Fluktuatsion rentgen nurlarining tarqalishi

Rentgen nurlari — zaryadlangan zarralar yoki fotonlarning muhitni tashkil etuvchi atomlari bilan oʻzaro taʼsirlashishlari natijasida vujudga keluvchi elektromagnit nurlanish. Ularning toʻlqin uzunliklari YU"14 m dan 10 ~7m gacha boʻlgan qiymatlarga teng boʻlishi mumkin. Rentgen nurlarini 1895-yilda V. K. Rentgen kashf qilgan. Rentgen bu nurlarni Xnurlar deb atagan (hozirgi vaqtgacha ham ayrim mamlakatlarda Xnurlar deyiladi). Ular katta tezlikdagi elektronlarning moddada tormozlanishi natijasida paydo boʻladi. Rentgen nurlari amalda rentgen trubkasi yordamida hosil qilinadi.

Rentgen nurlari singan suyaklarni tekshirish, ayrim turdagi kasalliklarni aniqlash, ba'zi metallarni aniqlash va po'latdagi zaif nuqtalarning joylashishini aniqlash kabi usullarda ham qoʻllanadi.

1895-yil 8-noyabrda nemis fizikasi professori Vilgelm Rentgen Lenard naychalari va Kruks naychalari bilan tajriba o‘tkazayotganda rentgen nurlariga qoqilib, ularni o‘rganishga kirishdi. U "Yangi turdagi nurlar toʻgʻrisida: dastlabki aloqa" deb nomlangan dastlabki hisobotni yozdi va 1895 yil 28 dekabrda uni Würzburgning Fizika-tibbiyot jamiyati jurnaliga taqdim etdi. Bu rentgen nurlarida yozilgan birinchi qog'oz edi. Röntgen nurlanishning noma'lum turi ekanligini ko'rsatish uchun uni "X" deb atagan. Ba'zi dastlabki matnlarda ular "X" ni yunoncha Chi, ch bosh harfi sifatida talqin qilgan Chi-nurlari deb ataladi. Rentgenning ko'plab hamkasblari ularni Rentgen nurlari deb atashni taklif qilishgan bo'lsa ham, rentgen nurlari nomi yopishib qoldi. Ular hali ham ko'plab tillarda, jumladan nemis, venger, ukrain, daniya, polyak, chex, bolgar, shved, fin, eston, sloven, turk, rus, latv, litva, alban, yapon, gruzin, golland , Ibroniy, Islandiya va Norvegiya . Röntgen kashfiyoti uchun fizika bo'yicha birinchi Nobel mukofotini oldi.

Fluktuatsion rentgen nurlarining tarqalishi ( FRN )  rentgen nurlarining kichik burchakli tarqalishiga (KBT) oʻxshash rentgen nurlarini tarqatish usulidir, lekin namunaning aylanish diffuziya vaqtlaridan pastroq rentgen nurlari taʼsiridan foydalangan holda amalga oshiriladi. Erkin elektron lazer kabi yorqin ultra rentgen nurlari manbasi bilan ideal tarzda bajarilgan bu usul anʼanaviy sochilish usullariga qaraganda ancha koʻproq maʼlumotni oʻz ichiga olgan.

FRN (katta) makromolekulyar tuzilmalarni aniqlash uchun ishlatilishi mumkin, ammo metall nanostrukturalar,  magnit domenlar  va kolloidlarni tavsiflashda ilovalarni topdi. 

FRNning eng umumiy joylashishi uzoq vaqt davomida toʻliq 3D aylanish jarayonidan oʻtadigan modellarning tez diffraktsiyali suratlari olinadigan vaziyatdir. FRN ning ayniqsa qiziqarli kichik sinfi bu 2D holati boʻlib, unda namunani tasodifiy tekislikdagi aylanishlarni koʻrsatadigan zarrachalar bilan 2 oʻlchovli tizim sifatida koʻrish mumkin. Bunday holda, FRN maʼlumotlarini tuzilishga bogʻliq boʻlgan analitik yechim mavjud.  Simmetriya cheklovlari mavjud boʻlmaganda, turli xil takroriy protseduralar ishlab chiqilgan boʻlsa-da, 3D holati uchun tahliliy maʼlumotlarning tuzilmaga aloqasi mavjud emas.

 Umumiy koʻrinishi 
FRN tajribasi turli xil tasodifiy konfiguratsiyadagi namunalarning koʻp sonli rentgen suratlarini yigʻishdan iborat. Har bir tasvir uchun burchak intensivligi korrelyatsiyalarini hisoblash va ularni barcha suratlar boʻyicha oʻrtacha hisoblash orqali oʻrtacha 2 nuqtali korrelyatsiya funksiyasi chekli Legendre konvertatsiyasiga aloqador boʻlishi mumkin, natijada B l (q,qʼ) deb ataladigan egri chiziqlar toʻplami paydo boʻladi. l - Legendre polinom tartibi va q / qʼ - impuls uzatish yoki maʼlumotlarning teskari rezolyutsiyasi boʻladi.

 Matematik asosi 
Zichlik taqsimotiga koʻra zarracha berilgan , uch oʻlchovli murakkab tuzilishli   Furye omili konvertatsiyasi orqali olinadi.









Turkum:X-ray scattering