Muxtor maʼmuriy boʻlinish

Muxtor maʼmuriy boʻlinish (shuningdek, Muxtor hudud, entinent, birlashma, mintaqa, bo‘linma yoki hudud deb ham yuritiladi) — milliy hukumat qoshida maʼlum darajada muxtoriyatga – oʻzini-oʻzi boshqarishga ega boʻlgan submilliy maʼmuriy boʻlinma yoki suveren davlat ichki hududi. Muxtor hududlar federatsiyaning taʼsis boʻlinmalaridan (masalan, shtat yoki viloyat) farq qiladi, chunki ular oʻzlarining holatlari uchun yagona vakolatlarga ega. Odatda, u shtatning qolgan qismidan geografik jihatdan farqlanadi yoki milliy ozchilikdan iborat. O‘z-o‘zini boshqarish vakolatlari va funksiyalarini bunday bo‘linmalarga markazsizlashtirish milliy hukumatning demokratik ishtirokni yoki maʼmuriy samaradorlikni oshirishga yoki ichki nizolarni bartaraf etishga urinishidir. Muxtor hududlarni oʻz ichiga olgan davlatlar federatsiyalar, federatsiyalar yoki konfederatsiyalar boʻlishi mumkin. Muxtor hududlarni hududiy muxtoriyatlar, submintaqaviy hududiy muxtoriyatlar va mahalliy muxtoriyatlarga boʻlish mumkin.

Asosiy muxtor hududlar ro‘yxati
Bo‘linishDavlatIzohborder|25px Ozod Kashmir PokistonOzod Kashmir oʻzini-oʻzi boshqaradigan davlat boʻlib, Pokiston tomonidan rasman qoʻshib olinmagan. U Kashmir Maharajasiga qarshi qoʻzgʻolon va undan keyingi Birinchi Kashmir urushidan keyin tashkil etilgan. U Hindiston, Pokiston va Xitoy oʻrtasida bahsli boʻlgan tarixiy Kashmir mintaqasida joylashgan.Shimoliy Irlandiya,border|25px Shotlandiya,border|25px Uels Buyuk BritaniyaBirlashgan Qirollikning toʻrtta davlatidan uchtasi, yaʼni Shotlandiya, Uels va Shimoliy Irlandiyaning har birida saylangan, vakolatli qonun chiqaruvchi organ mavjud boʻlib, ular oʻz zimmasiga yuklangan masalalarda qonun chiqarish imkoniyatiga ega. Suverenitetni saqlab qolgan Birlashgan Qirollik parlamenti (Birlashgan Qirollik unitar davlatdir) istalgan vaqtda qonun chiqaruvchi organlarni tarqatib yuborishi mumkin va unga berilmagan masalalar bo‘yicha qonunlar chiqarishi mumkin, shuningdek, berilgan sohalarda qonun chiqarish qobiliyatiga ega bo‘lish (konstitutsiyaviy konventsiya bo‘yicha, vakolat berilgan qonun chiqaruvchi organning roziligisiz). Ilgari Shotlandiya ham, Angliya ham to‘liq suveren davlatlar edi.border|25px Farer orollariborder|25px Grenlandiya DaniyaIkki muxtor hudud (dan.land, farer.land, greland.nuna) Qirollik hududi, Farer orollari va Grenlandiyaning har birida saylangan vakolatli qonun chiqaruvchi organ mavjud bo‘lib, ular berilgan masalalarda qonun chiqarish qobiliyatiga ega. "Folketinget" qirollik parlamenti suverenitetini saqlab qoladi (Daniya Qirolligi unitar davlatdir) va o‘z zimmasiga olinmagan masalalarda qonun chiqaruvchi, shuningdek, berilgan sohalarda qonunchilik qobiliyatiga ega (bu odatda qonun chiqaruvchi organning roziligisiz sodir bo‘lmaydi).Tobago Trinidad va TobagoTobago Assambleya palatasi Tobago oroli uchun masʼul boʻlgan qonun chiqaruvchi organdir.border|25px Jeju Janubiy Koreyaborder|40px Voyevodina SerbiyaKosovo / Kosovo va Metoxiya muxtor viloyatiDaʼvo qilgan:  SerbiyaNazorat qiluvchi:  Kosovo2008-yilda Kosovo bir tomonlama oʻzini mustaqil davlat deb eʼlon qildi. Uning xalqaro eʼtirofi uni mustaqil davlat sifatida tan olganlar va Birlashgan Millatlar Tashkiloti maʼmuriyati ostidagi Serbiyaning muxtor viloyati sifatida tan olganlar oʻrtasida boʻlingan. Aland orollari Finlandiya Azor orollari Madeyra Portugaliyaborder|25px Bangsamoro Filippinborder|25px Bugenvil Papua Yangi Gvineya Gon Kong Makao Xitoyborder|25px Puntlendborder|25px Jubalendborder|25px Hirshabelle Somalilendborder|25px Janubi-gʻarbiy Somali SomaliSomaliland oʻzini mustaqil deb eʼlon qilgan davlat. Garchi u xalqaro miqyosda Somalining shimoli-g‘arbiy qismida joylashgan muxtor hudud hisoblanadi.border|25px Atlantiko Norteborder|25px Atlantiko Sur  Nikaraguaborder|25px Rodriges Mavrikiyborder|25px Shimoliy va Sharqiy Suriya muxtor maʼmuriyati Suriyaborder|25px Zanzibar Tanzaniya Naxichevan Ozarbayjon Ajariya GruziyaAbxaziya / border|25px Abxaziya Muxtor RespublikasiDaʼvo qilgan:  GruziyaNazorat qiluvchi:  Abxaziya1999-yilda Abxaziya Respublikasi 1992—1993-yillarda urushdan keyin Gruziyadan mustaqilligini eʼlon qildi. Gruziya va Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzo davlatlarning aksariyati Abxaziya mustaqilligini tan olmagan va daʼvo qilingan muxtor respublika uchun maʼmuriy apparat hali ham mavjud; uning mustaqilligini Rossiya va BMTga aʼzo bo‘lgan uch davlat tan olingan.Tog‘li-Badaxshon Tojikiston Qrim Respublikasi /  Qrim Muxtor RespublikasiDaʼvo qilgan:  UkrainaNazorat qiluvchi:  Rossiya2014-yilda Qrimning Rossiya tomonidan anneksiya qilinishini koʻpchilik mamlakatlar, jumladan, Ukraina ham tan olmaydi. Qoraqalpog'iston O‘zbekiston Gagauziya MoldovaDnestrbo‘yi / Dnestrning chap qirg‘og‘iDaʼvo qilgan:  MoldovaNazorat qiluvchi:  Dnestrbo‘yi1990-yilda Dnestrbo‘yi Moldaviya Respublikasi (DMR, odatda Dnestrbo‘yi deb nomlanadi) Sovet Ittifoqidan oʻz mustaqilligini eʼlon qildi. Moldova Dnestrbo‘yi mustaqilligini rasman tan olmagan va daʼvo qilingan muxtor hududiy birlik uchun maʼmuriy apparatga ega bo‘lsa-da, uning mustaqilligi BMTga aʼzo bo‘lmagan yana 3 davlat tomonidan tan olingan.border|25px Serb Respublikasi
Bosniya va Gertsegovina Federatsiyasi Bosniya va Gertsogovinaborder|25px Pasxa oroliborder|25px Xuan Fernandez orollari Chili2007-yilda Chili Deputatlar palatasi har ikkisiga koʻproq muxtoriyat taʼminlovchi "maxsus hududlar" sifatida belgilovchi qonun qabul qildi. Bundan tashqari, Xuan Fernandez orollari arxipelagi kommuna, Pasxa oroli esa ham kommuna, ham provinsiya hisoblanadi.border|25px Barbuda (1976-yil) Antigua va BarbudaRotuma Fijiborder|25px Kurdiston Mintaqasi (1970-yil) Iroqborder|25px Nevis (1967-yil) Sent-Kits va Nevisborder|25px Prinsipi muxtor mintaqasi (1995-yil) San-Tome va Prinsipi Shpitsbergen NorvegiyaGarchi u muxtor hudud taʼrifiga to‘g‘ri kelmasa ham (qisman ichki suverenitetga ega emas), Shpitsbergen Norvegiya suvereniteti 1920-yildagi Shpitsbergen shartnomasi bilan cheklangan va shuning uchun alohida maqomga ega hisoblanadi (chunki u Norvegiya bilan toʻliq integratsiyalashgan va qaramlik emas, balki umumiy holat hisoblanadi).border|25px Helgoland GermaniyaHelgoland, Germaniya: U Germaniyaning Shlezvig-Golshteyn yerining bir qismi boʻlsa-da, bojxona ittifoqi va qoʻshilgan qiymat soligʻi hududi kabi Yevropa Ittifoqining baʼzi meʼyorlaridan chiqarib tashlangan.border|25px Büsingen am Hochrhein  GermaniyaShveysariyaning bu ikki anklavlari oʻz davlatlarining ajralmas qismi boʻlishiga qaramay, valyuta sifatida asosan shveytsariya frankidan foydalanadi va Shveysariya bilan bojxona ittifoqidadir.border|25px Campione d'Italia  Italiya

Boshqa hududlar muxtor deb hisoblanadi
Britaniyaning qirollik yerlari
 Bo‘linishDavlatIzoh  Gernsi  Buyuk Britaniya   Men oroli   Jersi 
Gernsi, Men oroli va Jersi Birlashgan Qirollikning bir qismi boʻlmagan oʻzini-oʻzi boshqaradigan qirollik yeridir; ammo, Buyuk Britaniya ularning mudofaasi va xalqaro ishlari uchun masʼuldir.
Britaniyaning dengizorti hududlari
 Bo‘linishDavlatIzoh  Angilya  Buyuk Britaniya   Bermud orollari   Britaniyaning Virgin orollari   Kayman orollari   Folklend orollari   Gibraltar   Montserrat   Pitkern orollari   Muqaddas Yelena, Vozneseniya va Tristan-da-Kunya orollari   Terks va Kaykos orollari 
Gibraltar Buyuk Britaniyaning oʻzini oʻzi boshqaradigan dengizorti hududidir. Boshqa Britaniyaning 13 ta dengizorti hududlarining aksariyati mahalliy qonun chiqaruvchi organlar orqali ichki ishlarda muxtoriyatga ega.
Niderlandiya tarkibiga kiruvchi davlatlar
 Bo‘linishDavlatIzoh  Aruba  Niderlandiya Qirolligi   Kyurasao   Sint-Marten   Niderlandiya
Aruba, Kyurasao va Sint-Marten Niderlandiya Qirolligi tarkibidagi muxtor davlatlar boʻlib, har biri oʻz parlamentiga ega. Bundan tashqari, ular o‘z valyutalariga ega bo‘lish bilan bir qatorda soliq masalalarida ham muxtoriyatdan foydalanadilar.
Fransiyaning dengizorti birlashmalari, Yangi Kaledoniya va Korsika
 Bo‘linishDavlatIzoh border|25px Elzas (2021-yil)  Fransiya Yagona hududiy birlik border|25px Korsika (2018-yil) Yagona hududiy birlik border|25px Fransuz Gvianasi Dengizorti birligi border|25px Gvadelupa Dengizorti mintaqasi va departamenti Martinika Dengizorti mintaqasi va departamenti  Mayotta Dengizorti mintaqasi va departamenti  Reyunion Dengizorti mintaqasi va departamenti  Fransuz Polineziyasi Dengizorti birligi  Sent-Bartelemi Dengizorti birligi   Sent-Martin Dengizorti birligi  Sent-Pyer va Mikelon Dengizorti birligi   Uollis va Futuna Dengizorti birligi   Yangi Kaledoniya o‘ziga xos birligi
Fransiya Konstitutsiyasi uchta muxtor yurisdiksiyani tan oladi. Korsika, Fransiyaning mintaqasi, materik mintaqalariga qaraganda soliq va taʼlim kabi masalalarda koʻproq muxtoriyatga ega. Yangi Kaledoniya, oʻziga xos birligi va Fransiya Polineziyasi, chet elda, oʻzlarining hukumati, qonun chiqaruvchi organi, valyutasi va konstitutsiyasiga ega boʻlgan oʻta muxtor hududlardir. Biroq, ular qonunchilik va tartib, mudofaa, chegara nazorati yoki universitet taʼlimi bilan bog‘liq siyosat sohalari uchun qonun chiqaruvchi vakolatlarga ega emaslar. Boshqa kichikroq dengizorti birliklari mahalliy qonun chiqaruvchi organlar orqali kamroq muxtoriyatga ega. Beshta dengizorti mintaqasi, Fransuz Gvianasi, Gvadelupa , Martinika , Mayotta va Reyunion, odatda, materik mintaqalari bilan bir xil boshqariladi; biroq ular baʼzi qo‘shimcha vakolatlarga, jumladan, berilgan hududlar uchun qonun chiqaruvchi vakolatlarga ega.
Yangi Zelandiyaning dengizortidagi hududlari
 Bo‘linishDavlatIzoh  Kuk orollari  Yangi Zelandiya   Niue   Tokelau 
Yangi Zelandiya Tinch okeanidagi uchta orol davlati ustidan nominal suverenitetni saqlab qoladi. Kuk orollari va Niue Yangi Zelandiya bilan erkin birlashgan oʻz-oʻzini boshqaradigan mamlakatlar boʻlib, oʻz nomidan baʼzi xalqaro munosabatlarni saqlab turadi. Tokelau Yangi Zelandiyaning muxtor qaramligi boʻlib qolmoqda. Chatem orollari hududiy koʻrsatilishiga qaramay — mamlakatning ajralmas qismi boʻlib, Yangi Zelandiya arxipelagida joylashgan. Hududiy kengash muxtor emas va boshqa mahalliy kengashlar bilan bir xil vakolatlarga ega, garchi u orollarga kiradigan yoki oroldan chiqayotgan tovarlar uchun yig‘im olishi mumkin.
Etnik muxtor hududlar
Efiopiya maxsus voredalari
Efiopiyada “maxsus voredalar” muayyan etnik ozchiliklarning anʼanaviy vatanlari atrofida tashkil etilgan voredalarning (tumanlarning) kichik guruhidir. Bu voredalar boshqa mamlakatlardagi muxtor hududlarga koʻp oʻxshashliklarga ega.
Mahalliy xalqlar uchun ajratilgan hududlar
 Bo‘linishDavlatIzoh Nisga'a  Kanada  border|25px Nunatsiavut  border|25px Tłı‌chǫ  Haida xalqi  Hopi Rezervatsiyasi  AQSh  border|25px Cheroki xalqi  Choktau xalqi  border|25px Payn Rij Hindular Rezervatsiyasi  Navaxo xalqi  Embero-Vounan  Panama  Kuna-de-Madugandí  Kuna-de-Vargandí  border|25px Kuna Yala  border|25px Ngobe-Bugle  border|25px Naso Tyer Di Komarka 
Tabiatan muxtor boʻlgan, lekin nomi boʻlmagan boshqa hududlar mahalliy xalqlar uchun moʻljallangan hududlardir, masalan, Amerikadagilar:
Tub xalqlar (Birinchi xalq yoki Amerikaning tubjoy xalqi hindular) Hindular rezervatsiyasi va qo‘riqxonasi, mos ravishda Kanada va AQShda joylashgan.
Panamaning besh comarcas indígenas ("mahalliy hududlar").

Tarixiy muxtor ma‘muriy bo‘linmalar ro‘yxati
Ispaniya Respublikasi tarkibidagi Kataloniya avtonom viloyati (1932—1939-yillar)
Sileziya muxtor voyevvodligi
Filippindagi musulmon Mindanao muxtor mintaqasi (1989–2019-yillar)
Albaniyadagi Shimoliy Epir muxtor respublikasi (1914-yil).
Bantustanlar Janubi-G‘arbiy Afrika (1968—1990-yillar) va Janubiy Afrika (1956—1994-yillar)
Karpat Ruteniyasi  Slovakiya va Chexoslovakiya hududida (1938–1939-yillar).
Rossiya imperiyasining Finlandiya Buyuk Gertsogligi.
Ruminiya Sotsialistik Respublikasining Venger muxtor viloyati (1952–1968-yillar).
Janubiy Irlandiya (1921–22-yillar) Buyuk Britaniya va Irlandiya Birlashgan Qirolligi tarkibida.
Janubiy Sudan muhtor mintaqasi (1972—1983-yillar) va Janubiy Sudan mintaqasi mintaqasi (2005—2011-yil).
Yana qarang
Mintaqa
Davlatlar ro‘yxati
Mamlakat
Adabiyotlar
 M. Weller and S. Wolff (eds), Autonomy, Self-governance and Conflict Resolution: Innovative Approaches to Institutional Design in Divided Societies. Abingdon, Routledge, 2005
 From Conflict to Autonomy in Nicaragua: Lessons Learnt, report by Minority Rights Group International
 P.M. Olausson, Autonomy and Islands, A Global Study of the Factors that determine Island Autonomy.  Åbo: Åbo Akademi University Press, 2007.
 Thomas Benedikter (ed.), Solving Ethnic Conflict through Self-Government - A Short Guide to Autonomy in Europe and South Asia , EURAC Bozen 2009, 
 Thomas Benedikter, 100 Years of Modern Territorial Autonomy - Autonomy around the World, Berlin/Zürich, LIT 2021,  (pb)
 Thomas Benedikter, The World's Modern Autonomy Systems, EURAC Bozen 2010; https://www.academia.edu/44170136/The_Worlds_Modern_Autonomy_Systems

Turkum:Davlatlar
Turkum:Mamlakatlar