Nochiziqli zanjir va uni hisoblash usullari

Chiziqli boʻlmagan sxemalar deb, kamida bitta chiziqli boʻlmagan elementni oʻz ichiga oladigan sxemalarga aytiladi.

Chiziqli boʻlmagan elementlarga parametrlari ushbu elementlar bilan bogʻliq boʻlgan oʻzgaruvchilarning (kuchlanish, oqim, magnit oqim, zaryad, harorat, yorugʻlik oqimi va boshqalar) kattaligiga va (yoki) yoʻnalishiga bogʻliq boʻlgan elementlar deyiladi. Chiziqli boʻlmagan elementlar qatʼiy analitik ifodaga ega boʻlmagan, eksperimental tarzda aniqlanadigan va jadval yoki grafiklarda berilgan chiziqli boʻlmagan xususiyatlar bilan tavsiflanadi.

 Nochiziqli element turlari 
Chiziqli boʻlmagan elementlarni ikkiga boʻlish mumkin -bir qutbli va koʻp qutbli. Ikkinchisida uchta (har xil yarimoʻtkazgich va elektron triodlar) yoki undan koʻp (magnit kuchaytirgichlar, koʻp oʻrash transformatorlari, tetrodlar, pentodalar va boshqalar) qutblar mavjud boʻlib, ular bilan elektr zanjiriga ulanadi. Koʻp kutupli elementlarning oʻziga xos xususiyati shundaki, umumiy holda, ularning xossalari chiqish xususiyatlarining kirish oʻzgaruvchilariga bogʻliqligini ifodalovchi xususiyatlar oilasi bilan belgilanadi va aksincha: kirish xarakteristikalari bir nechta sobit qiymatlar uchun qurilgan. chiqish parametrlaridan, chiqish xarakteristikalari kirish parametrlaridan birining bir qator sobit qiymatlari uchun qurilgan.

Tasniflashning boshqa mezoniga koʻra, chiziqli boʻlmagan elementlarni inersial va inersiyasizlarga boʻlish mumkin. Inertial elementlar deyiladi, ularning xarakteristikalari oʻzgaruvchilarning oʻzgarish tezligiga bogʻliq. Bunday elementlar uchun oʻzgaruvchilarning samarali qiymatlari oʻrtasidagi munosabatni aniqlaydigan statik xususiyatlar oʻzgaruvchilarning bir lahzali qiymatlari oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrnatadigan dinamik xususiyatlardan farq qiladi. Xarakteristikalari oʻzgaruvchilarning oʻzgarish tezligiga bogʻliq boʻlmagan elementlar inertialsizlardir. Bunday elementlar uchun statik va dinamik xususiyatlar bir xil.

Inersial va inersial elementlar tushunchalari nisbiydir: element ruxsat etilgan (yuqoridan cheklangan) chastota diapazonida inersial deb hisoblanishi mumkin, undan tashqari u inersiallar toifasiga oʻtadi.
Xususiyatlarning turiga qarab, nosimmetrik va assimetrik xususiyatlarga ega chiziqli boʻlmagan elementlar farqlanadi. Simmetrik — uni aniqlaydigan miqdorlarning yoʻnalishiga bogʻliq boʻlmagan xarakteristikasi, yaʼni. koordinatalar sistemasining kelib chiqishiga nisbatan simmetriyaga ega:
 .

Asimmetrik xarakteristikalar uchun bu shart bajarilmaydi, yaʼni,
 .
Chiziqli boʻlmagan elementda nosimmetrik xarakteristikaning mavjudligi bir qator hollarda sxemani tahlil qilishni soddalashtirishga imkon beradi, uni bitta kvadrant ichida amalga oshiradi.

Xarakteristikaning turiga koʻra, barcha chiziqli boʻlmagan elementlarni bir maʼnoli va noaniq xususiyatlarga ega elementlarga boʻlish ham mumkin. Yagona qiymat  xarakteristikasi boʻlib, unda x ning har bir qiymati y ning bitta qiymatiga mos keladi va aksincha. Noaniq xarakteristikada, baʼzi x qiymatlari ikki yoki undan ortiq y qiymatlariga mos kelishi mumkin yoki aksincha. Chiziqli boʻlmagan rezistorlar uchun xarakteristikaning noaniqligi odatda tushadigan qismning mavjudligi bilan bogʻliq boʻlib, u uchun  va chiziqli boʻlmagan induktiv va sigʻimli elementlar uchun — histerezis bilan.

Nihoyat, barcha chiziqli boʻlmagan elementlarni boshqariladigan va boshqarilmaydiganlarga boʻlish mumkin. Nazorat qilinmagan, boshqariladigan chiziqli boʻlmagan elementlardan farqli oʻlaroq (odatda uch va koʻp qutbli) nazorat kanallarini oʻz ichiga oladi, kuchlanish, oqim, yorugʻlik oqimi va boshqalarni oʻzgartiradi, ularda ular oʻzlarining asosiy xususiyatlarini oʻzgartiradilar: oqim-kuchlanish, veber-amper yoki kulon-volt.

 Manbalar 
 Nochiziqli elementlar
 N.Sh. Turdiyev "Radioelektronika''

Turkum:Radioelektronika