Erdemli

Erdemli — Mersin viloyatidagi tuman. Tumanning kirish-chiqish yo‘llari qarag‘aylar bilan qoplangan.

Tumanning maydoni 207,8 ming gektar, dehqonchilik maydoni 53 ming 491 gektar, o‘rmon va o‘rmonzorlar maydoni 56 ming 406 gektar, qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallanmagan yer maydoni 97,9 ming gektarni tashkil etadi. Tuman aholisi 2022-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra taxminan 152.000 kishini tashkil qiladi.

 Nomi 
“Erdemli” nomi aynan qayerdan kelgani aniq emas. 15-asrda Markaziy Anadolu mintaqasidan kelgani taxmin qilingan "Erdemoğullari" nomli turkman qabilasi nomi bilan atalgan deb taxmin qilinadi. “Erdem”ning lug‘aviy ma’nosi ezgulik va haqiqatni bildiradi. Turkman Bey Erdem bu go'zal ma'noli so'zni yoqtirgani uchun uning qabilasining nomi va ular doimiy qolmoqchi bo'lgan bu joy Erdemli deb atalgan.

 Tarixi 
Turkiya Respublikasi eʼlon qilingandan keyin kichik aholi punkti boʻlsa-da, 1954-yil 1-iyunda tumanga aylangan. Turizm, tarixiy boyliklar va tabiiy go'zalliklar nuqtai nazaridan muhim rivojlanish salohiyatiga ega Erdemlining birinchi hokimi Abdurahmon Shevk (KOCAREİS) bo'lgan.U Erdem xalqiga taxminan 20 yil xizmat qilgan.

 Geografik tuzilishi 
Sharqda Mersin, g'arbda Silifke, shimolda Karaman viloyati va janubda O'rta yer dengizi bilan o'ralgan. Mersin - Antaliya avtomagistralida va Mersindan 35 km uzoqlikda joylashgan. Tuman markazining Mersin – Antaliya yo‘lida joylashgani transport va tashishni osonlashtiradi. Tumandan Elvanli va Guzeloluk tumanlariga olib boradigan yo'l asfalt. Tumandagi barcha qishloqlar bir-biri bilan yoki asosiy yo‘llarga har xil turdagi transport vositalari orqali ulangan.

Shahar markazidan Mersingacha bo'lgan masofa 35 km, Silifkegacha 47 km, To'mukgacha 13 km, Guzelolukga 40 km, Sorgun platosiga 52 km, Toros qishlog'iga 60 km. Tumandagi asosiy suv havzasi Qoraqiz hovuzidir.

Maydoni 2863 km².

 Iqlimi 
Tumanning tekislik qismi issiq va moʼtadil subtropik iqlim taʼsirida. Yozi issiq va haddan tashqari nam, qishi esa ancha issiq va yomg'irli, baland tog'li hudud yozda salqin va yomg'irli, qishda qorli va sovuq.

Tumanning eng issiq oylari iyul va avgust (oʻrtacha 28 daraja atrofida), eng sovuq oylari yanvar va fevral (oʻrtacha 15,5 daraja), yillik oʻrtacha harorat 20, 23 daraja atrofida. Yogʻingarchilik asosan qish va bahor fasllarida bo'ladi. (o'rtacha yog'ingarchilik, 1480 mm)

 Arxeologik joylar 

 Tatar-Akkale 
Akkale Mersin - Silifke avtomagistralining 49-km.da, Tirtar qishlog'ining dengiz qirg'og'ida joylashgan. Rim davrida asos solingan. Xarobalar orasida saroy, hammom, sardoba va boshqalar bo'lishi mumkin bo'lgan bino bor. 15 000 tonna zaytun moyini sig‘dira oladigan struktura hozirgacha turibdi.

 Imirzeli xarobalari 
Emirzeli Mersin viloyati, Erdemli tumani, Ayash shaharchasi 11da joylashgan km shimoli-g'arbiy. Qoraahmetli qishlog'i bilan bog'langan. Qadimgi shaharda ellinistik, rim, soʻnggi rim, ilk Vizantiya davri manzilgohlarining izlari bor. Cherkov, minora, sardoba, peristil uyi xarobalaridir.

 Catioren xarobalari 
Mersin viloyati, Erdemli tumani, Ayash shahri 8 km shimoli-g'arbiy. Ellinistik davrda ma'bud turar-joy maydoni va nekropol hududi sifatida ishlatilgan. Ko'pburchak devor texnikasida qurilgan Germes ibodatxonasi mavjud. Rim davrida ham mavjud bo'lgan.

 Sinap qal'asi 
Erdemliga 20 km. Olisda joylashgan bo'lib, o'z nomini o'rtasida joylashgan Sinap qishlog'idan olgan. Ma'lumki, ko'p qismi vayron bo'lgan tosh konstruktsiya armanlardan qolgan. Tomuk - Elvanli - Arpach - Karayakup - Sinap qishlog'i yo'nalishi bo'ylab tarixiy binoga qadar asfalt yo'l bor.

 Okozlu xarobalari 
Mersin viloyati, Erdemli tumani, Ayash shaharchasidan masofa 15. km. Unga Kanlidivane - Chanakchi qishlog'i kesishmasidan barqarorlashtirilgan yo'l orqali boriladi. Shuningdek, Limonlu shaharchasi unga 2 km masofada joylashgan Batısandal qishlog'i yo'li orqali ham borish mumkin. Xarobalarda ellinistik, Rim va ilk Vizantiya davrlarida yashalgan. Qadimiy shaharning tosh yotqizilgan infratuzilmasi haligacha saqlanib qolgan. Vaqtga qarshi turuvchi qal'a va kirish darvozasi xarobalari tashrif buyuruvchilarga o'tmishda bu yerda barpo etilgan shaharning konturlarini eslatadi. Uning bazilika va sardobalari hozirgacha turibdi. Sarkofagilar shaharga kirishni ta'minlaydigan barqarorlashtirilgan yo'lning chetida joylashgan.

 Qorikos-Qiz qal'asi xarobalari 
Mersin-Silifke avtomagistrali 63 Qiz qal'asi shahrida joylashgan. U islom davrlarida, ayniqsa Rim va Vizantiya davrlarida yashagan. Nekropol hududidan topilgan osori-atiqalardan ma'lum bo'ladiki, bu yerdagi birinchi aholi punkti miloddan avvalgi IV asrga tegishli. Miloddan avvalgi I-asrda oʻz nomidan tangalar zarb qilgan. Miloddan avvalgi 12-asrda qirg'oqqa yaqin orolda qasr qurilgan, shundan keyin shahar o'z nomini olgan. Zaytun moyi eksport markazi bo'lgan xarobalarda ichki va tashqi qal'alar, cherkovlar, sardobalar, suv o'tkazgichlari, qoya qabrlari, lahitlar va tosh qoplamali Rim yo'llari juda mustahkam va tik turadi.

 Elaiussa-Sebaste (Ayash) xarobalari 
Mersin-Silifke avtomobil yo'lining 55-kilometrida joylashgan. Ayash shahri chegaralarida joylashgan Ayash Elaiussa-Sebaste xarobalari miloddan avvalgi 2-asr oxirida tashkil etilgan. Ayniqsa, Rim va Vizantiya davrlarida yashagan. Nekropol, qadimiy teatr, sardobalar, akveduklar va boshqalar joylashgan. Ilmiy qazishma ishlari 1995-yilda Italiya delegatsiyasi tomonidan boshlangan.

 Kanytelleis- Kanlidivane xarobalari 
Mersin-Silifke avtomagistralining 50-kilometrida, Ayash Mevki 3 km shimolida joylashgan. Ilgari Kanytelleis nomi bilan atalgan vayronalardagi birinchi turar-joy miloddan avvalgi 3-asr oxiriga to'g'ri keladi. Ellinistik davrga oid minora joylashgan shahar 11-asrgacha oʻz mavjudligini saqlab qolgan. Chanakchi qoyatosh qabrlari ham arxeologik joy ichida joylashgan. Shahardagi chuqurlik avvallari jinoyatchilarni yovvoyi hayvonlar tomonidan bo‘lak-bo‘laklarga bo‘lib tashlagan degan e’tiqod tufayli xalq orasida “Qonli Divan” nomi bilan ham mashhur. Chuqurning shimoliy tomonida qilichli zirhli askar, janubida besh kishidan iborat oilaviy relyef tasvirlangan. Ellinistik minoraning gʻarbiy devoridagi bitikda minorani ruhoniy podshohlardan Olbalik Tarkyaris oʻgʻli Teukros Zevs uchun qurdirganligi qayd etilgan. Kanytelleisning yetakchi arboblaridan biri Aba uni eri va ikki o'g'li uchun shaharning shimolida maqbara qurdirgan va u saqlanib qolgan. Katta chuqurlik atrofida Teodosiy II (408 - 450) asos solgan bu shaharda bazilikalar, sardobalar, sarkofagilar va maqbaralar mavjud. Chuqurning g'arbida Chanakchi qoya qabrlari deb nomlanuvchi bir guruh qabr bor.

 Kojahasanli 
Erdemli tumanidagi Kocahasanli chegaralari ichida Yapısiguzel, Hayrat, Ko'shkerli, Uchtepeler joylarida Rim va Vizantiya davrlaridan juda yaxshi holatda qadimiy xarobalar mavjud.

 Iqtisodiyot 
Tumanda limonchilik, bananchilik va issiqxonachilik, Qorahidirli va boshqa platolarda kivi yetishtirish rivojlangan. U erta mavsumda yetishtirishda katta o'rin tutadi. Tuman tez sur'atlar bilan rivojlanib, tashqaridan immigratsiyani qabul qilmoqda.Tumanda barcha tropik mahsulotlar yetishtirilishi mumkin.

Tuman aholisining koʻpchiligi koʻchmanchi boʻlgani sababli yozda togʻli hududlarga borish anʼanasi hozir ham davom etmoqda. Plato davrida eksport uchun pomidor, bodring va loviya yetishtiriladi va bozorga chiqariladi.

Erdemli, Mersinda birinchi mavsum sabzavot va sitrus mevalarini eng ko'p ishlab chiqaradigan tumandir. Muhim sanoat korxonalari bo'lmagan tumanda tirikchilik qishloq xo'jaligiga asoslangan. Tuman iqtisodiyotida turli sabzavot va mevalar, ayniqsa, sitrus mevalar, banan, tropik mevalar, issiqxonachilik va hunarmandchilik muhim o‘rin tutadi. Bu borada “Olota” bog‘dorchilik ilmiy-ta’lim markazi yetakchilik qilmoqda, tumanda erta sabzavotchilik issiqxona texnikasi bilan yo‘lga qo‘yilgan. Pomidor, bodring, qalampir va qovoq erta meva sifatida yirik issiqxona maydonlarida, ayniqsa Kocahasanli, Tirtar, Lamas, Kargıpınarı, Koyuncu, Toros va Cheshmelida yetishtiriladi.

Tog'li va baland tog'li hududlarda bug'doy, arpa, no'xat, buloq suvlari atrofida shaftoli, olma, olcha ; to'lqinli yerlarda uzum, zaytun va anjir yetishtiriladi. Tokzorlar, bog‘lar chetidagi nok, olxo‘ri, o‘rik, olcha, behi, bodom, tut daraxtlaridan ham ma’lum miqdorda daromad olinadi. Bundan tashqari, ko'plab tropik va ekzotik mevalar okrugda sezilarli qo'shimcha daromad keltiradi, ular orasida sitron va papayya, shuningdek, juda keng tarqalgan va ko'p miqdorda ananas va banan etishtirish. .

 Havolalar 

 Erdemli Belediye 4 Temmuz 2007 tarihinde     
 Erdemli tuman hokimligi 6 Mayıs 2007 tarihinde     
Turkum:Erdemli tumani aholi punktlari
Turkum:Turkiyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Turkum:Turkiya tumanlari