Yangizm

Yangizm (xitoycha: yángzhūxuépài; pinyin: Yángzhūxuépài) Yang Chju tomonidan asos solingan falsafiy maktab boʻlib, u urushayotgan davlatlar davrida (mil. avv. 475 - mil. 221) mavjud boʻlib, inson harakatlari shaxsiy manfaatlarga asoslangan va boʻlishi kerak deb hisoblagan. Maktab sinologlar tomonidan psixologik va axloqiy egoizmning dastlabki shakli sifatida tasvirlangan. Yangistlarning asosiy e'tibori xing (xing) yoki inson tabiati tushunchasiga qaratildi, bu atama keyinchalik Mentsi tomonidan konfutsiylik diniga kiritilgan. Toʻgʻridan-toʻgʻri yangistlar muallifi boʻlgan hech qanday hujjat hozircha topilmagan va maktab haqida maʼlum boʻlganlarning barchasi raqib faylasuflarning, xususan, Xitoy matnlarida Huainanzi, Lyushi Chunqiu, Mengzi va ehtimol, Liezi va Chjuanzi sharhlaridan olingan. Faylasuf Mentsi yangizm bir paytlar konfutsiylik va moism bilan raqobatlashgan, deb da'vo qilgan, garchi bu da'voning to'g'riligi sinologlar orasida munozarali bo'lib qolmoqda. Sima Qian oʻzining “Shiji” asarini toʻplagan paytga qadar “Yangizm” koʻp jihatdan gʻoyib boʻlgani sababli, maktab “Yuz tafakkur maktabi” qatoriga kiritilmagan.

Yangizm psixologik va axloqiy egoizmning bir ko‘rinishi sifatida tasvirlangan. Yangist faylasuflari “o‘z tabiatini daxlsiz saqlash, o‘ziga xosligini himoya qilish va tanani boshqa narsalar bilan bog‘lab qo‘ymaslik” orqali shaxsiy manfaatdorlikni saqlash muhimligiga ishonganlar. (insonparvarlik), yi (adolat) va fa (qonun) ning legalistik fazilati boʻlgan yangistlar wei wo (línhì) yoki “[hamma narsani] oʻzim uchun”ni oʻz-oʻzini tarbiyalash uchun zarur boʻlgan yagona fazilat deb bilishgan. Individual zavq, gedonizmdagi kabi, ma'qul deb hisoblanadi, lekin bu shaxsning sog'lig'i evaziga emas. Yangistlar shaxsiy farovonlikni hayotning asosiy maqsadi deb bilishgan va bu farovonlikka to'sqinlik qiladigan har qanday narsani axloqsiz va keraksiz deb bilishgan.

Yangistlarning asosiy e'tibori xing yoki inson tabiati tushunchasiga qaratilgan bo'lib, keyinchalik bu atama Mentsi tomonidan konfutsiylik diniga kiritilgan. Xing, sinolog A. C. Gremning fikriga ko'ra, insonning hayotdagi "to'g'ri rivojlanish yo'li". Individuallar faqat o'zlarining xinglariga oqilona g'amxo'rlik qilishlari mumkin va hatto imperatorga qarshi turishni anglatsa ham, soddalik bilan boshqa odamlarning xingini qo'llab-quvvatlamasliklari kerak. Shu ma’noda “Yangizm” konfutsiychilikda himoya qilingan imperator hokimiyatining asossiz va buzg‘unchi ekanligini, davlat aralashuvi esa ma’naviy jihatdan nuqsonli ekanligini ko‘rsatib, konfutsiylikka to‘g‘ridan-to‘g‘ri qildi.

Konfutsiy faylasufi Mentsi yangizmni moismning to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshi tomoni sifatida tasvirlaydi, moism umuminsoniy muhabbat va xolis g‘amxo‘rlik g‘oyasini targ‘ib qiladi, yangistlar moismning altruizmini inkor etib, faqat “o‘zlari uchun” harakat qildilar.

 Manbalar