Oʻrta Yer dengizi mintaqasi

Oʻrta Yer dengizi mintaqasi  - Turkiyaning yetti geografik mintaqasidan biridir. Onadoʻli janubida Oʻrta Yer dengizi sohillari boʻylab choʻzilgan. Kengligi 120-180 kilometrlar orasida farq qiladi. Gʻarbda va shimoli-gʻarbda Egey mintaqasi, shimolda Markaziy Anadolu mintaqasi, sharqda Janubi- Sharqiy Anadolu mintaqasi va janubda Oʻrta Yer dengizi mavjud. Janubi-sharqdan Suriya bilan chegaradosh. Turkiyaning boshqa mintaqalarida boʻlgani kabi, Oʻrta Yer dengizi mintaqasida ham mintaqa va maʼmuriy birlik boʻlgan viloyatlar chegaralari toʻliq mos kelmaydi.

 Geolokatsiya 
Oʻz nomini janubda dengizdan olgan Oʻrta Yer dengizi mintaqasi shimoli-gʻarbda Egey mintaqasi, shimolda Markaziy Anadolu mintaqasi, shimoli-sharqda Sharqiy Anadolu mintaqasi va sharqda Janubi-Sharqiy Anadolu mintaqasi bilan qoʻshnidir.

Sohil uzunligi sharqdagi Suriya chegarasidan gʻarbdagi Marmarisgacha boʻlgan 1542 kilometrni tashkil etadi.

 Yer tuzilishi 
Oʻrta Yer dengizi mintaqasining relyefi juda togʻli va qoʻpol. Toros togʻlari mintaqaning relyef shakllarining asosiy chiziqlarini belgilaydi. Antaliya koʻrfazining ikkala tomonida joylashgan Gʻarbiy Toros togʻlari shimoldagi Koʻllar mintaqasida birlashadi va birlashadi. Teke yarim orolining gʻarbiy qismida paydo boʻlgan Gʻarbiy Toros togʻlari Taşeli platosigacha choʻzilgan.

Odatda ohaktosh va ofiyolit jinslaridan tashkil topgan bu togʻlar yorilish va burmalangan tuzilishni koʻrsatadi. Gʻarbiy Toros togʻlarining eng baland nuqtasi Bey togʻlaridagi 3096 m balandlikdagi Qizlar Sivrisi tepaligidir . Goʻller mintaqasining ohaktosh shakllanishi, tik togʻlarning oʻrtacha balandligi 2000-2005 m. Yuqori massalar orasida Avlan, Goʻrdes va Söğüt kabi karst kelib chiqqan piyola shaklidagi chuqurlar mavjud.

Bu boʻlim choʻkmalar, chuqurliklar, gʻorlar, yer osti soylari, sutan va vokluz buloqlari kabi karstik shakllarga ham boy.

Turkiyaning Beyshehir va Eğirdir kabi yirik chuchuk suvli koʻllari shu yerda joylashgan. Gʻarbiy Toros togʻlari tik yon bagʻirlaridan tushayotgan moʻl-koʻl suvli oqimlar bilan parchalanib ketgan va odatda boʻylama boʻylab choʻzilgan chuqur vodiylar paydo boʻlgan. Markaziy Toros togʻlari janubi-gʻarbda Taşeli platosi va shimoli-sharqda Uzunyayla oʻrtasida choʻzilgan. Bu qismdagi asosiy baland massalar gʻarbdan sharqqa Bolkar togʻlari, Aydos togʻlari, Aladagʻlar, Taxtali togʻlari va Binbogʻa togʻlaridir .

Markaziy Toros togʻlarining eng baland nuqtasi Demirkazik tepaligi boʻlib, Ala togʻlarida 3756 m ga etadi. Markaziy Toros togʻlari Uzunyaylaʼda 1500 m balandlikdagi platoga aylanadi. Markaziy Toros togʻlari shimoldan janubga qarab oqadigan moʻl-koʻl suvli oqimlar bilan parchalanadi. Goksu, 130 km uzunlikdagi Limonlu oqimi va Tarsus oqimi asosiy hisoblanadi. Bu soylar ohaktoshdan hosil boʻlgan togʻlar oraligʻida 1000 metr chuqurlikdagi vodiylarni ochib, hudud sirt shakllarining qoʻpol koʻrinishga ega boʻlishiga olib keladi.

Nur togʻlari Toros togʻ tizimining eng janubiy qismini tashkil qiladi va Iskandar koʻrfazining sharqida tik devor kabi koʻtariladi. Bu togʻlarning Janubi-Sharqiy Toros togʻlarining boshi boʻlgan Ahir togʻlariga yaqinlashgan nuqtasida balandligi 2200 m. Usmoniyaning janubi-sharqida Daz tepaligi 2200 m. Doʻrtyolning sharqida Migʻir tepaligi 2243 metr balandlikda.

Livan erlaridan kelib chiqqan, shimolga oqib, Antakya yaqinida gʻarbga tik burchak ostida burilib, Orontes daryosi Amik tekisligining janubi-gʻarbiy uchidagi keng vodiydan oʻtadi va Samandagʻi yaqinida Oʻrta yer dengiziga quyiladi.

Chukurova sharqda Amanos togʻlari va gʻarbda Markaziy Toros togʻlari bilan chegaradosh. Bu keng tekislik gʻarbda Seyhan va sharqda Jayhan daryolari tomonidan olib borilgan allyuviumlardan hosil boʻlgan katta delta tekisligidir. Chukurovaning shimoliy qismlari bu ikki daryoning shoxlari bilan joylarda parchalangan plato koʻrinishiga ega; boshqa tomondan, janubda bir xil boʻladi. Mintaqadagi eng muhim daryolar Asi, Jayhan va Seyhan daryolari va sharqdan gʻarbga qarab navbati bilan Göksu, Köprü Suyu, Aksu, Esem va Dalaman daryolaridir.

Asosiy tabiiy koʻllar — Beyshehir, Eğirdir, Burdur va Sugʻla . Sohilda turli oʻlchamdagi koʻplab lagunalar mavjud. Eng muhim sunʼiy koʻllar Seyhan, Chatalan , Aslantash va Menzelet toʻgʻon koʻllaridir.

Oʻrta yer dengizi qirgʻoqlari odatda Qora dengiz sohillariga oʻxshaydi, chunki ular kamroq chuqurchaga kiradi va keng yoylar chizadi; qirgʻoq tokchalari ham kam uchraydi. Mintaqaning eng gʻarbiy qismida, togʻlar qirgʻoqqa perpendikulyar choʻzilganligi sababli, Egey qirgʻoqlariga oʻxshash yanada chuqurlashtirilgan qirgʻoq tipi mavjud. Bu qirg‘oqlar yaqinda dengiz sathining ko‘tarilishi natijasida vujudga kelgan deb taxmin qilinadi. Ushbu balandlik tufayli qoʻpol qirgʻoqqa joylashtirilgan kichik koylar, orollar va yarim orollar paydo boʻlgan.

 Iqlim 
Oʻrta Yer dengizi iqlimi Oʻrta er dengizi, Egey qirgʻoqlari va Marmara dengizi atrofida kuzatiladi. Bu iqlimda yoz issiq va quruq. Qishi issiq va yomgʻirli, yoz va qishda yogʻingarchilik miqdori oʻrtasida katta farq yoʻq. Ichkarida kontinental iqlim kuzatiladi.

 Flora 
Togʻlarning dengizga qaragan yon bagʻirlarida iqlim tipi mavjud boʻlib, u yerlarda makkis va baland oʻrmonlar, ularning orqasida esa er taʼsiri kuchaygan chuqurlik maydonlari bilan qoplangan. Biroq, Oʻrta Yer dengizi taʼsiridan kelib chiqqan holda, bu qismlardagi iqlim Markaziy Anadoludagi kabi qattiq kontinental xususiyatlarga ega emas. Eng issiq oyning oʻrtacha qiymati qirgʻoqlarda 27-28. °C, ichki qismlar 23-25 °C; eng sovuq oyning oʻrtacha qirgʻogʻida 10. °C atrofida boʻlganda, ichki qismda 1,5-2 ° C ga tushadi. Xuddi shunday, qirgʻoqlarda yillik oʻrtacha harorat 18-20. °C, ichkarida 12-14 °C. Yana Turkiyaning eng yuqori oʻrtacha harorati bu yerda Mersin shahar markazidagi muhit harorati yiliga 22. °C. Shu tariqa turizm rivojlandi. Turizm mintaqaning muhim hayotiy manbalaridan biridir. Shu bilan birga, oʻsimliklar iqlim sharoitiga koʻra makviya boʻlib, shu bilan birga yozi issiq va quruq, qishi esa issiq va yomgʻirli boʻladi. Lekin bu hududda oʻrtacha harorat yozda 18°—30°, qishda 8°—10° gacha boʻladi. Oʻsimliklari makki, dafna, karabuak, zaytun kabi choʻzilgan va kalta daraxtlardan iborat. Biroq, bu daraxtlar oʻrmon daraxtlariga qaraganda issiq va sovuqqa chidamli.

 Viloyatlar 
Oʻrta Yer dengizi mintaqasi chegaralaridagi viloyatlar:

 Adana
 Antaliya
 Burdur
 Hatay
 Isparta
 Mirtl
 Usmoniya
 Koniyaning Beyshehir, Seydişehir, Bozqir, Toshkent, Hadim, Derebucak, Yalihuyuk va Ahirli tumanlari
 Qahramanmaraş (Afshin va Elbiston tumanlaridan tashqari). Bu tumanlar Sharqiy Anadoluda joylashgan.)
 Karamanning markaziy tumani va Ayranji tumanlarining baʼzi qismlari Ermenek, Sarıveliler, Başyayla
 Afyonkarahisarning Başmakchi, Dinar va Dazqiri tumanlari
 Denizlining Acıpayam, Chameli, Bozkurt va Beyagach tumanlari
 Gaziantepning Islahiye va Nurdagi tumanlari
 Nigʻdening Chamardi va Ulukishla tumanlari

 Aholi va turar joy 
2007 yilgi aholini roʻyxatga olish natijalariga koʻra, Oʻrta yer dengizi mintaqasi aholisi taxminan 8,9 million kishini tashkil qiladi. Oʻrta yer dengizi mintaqasi bizning qirgʻoqboʻyi mintaqalariga qaraganda kamroq aholi yashaydi. Aholi zichligi eng past boʻlgan joylar Teke va Taseli platosi va togʻli hududlardir. Oʻrta yer dengizi mintaqasi nam va qurgʻoqchil boʻlmagan hudud boʻlgani sababli, aholi tarqoq.

 Turizm 
Viloyatning sohilbo‘yi hududidagi qulay iqlim sharoiti, tabiiy go‘zalliklari va tarixiy boyliklari turizmni rivojlantirish imkonini berdi. Antaliya boʻlimi dengiz va tarixiy turizmi bilan ajralib turadi. Antaliya, Alaniya, Side, Kash va Kalkan bu boʻlimda dengiz turizmi rivojlangan markazlardir. Oʻrta yer dengizi tsivilizatsiyasining ramzi boʻlgan Olimpus va Patara kabi tarixiy shahar xarobalari muhim turistik diqqatga sazovor joylardir. Mintaqadagi katta maydonni, xususan Damlatosh va İnsuyu va Jannat-Jahannamni qamrab olgan karst shakllari tabiiy mo''jizalardir. Ko‘plab milliy bog‘lar, xalqaro tanlov va festivallarga bo‘lgan qiziqishning haddan tashqari oshishi mintaqada turizmni rivojlantirishga xizmat qilmoqda.

Adana boʻlimiga qarashli Mersin, Adana va Hatay viloyatlarida dengiz, tarix, tabiat va ayniqsa gastronomiya turizmi rivojlangan. Soʻnggi yillarda mintaqa faqat gastronomiya turizmi uchun 3 millionga yaqin mehmonni qabul qildi.  Mintaqaning mashhur taomlarini tayyorlaydigan koʻplab restoranlardan tashqari, soʻnggi yillarda ijtimoiy tarmoqlar tufayli bu shaharlarning koʻcha lazzatlariga qiziqish keskin ortdi. Gastronomik turizm bilan bir qatorda Mersindagi Yaprakli koʻrfazi, Kızkalesi va Tisan koʻrfazi, Adanadagi Karatash va Yumurtalik plyajlari, Hataydagi Arsuz plyajlari har yili dengiz turizmi uchun koʻp odamni jalb qilmoqda. Bu hududlardagi joylar va shahar markazlaridagi Adana arxeologiya muzeyi va Mersin arxeologiya muzeyi muzeylari kabi koʻplab muzeylar mahalliy va xorijiy sayyohlarning diqqat markazida boʻlib, mintaqadagi tarixiy turizmning muhim yoʻnalishlari boʻlishda davom etmoqda.

 Taomlar 

 Dukkakli salat
 Mahluta shoʻrva
 Toshli shoʻrva
 Togʻga shoʻrva
 Tirsik shoʻrva
 Gulgas
 Babagannush
 Pista bilan köfte
 Yasmiq goʻshti
 Toʻldirilgan köfte
 Goʻshtli kombe
 Bepusht
 bosh paqir
 botgan
 Antakya pirojnoe
 Kunefe
 Semolina deserti
 Qushqoʻnmas shoʻrva
 Tahini Antaliya piyaz
 Radica salatasi
 Toʻldirilgan qovoq
 Qahramanmaraş tarhana
 toʻldirilgan mumbar
 Muzqaymoq
 Adana kabobi
 Tantuni
 sindirish

 Yana qarang 

 Turkiyaning geografik mintaqalari

Manbalar

Turkum:Turkiya mintaqalari