Majalis va Boshlikatta ahamiyatli boʻlgan.

1860-yillardan boshlab Kaitag xalqi Dogʻiston viloyatining Qaitago-Tabasaran tumaniga kiritilgan. 1926-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Qaitag aholisi 14,400 kishini tashkil etgan. 1939-yilgi sovet aholini roʻyxatga olishdan boshlab, ular etnik jihatdan darginlar roʻyxatiga kiritilganlar.

 Manbalar: 

Turkum:Rossiyadagi etnik guruhlar
Turkum:Dogʻistondagi etnik guruhlar
Turkum:Etnografiya