Xatm al-avliyo

XATM AL-AVLIYo (arab. & – avliyolar muhri) -
lugʼaviy maʼnosiga koʼra, valiylikning nihoyasi – yuksak
darajasi. „Xatm“ lugʼatda „muhr“, „yakun topish“ kabi
maʼnolarni bildiradi. Xatm al-avliyo atamasi birinchi
bor Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali Hakim Termiziyning
„Xatm al-avliyo“ asarida uchraydi. Baʼzi tadqiqotchilar
fikricha, xatm al-avliyo masalasining keng tarqalib, juda
tortishuvli masalaga aylanganidan, aslida nomi „Siyrat
al-avliyo“ boʼlgan kitob „Xatm al-avliyo“ nomi bilan atalib
qolgan. Chunki Termiziyning oʼzi bir oʼrinda „Siyrat al-
avliyo“ kitobini zikr qiladi. Termiziyning shu nomli
asarida valiylikka haqli shaxs javob berishi lozim boʼlgan
savollar ichida xatm al-avliyo haqida ham savol qoʼyilgan.
Termiziyning bu asarida xatm al-avliyo shaxs sifatida
gavdalantirilmagan va nazariy tushuncha maʼnosida tilga
olingan. Shu maʼnoda „xatm al-avliyo“ – „soʼnggi valiy“ emas,
balki tasavvufdagi qutbga teng keladi. Termiziyning boshqa
asarlarida bu ummatning boshqa ummatlardan yaqiyniy
bilim jihatdan afzalligi borasidagi rivoyatlar maʼnosiga
ham muvofiqdir. Termiziyning oʼzi ham keltirilgan
asari va boshqa asarlarida ochiq-oydin valoyat va nubuvvat
teng emasligini aytib, bunday deyishdan Allohdan panoh
tilagan hamda hech kimga bunday deyish joyiz boʼlmasligini
keltirgan. Bu masala haqida Bahouddin Naqshbanddan
soʼralganida, nubuvvatdan afzal – yana anbiyoning
valoyatidir, yaʼni paygʼambarlarga xos valoyatdir, deb javob
bergan. Abu Abdurahmon Sulamiy ham Termiziyning ushbu
masaladagi tutumini shunday sharhlaydi. Ibn Arabiy
xatm al-avliyo masalasini ikki xil tupgunadi: birinchisi,
ommavviy – umumiy xatm al-valoyat – bu undan soʼng valoyat
boʼlmaydigan shaxsdir. Keyingisi xos xatm al-valoyat – u
arab kishi boʼlib, jami muhammadiy valiylar ilmini
jamlagan. Xatm al-avliyo – qalbi Muhammad (a.s.)ga tobe
boʼlgan mufarridlardandir. Boshqa asarida Ibn Arabiy
u arablardan emas, ajamlardan boʼlishini taʼkidlaydi. U
soʼzidan rozi, ishidan minnatdor boʼlinuvchi kishi. Soʼng
unga ishoratan va ismi va nasabiga oid ramziy shakllar
keltiriladi. Qurʼonning baʼzi suralarida (14 suraning
29 oyatida) va baʼzi xabarlarda uning zikri necha marta
va qanday kelganligini aytadi. Ammo oyat va hadislar
aynan keltirilmaydi, balki suralarning nomlari
berilib, unda xatm al-avliyoning qaysi jihatlari zikr
qilinganligi aytiladi, yana turlicha geometrik-ramziy
Tosavvuf atamalari shakllari keltiriladi. Ibn Arabiyda nubuvvat va valoyat
orasidagi bogʼliqliklar „Bu ummatning ulamolari Bani
Isroilning nabiylari kabidir“, „Ulamolar anbiyolarning
merosxoʼrlaridir“ rivoyatlariga ham bogʼlab tushguntiriladi.
Bunda esa Ibn Arabiy koʼpincha, valoyatdagi merosxoʼrlik
masalasini keltirar ekan, musaviy, isaviy, nuhiy v a
boshqa tur vorisliklarni sanaydi (bunda u rivoyatlardagi
„anbiyolar“ soʼziga diqqatni qaratadi) va muhammadiy
vorislikni ulardan ajratadi. Aslida esa Suyutiyning
„al-Hoviy fi-l-fatovo“ asaridagi „al-Xabar ad-dall ala
vujud al-qutb va-l-avtod va-n-nujabo va-l-abdol“ (Qutb,
avtod, najib va abdollarning mavjudligiga dalolat
qiluvchi xabar) bobida Muhammad (a.s.), tobeiy va tabaa
tobeiylardan keltirgan tegishli rivoyatlar bu masalaning
kontseptsiyasini tushunishga yordam beradi. Ularda bu ummatda
baʼzi paygʼambarlar qalblariga monand kishilar boʼlishi
haqidagi rivoyatlar keltiriladi. Unda m uham m adi y
vorislik haqida gap boʼlmasa-da, Ibn Arabiyga koʼra, an a
oʼsha vorislikka ega shaxs xatm al-avliyodir. Bu Termiziyda,
yuqorida keltirilganidek, Muhammad (a.s.)ga sof tarzda
ergashish jumlasi bilan ifodalangan maʼno boʼlishi mumkin.
Xatm al-avliyo yuksak maqom bilan birgalikda ayni vaqtda
valoyat uyining qoʼriqchisi kabi masʼuliyat maʼnosidagi
jihati ham bor. Ibn Arabiy boshqa oʼrinlarda xatm a l -
avliyoni 1198/595 yilda Fas shahrida koʼrganligini h a m
aytadi. Boshqa oʼrinda esa, u haqda „U bizning zamonimizda
tugʼildi. Uni koʼrdim. U bilan boʼldim. Undagi xatmiylik
alomatini koʼrdim“ kabi soʼzlarni aytadi. B aʼ zi da
tadqiqotchilar bu va shunga oʼxshash boshqa voqealarda I b p
Arabiy uchinchi yoki gʼaybiy shaxs sifatida oʼzini nazarda
tutgan boʼlishi mumkinligini ham aytishadi. Bir rivoyatga
koʼra, Ibn Arabiy umri oxirida bu soʼzidan qaytgan. Umuman
olganda, xatm al-avliyo masalasini toʼlaroq tushunish uchun

Xujviriy. Kashf al-mahjub. – Misr, 1974. Anqo mugʼrib fi xatm al-avliyo va shams
al-magʼrib. – Bayrut, 2009;T.N; Muhyiddin ibn Arabiy. Al�Futuhot al-Makkiyya. – Misr, 1911;Muhammad Abdurauf Manoviy. at�Taorif. – Bayrut-Damashq, 1990;  Devon Ibn Arabiy. – Bayrut, 1996; Abdurazzoq
Koshoniy. Istilohat as-sufiyya. – Qohira, 1992; Abdulkarim Jiliy. al�Isfar an risalat al-anvar. – Bayrut, 2004;Salohiddin Sofadiy. Vafiy bi-l-vafayat. – Qohira, 2000;Jaloliddin Suyutiy. al-Hoviy fi-l-fatovo.
T.2.- Bayrut, 1982;

Ahmad Kumushxonaviy Naqshbandiy. Jomiʼ al-usul fi-l-avliyo va anvoihim.
– Misr, 1880;
Muhammad Sodiq M.Yu. Tasavvuf haqida tasavvur. – Toshkent,
2004; 
Ali (Mishel) Chadkievich. al-Valaya va-n-nubuvva inda ash-shayx al-akbar
Muhyidtsin ibn Arabiy.- Marokash, 1999; 5aNN f y . Nak1Sh T1gpgp21 ue (azauuiG
ap1au151. 1p5ap uau1p1ap. – 1$ipi1,2008;
 Bahouddin Naqshband Buxoriy (nashrga
tayyorlovchi va izoxdar muallifi Yoʼldosh Eshbek). – Qarshi, 2010.
Hakim Termiziy. Navodir al-usul. – Bayrut, 2010; Xdkim
Termiziy.Xatm al-avliyo. – Bayrut, 1965
 Kalobodiy, Abu Bakr. at-Taarruf li-mazhab ahl at-tasavvuf. – Qohira, 1994;
Abu Nasr Sarroj Tusiy. al Luma*. – Qohira, 1960; Hujviriy. Kashf al-mahjub. – Misr, 1974. T.N .;
Shihobuddin Suhravardiy. Avorif al-maorif. – Bayrut, 1992; Lisoniddin 
 Xatib. Ravzat at-taʼrif bi-l-hubb ash-sharif. – Qohira, 1966; Muhammad 
 Anvar Badaxshoniy. Akidatut-Tahoviya sharhiningtalxisi.-Toshkent, 2014.

 Manbalar 

Turkum:Tasavvuf