Turkiya Gretsiya munosabatlari

Turkiya-Gretsiya munosabatlari – tarix davomida o'zaro inqirozli va Gretsiya 1821-yilda Usmonli imperiyasidan mustaqillikka erishgandan beri qisqa muddatli yarashuv davrlari bilan ajralib turadi. O'shandan beri ikki davlat to'rtta yirik urushda bir-biriga duch keldi: 1897-yilgi Yunoniston-Turkiya urushi, Birinchi Bolqon urushi (1912-1913), Birinchi Jahon urushi va 1919-1922-yillardagi Yunoniston-Turkiya urushi. Mamlakatlar oʻrtasidagi davlat chegarasining uzunligi 192 km.

Diplomatik missiyalar

 Afinada Turkiya elchixonasi va Saloniki, Komotini va Rodosda bosh konsullik mavjud.
 Anqarada Gretsiya elchixonasi va Istanbul, Izmir va Edirneda bosh konsulliklari bor.

 Usmonli davri 
Yunon davlati 1821-1829-yillardagi milliy ozodlik urushi davrida Usmonlilar imperiyasidan mustaqillikka erishdi. Uning chegaralari 1832-yilda tan olingan: materik Gretsiyadagi Arta shahridan Volosgacha bo'lgan hudud, shuningdek, Euboeaoroli, Egey dengizidagi Sikladlar . Yunonlar yashagan hududning qolgan qismi, jumladan Krit orollari, Kipr, Egey dengizining boshqa orollari, Epirus, Fesaliya, Makedoniya va Frakiya hududlari turklar hukmronligi ostida qoldi. Bundan tashqari, hozirgi Turkiya hududida - Izmir atrofidagi Egey mintaqasi va Qora dengizdagi Pontus mintaqasida 1 millionga yaqin yunonlar yashagan. 19-asrdagi yunon siyosatchilari tarixan yunonlar yashagan barcha hududlarni Vizantiya imperiyasi namunasidagi yunon davlatiga birlashtirishga intildi; ular Istanbulni davlatning poytaxti yoki yunoncha tarzda - Konstantinopol deb bilishgan. Bu kontseptsiya Buyuk g'oya sifatida tanilgan. Turklar, tabiiyki, yunonlarning bunday rejalariga juda dushman edilar. Buyuk davlatlar Usmonli imperiyasini “Yevropaning kasal odami” deb hisoblagan bo‘lsalar-da, uning yerlarini bo‘lish masalasini kelisha olmadilar va bir ma’noda hal qila olmadilar. Ushbu masala atrofida intrigalar olib borildi, ular imperiyaning mulkini asta-sekin kamaytirdi, lekin ayni paytda uning yakuniy qulashini ushlab turdi. Bunday siyosat Yunoniston va Usmonli imperiyasi o'rtasidagi munosabatlarning yanada keskinlashishiga yordam berdi. Qrim urushi ( 1854-1856 ) davrida Buyuk Britaniya va Fransiya Usmonlilar imperiyasi bilan ittifoqchilikda Rossiya imperiyasiga qarshi kurashdilar. Gretsiya Usmonlilar hududida partizan harakatlarini qo'llab-quvvatladi (qarang Qrim urushi paytida Gretsiya ). 1877-1878-yillardagi Rossiya-Turkiya urushi paytida yunonlar hududiy egallash maqsadida urushga qo'shilishga tayyor edilar, ammo G'arb davlatlarining bosimi ostida ular mojaroda samarali ishtirok eta olmadilar. Biroq, 1881-yilda Berlin Kongressining qarori bilan Fesaliya va Epirning bir qismi Gretsiya hududiga qo'shildi. 1897-yilda Kritdagi qo'zg'olon yunon-turk urushining boshlanishiga olib keldi. Yunon armiyasi hali ham tayyor emas edi va Usmonli qo'shinlarini shimoliy chegara bo'ylab o'zlarining istehkomlaridan siqib chiqara olmadi va Usmonlilarning qarshi hujumlaridan so'ng urush Gretsiyaning sharmandali mag'lubiyati bilan yakunlandi, bu esa kichik bo'lsa ham, hududiy yo'qotishlarga olib keldi va Krit protektorat ostida mustaqilligini e'lon qildi. Buyuk davlatlarning  1908-yilda “Yosh turklar inqilobi ” yakunlanib, Usmonlilar imperiyasida hokimiyatni yosh turklar qoʻlga kiritgach, gʻolib maʼmuriyat davlatni mustahkamlash yoʻlini belgiladi. Natijada imperiyadagi nasroniy ozchiliklarning ahvoli yanada yomonlashdi. Bolqon urushlari mintaqada kuchayib borayotgan keskinlikning bevosita natijasi edi. Ular tugagandan so'ng, Bolgariya va Serbiya bilan ittifoqchilikda kurashgan Gretsiya Kritni, bir qator orollarni, Saloniki shahri bilan Tesaliya, Epirus va Makedoniya viloyatlarini qaytarib oldi.

 Birinchi jahon urushi va ikkinchi yunon-turk urushi 
Gretsiya 1917-yilda Birinchi jahon urushiga kirdi. Gretsiya Buyuk Britaniya va Fransiyaning siyosiy ko'magida Konstantinopol (hozirgi Istanbul ) va Smirna (hozirgi Izmir )ni qaytarib olishni xohladi, ular Gretsiyaga Kiprniqaytarishni va'da qildilar. Urush davomida yunonlar va turklar o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri janglar kam bo'lsa-da, Usmonli imperiyasining parchalanishi 1918-yilda boshlangan. 1920-yilda Sevr shartnomasidan so'ng Gretsiya Sharqiy Frakiyani va Smirna atrofidagi G'arbiy Anadoluda taxminan 17 000 km² maydonni oldi. Bu shartnoma Usmonli hukumati tomonidan imzolangan, ammo parlament tomonidan tasdiqlanmagani uchun hech qachon kuchga kirmagan. 1919-yil 15-mayda Gretsiya Antanta mandati ostida Smirnani egallab oldi va Sevr shartnomasiga Turkiya muxolifatining yetakchisiga aylangan Mustafo Kamol Posho (keyinchalik Otaturk ) 1919 -yil 19-mayda Samsunga tushdi. Bu kun Turkiyaning mustaqillik urushining boshlanishi hisoblanadi, uning birinchi maqsadi "buyuk davlatlar" - Buyuk Britaniya, Fransiya, shuningdek, Italiya va Gretsiyaning bosqinchi kuchlariga qarshi uyushgan milliy harakatni yaratish edi. Mustafo Kamol Anqarada mustaqil hukumat tuzdi va vatanparvarlarni Sevr shartnomasi kuchga kirmasligi uchun kurashga undadi.

Turk armiyasi 1922 -yil 9-sentabrda Izmirni bosib oldi va shu tariqa urushda gʻalaba qozondi. Smyrnaning yunon aholisiqirg'inga uchradi ( Smyrna Massacre ). Yunon qo'shini va boshqaruvi Anado'lini tark etdi. 1922 -yil 11-oktyabrdagi Mudan sulh shartnomasi urushga chek qo'ydi. Sevr shartnomasi 1923-yildagi Lozanna tinchlik shartnomasi bilan almashtirildi, unga ko'ra Turkiyaning yangi chegaralari o'rnatildi va grek-turk o'rtasida majburiy aholi almashinuvi amalga oshirildi. Natijada, yangi Turkiyadagi yarim millionga yaqin yunonlar avtomatik ravishda qochqinga aylandi, shuningdek, yarim million musulmon Gretsiyani tark etib, Turkiyaga ko'chib o'tishga majbur bo'ldi. Ayirboshlash faqat Istanbul aholisi va Imbros va Tenedos orollariga tegishli emas edi. Urushning baxtsiz natijalari va sezilarli talofatlar tufayli yunon tarixshunosligida Birinchi jahon urushidan keyingi voqealar Kichik Osiyo falokati deb ataladi. Ikkala qo'shin ham - pravoslav yunonlarga nisbatan turk va musulmonturklarga nisbatan yunon - urush jinoyatlarini sodir etgan. Shu bilan birga, Gretsiya Turkiyani yunonlarni yo'q qilish bo'yicha maqsadli harakatlarda ayblaydi - 1914-1923-yillarda yosh turklar tomonidan tarixiy Pont yunonlariga qarshi amalga oshirilgan Pontiyalik yunonlarning genotsidi . Turli hisob-kitoblarga ko‘ra, genotsid qurbonlari soni 350 000 dan 1 700 000 kishigacha United Nations document E/CN.4/1998/NGO/24  (page 3) acknowledging receipt of a letter by the «International League for the Rights and Liberation of Peoples» titled «A people in continued exodus» (i.e., Pontian Greeks) and putting the letter into internal circulation (Dated 1998-02-24)

If above link doesn’t work, search United Nations documents  for «A people in continued exodus»

Urushlararo davr

Urushdan keyingi davlatlar rahbarlari Mustafo Kamol va Elefterios Venizelos bir necha yillik muzokaralardan so'ng nihoyat 1930--yilda Gretsiya va Turkiya o'rtasida diplomatik munosabatlar o'rnatdilar. Venizelos Istanbul va Anqaragarasmiy ziyorat qildi. Gretsiya hozirgi Turkiya tarkibiga kirgan hududlarga bo'lgan barcha da'volaridan voz kechdi. Buning ortidan 1934-yilda Bolqon pakti imzolandi, unga Gretsiya, Turkiya, Yugoslaviya Qirolligi va Ruminiya ittifoqqa kirdi. Shartnoma o'zaro yordam va hamkorlikni nazarda tutgan. Har ikki davlat ham tinchlikni istashlarini tan oldi va bu borada ikki tomonlama uchrashuvlar tez-tez bo‘lib bordi. Venizelos va Otaturk hatto Nobel Tinchlik mukofotiga nomzod bo'lgan.1941-yilda Turkiya Afinaning Axis bosib olinishidan keyin Gretsiyaga gumanitar yordam yuborgan birinchi davlat bo'ldi. Turkiya prezidenti İsmet İnönü o‘n to‘qqiz yil avval o‘zi qarshi kurashgan xalqqa yordam berish to‘g‘risidagi qarorni imzoladi. Mahsulotlar Turk Qizil Yarim Oy Tashkiloti tomonidan yig'ilib, Istanbul portidan Gretsiyaga jo'natildi.Ayni paytda Turkiya 1941-yil iyun oyida fashistlar Germaniyasi bilan doʻstlik va hamkorlik shartnomasini imzoladi . Sovuq urush boshlanishi bilan 1953-yilda Gretsiya, Turkiya va Yugoslaviya Sovet Ittifoqiga qarshi yangi David R. Stone, «The Balkan Pact and American Policy, 1950—1955,» East European Quarterly 28.3 (September 1994), pp. 393—407..

 Kipr inqirozi va turklar 
Kipr 1950-yillardan keyin yunon-turk munosabatlaridagi asosiy g'azabga aylandi. Bu vaqtga kelib orol Buyuk Britaniyaning protektorati ostida edi, orolning grek aholisi umumiy aholining 82% ni tashkil etdi. Shuningdek, Kipr yunonlarining aksariyati Gretsiya bilan birlashishni xohlashdi. Shu munosabat bilan, 1930-yillarda fuqarolik itoatsizligi harakatlari o'tkazildi, ammo Buyuk Britaniyaga qaram bo'lgan Gretsiya hukumati hech qachon o'z vatandoshlarini qo'llab-quvvatlamadi.Arxiyepiskop Makarios III boshchiligidagi Kipr yunonlari Gretsiya bilan ittifoq tuzganlarida va EOKA xalq ozodlik harakati oʻz oldiga Britaniya mustamlakachiligidan ozod boʻlish va Gretsiya bilan ittifoq tuzish yoʻlini maqsad qilib qoʻyganlarida Kipr masalasi yana paydo boʻldi. Nihoyat, Gretsiya Bosh vaziri Aleksandros Papagos Kipr masalasini Birlashgan Millatlar Tashkilotiga olib keldi. Shu bilan birga, 1955-yilda Istanbul pogromi bo'lib o'tdi, bunga javoban Gretsiya Turkiya bilan diplomatik munosabatlarni to'xtatdi va shu bilan 1953-yildagi Bolqon pakti bilan tuzilgan ittifoq buzildi.1960-yilda Kipr bo'yicha murosa qarori qabul qilindi: orol mustaqil deb e'lon qilindi. Yunon va turk qo'shinlarining ikkita kichik bo'linmasi kafil sifatida orolga tushdi. Gretsiya Bosh vaziri Konstantinos Karamanlis bu reja ortidagi asosiy mafkurachi edi, bu esa Turkiya bilan munosabatlarning darhol yaxshilanishiga olib keldi, ayniqsa Adnan MenderesTurkiyada hokimiyatdan chetlashtirilgach.1963-1964-yillarda orolda yangi g'alayonlar ko'tarildi. 1963 yil 30 dekabrda arxiyepiskop Makarios III Kiprning normal faoliyat yuritishiga imkon beradigan 13 ta konstitutsiyaga o'zgartirish kiritishni taklif qildi. Biroq Turkiya Kipr va Gretsiya o'rtasidagi yaqinlashishga qarshi murosasiz pozitsiyani egalladi va aslida urushni muqarrar qildi. 1964-yil avgust oyida turk samolyotlari Kiprdagi turklar tomonidan bosib olingan Erenkoy qishlog'ining chekkasida yunon otryadlarini bombardimon qildi. Mojaro natijasida Turkiyadagi yunon ozchiligi yangi inqirozni boshdan kechirdi, ko'plab yunonlar mamlakatdan qochib ketishdi va hatto Ekumenik Patriarxni Konstantinopoldan haydab chiqarish tahdidlari ham paydo bo'ldi. Oxir-oqibat, BMT aralashuvi yana bir murosa yechimiga olib keldi.Kipr mojarosi xavfi Yunonistonning liberal hukumati Georgios Papandreu tomonidan biroz yumshatildi, ammo 1967-yil aprel oyida Gretsiyada harbiy to'ntarish sodir bo'ldi, " qora polkovniklar " xuntasi hokimiyatga keldi. Xuntaning tashqi siyosati noqulay edi, vaqti-vaqti bilan Turkiya bilan yangi to'qnashuvlar bo'lib turdi. Ayni paytda Turkiya Gretsiya rejimining Kiprda davlatni Gretsiya bilan birlashtirish uchun davlat to‘ntarishini rejalashtirayotganidan haqli ravishda gumon qildi.1974-yil 15-iyulda Kiprda Gretsiya harbiy xuntasi koʻmagida davlat toʻntarishi boʻlib oʻtdi. Prezident Makarios hokimiyatdan chetlashtirildi va Londonga qochishga majbur bo'ldi, Gretsiya bilan ittifoq tuzishni targ'ib qilgan millatchi EOKA guruhi hokimiyatga keldi. EOKAning sobiq a'zosi Nikos Sampson prezident etib tayinlandi.Bunday sharoitda Turkiya 1974-yil 20 iyulda Tsyurix-London kelishuvlari qoidalaridan foydalanib, go‘yoki respublikada davlat to‘ntarishidan oldin mavjud bo‘lgan avvalgi huquqiy rejimni tiklash maqsadida orolga bostirib kirdi. Turk qo'shinlarining desanti Kireniya shahrida bo'lib o'tdi. Ushbu bosqin orolning shimoliy qismini, ya'ni uning umumiy maydonining 37% doimiy ishg'oliga aylandi. Kipr yunonlari chiqarib yuborildi.Gretsiya va Turkiya o'rtasidagi urush yana davom etdi, ammo Sampsonning navbatdagi to'ntarishi muvaffaqiyatsizlikka uchradi va arxiyepiskop Makarios III mamlakatga qaytib, prezidentlik lavozimini egalladi. Qora polkovniklarning harbiy xuntasi, Kiprdagi muvaffaqiyatsizlikdan so'ng, ojiz bo'lib chiqdi va 24-iyulda mamlakat demokratiyaga qaytdi ( Metapolitefsi ). Biroq, yunon-turk munosabatlariga tuzatib bo'lmaydigan zarar yetkazildi va Shimoliy Kipr Turk Respublikasi hozirgi kunga qadar faqat Turkiya tomonidan tan olingan, jahon hamjamiyati bu hududni Turkiya tomonidan bosib olingan deb hisoblaydi.

Egey mojarosi

Ikki marta - 1987-yilda va 1996-yil boshida - Egey dengizi suvlari va uning ustidagi havo bo'shlig'ida suverenitet va turdosh huquqlar masalalari bo'yicha kelishmovchilik ikki davlat o'rtasida harbiy harakatlar boshlanishiga yaqin bo'lgan inqirozli vaziyatlarga olib keldi.

1999-yildan beri Davos jarayoni deb ataladigan yaqinlashuvga urinishlar 1988-yildayoq bosh vazirlar A.Papandreu va T.O‘zal tomonidan amalga oshirilgan. O'zaro munosabatlarning sezilarli darajada isishi uchun turtki bo'ldi. 1999-yilning ikkinchi yarmidagi zilzila diplomatiyasi, har ikki davlat (birinchi navbatda Turkiyadagi Izmit va Gretsiyadagi Afinadan keyin) kuchli zilzilalar ( Izmit zilzilasi )dan qattiq zarar ko'rganida: o'zaro hamdardlikning o'z-o'zidan paydo bo'lgan to'lqini davlatlar o'rtasidagi munosabatlarning yaxshilanishiga yordam berdi, bu ko'plab xorijiy kuzatuvchilarni hayratda qoldirdi.

2001-yildan 2011 yilgacha Gretsiyaning Turkiyaga yillik eksporti deyarli 10 baravarga oshdi: 266 million dollardan 2 569 million dollargachaКалугин П. Е. Современное стратегическое сотрудничество Российской Федерации с Турцией в сфере энергетики. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. Иркутск, 2014. — С. 168. Режим доступа: http://isu.ru/ru/science/boards/dissert/dissert.html?id=5 . Georgios Papandreu tashqi ishlar vaziri (2009 yildan) va keyin 2011-yil noyabrigacha Gretsiya Bosh vaziri boʻlib, Turkiya tashqi ishlar vaziri Ismoil Jem va keyinroq Turkiya Bosh vaziri Rajab Erdoʻgʻon bilan muzokaralar natijasida munosabatlarni yaxshilashda sezilarli yutuqlarga erishdi. Gretsiya hukumatining Turkiyaning Yevropa nuqtai nazarini qo'llab-quvvatlash siyosatining natijasi. Biroq, 2005 yilda o'tkazilgan so'rovlar shuni ko'rsatdiki, yunonlarning atigi 25% Turkiya Yevropa Ittifoqiga qo'shilishi kerak, deb hisoblaydi. 2010-yilda Turkiya Bosh vaziri Rajab Toyyib Erdo‘g‘on bir necha vazirlar bilan Afinaga rasmiy tashrif bilan keldi. Ayni paytda, Gretsiya politsiyasining ma'lumotlariga ko'ra, 2010-yilda turkiyalik noqonuniy muhojirlarning ulushi sezilarli darajada oshgan, hibsga olinganlar soni, xususan, Evros chegarasida, 2009 yilga nisbatan 371,94% ga oshgan  Police data on illegal migrants — ana-mpa. 2010-yil noyabr oyida Wikileaks AQShning Anqaradagi elchisi Jeyms Jeffrining 2012-yil iyun oyida tashqi ishlar vaziri D. Avramopulos, taniqli yunon-turk do'stligi chempioni va Turkiya Bosh vaziri R. Erdog'anGreek FM Turkish PM’s friend  Hürriyet, 23 June 2012.. 

Migrantlar bilan inqiroz

O‘tgan yillarda (2021, 2022) Afrika va Osiyodan Yevropa davlatlariga migrantlar oqimi kuzatildi. Shu jumladan Gretsiya. Muhojirlar Turkiya qirg‘oq qo‘riqlash xizmatining harakatsizligi bilan puflanuvchi qayiqlar va boshqa suv kemalarida chegaradagi Gretsiya orollariga olib ketilmoqda. Gretsiya muhojirlarni qabul qilmaydi, Turkiya esa ularni qaytarib olishdan bosh tortadi. Gretsiya dengiz huquq-tartibot idoralari ushbu muhojirlarni Turkiya hududiy suvlariga itarib yuborayotgani haqida maʼlumotlar bor. Qaytish yo‘lida Turkiya hukumati muhojirlardan qutqaruv ishlarini olib borishga va ma’lumotlarni olishga majbur bo‘lmoqda.

 Manbalar 

Turkum:Turkiya munosabatlari
Turkum:Gretsiyaning ikki tomonlama aloqalari
Turkum:Turkiyaning ikki tomonlama aloqalari