Ruminiya Sotsialistik Respublikasi

Ruminiya Sotsialistik Respublikasi (rum. Republica Socialistă România) — 1947-yil 30-dekabrdan 1989-yil 25-dekabrgacha mavjud bo‘lgan sotsialistik davlat. 1965-yil 21-avgustgacha u Ruminiya Xalq Respublikasi deb ataldi; Rumin tilidagi nomlanishi ikkita variantga ega edi — rum. Republica Populară Română (1947—1954, 1963—1965) va rum. Republica Populară Romînă (1954—1963).

1989-yil dekabrdagi inqilobiy to‘ntarish natijasida Nikolay Chaushesku qatl etildi va Ruminiya Sotsialistik Respublikasi o‘z faoliyatini to‘xtatdi.

Bayroqlar va Ramzlar

Kommunistik kuchlarning hokimiyatga kelishi
Ion Antonesku davrida kommunistlarni taʻqib qilish juda katta miqyosga yetdi. 1944-yilga kelib, Ruminiya Kommunistik partiyasining barcha rahbarlari yo qamoqda yoki Moskvada edi.

Shunday qilib, allaqachon kichik va zaif partiya yetakchilikdan mahrum bo‘ldi. Shunga ko‘ra, u Ruminiya siyosiy maydonida muhim rol o‘ynay olmadi.

1944-yilda Antonesku diktaturasi ag‘darilgach va Ruminiya Sovet taʼsir doirasiga kirganidan keyin vaziyat keskin o‘zgardi.

General K. Senetesku (1944-yil 23-avgust - 1944-yil 16-oktyabr) va general N. Redesku (1944-yil 6-dekabr - 1945-yil 6-mart) boshchiligidagi bir necha hukumatlar tez o‘zgargandan so‘ng, Sovet Ittifoqi "o‘z odamini" - P. Grozani tayinladi.

P. Groza hukumati mamlakatni kommunistik mafkuralashtirish yoʻlidan bordi va 1946-yil noyabrdagi saylovlarda kommunistlarning gʻalaba qozonishiga katta hissa qoʻshdi.

Kommunistik kuchlarning ishonchli g‘alabasidan so‘ng muxolifat yetakchilarini hibsga olish boshlandi. Ruminiya qiroli Mixay I taxtdan voz kechishga majbur bo‘ldi, monarxiya tugatildi.

1947-yil 30-dekabrda Ruminiya Xalq Respublikasi eʼlon qilindi, 1948-yilda konstitutsiya qabul qilindi.
Davlat tuzilishi
Davlat hokimiyatining oliy organi — Buyuk Millat Majlisi (Marea Adunare Nationala), xalq tomonidan Ruminiya Ishchi partiyasi Markaziy Qo‘mitasi (keyinchalik Ruminiya Kommunistik partiyasi Markaziy Qo‘mitasi) tomonidan ko‘rsatilgan nomzodlar orasidan saylangan. Buyuk Millat Majlisining doimiy organi Buyuk Millat Majlisi Prezidiumi (Prezidiul Marii Adunari Nationale), keyinchalik Buyuk Millat Majlisi tomonidan saylanadigan Davlat Kengashi. Oliy ijro etuvchi va boshqaruv organi - Vazirlar Kengashi (Consiliul de Ministri), Ruminiya Ishchi partiyasi Markaziy Qo‘mitasi tomonidan taklif qilingan shaxslar orasidan Buyuk Millat Majlisi tomonidan tuzilgan.
Hududiy bo‘linishi
Ruminiya hududi viloyatlarga (regiuni) bo‘lingan (1968-yilgacha), viloyatlar uyezdlarga (judete) (1950-yildan - tumanlarga (raioane)), uyezdlar (keyinchalik - tumanlar) shaharlarga (plasi, 1952-yildan - orase) va jamoalarga (comune), 1968-yildan okruglar munisipalitetlarga, shahar va jamoalarga, Buxarest munitsipaliteti sektorlarga boʻlingan. Mahalliy hokimiyat organlari - xalq kengashlari (consiliile populare, 1952-yildan - sfaturile populare), Ruminiya ishchilar partiyasining mahalliy qo‘mitalari tomonidan taklif qilingan shaxslar orasidan aholi tomonidan saylangan; mahalliy ijro etuvchi va boshqaruv organlari — ijroiya qo‘mitalari (Comitetele executive) va ijroiya qo‘mitalari bo‘limlari (Sectiunile Comitetelor Executive), xalq kengashlari tomonidan tuziladi.
Huquqiy tizimi
Oliy sud organi — Oliy sud (Curtea Suprema, 1952-yildan — Tribunalul Suprema), Buyuk Millat Majlisi tomonidan saylangan (1953-yilgacha - hukumat taklifiga binoan Buyuk Millat Majlisi Prezidiumi tomonidan tayinlangan), apellyatsiya sudlari - sudlar (curtile), 1952-yildan - viloyat sudlari (tribunalele regionale), 1965-yildan - uyezd sudlari (tribunalele judetene), birinchi instantsiya sudlari - xalq sudlari (judecatoriile populare, 1952-yildan - tribunalele populare), 1965-yildan - yudekatoriyalar (judecatorii).

Siyosiy partiyalari
Yagona siyosiy partiya — 'Ruminiya Kommunistik partiyasi (1965-yilgacha Ruminiya ishchilar partiyasi), 1948-yilda Ruminiya Kommunistik partiyasi va Ruminiya Sotsial-demokratik partiyasining birlashishi natijasida tashkil etilgan. 1947-yilgacha Milliy dehqonlar partiyasi va Milliy liberal partiyalar mavjud edi. Jamoat tashkilotlari - Sotsialistik birlik demokratiyasi fronti (Frontul Democrației și Unității Socialiste, 1980-yilgacha - Sotsialistik birlik fronti, 1968-yilgacha - Xalq demokratik fronti), Kommunistik yoshlar ittifoqi (Uniunea Tineretului Kommunist) (1966-yilgacha - Ishchi yoshlar ittifoqi (Uniunea Tineretului Muncitor)) (RSPning yoshlar seksiyasi), kiradi. Ruminiya kasaba uyushmalari umumiy ittifoqi (Uniunea Generală a Sindicatelor din România) (1966-yilgacha - Umumiy Mehnat Konfederatsiyasi (Confederația Generala a Muncii)) (RKPning profmarkazi), Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish kooperativlari milliy ittifoqi (RKP ostidagi dehqon uyushmalari markazi), Ayollar milliy kengashi (RKPning ayollar seksiyasi), Talabalar uyushmalari ittifoqi.
Georgiu-Dej davrida Ruminiyaning rivojlanishi va siyosati
Iqtisodiyot va birinchi qadamlar
Avvalo, yangi rahbarlar deyarli barcha xususiy muassasalarni milliylashtirdilar. 1949—1962-yillarda majburiy kollektivlashtirish amalga oshirildi. 1940-yillarning oxiri va 50-yillarning boshlarida 80 mingga yaqin dehqon hibsga olindi.

Sanoatlashtirish ham Stalincha model bo‘yicha amalga oshirildi. Ruminiyaning o‘sha paytdagi rahbari Georgiu-Dej boshchiligida maxsus organ - Davlat rejalashtirish qo‘mitasi tuzildi. 1950-yilga kelib sanoat urushdan oldingi darajaga yetdi. 1950-yillarning oxiriga kelib kimyo, metallurgiya va energetika sanoati asosiy ustuvor yoʻnalishlarga aylandi. Barcha investitsiyalarning qariyb 80 foizi u yerga tushdi.
Ichki va tashqi siyosat
Qattiq Stalinchi bo‘lgan Georgiu-Dej o‘zining barcha mumkin bo‘lgan siyosiy raqiblarini rahbarlik lavozimlaridan chetlashtirish bilan shug‘ullandi. Shunday qilib, 1948-yilda Dejning asosiy raqibi L. Petreshkanu hibsga olindi. 1952-yilda partiyaning butun "Moskva fraksiyasi" yo‘q qilindi (Anna Pauker, Vasile Luka va Teohari Grigoresku), 1957-yilda esa oxirgi raqib M. Konstantinesku mag‘lub bo‘ldi. Siyosiy qatag‘on quroli shaxsan Georgiu-Dejga bag‘ishlangan general Pintiliye boshchiligidagi Ichki ishlar vazirligining Davlat xavfsizlik boshqarmasi - Sekuritate edi. 1960-yillarning boshlariga qadar faol aksilkommunistik qo‘zg‘olon davom etdi. Uning amaliy yakuni 1962-yil - Georgi Arseneskuning qatl etilishi va 1976-yilning ramziy yakuni - "Yevropaning so‘nggi partizani" Ion Gavrila Ogoranuning hibsga olinishi deb hisoblandi.

1951—1956-yillarda Beragan dashtiga “ishonchsiz unsurlar” (ijtimoiy va etnik asosda) ommaviy surgun qilindi.

Stalin vafotidan so‘ng SSSR va Ruminiya o‘rtasidagi munosabatlar yanada murakkablashdi, 1950-yillarning oxiridan boshlab tashqi siyosatda Dej millatchilik va G‘arb va Sharq o‘rtasidagi muvozanat tamoyillariga amal qildi. 1964-yilda "Jahon kommunistik va ishchi harakati muammolari bo‘yicha Ruminiya Kommunistik partiyasining pozitsiyasi to‘g‘risida bayonot" nashr etildi. Bu sohada yagona tarkiblar mavjud emasligi va har bir Kommunistik partiya o‘z muammolarini hal qilish va o‘z yo‘llarini tanlash uchun suveren huquqiga va imtiyozli yoki yetakchi partiyalar yo‘q, hamma tengdir, hech kim o‘z nuqtai nazarini yoki fikrini hech kimga yuklashga haqli emas ega ekanligini ta’kidladi.

Ruminiya rahbariyati sotsialistik lager doirasida muhim siyosiy va iqtisodiy muxtoriyatga erishdi. Masalan, 1959—1960-yillarda Fransiya, Buyuk Britaniya va AQSH bilan Ruminiyaga Gʻarbiy Yevropa bozorlariga kirib borish imkonini beruvchi maxsus shartnomalar tuzildi. Shuningdek, Sovet qo‘shinlari RSRdan olib chiqildi.
Ruminiya Chaushesku davrida
160px|thumb|SSRI pochta markasi (1974-yil)
Siyosiy vaziyat
1965-yilda Georgiu Dej vafotidan keyin Nikolay Chaushesku RKP birinchi kotibi etib saylandi.

Uning ilk qadamlari liberal xarakterga ega bo‘lib, xususan, 1940—1950-yillarda qatag‘on qilingan L.Petreshkani va Ruminiya Kommunistik partiyasining boshqa rahbarlarini reabilitatsiya qildi. Shuningdek, 1965-yilda yangi konstitutsiya qabul qilindi (boshqalar qatorida mamlakatning yangi ramzi va nomi tasdiqlandi).

Chaushesku Georgiu-Dejning tashqi siyosat yo‘nalishini ishlab chiqdi, 1960-yillarda G‘arb bilan munosabatlar yaxshilandi va Sharqdan sezilarli darajada mustaqillikka erishdi. Chaushesku GFR bilan diplomatik aloqalar oʻrnatdi, Fransiya prezidenti Sharl de Goll va AQSH prezidenti Richard Nikson Ruminiyaga tashrif buyurdi, Ruminiya rahbari ikki marta AQShga, bir marta Buyuk Britaniyaga safar qildi. 1968-yil avgust voqealari paytida Ruminiya SSSR va Varshava shartnomasi davlatlarining operatsiyada ishtirok etgan harakatlarini keskin qoraladi.

Biroq, 1970-yillarda Ruminiya avvalgi o‘n yillikdagi liberalizmdan uzoqlashdi; Mamlakatda Chaushesku shaxsiga sig‘inish yo‘lga qo‘yildi va Sekuritate siyosiy politsiyasi katta rol o‘ynadi. Butun hokimiyat Chausheskuning o‘zi, uning rafiqasi Yelena va uning atrofidagilarning tor doirasi qo‘lida to‘plangan edi (RKP Markaziy Qo‘mitasi Siyosiy Ijroiya Qo‘mitasi aʻzolari Emil Bobu va Manya Manesku, harbiy maslahatchi Ion Dinke, jazolash organlari rahbari Tudor Postelniku, Sekuritate generali Emil Makri). Hukmron oila aʻzolari alohida mavqega ega edilar (o‘g‘li Niku Chaushesku taniqli partiya rahbari, ukasi Iliye Chaushesku - mudofaa vazirining o‘rinbosari, ukasi Marin Chaushesku - maxfiy moliyaviy agent).

O‘zgacha fikrda bo‘lganlar taʻqib qilindi, norozilik namoyishlari bostirildi, ularning eng kattasi 1977-yildagi konchilar ish tashlashi va 1987-yil Brasov qo‘zg‘oloni edi. Qatag‘onlarga qaramay, turli yo‘nalishdagi dissidentlar harakati - millatchi (Pol Goma), radikal kommunistik (Silviu Brukan), inson huquqlari (Dumitru Mazilu), kasaba uyushma-umumiy demokratik (Verner Sommerauer) mavjud edi.

Biroq, boshqa ko‘plab sotsialistik mamlakatlardan farqli o‘laroq, Ruminiya Los-Anjelesda bo‘lib o‘tgan 84-Olimpiadada qatnashib, qo‘lga kiritilgan oltin medallar soni bo‘yicha faqat AQSh jamoasiga yutqazdi, Chausheskuning o‘zi esa 1985-yilda Olimpiya ordeni bilan taqdirlandi.

1948-yildan boshlab bir palatali Buyuk Milliy Majlis oliy qonun chiqaruvchi organ hisoblanadi.

Iqtisodiy rivojlanish
Chausheskuning iqtisodiy siyosati rivojlangan mamlakatlar bilan sanoat tafovutini bartaraf etish edi, buning uchun kuchli sanoat qurilishini tezlashtirish uchun xalqaro moliya institutlaridan olingan kreditlardan foydalanishga qaror qilindi. 1975—1987-yillarda Ruminiya G‘arbdan qariyb 22 milliard dollar qarz oldi, bu o‘sha paytdagi ulkan summa edi. Biroq, reja asosidagi hisob-kitob noto‘g‘ri bo‘lib chiqdi, amalga oshirilgan loyihalar foydasiz bo‘lib chiqdi va qarzlarni qoplash uchun eng jiddiy jamg‘armalarga murojaat qilish kerak edi. 1989-yilga kelib Ruminiya o‘z qarzlarini to‘liq to‘ladi, ammo buning uchun Ruminiya xalqi katta qurbonliklar qildi. Hamma narsani, hatto eng zarur narsalarni ham tejash davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Buning natijasi aholi turmush darajasining pasayishi va, albatta, mamlakatda ijtimoiy keskinlikning keskin oshishi edi.

Chaushesku yillarida jamg‘armalar haqida: sotsialistik mamlakatlarda g‘azablangan jamg‘armalar va rivojlanayotgan inqiroz fonida Ruminiyadagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat ayanchli bo‘lib chiqdi. Mamlakatda go‘sht u yoqda tursin, sut va non sotib olishning iloji yo‘q edi. Kunduzi shahar va qishloqlarda elektr energiyasi o‘chirildi, elektr energiyasidan foydalanishga qattiq cheklov belgilandi. Kvartirada faqat bitta 15 Vt lampochkani yoqishga ruxsat berildi, qishda muzlatgichlar va boshqa maishiy elektr jihozlaridan foydalanish, shuningdek, uy-joylarni isitish uchun gazdan foydalanish qat‘iyan man etildi. Issiq suv soatlab berildi va hatto hamma joyda emas.  Mamlakat ochlik ratsionida o‘tirishga majbur bo‘ldi: ratsion kartalari joriy etildi. Buxarestda ozib ketgan va yalangoyoq dehqonlar paydo bo‘ldi va dehqon bolalari o‘tayotgan poezdlarga yugurib, non so‘rashdi. Shunga o‘xshash choralar butun mamlakat bo‘ylab, viloyatdan Buxarestgacha qo‘llanildi.
Rumin inqilobi
1980-yillarning oxirida Yevropada "baxmal inqiloblari paradi" boshlandi. Bunday ssenariyni oldindan bilgan mamlakat rahbariyati Ruminiyani yakkalab qo‘yishga qo‘ldan kelgancha harakat qildi, xorijdan har qanday ma’lumotni to‘sib qo‘ydi. 1989-yil dekabr oyida etnik venger bo‘lgan mashhur dissident ruhoniy Laslo Tekesni o‘z qarorgohidan quvib chiqarishga urinish Timishoarada ommaviy namoyishlarga olib keldi. Bu Chaushesku rejimining ag‘darilishi va ko‘ppartiyaviy demokratik boshqaruv tizimining o‘rnatilishi bilan yakunlangan inqilobning boshlang‘ich nuqtasi bo‘ldi.

Namoyishchilarga qarshi dekabr voqealari paytida, avval Timishoarada, keyin Buxarestda, davlat xavfsizlik idoralari va armiya jalb qilingan, ular yo‘l davomida ma‘ruzachilar tomoniga o‘tgan. Mudofaa vaziri Vasile Milya, rasmiy bayonotga ko‘ra, "o‘z joniga qasd qildi". Ko‘p o‘tmay, hatto davlat xavfsizligining yirik amaldorlari ham isyonchilar tomoniga o‘tishdi, xususan, inqilobdan bir necha kun oldin Timishoaradagi nutqni bostirishga rahbarlik qilgan general Mixay Kitsak ham.

Chaushesku Buxarestdan qochib ketdi, lekin Tirgovishte shahri yaqinidagi armiya bo‘linmalari tomonidan qo‘lga olindi va bir necha soat davom etgan harbiy tribunalning hukmi bilan u xotini bilan otib tashlandi.

Iqtisodiyoti
Pul birligi - ley (SSSRning 15 tiyini), joriy qilingan:
Mis-nikel-rux (1966-yildan - po‘lat, 1975-yildan - alyuminiy) 1, 3, 5 bani nominalidagi tangalar (1 bani - 1/100 ley)
Ruminiya davlat zarbxonasi tomonidan 10, 15, 25, 1963-yildan esa 50 bani va ley nominalidagi mis-nikel tangalar (1966-yildan — poʻlat, 1975-yildan — alyuminiy) zarb qilingan.
RSR Moliya vazirligi (1966-yildan Ruminiya Milliy banki) tomonidan chiqarilgan 1, 3 va 5 leylik nominaldagi davlat g‘azna qog‘ozlari (1966-yildan Ruminiya Milliy banki chiptalari)
Ruminiya Milliy bankining 10, 25, 50 va 100 ley nominalidagi chiptalari Ruminiya Milliy banki tomonidan chiqarilgan.

Turkum:Davlatlar