Madaniy oʻsimlik

Madaniy oʻsimliklar (qishloq xoʻjaligi) — odamlar tomonidan oziq-ovqat, dori-darmon, chorva yemi tayyorlash yoki qishloq xoʻjaligida boshqa maqsadlarda yetishtiriladigan oʻsimliklar.

Madaniy oʻsimliklar xalqaro nomenklaturasi kodeksiga koʻra, hozirgi vaqtda madaniy oʻsimliklar uch toifaga boʻlinadi. Ular: turlar,jinslar(faqat orkide bilan bogʻliq) va guruh .Madaniy өsүmdүk  .

Madaniy oʻsimliklar kesishish(duragaylash), koʻpaytirish (seleksiya), genetik muhandislik yoʻli bilan olinadi. Yovvoyi oʻsimliklarni madaniy oʻsimliklarga aylantirish maqsadini izlash jarayonida madaniy oʻsimliklarni oʻrganish va ulardan foydalanish markazlari paydo boʻldi.Vavilov N.1926-1939 yillarda toʻplagan bilimlarida u ettita madaniy oʻsimlikning paydo boʻlish markazlarini koʻrsatdi. Manzarali oʻsimliklardan farqli oʻlaroq, madaniy oʻsimliklar tabiiy diapazonga ega emas.

 Madaniy oʻsimliklarning tasnifi 

 Goʻzallik (atirgul);
 Donli ekinlar (guruch, bugʻdoy, makkajoʻxori);
 Fasol (loviya, soya);
 Kraxmalli ovqatlar (shirin kartoshka, kartoshka);
 shakar (qand lavlagi);
 Yogʻlar (kungaboqar);
 Bugʻlar;
 Sabzavotlar (tarvuz, qovun);
 Meva va sabzavotlar (pomidor, bodring, arpabodiyon);
 Mevali oʻsimliklar (ananas, kokos);
 Stimulyator (choy, qahva, afyun).

 Oʻsimliklarning yovvoyi kelib chiqishi 

 Donli oʻsimliklar 
Eng muhim dala ekinlari donli ekinlardir. Dunyo ekin maydonlarining 4/3 qismiga javdar, bugʻdoy, sholi, makkajoʻxori, suli, joʻxori va tariq ekiladi. Bugʻdoy deyarli butun dunyoda etishtiriladi, chunki u bizning kundalik asosiy oziq-ovqatimizdir. Hosilning oz qismi chorva uchun yem boʻladi. Guruch ham asosiy oziq-ovqat hisoblanadi, chunki u koʻplab Osiyo davlatlarining kundalik ratsionida keng qoʻllanadi. Madaniy өsүmdүk  .

 Oʻrim-yigʻim 
Kombayn sotishga tayyor boʻlgan bugʻdoyni avtomatik ravishda kesib, elakdan oʻtkazadi va supurib oladi. Maxsus maslahatlar orqali turli xil oʻsimliklar, jumladan, soya va makkajoʻxori yigʻish mumkin. Biroq koʻplab rivojlanmagan va rivojlanayotgan mamlakatlarda ishlarning barchasi yoki yarmi qoʻlda bajariladi.

Barcha madaniy oʻsimliklarning vatani yovvoyi oʻsimliklardir. Urugʻlantirish(seleksiya), maxsus yer ajratish, yer almashish, boshqa iqlimga oʻtkazish natijasida ular nihoyatda moʻl hosil bera boshladilar. Baʼzi oʻsimliklar shu qadar oʻzgarganki, bugungi kunda asl kelib chiqishini aniqlash juda qiyin. Ekin maydonlarining koʻpayishi bilan hosildorlikni oshirish maqsadida oʻgʻitlar, zararli hasharotlar va begona oʻtlarga qarshi kurashda insektitsid va fungitsidlar qoʻllandi. Yovvoyi oʻsimliklarni uylantirish bir vaqtning oʻzida Eski va Yangi Yerda, miloddan avvalgi 7-8 ming yilliklarda boshlangan. Ishontirish jarayoni barcha besh qitʼada bir xil bir-biriga bogʻliq boʻlmagan tarzda rivojlangan. Albatta bu mahalliy oʻsimliklar bilan boshlandi.

 Ildiz ozuqa moddalari 
Asosiy ekin turlari orasida ildiz ekinlari ham katta rol oʻynaydi.Yevropada ham koʻp kartoshka yetishtiriladi,Afrikada esa yams va manok Madaniy өsүmdүk  .

Turkum:Botanika