Semiotik kvadrat

Semiotik kvadrat, yoki Greimas kvadrati — bu strukturalizm metodi boʻlib, unda feminin-maskulin, chiroyli-xunuk kabi tushunchalar orasidagi ziddiyatli munosabatlar struktural tahlil qilinadi.

Semiotik kvadrat Aristotelcha mantiqdagi ziddiyatlar kvadrati tushunchasining rivojlantirilgan koʻrinishi boʻlib, bu metod Litvalik linvgist va semiotik Algidras J. Greimas tomonidan ishlab chiqilgan. Greimas fikricha semiotik kvadrat mazmun shakllanishining boshlangʻich strukturasidir.

Ushbu semiotik kvadrat tushunchasi Greimas tomonidan dastlab Semantique Structurale (1966) kitobida ochib berilgan va bu kitob keyinchalik ingliz tilida Structural Semantics: An Attempt at a Method (1983) nomi ostida chop etilgan. Greimas keyinchalik oʻzining semiotik kvadrat gʻoyasini Francois Rastier bilan birgalikda „The Interactions of Semiotic Constraints“ („Semiotik cheklovlar orasidagi oʻzaro aloqalar“, 1968) asarida rivojlantirgan.

 Qisqacha mazmuni 
Greimas kvadrati tushunchalarning oʻzaro munosabatlariga asoslanuvchi model boʻlib, u quyidagi jadvalda taʼriflangan:
+StrukturaAloqadorlik koʻrinishiAloqadorlikda ishtirok etuvchi elementlarMurakkabZidS1 + S2NeytralZid~S2 + ~S1Sxema 1InkorS1 + ~S1Sxema 2InkorS2 + ~S2Deyksis 1Ishora~S2 + S1Deyksis 2Ishora~S1 + S2

 S1 = ijobiy sema
 S2 = salbiy sema
 S = murakkab oʻq (S1 + S2)
 ~S = neytral oʻq (na S1, na S2)

 Semiotik kvadrat avvaliga ikki bir-biriga zid boʻlgan belgilar orasidagi binar aloqadorlik tufayli kelib chiqadi. S1 binar juftlikdagi tasdiq/ijobiy element boʻlsa, S2 binar juftlikning rad etish/salbiy elementi hisoblanadi:
 Endi ikkinchi binar aloqadorlik ~S oʻqi boʻylab yuzaga keladi. ~S1 endi murakkab termin deb hisoblanadi va ~S2 esa neytral termin deb hisoblanadi. Tafovut tamoyili aynan shu vaziyatda ishga tushadi: suratdagi tizimdagi har bir element endilikda boshqa elementlardan farqlanishiga qarab taʼriflana boshlaydi.
 Koʻpchilik talqin moduslarida S oʻqi ~S oʻqining giponimi hisoblanadi. ~S1 element bunda S1 va S2 elementlarining turli jihatlarini oʻzida birlashtiradi va ayni paytda S1ni inkor qiladi. ~S2 element esa na S1 va na S2 elementlarining jihatlarini oʻzida jamlaydi.
 ~S2 ni taʼriflashga oʻtamiz. ~S2 elementi „doimo eng muhim pozitsiya va eng uzoq vaqt davomida ochiq yoki boʻsh qoluvchi element hisoblanadi. Chunki uning aniq belgilanishi mazmun aniqlanishi jarayonini yakunlaydi va mazmun qurilishidagi eng kreativ akt hisoblanadi.“

 Misol 
Avvaliga bir-biriga zid S1 va S2 deb belgilanuvchi ikki tushuncha mavjudligidan boshlaydigan boʻlsak, keyin ~S1 va ~S2 tushunchalari yaratiladi va ular quyidagi munosabatlarga kirishadi:

 S1 va S2: zidlik
 S1 va ~S1, S2 va ~S2: inkor
 S1 va ~S2, S2 va ~S1: komplementarlik

Semiotik kvadratda shuningdek ikkilamchi, meta-tushunchalar deb ataluvchi tushunchalar ham yaratiladi va ularning ichida eng muhimlari quyidagiglar:

 S1 va S2 (ikkalasi birgalikda)
 na S1 va na S2

Misol uchun, maskulin va feminin kabi bir-biriga zid tushunchalardan biz quyidagi tushunchalarni keltirib chiqaramiz:

 S1: maskulin
 S2: feminin
 ~S1: maskulin boʻlmagan
 ~S2: feminin boʻlmagan
 S1 va S2 ning ikkalasi: maskulin va feminin
 na S1 va na S2: na maskulin va na feminin

 Talqin qilish koʻrinishlari 
Greimas kvadrati semiotika tizimi ichida qoʻllaniluvchii quroldir

 talqin qilishning bir koʻrinishida har bir elmentlar: S1, S2, ~S1 va ~S2 alohida koʻrib chiqiladi va bular Ferdinand de Saussure tomonidan bi-modal belgilar sifatida, Charles Sanders Peirce tomonidan uch tomonlama belgi deb atalgan.
 Pierce tizimiga asoslanuvchi semiotikada talin qiluvchi belgi boshqa belgini oʻzida ifodalovchi belgi, yoki boshqacha aytganda, vositachi belgi hisoblanadi. Shu yoʻsinda, semiotik kvadratdagi har bir element (S1, S2, ~S1 va ~S2) yangi, oʻzaro aloqadorlikdagi kvadratning yangi elementi boʻlishi mumkin.
 Greimas oʻzaro uyushgan mazmunlar semiotik kvadratlarini bir-biri ustiga joylashtirib, qatlam effektini hoisl qilishni, tahlil va talqinning yangi koʻrinishini shu tarzda yaratish mumkinligini yozadi.

 Talqinga misollar 
Semiotik kvadrat metodi turli-tuman sohalaragi tushunchalarni, misol uchun korporativ til, ilmiy va madaniy tadqiqotlar orasidagi aloqadorlikni, shuningdek Qizil qalpoqcha, hikoya va bosma reklama kabi mavzularni tahlil qilish uchun qoʻllangan.

 Manbalar 

 Yana qarang 

 Semiotika
 Strukturalizm

 Adabiyotlar 

 Bonfiglioli, Stefania. 2008. "Aristotle's Non-Logical Works and the Square of Oppositions in Semiotics," Logica Universalis. 2(1): 107-126.
 Chandler, Daniel. 2007. Semiotics: The Basics. London: Routledge.
 Luca Cian, "A comparative analysis of print advertising applying the two main plastic semiotics schools: Barthes' and Greimas'", Semiotica 190: 57–79, 2012.
 Greimas, A.J. and Francis Rastier. 1968. "The Interaction of Semiotic Constraints," Yale French Studies. 41: 86-105.
 Greimas, A.J. 1988. Maupassant: The Semiotics of Text. John Benjamins Publishing Co.
 Greimas, A.J., Paul Perron, Frank Collins. 1989. "On Meaning," New Literary History. 20(3): 539-550.
 Hébert, Louis (2006), "The Semiotic Square", in Louis Hébert (dir.), Signo (online), Rimouski (Quebec)
 Lenoir, Timothy. 1994. "Was That Last Turn a Right Turn? The Semiotic Turn and A.J. Greimas," Configurations. 2: 119-136.
 Levi-Strauss, Claude. 1955. "The Structural Study of Myth," The Journal of American Folklore. 68(270): 428-444.
 Perron, Paul and Frank Collins. 1989. Paris School Semiotics I. John Benjamins Publishing Co.
 Robinson, Kim Stanley. 1994. Red Mars. New York: Bantam Books.
 Schleifer, Ronald. 1987. A.J. Greimas and the nature of meaning: linguistics, semiotics and discourse theory. Kent: Croom Helm Ltd.
 Schleifer, Ronald. 1997. "Disciplinarity and Collaboration in the Sciences and Humanities," College English. 59(4): 438-452.
 Schleiner, Louise. 1995. Cultural semiotics, Spenser, and the captive woman. Cranbury: Associated University Press, Inc.
 Sebeok, Thomas A. and Jean Umiker-Sebeok (Eds). 1987. The Semiotic Web 1986. Berlin: Walter de Gruyter & Co.