Botagay

Boʻtagʻay maqbarasi (shuningdek Bytigʻay, Tatagay va boshqalar; ) Qozogʻistonning Oqmoʻla viloyati Qoʻrgʻaljin tumanidagi XI-XII-asrlarga oid meʼmoriy yodgorlik. Nura daryosining chap qirgʻogʻida, Qoʻrgʻaljin koʻliga qoʻshilish joyidan 30 km uzoqlikda, Qoʻrgʻaljin qishlogʻidan 1 km shimoli-sharqda joylashgan.

 Ism 
Boʻtagʻay maqbarasi nomining Batoʻgʻay, Boʻtaqay, Boʻtaqay, Tataqay, Tataqay, Totoʻgʻay kabi turli talqinlari bor. Mahalliy aholi Bytigay deb talaffuz qiladi (). Boʻtagʻay haqida 1974-yilning yozida Qoʻrgʻaljin qishlogʻida yashovchi Ermek Nurpeisov (1937-1995) soʻzlaridan yozib olingan rivoyat bor. Afsonaga koʻra, qadimda bu yerda mohir quruvchi, dev Bytigay yashagan. U kambagʻal boʻlgan va faqat oʻz hunari bilan yashab oʻtdi. Bytigay shunday kuchga ega ediki, qoʻltigʻiga ikki doʻng tutib Nura daryosidan sakrab oʻta olardi. Bir xon tirikligida oʻzi uchun maqbara qurishga qaror qilib, Bytigay bu ishga taklif qiladi. Bytigay darhol qurilishga kirishadi va tez orada nafis bezatilgan maqbarani yaratadi. Mazor shunchalik katta ediki, uning soyasi binodan 1 km uzoqlikda oqib oʻtadigan daryoga yetib borardi. Xon esa ustani mahorati uchun sevib qoldi.

Maqbara qurilgandan soʻng, Bytigay daryo boʻylab koʻprik qurdirdi, u hozirgi Bytigay oʻtish joyi deb ataladi (). Koʻprik qurilishi paytida baxtsiz hodisa yuz berdi, toʻsinlardan biri qulab tushdi va usta halok boʻldi. Xon qaygʻuga botib, xotiri abadiy saqlanib qolishi uchun ustani oʻzi uchun qurdirgan maqbaraga dafn etishga qaror qildi.

 Yodgorlikning tavsifi 
Gumbazning tuzilishi 10,67×8,53 m, balandligi 10,67 m (Aleksey Shaxmatov soʻzlariga koʻra) yoki 9,24 m (Ch. Valixonov soʻzlariga koʻra) toʻrtburchakli inshoot. Material: kuygan gʻisht. 1 m balandlikdagi sakkiz burchakli baraban ustida diametri 7 m, balandligi 3,5 m boʻlgan gumbaz oʻrnatilgan. Maqbaraning asosiy fasadi va ichki devorlari kubik naqshlar bilan bezatilgan. Maqbara atrofi gʻisht bilan qoplangan.

 Tadqiqot va saqlash 
Bu haqda birinchi marta 1762-yilda Pyotr Richkov tilga olib, nekropol xarobalarini shahar qoldiqlari, vayron boʻla boshlagan maqbarani esa shahar masjidi deb adashgan:

19-asrdan boshlab u Qozogʻistonning choʻl hududlarini oʻrgangan turli tadqiqotchilar, shu jumladan 1815-yilda Georgiy Gens ekspeditsiyasi tomonidan bir necha bor tekshirilgan. 1816-yilda Ivan Shangin ekspeditsiyasi tomonidan maqbaraning birinchi qisqacha tavsifi. 1831-yilda Aleksey Shaxmatov tomonidan oʻrganilgan. Ch. Valixonov, S. B. Bronevskiy, N. I. Krasovskiy, Aleksey Levshin (1832), Iosif Kastanyer (1910) asarlarida ham qayd etilgan.

1949-yilda maqbarani Qozogʻiston SSR Fanlar akademiyasining Markaziy Qozogʻiston arxeologik ekspeditsiyasi Alkey Margʻulon boshchiligida oʻrganib chiqdi, u Tatigay (Totoʻgʻay, Botagay) shahrini yirik tepaliklardan birining oʻrnida mahalliylashtirdi. Nura daryosining chap qirgʻogʻi, uni Kataloniya xaritasida(1375) Nura daryosining quyi oqimida koʻrsatilgan Axsiket shahri bilan aniqlagan.

 Manbalar