Akra (Quddus)

Akra ( qora, aram. Hakra, , „baland, mustahkam joy“) – Quddusdagi qal’a, miloddan avvalgi 168-yilda Salavkiylar davlati hukmdori Antiox Epifan tomonidan qurilgan. Qal’a Makkabiy qoʻzgʻoloni atrofidagi voqealar va Xasmonlar qirolligining shakllanishida muhim rol oʻynagan. Uni Saymon Makkabi kurash paytida uni yoʻq qilgan.

Ilgari, bu "qadimgi Quddusning Quyi shahar deb ataladigan, janubdan yarim doira ichida Yuqori shaharni (aslida Sion) oʻrab turgan kvartallaridan birining nomi degan nuqtai nazar keng tarqalgan edi. Shoh Dovud tomonidan qurilgan va uni Dovud shahri deb atagan.

Ellinistik Quddusni oʻrganish uchun muhim boʻlgan Akraning aniq joylashuvi uzoq davom etgan munozaralarga sabab boʻldi. Tarixchilar va arxeologlar, asosan, hikoya manbalaridan olingan xulosalarga tayangan holda, Quddusda turli joylarni taklif qilishdi. 1960-yillarning oxirida arxeologik qazishmalarning boshlanishi munosabati bilan munozara boshqa darajaga koʻtarildi. Yangi kashfiyotlar qadimiy adabiy manbalarni, Quddus geografiyasini va ilgari topilgan artefaktlarni qayta koʻrib chiqishga turtki boʻldi. Maʼbad togʻi platformasining janubi-sharqiy burchagidagi bir guruh tuzilmalarni Acrening mumkin boʻlgan pozitsiyasiga ishora sifatida izohladi. 1968-1978-yillarda togʻning janubiy yonbagʻiriga tutashgan hududda olib borilgan qazishmalar paytida Akra bilan bogʻliq boʻlishi mumkin boʻlgan elementlar, jumladan kazarmadagi xonalar va ulkan sardoba topildi. 2015-yil noyabr oyida Isroil qadimiy ashyolar boshqarmasi Akraning boshqa joyda, Maʼbad togʻining janubi-gʻarbida va Dovud shahrining shimoli-gʻarbida topilishi mumkinligini eʼlon qildi.

 Tarixi 
alt=A robed woman raises her hands in grief over dead bodies strewn across the steps of a pedimented temple while a seated man holding a scepter sits and observes from the background|thumb|435x435px|  Makkabiylarning shahidligi (1863-yil). Maʼbad zinapoyasida yotgan jasadlar ustida bir ayol qoʻllarini osmonga koʻtaradi. Antiox taxtda oʻtirgan holda tasvirlangan
Miloddan avvalgi 323-yilda Aleksandr Makedonskiy vafotidan keyin Yahudiya hududi Misrda hukmronlik qilgan Ptolemey va Suriya va Mesopotamiyada joylashgan Selevk tomonidan bahsli hududga aylangan edi. Miloddan avvalgi 200-yilda imperator Antiox III ning Ptolemeylar ustidan qozongan gʻalabasidan soʻng Salavkiylar nazorati ostiga oldi. Quddusning yahudiy aholisi Antioxga Quddusdagi Misr garnizonining mustahkamlangan bazasi boʻlgan Barisani qamal qilishda yordam bergan. Ularning yordami yahudiylarning diniy muxtoriyatini tasdiqlovchi nizom bilan taqdirlandi, jumladan, chet elliklar va nopok hayvonlarning maʼbadga kirishini taqiqlash hamda maʼbadda diniy marosimlarni bajarish uchun rasmiy mablagʻ ajratish. Garchi ularga ibodat qilish erkinligi berilgan boʻlsa-da, koʻp yahudiylar yunon turmush tarzining elementlarini qabul qilishgan. Imperator madaniyati siyosiy va moddiy taraqqiyot yoʻlini taklif qildi va bu yahudiy aholisi orasida ellinistik elitaning shakllanishiga olib keldi. Ellenizatsiya anʼanaviy yahudiylar va ularning yunon madaniyatini qabul qilgan birodarlari oʻrtasida keskinlikni keltirib chiqardi.

 Qurilishi 
Shahardagi oʻz hukmronligini mustahkamlash, Maʼbad togʻidagi voqealarni kuzatib borish va Quddusdagi ellinlashgan aholini himoya qilish uchun Antiox shaharga garnizon joylashtirdi:

„Akra“ nomi yunoncha " akropol " soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, shaharga qaragan baland mustahkam joy degan maʼnoni anglatadi. Quddusda bu soʻz „xudosizlar va yovuzlar“ qal’asi nomi bilan yahudiylarga qarshi butparastlikning ramziga aylandi. Shaharda ham, uning atrofida ham hukmronlik qilgan qal’ani nafaqat yunon garnizoni, balki ellinlashgan yahudiylar ham egallagan.

 Dovud shahridagi mustahkam turar joy 
Mavjud manbalar shuni koʻrsatadiki, Akra maʼbadning janubida joylashgan va Makkabiylarning birinchi kitobi Makkabiy qoʻzgʻolonining zamonaviy hisobi boʻlgani sababli, uning Akra tavsifi eng ishonchli hisoblanadi. Iosif F. Akra turgan tepalikning vayron boʻlishi haqida maʼlumot beradi, lekin u Buyuk qoʻzgʻolonning (milodiy 70) tugashini tasvirlaydi. Akra Maʼbad togʻining janubida joylashganligi haqida qoʻshimcha dalillar keltiradi:

 2015-yilgi kashfiyotlar 
2015-yil noyabr oyida Isroil qadimiy ashyolar boshqarmasi Akra topilishi mumkinligini eʼlon qildi. Arxeologlar Doron Ben-Ami, Yan Chexanovets va Salome Koenning soʻzlariga koʻra, Dovud shahrining janubida joylashgan Givati avtoturargohida qazish ishlari olib borilgan, ular Akra deb aniqlagan bir qator turar-joy va istehkomlarni topdilar. Bu uni avvalgi tavsiya etilgan joylardan biroz janubda joylashgan Opel tepaligiga joylashtiradi. Topilmalar orasida qal’a devorlari, oʻlchami 4x20 metr boʻlgan qoʻriq minorasi va muzlik bor. Bu joydan Antiox IV Epifanning emblemasi boʻlgan trident bilan belgilangan bronza oʻq uchlari, qoʻrgʻoshin toshlari va ballista toshlari topilgan. Bu joyning harbiy xarakteri va qamal qilinganligidan dalolat beradi. Qazishmalar chogʻida Antiox IV dan Antiox VIIgacha boʻlgan tangalar, shuningdek, markalari boʻlgan koʻplab sopol idishlar topilgan.

Biroq, Akra Givatida joylashganligi haqidagi nazariya, adabiy manbalarda taʼriflanganidek, bu joy Maʼbad togʻini kuzatish va nazorat qilish uchun juda pastda joylashganligi sababli tanqid qilindi.

 Manbalar 

 Havolalar