Al-Darazi

Muhammad bin Ismail Nashtakin al-Darazi () — 11-asrda ismoiliylik voizi va darziylar dinining ilk yetakchisi. 1016-yilda bidʼatchi sifatida ayblanib, 1018-yilda Fotimiylar xalifasi Al-Hakim bi-Amr Alloh tomonidan qatl etilgan.

 Hayoti 
Al-Daraziyning yoshligi haqida maʼlumot kam. Manbalarda u Buxoroda tugʻilgani yozilgan. Uning kelib chiqishi fors boʻlgan deb taxmin qilinadi. Forschada „tikuvchi“ degan maʼnoni anglatuvchi  Al-Darazi unvoniga ega boʻlgan. U 1015-yil yoki 1017-yilda Qohiraga kelgach, yangi paydo boʻlgan darziylar harakatiga qoʻshildi.

Oʻsha paytda harakat juda koʻp tarafdorlardan tashkil topgan ediThe Olive and the Tree: The Secret Strength of the Druze, By Dr Ruth Westheimer and Gil Sedan. Biroq, keyinchalik u dindan qaytganAbout the Faith of the Moʻwaʼheʼdoon Druze by Moustafa F. Moukarim  va shu tufayli darziylar tomonidan shaytonning xislatlariga, xususan, takabburlikka amal qilgan holda tasvirlanganE. J. Brill’s first encyclopaedia of Islam 1913-1936 By M. Th. Houtsma, E. van Donzel.

Bu qarash, uning izdoshlari soni ortib borishi bilan, u oʻzining yetakchiligiga koʻp eʼtibor berib, oʻziga „Iymon qilichi“ unvonini berganiga asoslanadi. Hamza ibn Ali ibn Ahmad „Hikmatlar maktublari“da „Iymonga qilich kerak emas“, deb Al-Daroziyni ogohlantirishlariga eʼtibor bermay, oʻz bilganicha Hamzaga qarshi harakat qilishda davom etdi. Bu munosabat Al-Daroziy bilan Hamza ibn-Ali ibn Ahmad oʻrtasida tortishuvlarga sabab boʻldi va qolganlar tomonidan bu harakatlar xushlanmadi. Al-Darazi Hamza ibn Ali emas balki aynan oʻzi ergashuvchilarning rahnamosi boʻlishi kerakligini taʼkidladi va oʻziga „Hidoyatchilarning Rabbi“ unvonini berdi.

1018-yilga kelib, Al-Daroziy oʻz atrofiga partizanlarni – „doraziylar“ni toʻpladi, ular umuminsoniy aql Odam Atoda dunyoning boshida mujassam boʻlgan, soʻngra undan paygʻambarlarga, soʻngra Aliga, demak, uning avlodlariga oʻtgan, deb hisoblaydilar. Al-Daroziy bu taʼlimotni bayon etgan kitob yozgan. U Qohiradagi asosiy masjidda oʻz kitobidan oʻqib berishi ortidan uning daʼvolariga qarshi tartibsizliklar va noroziliklar kelib chiqadi. Natijada koʻplab izdoshlari oʻldirildi. Hamza ibn Ali uning mafkurasini rad etib, uni „magʻrur shayton“ deb atadi. Al-Daroziy yaratgan ziddiyat xalifa al-Hakimni milodiy 1018-yilda darziylarning daʼvolarini kuch bilan toʻxtatishiga sabab boʻldi.

Al-Daraziy oʻz tariqatida sharob ichishga ruxsat bergan, nikohni taqiqlagan va metempsikozni oʻrgatganligi aniqlangan. Ammo uning xatti-harakatlari tarixchilar va polemiklar tomonidan boʻrttirilgan boʻlishi mumkinligi taʼkidlanadi.

 Oʻlimi 
Al-Daroziy 1018-yilda Al-Hakim tomonidan qatl etildi.

 Taʼsiri 
Garchi darziylar Al-Daraziyni oʻz eʼtiqodlarining asoschisi deb hisoblamasalar ham (aksincha, uni „birinchi bidʼatchi“ deb atashadi), raqib musulmon guruhlari ataylab ziddiyatli daʼvatchining ismini yangi mazhabga qoʻshib qoʻydilar va oʻshandan beri uning ismi tarixda qoldi. Darziylar oʻzlarini „unitarlar“ (al-Muvahhidun) deb atashadi.

 Manbalar 

Turkum:Buxoroda tugʻilganlar
Turkum:1018-yilda vafot etganlar
Turkum:Buxorolik kishilar