Futuvvat

Futuvvat (arab: yigitlik, mardlik) - tasavvufdagi mardonavorlik ya’ni, boshqalarni o‘zidan yuqori tutish, faqat yaxshilik qilish, ezgu xulq-atvorga ega bo‘lish, piru ustozlar, do‘st-birodarlar sharafini himoya qilishga o‘zini bagʼishlash, eng olijanob odob va xislatlarni o‘zida kamol toptirish. Futuvvat gʼoyalarining paydo bo‘lishi ilk tasavvuf davriga borib taqaladi. Mashhur sufiy Junayd Bag’dodiyning ta’rifiga ko‘ra “Futuvvat - saxovatpeshalik, birovga zarar yetkazmaslik va shikoyat 
Futuvvat tasavvufdagi mardonavorlik yaʼni, boshqalarni oʼzidan 
yuqori tutish, faqat yaxshilik qilish, ezgu xulq-atvorga 
ega boʼlish, piru ustozlar, doʼst-birodarlar sharafini 
himoya qilishga oʼzini bagʼishlash, eng olijanob odob 
va xislatlarni oʼzida kamol toptirish . Futuvvat 
gʼoyalarining paydo boʼlishi ilk tasavvuf davriga borib 
taqaladi. Futuvvat arabcha «fato» - «yigit» soʼzidan 
olingan. Qurʼonda Ibrohim (a.s.), Аshobi Kahf va Muso 
(a.s.)ning hamrohiga «futuvvat» nisbat berilgan. Mashhur 
sufiy Junayd Bagʼdodiyning taʼrifiga koʼra futuvvat - 
«saxovatpeshalik, birovga zarar yetkazmaslik va shikoyat 
qilmaslik (noshukr boʼlmaslik)». Shia sufiylarida Аli 
ibn Аbu Tolib futuvvat mayogʼi hisoblanadi, shuning 
uchun ham ularda «Zulfiqordan boshqasi qilich emas, 
Аlidan boshqasi «fato» emas» iborasi keng tarqalgan edi. 
Futuvvat ahlini javonmardlar (fors. yosh yigit), axiylar 
(arab. turk. birodar) deb ham ataganlar. Javonmardlar 
oddiy xalq ichidan chiqqan hunarmandlar, qiziqchilar, 
sipohiylar va jamiyatning boshqa aʼzolaridan tarkib 
topgan edi. Ularning har birining oʼz jamoasi, piri,
Tasavvuf atamalari
yigʼiladigan joyi boʼlgan. Аgiograf ik manbalarda 
«javonmard» soʼzi koʼplab s u f i y l a r g a , ayni qsa, 
malomatiylarga nisbatan keng qoʼllanilgan. Chunonchi, 
«Malomatiya haqida risola» muallifi Sulamiy (vaf. 
1021 y.) futuvvatga bagʼishlab alohida bir risola bitgan. 
Ushbu asarida haqiqiy javonmardning 212 taʼrif va 
sifatini keltiradi. Sulamiyga ergashib yana birtasavvuf 
tarixnavisi Qushayriy (vaf. 1072Y.) oʼzining «Qushayriy 
risolasi» asarining bir bobini futuvvat mavzusiga 
bagʼishlaydi. Kaykovusning (XI asr) «Qobusnoma»sida -44 
bob «Javonmardlik zikrida» deb atalib, unda futuvvat 
odobi, bu tur insonlarga xos goʼzal axloq namunalari 
haqida soʼz boradi. Hirotlik atoqli olim Husayn Voiz 
Koshifiy (1505-1440) «Futuvvatnomai sultoniy» asarida 
futuvvatning yetmish bir shartini sanab oʼtadi hamda 
«Kimdaki, mazkur shartlardan birortasi topilmasa, u 
futuvvatdan bebahradir», deb taʼkidlaydi. Koshifiy 
futuvvatni tariqatning tarkibiy qismi, deb qaraydi. 
Vaholanki, baʼzi manbalarda garchi tariqat va futuvvat 
oʼzaro chambarchas bogʼliq boʼlsa-da, ammo ular alohida 
tushunchalar ekani aytilgan. Chunonchi, futuvvattasavvufiy 
qarashlarning amaliy tatbigʼi sifatida eʼtirof etiladi.
Javonmardlar xuddi sufiylar muridga muraqqa* 
yoki xirqa kiydirgani singari oʼz saflariga yangi 
qoʼsh ilganlarga ajratib turuvchi m axsus shalvor 
kiydirganlar. Manbalarda sarbadorlar ham futuvvat axdi 
sifatida eʼtirof etiladi.
Аbbosiy xalifa Nosir (1180-1225) oʼz mavqeini 
mustahkamlash uchun birinchi boʼlib futuvvatga rasmiy 
tashkilot tusini berib, Аli ibn Аbu Tolibni esa 
futuvvatning eng yorqin misoli sifatida targʼib qildi.
Tasavvuf ashamalari
Uning oʼzi ham futuvvat shalvorini kiyib, «sayyidu-l�fityon» laqabini oladi. Shu yoʼl bilan u Bagʼdod aholisining 
qoʼllab-quvvatlash i ga eri sh i b, salj uqi ylarning 
taʼsiridan qutulishga hamda rofiziylarni yoʼq qilishni 
maqsad qilgan edi. Ushbu maqsadini amalga oshirishda 
xalifaga suhravardiya tariqati asoschisi Аbu-n-Najib 
Suhravardiyning (vaf. 1168 y.) jiyani Аbu Haf s 
Suhravardiy (1145-1234) futuvvat goyalarini aholining 
keng qatlamlari orasida oʼzining otashin vaʼzlari 
bilan tarqagish orqali yordam koʼrsatadi. Аbu Hafs 
Suhravardiy «Sufiylik yoʼli oddiy musulmon uchun 
mashaqqatli va ogʼir boʼlgani sababli omma uchun futuvvat 
tariqatning bir boʼlagidir» deya eʼtirof etdi. Аbu Hafs 
Suhravardiy maqsadli ravishda futuvvatga xos boʼlgan 
sharaf kodeksini tasavvufning maʼnaviy koʼrsatmalari 
bilan bogʼlashga urindi.
F utuvvat k on s yep s i yasi tasavvuf dagi iysor - 
oʼzgalarning manfaatini oʼz manfaatlaridan ustun qoʼyish 
gʼoyasini eng yuqori choʼqqilarga olib chiqdi. Futuvvat 
guruxdari koʼp davrlar mobaynida jamiyatda yuksak axloq, 
saxovat, mardlik, adolatparvarlikning oliy namunasi 
sifatida eʼtirof etib kelindi. Futuvvat gʼoyalari 
Movarounnahrda ham keng tarqalgani haqida oʼrta asr 
arab sayyohi Ibn Batuta (vaf. 1368Y.) «Safarnoma» 
asarida juda toʼlqinlanib ifoda etadi. Аrab sayyohining 
yozishicha xonaqoh va zoviyalarning aksari javonmardlar 
ixtiyorida boʼlgan. Аyniqsa, Turkiyada javonmardlik 
harakati «axiylar» nomi bilan keng tarqalgan boʼlib, 
ularning sardorlari sultonlarning huzurida ham 
muayyan obroʼ-eʼtiborga ega boʼlgan. X asrlarda paydo 
boʼlgan «ayyor»lik harakati ham aslida futuvvat bilan
Tasavvuf atamalari 
bogʼliq. «Аyyor» soʼzi oʼsha davrda salbiy maʼnoda emas, 
balki «topqir», «zukko», «dono», «zehnli», «hozirjavob», 
«hiylagar» kabi soʼzlar bilan uygʼun boʼlgan. Ular turli 
nayranglarni ishlatib dushmanlarga zarar yetkazganlar, 
doʼstlarni ogir holatlardan chiqarishga yordam berganlar. 
Аmmo hech qachon oʼz nayranglarini xiyonat va gunoh 
ishlarga qoʼllamaganlar. «Qobusnoma»da ham ayyorlik 
javonmardlikning zakovat jihatdan yuksak namunasi 
sifatida aks ettiriladi. Futuvvat tasavvuf bilan 
qoʼshilgandan keyin javonmardlarga nisbatan «ayyor» 
soʼzi ishlatilmaydiganboʼlib qoldi.
Tariqatlarda piri murshid boʼlganidek, futuvvat 
t a sh k i l o t l a r i n i n g m a s l a g i g a m o s r a v i sh d a 
paygambarlardan tanlab olingan pirlari boʼlgan. 
Chunonchi, hazrati Odam - dehqonlar piri, hazrati 
Shis - paxtachilar piri, hazrati Idris - tikuvchi va 
xattotlar piri, hazrati Nuh - savdogarlar, hazrati Solih 
- tuyakashlar, hazrati Ibrohim - sutchi va duradgorlar, 
hazrati Ismoil - ovchilar, hazrati Ishoq - choʼponlar, 
hazrati Zulkifl - novvoylar, hazrati Lut - tarixchilar, 
hazrati Uzayr - bogbonlar, hazrat Ilyos - toʼqimachilar, 
hazrati Dovud - temirchilar, hazrati Luqmon - hakimlar, 
hazrati Yunus - baliqchilar, hazrati Iso - sayyohlar, 
Muhammad (s.a.v.) - bogʼbon va savdogarlar piridir.

А d abi yotlar : Komilov N. Tasavvuf. - Toshkent: Oʼzbekiston, 2009;
Trimingem Dj .S. Sufiyskie ordenь1 v islame - Moskva: Nauka, 1989;
Knmsh А. D. Musulьmanskiy mistitsizm. - Moskva: Dilya, 2004; Zarrinkoʼb
А. Joʼstujoʼ dar tasavvufi Iron // Sino. - 2002. - № 8. -B . 10-13Husayn 
Voiz Koshifiy. Futuvvatnomai sultoniy; Аxloqi Muhsiniy. - Toshkent: 
Oʼzbekiston milliy entsiklopediyasi, 2011;Petrushevskiy I.P . Islam v 
Irane v UN-XUvekax. - Len-d: Izdatelьstvo Leningradskogo universiteta, 
1966; Usmon Turar. Tasavvuf tarixi. - Toshkent: Istiqlol, 1999
.
 Manbalar 

 Adabiyotlar