Xoʻjahayron

— Oʻzbekiston, Qashqadaryo viloyati, Kasbi tumanidagi qishloq va mahalla. Shu nomdagi qishloq Buxoroda ham mavjud bo‘lib, Turkmanistonning Xo‘jambaz tumanida ham Xo‘jahayron nomi bilan qishloq bor. Mahalliy aholi o‘tmishda Afg‘onistondan kelganini, Buxorodagi qishloq aholisi bilan qardosh bo‘lganini, Xo‘jahayron ismlik kishining ajdodlari bobosi ekanligini aytadi.  

Nom tarkibi: xo‘ja + hayron. Xo‘ja (f-t) — “xo‘jayin, sohib”, Sharq xalqlarida, xususan Movarounnahrda feodal ijtimoiy tabaqa hisoblangan, hukmron tabaqa o‘zini xo‘ja deb atagan. Nomning so‘nggi qismi — hayron so‘zida tovush, morfema va yasalish o‘zgarishi yuz bergan. Ayronchi urug‘i nomiga xo‘ja so‘zi qo‘shilib, nomning tarkibi o‘zgargan. Ayronchi — o‘zbek xalqining qadimiy urug‘i bo‘lib, ba’zi hududlarda mang‘it va kenagaslar tarkibiga singib ketgan.  

Xo‘ja so‘zi joy nomlari va kishi ismlarida keng tarqalgan. Uning dastlabki ma’nosi — xo‘jayin, boshliq, lekin tarix davomida qo‘zoq va qirg‘iz tillarida eski maktab o‘qituvchisi, diniy ruhoniy (mulla), yoshi ulug‘ kishi, oila boshlig‘i, jasoratli odam yoki tabib ma’nolarida ham ishlatilgan. Ba’zi mamlakatlarda xo‘ja so‘zi faxriy unvon sifatida ham qo‘llanilgan. Xo‘ja sotsial, ijtimoiy tabaqa bo‘lib, jamiyatda ma’lum imtiyozlarga ega bo‘lgan. Shu bilan birga, ba’zi turkiy xalqlarda xo‘ja urug‘, qabila sifatida ham mavjud bo‘lgan.  

Xo‘ja so‘zi aholi punktlari nomida qo‘rg‘on, saroy, rabot, ovul, kent, kat kabi turdagi joy nomlari bilan birikib ishlatiladi. Bu so‘z ko‘pincha aholi maskanlarining birinchi qismi bo‘lib, aholining etnik tarkibini ifodalaydi. Xo‘ja so‘zli qishloqlar ko‘pincha anhor, ariq bo‘yida, katta yo‘l yoqasida, dehqonchilik uchun qulay yerlarda va yirik qishloqlar yaqinida joylashgan. Masalan, Xo‘jaqo‘rg‘on — xo‘jalarning qo‘rg‘oni, xo‘ja qavmiga mansub aholi jamoasining qishlog‘i hisoblanadi.

 Manbalar