Buldog

Buldog — mastif tipidagi itlarning Britaniya zoti. U ingliz buldogi sifatida ham tanilgan. Bu taxminan  atrofida boʻlgan oʻrta boʻyli, mushakli it. Ularning katta boshlari yuz va yelka atrofida qalin teri burmalari hosil qiladi va pastki jagʻi chiqib turgan koʻrinishda namoyon boʻladi. Bu zotning oʻziga xos koʻrinishi bir qancha kasalliklar, jumladan braxisefaliya, son displazi, issiqlik sezgirligi va teri infektsiyalari kabi nasliy sogʻliq bilan bogʻliq muommolarga sabab boʻladi. Norvegiya va Gollandiyada ularning hayot sifati bilan bogʻliq xavotirlar sabab buldoglar sonini koʻpaytirish noqonuniy hisoblanadi.

Zamonaviy buldog Angliyada hayvonlarga nisbatan shafqatsizlik toʻgʻrisidagi qonunga koʻra hozirda yoʻq boʻlib ketgan eski ingliz buldogidan hamroh it sifatida tarbiyalangan. Buldog klubi (Angliyada) 1878-yilda, Amerika Buldog klubi esa 1890-yilda tashkil topgan. Asosan shafqatsizlik va jasorat ramzi sifatida ishlatilgan boʻlsa-da, zamonaviy buldoglar doʻstona, mehribon itlardir. Buldoglar odatda uy hayvonlari sifatida saqlanadi. 2013-yilda u dunyo boʻylab eng koʻp roʻyxatga olingan zotlar roʻyxatida oʻn ikkinchi oʻrinni egalladi.

 Tarixi 
„Buldog“ soʻziga birinchi qayd 1631 yoki 1632-yilgi Preswick Eaton ismli odamning maktubida yozilgan: „Ikkita yaxshi buldogni sotib oling va ularni birinchi kema orqali yuboring“. 1666-yilda ingliz olimi Christopher Merret oʻzining Pinax Rerum Naturalium Britannicarum asarida ushbu itga nisbatan "qassob buqasi yoki ayiq iti " deb murojaat qilgan.

„Buqa“ iborasida itning buqa otish sportida qoʻllanishiga ishora qilingan. Bunga koʻra itlar buqaga bogʻlanadi va buqaning burnidan ushlab, yerga qadagan it g‘olib bo‘ladi. Asrlar davomida buqalarni oʻlja qilish natijasida itlarda zotga xos boʻlgan toʻla tanalari, katta boshlari va jagʻlari, shuningdek, vahshiy feʼl-atvori rivojlandi. Buqalarni oʻldirish Angliyada 1835-yilgi Hayvonlarga nisbatan shafqatsizlik qonuni bilan taqiqlangan. XVII asrning oʻrtalarida Nyu-Yorkda buldoglar gubernator Richard Nicolls boshchiligidagi shahar boʻylab oʻtkazilgan yigʻilnlarda namoyish sifatida ishlatilganEllis, Edward Robb (2005)..

Bulldoglarni uy hayvonlari sifatida xonakilashtirishni it sotuvchisi Bill Jorj targʻib qilganOliff, D. B. (1988) The Mastiff and Bullmastiff Handbook, The Boswell Press ..

1864-yilda R.S Rockstro boshchiligidagi Buldog yetishtiruvchilar guruhi birinchi Buldog klubiga asos soldi. Uch yil oʻtgach, Klub oʻz faoliyatini toʻxtatdi. Rockstro Buldog klubining asosiy yutugʻi Filo-Kuan standarti sifatida tanilgan Buldogning batafsil tavsifi edi. Klub gʻaznachisi Samuel Wickens bu tavsifni 1865-yilda Philo-Kuan taxallusi bilan nashr etgan.

1873-yil 4-aprelda it zotlari va zotlarini roʻyxatga olish bilan shugʻullanuvchi birinchi it koʻpaytirish klubi boʻlgan „Kennel Club“ tashkil etildi. Buldoglar 1874-yil 1-dekabrda Birmingem koʻrgazmasida taqdim etilgan Kennel Club Stud Kitobining birinchi jildiga kiritilgan. Reyestrga kiritilgan birinchi ingliz buldogi 1864-yilda tugʻilgan Adam (Adamo) ismli erkak it edi.
1875-yil mart oyida uchinchi Bulldog klubi tashkil etildi, u bugungi kunda ham mavjud. Klub aʼzolari Londonning Oksford koʻchasidagi Blue Post pubida tez-tez uchrashib turishardi. Klub aʼzolari zot va uning eng yaxshi vakillari haqida mavjud barcha maʼlumotlarni toʻplashdi va ingliz buldogi uchun yangi standartni ishlab chiqdilar. Bu haqida 1875-yil 27-mayda nashr etilgan va huddi shu yili ular birinchi zot koʻrgazmasini oʻtkazdilar. Ikkinchi Jahon urushi davridan tashqari 1878-yildan beri klub koʻrgazmalari har yili oʻtkaziladi. 1894-yil 17-mayda Buldog klubi korporatsiya maqomiga ega boʻldi va oʻshandan beri „The Bulldog Club, Inc“ rasmiy nomini oldi. Bu dunyodagi eng qadimgi mono-zotli pitomniklari klubi edi.

Buldog 1886-yilda Amerika Kennel klubi tomonidan rasman tan olingan.

1894-yilda ikkita eng yaxshi buldog — King Orry va Dockleaf oʻrtasida qaysi it  yura olishini aniqlash uchun musobaqa oʻtkazildi. King Orry asl buldoglarni eslatardi, suyaklari yengilroq va juda sportchi edi. Dockleaf zamonaviy Bulldoglar kabi kichikroq va ogʻirroq edi. Oʻsha yili qirol Orry  ga yugura oldi. Bugungi kunda buldoglar qoʻpol koʻrinishga ega boʻlishsa-da, ular dastlabmoslashtirilgan vazifasini bajara olmaydilar, chunki ular buqaning orqasidan yugurish va uloqtirishga dosh berolmaydi. Ajdodlari kabi jismonan qobiliyatli boʻlmasa-da, zamonaviy Bulldoglar ancha xotirjam va kamroq tajovuzkor boʻlishgan.

 Tavsifi 

 Tashqi koʻrinishi 
Buldoglar xarakterli keng bosh va yelkalariga ega boʻlib, ular aniq mandibulyar prognatizmga ega. Qoshlarida odatda qalin teri burmalari mavjud, koʻzlari dumaloq, qora, keng; tumshugʻi qisqa boʻlib, burun ustidagi arqon yoki burun rulosi deb ataladigan xarakterli burmalar bilan qoplangan; boʻyin ostidagi terisi osilgan; osilgan lablar va oʻtkir tishlarga ega, pastki jagʻi koʻtarilgan. Teri yung qatlami qisqa, tekis va silliq boʻlib, qizil, toʻq jigar, oq kabi ranglarda. Ularning dumlari kalta bo‘lib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri osilib turishi yoki dumi cho‘ntagiga o‘ralgan „protokol“ bilan yashirib yurishi mumkin.

Buyuk Britaniyada zot standartlari  erkak itlar uchun va  ayol itlar uchun. Qoʻshma Shtatlar standart kichikroq itni talab qiladi — odatda yetuk erkakning vazni  ga yetadi, yetuk urgʻochilar esa  ga yaqin vaznga ega.

 Temperament 
„American Kennel Club“ (AKC) maʼlumotlariga koʻra, Buldogning feʼl-atvori tinch va vazmin boʻlishi kerak. Bu sifatlar ifoda va xulq-atvor bilan namoyon boʻladi .

Seleksionerlar zotdan tajovuzkorlikni olib tashlash uchun harakat qilishdi. Koʻpchilik buldoglar doʻstona, sabrli boʻlish bilan birga oʻjar tabiatga ega. Shunday boʻlsada, buldoglar bolalar bilan mustahkam aloqalar oʻrnatishga moyilligi tufayli ajoyib oilaviy uy hayvonlari sifatida tan olingan.

Umuman olganda buldoglar bolalar, boshqa itlar va boshqa uy hayvonlari bilan yaxshi munosabatda boʻlishlari bilan ajralib turadi.

 Salomatligi 

 Hayot davomiyligi 
Sekin kamolotga yetishi sabab itlarning ikki yarim yil ichida kamdan-kam oʻsishga erishiladi, buldoglarning umri nisbatan qisqa. Besh-olti yoshda ularda qarish belgilari namoyon boʻlib boshlaydi. 2004-yilda Buyuk Britaniyada 180 ta Buldog oʻlimi boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqot oʻlimning oʻrtacha yoshini 6 yil 3 oy deb koʻrsatgan. Soʻrovda Buldoglar oʻlimining asosiy sababi yurak (20%), saraton (18%) va qarilik (9%) boʻlgan. Keksalikdan vafot etganlarning oʻrtacha umri 10 dan 11 yilgachani tashkil qilgan. 2013-yilda Buyuk Britaniya veterinariya klinikasida 26 ta Buldog oʻrtasida oʻtkazilgan soʻrov natijalari oʻrtacha umr koʻrish muddatini 8,4 yil deb koʻrsatdi. Bu 3,2-11,3 yil oraligʻida edi. Buyuk Britaniya Buldog zotlari kengashi veb-saytida zotning oʻrtacha umr koʻrish muddati 8-10 yilni tashkil qilishi aytilgan.

 Zot bilan bogʻliq kasalliklar 
alt=Three bulldog skulls. From left to right, the face becomes flatter, with a shorter snout and pronounced underbite and protruding jaw.|thumb|400x400px| Buldoglarda braxisefaliya evolyutsiyasi. Chapdan oʻngga, bosh suyagi taxminan 1910, 1960 va 1980-yillarga tegishli.

Ingliz buldogi ekstremal braxifaliya (qisqartirilgan tumshuq), katta til va tanglay va boshqa morfologik muammolar tufayli braxisefal havo yoʻllarining obstruktiv sindromidan eng koʻp taʼsirlangan zotlar qatoriga kiradi. Barcha braxisefalik itlar singari, bezori zotlari ham koʻpincha braxisefal havo yoʻllarining obstruktiv sindromi (BAOS) bilan ogʻriydilar. BOAS darajasi ularning oʻziga xos yuzining muqarrar natijasi sifatida zotda normallashtirildi. Kasallikka hos vaziyat turli yoʻllar bilan namoyon boʻladi, koʻpincha issiqlik va jismoniy kuchga toqat qilmaslik shaklida. Itlar issiqlikni birinchi navbatda nafas olish orqali boshqarganligi sababli, Buldoglar issiqlikka juda sezgir. Ular samarasiz nafas olishlari tufayli issiqlikni yoʻqotishdan koʻra, aksincha olishlari mumkin, bu esa yomon jarayonga olib keladi. Buldoglar koʻp miqdorda soya va suvga muhtoj, ularni issiqdan uzoqroq tutish kerak. Ular hatto gipertermiyadan oʻlishlari mumkin. Buldoglar ogʻir nafas olishlari mumkin va uyqusi uzilib qolgan holda baland ovozda horlamaga moyil, bu esa braxisefalik havo yoʻllarining obstruktiv sindromining yana bir koʻrsatkichi. Koʻpgina aviakompaniyalarda havo bosimining nafas olish muammolari bilan salbiy oʻzaro taʼsiridan itlarda oʻlim darajasi yuqori boʻlgani sababli bu zotlarning yuk omborida uchishini taqiqlaydi.

Hayvonlar uchun Ortopediya Jamgʻarmasining statistik maʼlumotlariga koʻra, 1979-yildan 2009-yilgacha (30 yil) sinovdan oʻtgan 467 ta buldogning 73,9 foizi kalça displazisidan taʼsirlangan. Bu barcha zotlar orasida eng yuqori koʻrsatkichdir. Xuddi shunday, zot Britaniya veterinariya assotsiatsiyasi/Kennel Club Hip displazi reytingida garchi sxemada atigi 22 ta Buldog sinovdan oʻtkazilgan boʻlsada eng salbiy natijani qayd etgan. Patellar lyuksatsiyasi Buldoglarning 2,9 foiziga taʼsir qiladi.

Barcha xonaki itlar singari, buldoglar ham kundalik mashqlarni talab qiladi. Agar toʻgʻri mashq qilinmasa, Buldog ortiqcha vaznga ega boʻlishi mumkin, bu yurak va oʻpka muammolariga, shuningdek boʻgʻimlarda stressga sabab boʻladiDenizet-Lewis, Benoit (22 November 2011) Can the Bulldog be Saved?.

Ushbu zotning baʼzi turlari barmoqlar orasidagi kistalar — interdigital kistalarga moyil. Ular itga biroz noqulaylik tugʻdiradi va veterinar yoki tajribali egasi tomonidan davolanadi. Boshqa muammolar orasida olcha koʻzlari, ichki koʻz qovogʻining chiqib ketishi (veterinar tomonidan tuzatilishi mumkin), allergiya kabilar boʻlishi mumkin.  Buldogning yuzidagi burmalar yoki „arqon“ namlik toʻplanishi natijasida kelib chiqadigan infektsiyalarni oldini olish uchun har kuni tozalanishi kerak. Baʼzi buldoglarning tabiiy jingalak dumlari tanaga shunchalik qattiq yopishadiki, muntazam tozalash va malhamni talab qiladi. Buldogning tanasida teri burmalari koʻp boʻlgani uchun ularda teri burmalari dermatiti yuqori darajada tarqalgan.

Buldog bolalarining 80% dan ortigʻi sezaryen bilan tugʻiladi. Ularning xarakterli katta boshlari onaning tugʻilish kanalida qolib ketishi va tugʻruq paytida onaning nafas olish muammolariga ham sabab boʻlishi mumkin.

 Yangiliklarda 
2009-yil yanvar oyida BBCning "Pedigree Dogs Exposed" hujjatli filmidan keyin, Kennel Club sogʻliq muammolarini hal qilish uchun Britaniya buldogi va boshqa 209 ta zot uchun takomillashgan standartlarni joriy qildi. Matbuotda Britaniya Buldog zotlarida yangi oʻzgarishlar nafas olish va naslchilik bilan bogʻliq muammolarga qarshi kurashish uchun boshning kichikroq boʻlishiga, teri burmalarining qisqarishiga, uzunroq tumshugʻiga ega boʻlishiga olib keladi deb taxmin qilingan edi. 2019-yilda Gollandiya Kennel klubi Buldogning sogʻligʻini yaxshilash uchun kiritilgan baʼzi naslchilik qoidalarini amalga oshirdi. Bular orasida it yurishi kerak boʻlgan fitnes testi 1 km (0,62 milya) 12 daqiqada deb belgilandi. Uning harorati va yurak tezligi 15 daqiqadan soʻng tiklanishi kerakligi nazoratga olindi.

2014-yilda Gollandiya hukumati tumshug‘i bosh suyagining uchdan bir qismidan qisqa bo‘lgan itlarni, shu jumladan buldoglarni ko‘paytirishni taqiqladi. Bu qonun 2019-yilda kuchga kirdi. 2022-yilda Oslo okrug sudi Norvegiyada buldoglarning sogʻligʻi bilan bogʻliq muammolarga koʻp uchrashi sababli koʻpaytirishni taqiqlovchi qaror chiqardi. Sud oʻz hukmida bu zotga mansub itlarni sogʻlom deb hisoblab boʻlmaydi, shuning uchun ularni koʻpaytirish Norvegiyaning hayvonlarni himoya qilish toʻgʻrisidagi qonunini buzish hisoblanadi, deb qaror chiqargan.

 Madaniy ahamiyati 
alt=A white bulldog in a khaki jacket with the Marine Corps logo shakes paws with a man in a similar khaki uniform.|thumb| Chesty XIII, dengiz piyodalari korpusining buldogi
Buldoglar koʻpincha oʻzlarining tarixiy mashgʻuloti sababli qatʼiyatli, kuchli koʻrinishga ega boʻlishgan. Ammo zamonaviy it hozirda tashqi koʻrinishi va doʻstonaligi uchun boqiladi, ular jismoniy kuch sarflash uchun mos kelmaydi. Ular koʻpincha universitetlar, sport jamoasi va boshqa tashkilotlar tomonidan maskot sifatida ishlatiladi. Taniqli Buldog maskotlaridan baʼzilari orasida Yaledagi Xushbichim Dan, Jorjiya universitetida Uga va Amerika Qoʻshma Shtatlari dengiz piyodalari korpusining Chesti bor.

Buldog Angliyada paydo boʻlgan va Britaniya madaniyati bilan uzoq muddatli aloqaga ega. BBC shunday deb yozgan edi: „Koʻpchilik uchun Buldog milliy timsol boʻlib, gʻalaba va qatʼiyatni anglatadi“. Ikkinchi jahon urushi davrida Bosh vazir Winston Cherchill fashistlar Germaniyasiga qarshi chiqqani uchun Buldogga oʻxshatilganBaker, Steve (2001)..

 Yana qarang 

 Itlar portali
 It zotlari roʻyxati
 Britaniya buldogi (oʻyin)
 Buldog turi

 Manbalar 

Turkum:Webarxiv andozasi wayback havolalari
Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar
Turkum:Itlar
Turkum:It zotlari