Yevropada islom

Islom Yevropada nasroniylikdan keyin turuvchi ikkinchi eng katta dindir. Garchi Gʻarbiy Yevropadagi musulmon jamoalarining aksariyati yaqinda tashkil topgan boʻlsa-da, Bolqon, Kavkaz, Qrim va Volga boʻyida koʻp asrlik musulmon jamiyatlari mavjud. „Yevropa Musulmonlari“ atamasi Bolqondagi musulmonlar koʻp boʻlgan mamlakatlarga (Albaniya, Bosniya va Gersegovina, Kosovo va Turkiya), hamda Sharqiy Yevropadagi ozchiligi musulmonlardan tashkil topgan mamlakatlarga (Bolgariya, Chernogoriya, Shimoliy Makedoniya), va Rossiyaning baʼzi respublikalariga nisbatan ishlatilgan.

Islom 7-asrda musulmonlarning Forsni bosib olishi orqali Kavkazga tarqaldi va 8–10-asrlarda Umaviylar Ispaniyani bosib olganidan keyin tezlik bilan tarqalib Janubiy Yevropaga kirdi. Musulmon siyosiy tuzilmalari oʻrta asrlarda hozirgi Ispaniya, Portugaliya, Sitsiliya va Maltada mavjud boʻlgan. Bu hududlardagi musulmon aholi xristianlikni qabul qilgan yoki 15-asr oxiriga kelib nasroniy hukmdorlari tomonidan chiqarib yuborilgan (Qarang: Rekonkista). Usmonli imperiyasi 14–15-asrlarda Serbiya imperiyasi, Bolgariya imperiyasi va Vizantiya imperiyasining qolgan barcha hududlariga bostirib kirish va bosib olish yoʻli bilan Janubi-Sharqiy Yevropada yanada kengaydi va oʻzining siyosiy qudratini mustahkamladi. Asrlar davomida Usmonli imperiyasi 1922-yilda magʻlubiyatga uchragunga qadar deyarli barcha Yevropa hududlarini asta-sekin tark etdi. Islom Sharqiy Yevropada Volga Bulgarlari, Kuman-Qipchoqlar, keyinroq Oltin Oʻrda va uning xonliklari, ruslar tomonidan „tatarlar“ deb atalgan turli musulmon aholiga ega boʻlgan xonliklarning oʻzgarishi orqali tarqaldi. Yevropadagi tarixiy ahamiyatga ega musulmon aholi orasida Gorani, Torbeshi, Pomaklar, Bosnyaklar, Musulmon Albanlar, Cham Albanlari, Yunon musulmonlari, Vallahadlar, Musulmon Romanlar, Bolqon turklari, Kiprlik turklari, Krit turklari , Yörüklar, Volga tatarlari, Qrim tatarlari, Qozoqlari, Gajallar va Megleno-Ruminlar bor.

20-asr oxiri va 21-asr boshlarida koʻp sonli musulmonlar Gʻarbiy Yevropaga koʻchib keldilar. 2010-yilga kelib, Yevropada taxminan 44 million musulmon (6 foiz), shu jumladan Yevropa Ittifoqida (3,8 foiz) taxminan 19 million musulmon yashagan. 2030-yilga kelib ular 8% yoki 58 millionni tashkil etishi taxmin qilinmoqda. Ular koʻpincha Yevropa mamlakatlaridagi islomiy terrorchilik xurujlari, Shaytoniy Oyatlar bahsi, Daniyadagi multfilmlar ishi, Islomiy liboslar haqidagi bahslar, musulmonlarning Yevropa madaniyati va liberal qadriyatlariga tahdid deb hisoblaydigan oʻng qanot populistik harakatlar va partiyalarni qoʻllab-quvvatlash kuchaygan. Bunday tadbirlar, shuningdek, globallashuv, multikulturalizm, islomofobiya, musulmonlar va boshqa diniy guruhlar oʻrtasidagi munosabatlar va populistik siyosiy mavzularida davom etayotgan munozaralarni kuchaytirdi.

 Tarixi 
Yevropadagi musulmon aholisi juda xilma-xil tarixga turlicha kelib chiqishga ega. Bugungi kunda Yevropaning musulmonlar yashaydigan hududlari Bolqon (Albaniya, Bosniya va Gersegovina, Kosovo va Turkiyaning Yevropa qismi), Shimoliy Kavkaz va Idil-Ural mintaqasidagi ayrim Rossiya respublikalari hamda Qozogʻistonning Yevropa qismida joylashgan. Bu jamoalar asosan musulmon diniga eʼtiqod qiluvchi mahalliy yevropaliklardan iborat boʻlib, ularning diniy anʼanalari bir necha yuz yillik oʻrta asrlarga borib taqaladi. Turkiya, Ozarbayjon va Qozogʻiston kabi transkontinental davlatlarning aholisi ham musulmonlardan tashkil topgan.

 Gʻarbiy Yevropa va Oʻrta yer dengizi mintaqasi 
Arab musulmonlarining Yevropaga yurishlari milodiy 7-asrda islom paydo boʻlganidan koʻp oʻtmay boshlandi. Milodiy 632-yilda Muhammad vafotidan koʻp oʻtmay, uning jamoasi xalifa unvonini keltirib chiqaradigan yangi rahbar tayinlashi kerak edi ( Muhammadning baʼzi eng yaqin sahobalari) va ularning avlodlari asrlar davomida xalifalik oʻrnini egallashga daʼvo qilganlar. Undan keyin kelgan toʻrtta „toʻgʻri yoʻl-yoʻriqli“ (rashidun) xalifalar Fors, Levant, Misr va Shimoliy Afrika boʻylab yurgan ilk musulmon istilolarining dastlabki bosqichini nazorat qildilar.

Musulmonlarning ilk istilolari gʻarbga qarab kengaydi va bir asrdan kamroq vaqt ichida Yevropa qitʼasining bir qismini qamrab oldi. Arab musulmon qoʻshinlari Ajnadayn (634) va Yarmuk (636) kabi muhim janglarda Vizantiya qoʻshinlari ustidan osonlikcha gʻalaba qozonishdi. Shunday qilib, shimol va gʻarbga surilgan sobiq Vizantiya viloyatini oʻz tarkibiga kiritdilar. Shu bilan birga, Shimoliy Afrika va Yaqin Sharqda arab imperiyalari tomonidan islomning oʻz hukmronligini mustahkamlash tez orada hozirgi Yevropaga bostirib kirishi kerak edi. Yevropa, arab va berber musulmon qoʻshinlari bosqinchilik qilib, oxir-oqibat hududlarni bosib olganida, bu Yevropa qitʼasida musulmonlar tomonidan boshqariladigan davlatlarning paydo boʻlishiga olib keldi.

652-yilda qoʻngan kichik arab va berber kontingenti Vizantiyaning Sitsiliyaga qisqa muddatda bostirib kirishi bir qator bosqinlarning debochasi edi. 8–15-asrlarda musulmon davlatlar Pireney yarim orolining janubiy Italiya, janubiy Fransiya va Oʻrta yer dengizidagi bir qancha orollarining ayrim qismlarini boshqargan. Sharqda hududi ancha qisqargan va kuchsizlangan Vizantiya imperiyasiga bostirib kirishlar davom etgan. 720 va 730-yillarda arab va berber musulmonlari kuchlari Pireneydan shimolga, hozirgi Fransiyaga yetib borishdi va ular 732-yilda nasroniy franklar tomonidan magʻlubiyatga uchradilar va oʻzlarining Shimoliy Afrika hududlari Iberiyaga qaytardilar.
Islom 711-yildan boshlab, Umaviylar Ispaniyani bosib olishi bilan Yevropa qitʼasida oʻzining birinchi haqiqiy poydevorini qoʻlga kiritdi. Arablar yerni al-Andalus deb oʻzgartirdilar va u shimoliy togʻlarni hisobga olmaganda, hozirgi Portugaliya va Ispaniyaning katta qismlarini qamrab oldi. Arab va berber musulmon kuchlari janubiy Iberiyani bosib olgandan boshlab va al-Andalusga asos solgach, Yevropada turli amirliklarni tashkil qildilar. Krit amirligi 820-yillarning oxiridan 961-yilda Vizantiya imperatori Nikiforos Fokas II magʻlub boʻlgunga qadar Oʻrta yer dengizi boʻyidagi Krit orolida mavjud boʻlgan musulmonlar tomonidan boshqariladigan davlat va musulmon qaroqchilik faoliyati markazi boʻlgan. Vizantiya imperiyasi Kritdan musulmon arablar va berberlarni quvib chiqardi. Ikkinchisi Sitsiliya amirligi boʻlib, bu orolda 831-yildan 1091-yilgacha musulmonlar mavjud boʻlgan. Musulmon arablar va berberlar Sitsiliya va janubiy Italiyaning boshqa hududlarida 1072-yilda xristian normanlari tomonidan magʻlub boʻlgunlaricha, hamda Pireney va Shimoliy Afrika hududlariga haydab chiqarilgunlaricha ushlab turdilar.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 














 Franke, Patrick, Islam: State and Religion in Modern Europe, EGO – European History Online, Mainz: Institute of European History , 2016, retrieved: March 8, 2021 (pdf).













 Havolalar 







 König, Daniel G., Arabic-Islamic Views of the Latin West. Tracing the Emergence of Medieval Europe, Oxford, OUP, 2015.

 Hamza, Gabor, Zur Rolle des Islam in der Geschichte des ungarischen Rechts. Revista Europea de Historia de las Ideas Políticas y de las Instituciones Públicas (REHIPIP) Número 3 – Junio 2012 1-11.pp. http://www.eumed.net/rev/rehipip/03/gh.pdf 





Turkum:Yevropa
Turkum:Islom