Manas xalqaro aeroporti

Manas xalqaro aeroporti (; )  — Qirgʻizistondagi asosiy xalqaro aeroport boʻlib, poytaxt Bishkekning shimoliy-shimoli-gʻarbiy qismidan  masofada joylashgan.

 Tarixi 
Aeroport qirgʻiz yozuvchisi va ziyolisi Chingiz Aytmatov taklifi bilan shaharning janubida joylashgan sobiq Bishkek aeroporti oʻrniga qurilgan boʻlib, qirgʻiz epik qahramoni Manas nomi bilan atalgan. Bortida Sovet Ittifoqi Hukumat rahbari Aleksey Kosigin boʻlgan birinchi samolyot 1974-yil oktyabr oyida Manasga qoʻngan. Aeroflot 1975-yil 4-mayda Moskva-Domodedovo yoʻnalishi boʻyicha birinchi muntazam reysni amalga oshirgan.

Qirgʻiziston 1991-yilda Sovet Ittifoqidan mustaqillikka erishgach, aeroport muttasil tanazzulga yuz tuta boshladi, chunki uning infratuzilmasi qariyb oʻn yil davomida qariyb eʼtibordan chetda qolib, katta samolyotlar qabristoni rivojlangan. Sovet davridan qolgan 60 ga yaqin yaroqsiz samolyotlar vertolyotlardan tortib to toʻliq oʻlchamli samolyotlargacha, dalaning sharqiy chekkasidagi aeroport apronida toʻplanib qoldi.

„Bardosh ozodlik“ operatsiyasi boshlanishi bilan AQSh va uning ittifoqchilari darhol Qirgʻiziston hukumatidan aeroportdan Afgʻonistondagi operatsiyalar uchun harbiy baza sifatida foydalanishga ruxsat soʻradi. Ittifoqchilar kuchlari 2001-yil dekabr oyining oxirida yetib keldi va darhol aeroportda operatsiyalar va obyektlarning misli koʻrilmagan kengayishi kuzatildi .Koalitsiya samolyotlariga joy ochish uchun yaroqsiz samolyotlar apron yonidagi yaylovga koʻchirildi va koalitsiya qiruvchi samolyotlarini joylashtirish uchun katta, yarim doimiy angarlar qurildi. Bundan tashqari, uchish-qoʻnish yoʻlagining sharqiy yarmi boʻylab katta yuk ombori va bir nechta samolyotlarga texnik xizmat koʻrsatish inshootlari bilan birga Marsden Matting aproni qurildi. Yoʻlovchi terminali qarshisida 2000 dan ortiq askar joylashgan chodir shaharchasi paydo boʻldi. Amerika kuchlari 11-sentabr terror xurujlarida halok boʻlgan Nyu-York Oʻt oʻchirish xizmati boshligʻi Piter J. Gansining nomidan „Gansi havo bazasi“ nomini oldi. Keyinchalik u Manas aviabazasining rasmiy nomini oldi, 2009-yilda Manas tranzit markazi deb oʻzgartirildi va 2014-yilda yopilib, Qirgʻiziston hukumatiga topshirildi.

2004-yilda KC-135 va C-17 kabi yirikroq yonilgʻi quyish va transport samolyotlariga joy ochish uchun yoʻlovchi terminali oldiga yangi toʻxtash joyi qoʻshildi.

Taxminan bir vaqtning oʻzida Qirgʻiziston hukumati yoʻlovchi terminalini katta kengaytirish va taʼmirlashni amalga oshirdi, bu qisman ittifoqchi kuchlari tomonidan toʻlangan qoʻnish uchun katta toʻlovlari hisobidan moliyalashtirildi. Terminalda joylashtirilgan qoʻshinlarga xizmat koʻrsatadigan bir nechta restoran, sovgʻa doʻkonlari va sartaroshxonalar ochildi.

Aeroport terminali 2007-yilda rekonstruksiya qilindiManas airport in Bishkek is completely modernised (in Russian). Manas aeroportining zamonaviy IATA kodi, FRU, Bishkek shahrining sovet nomidan kelib chiqqan boʻlib, shahar o‘sha paytda Frunze deb nomlangan. 2012-yilda aeroport 1 056 000 yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatgan.

 Infratuzilmasi 
Aeroport sutkada uzluksiz (24 soat) ishlaydi va uning ILS tizimi ICAO CAT II standartlariga javob beradi, bu past balandlikda qoʻnish () va koʻrish () da parvozlarni amalga oshirish imkonini beradi.

Qirgʻiziston havo yoʻllari faoliyat koʻrsatayotgan vaqtda aviakompaniyaning bosh ofisi aeroport mulkida joylashgan edi. 2002-yil 2-yanvarda aviakompaniya bosh ofisini „Manas“ xalqaro aeroportining Qirgʻiziston havo yoʻllari savdo agentligi binosiga koʻchirdi"Kyrgyzstan airlines head office changes its address.". Ilgari bosh ofis ham aeroport hududida joylashgan edi"World Airline Directory.".

 Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar 

 Yoʻlovchi tashish 

 Yuk tashish 

 Statistika 

 Yillik yoʻlovchi oqimi 
+Yillik yoʻlovchilarni tashish Yillar Yoʻlovchilar soni Oʻzgartirishi, %da 2012-yil 1 056 000 2013-yil Mavjud emas (M/E) M/E 2014-yil M/E M/E 2015-yil M/E M/E 2016-yil 3 082 931 M/E 2017-yil 3 586 33716,3%

 Baxtsiz hodisalar va falokatlar 

 2002-yil 23-oktyabrda Tretyakovo havo transporti kompaniyasiga tegishli IL-62 layneri uchish-qoʻnish yoʻlagining oxiridan chiqib ketayotib, qulab tushdi. Bortda yo‘lovchilar yo‘q edi, o‘n bir ekipaj aʼzosining barchasi yengil jarohatlar bilan qutulgan. Pensilvaniya milliy havo gvardiyasining 111-SFS ning AQSh harbiy havo kuchlari xavfsizlik kuchlari xodimlari javob berish orqali uchuvchi samolyotdan olib chiqildi. Yaralanganlar AQSh harbiy-havo kuchlari va Janubiy Koreya armiyasining Manas aviabazasidagi qo‘shma klinikasida davolandi. Samolyot vayronalari qirg‘iz xodimlari tomonidan buldozer bilan ag‘darilgan va joyida qoldirilgan. Aeroport faoliyati halokat joyi yonib ketmasdanoq qayta tiklandi.
 2006-yil 26-sentyabrda Qirg‘iziston havo yo‘llariga qarashli Tupolev Tu-154 samolyoti Moskva-Domodedovo yo‘nalishida parvoz qilayotgan AQSh harbiy-havo kuchlarining KC-135 tankeri bilan qo‘nish yo‘lagida to‘qnashib ketdi. Bortida 52 yoʻlovchi va toʻqqiz ekipaj aʼzosi boʻlgan Tupolev qanotining bir qismini yoʻqotdi, ammo qanotining 2,5 m qismi yoʻqligi sababli havoga koʻtarilib, xavfsiz qoʻnishni amalga oshirish uchun qayta qoʻnishga muvaffaq boʻldi. KC-135 uch ekipaj aʼzosi va samolyot yoqilgʻisi yuki bilan yonib ketdi va vayron boʻldi. Ikkala samolyotda ham jabrlanganlar yo‘qFlight International, 3-9 October 2006.
 2008-yil 24-avgustda bortida 90 kishi bilan 6895-reys bilan Tehronga yoʻl olgan Aseman Airlines aviakompaniyasining (Itek Air tomonidan boshqariladigan Boeing 737) aeroportdan  masofada halokatga uchradi, 68 kishi halok boʻldi. Yigirma ikki kishi, jumladan ikki ekipaj aʼzosi halokatdan omon qolgan. Aeroport rasmiysiga ko‘ra, ekipaj bortdagi texnik nosozlik haqida xabar bergan va samolyot qulagan paytda aeroportga qaytayotgan edi..
 2011-yilning 28-dekabrida Bishkekdan havoga ko‘tarilgan Qirg‘iziston havo yo‘llari kompaniyasining Tu-134 samolyoti O‘shga qo‘nishga urindi. 80 nafar yo‘lovchi va olti ekipaj aʼzosi bo‘lgan samolyot uchish-qo‘nish yo‘lagidan chiqib ketdi, qanotini sindirib, ag‘darilib ketdi va yonib ketdi. 31 kishi jarohatlandi, ulardan 17 nafari kasalxonaga yotqizildi.
 2017-yilning 16-yanvarida Bishkek orqali Hong Kongdan Istanbulga uchayotgan Turkish Cargo uchun ho‘l lizing tamoyilida ijaraga olingan va ACT Airlines tomonidan boshqarilgan 6491-reysdagi Boeing 747-400F samolyoti qo‘nish yo‘lagidan chiqib ketib, qalin tuman ostida qishloqqa qulagan. Kamida 38 kishi, shu jumladan to‘rt nafarekipaj aʼzosi va yerdagi 34 kishi halok bo‘ldi.

 Manbalar 

 Havolalar 

 Manas xalqaro aeroporti (rasmiy sayti)
 Manas xalqaro aeroporti (globalsecurity.org)
 Accident history for FRU

 Current weather for UAFM

Turkum:Chuy viloyati
Turkum:Qirgʻiziston aeroportlari
Turkum:Bishkek transporti
Turkum:МАМ aviakompaniyasi
Turkum:1974-yilda tashkil etilgan aeroportlar