Kakos (Kiling) orollari

Kokos orollari yoki Kiling (ingl.Cocos  (Keeling) Islands) — Hind okeanida joylashgan 27 ta kichik marjon orollari guruhi. Bu Kokos orollari (Kiling) hududi (ingl. Territory of the Cocos  (Keeling) Islands) nomi ostida Avstraliyaning tashqi hududi. Maydoni — 14 km². Aholisi — 544 kishi  (2016-yil), ularning 80% ga yaqini malaylar (kokos malaylari), qolgan 20%  kokos yevropaliklardir.

Boshqaruv shakli
Kokos (Kiling) orollari hududining poytaxti Gʻarbiy orol, eng yirik aholi punkti esa Hom orolidagi Bantam qishlogʻi hisoblanadi. 

Orollarni boshqarish 1955-yildagi Kokos (Kiling) orollari toʻgʻrisidagi qonunga asoslangan va asosan Avstraliya qonunlariga bogʻliq. Kanberra tomonidan orollarni boshqarish Infratuzilma, transport, mintaqaviy rivojlanish, aloqa va san’at departamenti tomonidan general-gubernator tomonidan tayinlanadigan norezident administrator orqali amalga oshiriladi. Ular ilgari turli davlat idoralari tasarrufida bo‘lgan: 2007-yilgacha Transport va mintaqaviy xizmatlar departamenti, 2007–2013-yillarda Bosh prokuror departamenti, 2013–2017-yillarda Infratuzilma va mintaqaviy rivojlanish departamenti hamda 2017–2020-yillarda Infratuzilma, mintaqaviy rivojlanish va shaharlar departamenti.

2023-yil noyabr holatiga koʻra, Farziyan Zaynal Rojdestvo orolining administratori hisoblanadi. Bu ikki hudud Avstraliyaning Hind okeanidagi hududini tashkil etadi. Avstraliya hukumati Rojdestvo oroli maʼmuriyati va infratuzilma, transport, mintaqaviy rivojlanish, aloqa va sanʼat vazirligi orqali Hamdoʻstlik darajasida davlat xizmatlari koʻrsatadi. 1992-yil 1-iyulda kuchga kirgan Federal hukumat hududlari toʻgrisidagi qonun hujjatlarini isloh qilish toʻgʻrisidagi qonuniga muvofiq, Gʻarbiy Avstraliya qonunlari Kokos orollariga nisbatan hududda qoʻllanilishi mumkin boʻlgan darajada qoʻllaniladi; bunday qonunlarni qoʻllamaslik yoki qisman qoʻllash federal hukumatning ixtiyoriga koʻra amalga oshiriladi. Shuningdek, qonun Gʻarbiy Avstraliya sudlariga orollar ustidan sud hokimiyatini beradi. Biroq Kokos orollari konstitutsiyaviy jihatdan G‘arbiy Avstraliyadan mustaqil hisoblanadi; shtatning ushbu hudud uchun qonun chiqarish vakolati federal hukumat tomonidan topshirilgan vakolatdir. Avstraliyaning boshqa qismlarida odatda shtat hukumati tomonidan ko‘rsatiladigan xizmatlar bu yerda G‘arbiy Avstraliya hukumati bo‘limlari va pudratchilar tomonidan amalga oshiriladi, ularning xarajatlari esa federal hukumat tomonidan qoplanadi.

Shuningdek, yetti oʻrinli bir palatali Kokos (Kiling) orollari kengashi mavjud. Vakolatlarning toʻliq muddati toʻrt yil davom etadi, garchi saylov har ikki yilda oʻtkaziladi; a’zolarning qariyb yarmi har ikki yilda nafaqaga chiqadi. 2024-yil mart holatiga ko‘ra, shire (tuman) prezidenti Aindil Minkom hisoblanadi. Oxirgi mahalliy saylovlar 2023-yil 21-oktyabrda Rojdestvo orolidagi saylovlar bilan birga boʻlib oʻtdi.
Demografiyasi
Aholisi — 593 kishi (2021-yilgi maʼlumot)

Erkaklar — 49,7%, Ayollar — 50,3%.

Oʻrtacha umr koʻrish yoshi — 40 yosh. 0 yoshdan 14 yoshgacha boʻlgan bolalar aholining 21,9 foizini, 15 yoshdan 64 yoshgacha boʻlganlar 65,2 foizini, 65 yosh va undan katta yoshdagilar esa qolgan 12,9 foizini tashkil etadi.

Kokos orollarida 168 oila, bolali oilalardagi bolalarning oʻrtacha soni - 2,1; barcha oilalarga oʻrtacha bolalar soni - 1 taga teng.

Kokos (Kiling) orollaridagi 15 va undan katta yoshdagi odamlarning 68,4 foizi turmush qurgan, 5,1 foizi ajrashgan yoki ajrashmagan.

Kokos orollarida aholining 25,3 foizi taʼlim muassasalarida taʼlim oladi. Ularning 42,1 foizi boshlangʻich maktabda, 24,6 foizi oʻrta maktabda va 6,3 foizi oliy yoki texnik oʻquv yurtida oʻqiydi.
Dini
2021-yilgi Avstraliya aholisini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Kokos orollari hududining diniy tarkibi quyidagicha taqsimlangan:

 Islom — 65,6%
 Dinsizlar — 14%
 Xristianlik — 3,5%, shu jumladan;
 Katoliklar — 2%
 Anglikanlar — 1,5%
 Diniy mansubligini koʻrsatmaganlar — 16,5%
 Boshqa dindorlar — 0,4%
Tillari
2021-yilgi aholini roʻyxatga olish ma’lumotlariga koʻra, hududdagi til holati quyidagi ma’lumotlar bilan tavsiflanadi:

 Malay tililari — 62,1%
 Ingliz tili — 28,6%
 Boshqa tillar — 9,3%
Mamlakatning kelib chiqishi
Kokos (Kiling) orollari aholisi quyidagi mamlakatlardan kelib chiqqan:

  Avstraliya — 82,5%
  Malayziya — 5%
  Yangi Zelandiya — 1,1%
  Buyuk Britaniya (Angliya) — 0,6%
  Singapur — 0,6%
 Boshqa mamlakatlar — 10,2%
Geografiyasi
Arxipelag marjon (korall) kelib chiqishiga ega. U janubiy qismdan va undan 25 km shimolda joylashgan, aholisiz Nort-Kiling orolidan iborat. Dengiz sathidan eng katta balandligi — 5 m. Umumiy maydoni — 14 km².

Iqlimi — nam tropik, yiliga oʻrtacha 2500 mm yogʻin yogʻadi, siklonlar mavsumi oktabrdan aprelgacha.

Chuchuk suv resurslari kam, yomgʻir suvi tabiiy yer osti rezervuarlarida toʻplanadi.

Nort-Kiling orolining maydoni taxminan 1,2 km², lagunasi esa 0,5 km² atrofida. Atoll lagunani deyarli to‘liq okeandan ajratib turadi.

Sout-Kiling orollari 26 ta kichik orolchadan iborat bo‘lib, ulardan faqat ikkitasi — Uest-Aylend va Houm — doimiy aholiga ega. South-Kiling orollarining umumiy maydoni 13,1 km²ni tashkil etadi.
Iqtisodiyoti
Eng yirik orol — Uest-Aylendda aeroport joylashgan va aholining katta qismi aynan shu yerda istiqomat qiladi. Aholining asosiy mashgʻuloti — aeroportga xizmat koʻrsatish, kokos palmasini yetishtirish va kopra ishlab chiqarishdan iborat. Keyingi paytlarda turizm rivojlanmoqda.

Internetda Kokos orollariga biriktirilgan milliy yuqori darajadagi domen — .cc keng qo‘llaniladi.

Adabiyotlar
 Страны мира: Краткий полит. экон. справочник. — : Политиздат, 1980. — 497 с.
 Малый атлас мира / Ст. ред. Н. М. Терехов. — : Главное управление геодезии и картографии, 1980. — 147 с.

Turkum: Avstraliya
Turkum: Avstraliya geografiyasi