Ilm al-Hadis

ILM al-HADIS— hadis, ilmi hadisshunoslik — hadislarni o‘rganishga bag‘ishlangan ilm
sohasi. Soxta hadislar sonini ilk islom davridayoq oshib ketgani musulmon ulamolari
orasida ularga nisbatan tanqidiy yondashish lozim ekanini ko‘rsatdi. Muhaddislar
muomaladagi soxta hadislarni asldan ajratish uchun ularni sinchiklab o‘rganish
zaruriyatini anglab yetganlar. Musulmon tankidchiligining asosiy eʼtibori hadisning
mazmuni (matn)ga emas, balki roviylar zanjiri (isnod)ga qaratilgan, isnodning sifatli
bo‘lishi yetkazilgan maʼlumotning to‘g‘riligiga kafolat hisoblangan, Muhaddislar uchun
roviylar (ar-rijal) zanjiri (silsila)ni uzluksizligini belgilash muhim bo‘lgan. Roviylarning
ismi, yashagan yoshlari, tarjimayi hollarini bilishga harakat qilganlar. Ularning imoni
sofligi va axloqiy xususiyatlari alohida muhim ahamiyat kasb etgan. Roviylar haqida
batafsil maʼlumot to‘plash va ularni tanqidiy o‘rganish Ilm al-Hadisda alohida yo‘nalish -
maʼrifat ar-rijol („roviylar haqida bilim“)ni vujudga keltirgan. Bu bilimni har bir bilimdon
muhaddis egallamog‘i lozim hisoblangan. Roviylarni aniqlash maxsus lug‘at yoki
isnodlarda nomi zikr etilgan shaxslarning tarjimayi hollari bitilgan tabaqot ko‘rinishidagi
maʼlumotnomalarning yaratilishiga olib kelgan. Bu turdagi asarlarning bizgacha yetib
kelgani Ibn Saʼd (845-yilda vafot etgan)ning „Kitob tabaqot al-kabir“ asaridir. Shu bilan bir qatorda
„zaif“ hadis roviylari haqida ham maʼlumotnomalar yozilgan, masalan, „an-Nasoiy“ (915-yilda
vafot etgan)ning „Kitob ad-du’afa“ asari. Hadislar tanqidi juda puxta bo‘lgan, shu munosabat
bilan maxsus istiloxlar paydo bo‘lgan. Hadislar bir xil qiymatga ega bo‘lmasdan, „sahih“
(ishonchli), „hasan“ (yaxshi) va „zaif“ (kuchsiz) kabi turlarga bo‘lingan. „Sahih“ hadis
deb to‘liq, hech qanday uzilishsiz roviylari bo‘lgan, roviylarining imoni va fazilatlari hech
qanday eʼtirozga sabab bo‘lmaydigan hadislarga aytiladi. „Hasan“ hadis deb, roviylari
zanjirida uzilish bor bo‘lgan hadislarga aytiladi. Bunday hadislar garchi „sahih“lardan
pastroq darajada tursa-da, har holda ilohiyot — huquqiy masalalarni yechishda qabul
etilib, ulardan foydalanilgan. „Zaif“ hadis deb hadisning mazmuni shubha tug‘dirsa yoki
roviylardan biri ishonchga noloyiq deb topilsa, shunday deb atalgan. Bunday hadislar
faqatgina ulardan turli xildagi o‘git-nasihat yoki yaxshi odob-axloqqa oid misollar
keltirilgan holdagana qabul qilingan.
Hadislar tanqidiga IX asrning yirik allomalari, musulmon olamida eng ishonchli deb
hisoblangan olti sahih hadis to‘plamlarining mualliflari: Buxoriy (870-yilda vafot etgan), Muslim (875-yilda vafot etgan), Ibn Moja (886-yilda vafot etgan), Abu Dovud as-Sijistoniy (888-yilda vafot etgan), Termiziy(892-yilda vafot etgan) va Nasoiy (915-yilda vafot etgan)lar katta hissa qo‘shdilar

 Adabiyotlar 

ISLOM ENSIKLOPEDIYASI „Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi“
Davlat ilmiy nashriyoti, 2004