Finik (meva)

Finik, yoki Arab xurmosi — baʼzi xurmo turlarining yeyiladigan mevasidir. Qadim zamonlardan beri u inson tomonidan juda qadrlanadigan oziq-ovqat mahsulotidir. Ular odatda quritilgan koʻrinishda sotuvga chiqariladi. Xurmoning eng mashhur navlari — „deglet nur“ va „medjul“ — issiq iqlim boʻlgan mamlakatlarda sanoat miqyosida yetishtiriladi.

 Nomi 
Oddiy tilda, xurmo bilan bogʻliq boʻlmagan baʼzi boshqa oʻsimliklar va ularning mevalarini xurmo deb atash mumkin. Misol uchun, chilonjiyda „Xitoy xurmosi“ deb ham nomlanishi mumkin.

 Tarixi 
Xurmo ming yillar davomida Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikada asosiy oziq-ovqat boʻlib kelgan. Hindistonda Xarappa madaniyati davrida xurmo daraxti birinchi boʻlib xonakilashtirilgani aytiladi. Koʻpgina olimlar xurmoning paydo boʻlgan joyini topishga intilganlar. Finik daraxti Mesopotamiyada miloddan avvalgi 4 minginchi yilda yetishtirila boshlangani toʻgʻrisida dalillar topilgan.

Xurmoning yuqori hosildorligi, bir daraxti kamida 60 yil davomida har yili yarim sentner meva berishga qodirligi sababli, xurmo Qadimgi Sharq aholisi orasida eng ommabop oziq-ovqat turlaridan biri boʻlgan. Xurmo koʻpincha Bobil va Ossuriyadagi ibodatxonalar devorlarida tasvirlangan. Qadimgi Misrda xurmo sharob ishlab chiqarish uchun xomashyo sifatida ishlatilgan.

Xurmolar turli xil diniy kitoblarning matnlarida, masalan, Injil va Qur’onda qayta-qayta eslatib oʻtilgan. Quritilgan xurmo uzoq sayohatlarda oziq-ovqat manbai boʻlib xizmat qilgan. Avliyo Onufriy choʻlda xurmo yeb omon qolgani aytiladi. Musulmonlarning Ramazon oyida iftorlikka birinchi navbatda xurmo yeyishi yoki suv ichishi odat tusiga kiradi.

Xurmo sirkasi Yaqin Sharqning anʼanaviy mahsuloti boʻlgan.

2008-yilda isroillik olimlar 1900 yillik urugʻlardan, 2020-yilda esa 2000 yoshdan oshgan urugʻlardan palma daraxti koʻchatini yetishtirishga muvaffaq boʻldi. Oʻsimlik genotipini oʻrganishlar shuni koʻrsatdiki, qadimgi Yahudiyada ular xurmo navlarini maqsadli chatishtirish va seleksiya bilan shugʻullanishgan.

 Foydali xususiyatlari 
Xurmo, boshqa quritilgan mevalar kabi yuqori kaloriyalidir. Xurmoning energetik qiymati 100 gramm uchun 200 kilokaloriyadan ortiq (turli manbalarga koʻra — 220 dan 300 kkalgacha).

Xurmo isteʼmol qilish yurak-qon tomir kasalliklarida, shamollashda foydali, shuningdek, oshqozon-ichak traktining normallashishiga yordam beradi.

Insonning toʻgʻri ovqatlanishi uchun zarur boʻlgan barcha moddalar majmuasi xurmoda mavjud degan shahar afsonasi mavjud. Bir qator hikoya va rivoyatlarda odamlar bir necha yillardan buyon faqat xurmo va suv isteʼmol qilganliklari aytiladi.

Xurmoda shakar miqdori juda yuqori. Shuning uchun diabetga chalingan odamlar ushbu mahsulotdan isteʼmol qilmagani maʼqul.

Xurmo urugʻlari chorva mollari ozuqasi uchun maydalanadi. Ularning yogʻi kosmetika va dermatologiyada foydalaniladi. Yogʻ tarkibida laurin kislotasi (36%) va olein kislotasi (41%) mavjud.

 Hosildorligi 
Toʻrtinchi yilda daraxtlar meva beradi, lekin sotuvga mahsulotning birinchi chiqishiga 5-6 yildan soʻng erishiladi. Har bir daraxtdan 8-10 kg meva olinadi. 13 yoshida har bir daraxtdan 60-80 kg hosil olinadi. Yaxshilangan navlar va ekish zichligi yuqori boʻlgan plantatsiyalarda yalpi hosil 11-17 tonna / gektar boʻlganda, har bir daraxtdan 100-150 kg hosil olish mumkin. Jahon boʻyicha oʻrtacha yalpi hosili 1 gektar uchun 5 tonnani tashkil etadi. Xurmo 60-80 yil davomida yuqori hosil beradi.

 Ishlab chiqaruvchilar 
Birlashgan millatlar tashkilotining oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti maʼlumotlariga koʻra, 2017-yil uchun xurmoning eng yirik yetishtiruvchilari:
Mamlakat Yillik ishlab chiqarish(tonna)  1590000  1185000  1058000  754000  618000  524000  475000  439000  360000 260000

 Manbalar 

Turkum:Mevalar