Veled Chelebi Izbudak

Veled Chelebi Izbudak, Mehmet Bahaeddin Veled yoki Bahai (1867 yil 16 iyul, Konya – 1953 yil 4 may, Anqara ), turk tili va adabiyoti olimi, shoir, deputat.

Mutlaq, Konstitutsiya va Jumhuriyat davrlaridagi ilmiy va adabiy tadqiqotlarda qatnashgan Veled Chelebiy umrini turkiy tilshunoslikka bag‘ishlagan; U o‘limigacha Turk Til Jamiyatida o‘qishni davom ettirgan tadqiqotchi. U Konya Mavlono darvesh lojasining boshlig‘i bo‘lgan mavleviydir . II., III., IV. va V. Davr Kastamonu, VI. Turkiya Oliy Millat Majlisida Yozgat deputati sifatida jami 20 yil xizmat qildi. Otaturk bilan yaqin aloqada boʻlgan va ilmiy ishlarida qoʻllab-quvvatlangan  .

Hayoti

U 1867 yilda Konyada tug‘ilgan. Ota-onasi tomonidan Mavlono naslidan bo'lgan Veled Chalabiyning otasi Mustafo Nejip Chalabiy va onasi Rabia Hanim edi. Veled Chalabiyning o'zidan kichik Ahmad Nazif, Shamseddin va Yusuf ismli uchta akasi bor.

Boshlang‘ich va o‘rta ta’limni Konyada olgandan so‘ng Koniyadagi Sulton Veled madrasasida tahsil oldi. Shuningdek, u xususiy ta'lim olgan, fors va arab tillarini o'rgangan. Mavlono lojasiga kelgan olim va adiblarning suhbatlaridan bahramand bo‘ldi. Arab va fors adabiyoti boʻyicha tadqiqotlar olib bordi, turkiy shevalar boʻyicha tadqiqotlar olib bordi. Ali Shir Nevaiyning Abushka Lugati o‘qishi va o‘rganishi uning turli turkiy shevalarga bo‘lgan qiziqishini oshirdi.

U davlat xizmatidagi faoliyatini o‘n olti yoshida Konya viloyati xat idorasida boshlagan. Bir muncha vaqt o'tgach, Konya o'rta maktabida yozuv va fors tili o'qituvchisi bo'lib ishladi. Faoliyatini Konya viloyati xat idorasida davlat xizmatchisi, yozuvchilik faoliyatini “Vilayet” gazetasida boshlagan  .

Chalabiy davlat xizmatchisi boʻlib, erkin munosabati darvesh lojasida tortishuvlarga sabab boʻlganida, otasi  ruxsati bilan 1889-yilda Istanbulga borib, Bahoriya Mavlevihanesiga  joylashdi. U yozuvchilik faoliyatini Konya viloyati gazetasida “ Bahaiy ” taxallusi bilan boshlagan; Istanbuldagi Takdim, Hazina-i Fünun, Mektep, Tercüman-i Perakende kabi gazeta va jurnallarda maqolalar chop etishda davom etdi. Bahoriya lojasida shayxlarning xotinlari orqali Makbule Xonimga uylangan Veled Chalabiy xotinining Eyüpdagi saroyiga ko‘chib o‘tadi  . Bu nikohdan o'g'il tug'ildi. U 1894 yil Istanbul zilzilasida xotinidan ayrilgan Bedia Koçakoğlu, Veled Çelebi İzbudak ve Onun Türkçülüğü, Selçuk Üniversitesi Mevlana Araştırma ve Uygulama Merkezi, Mevlana Araştırmaları Dergisi, Sayı 2, 2007 . 1901 yili Zehra Xonimga ikkinchi marta turmushga chiqqan , vafotidan keyin esa Enise xonim bilan uchinchi marta turmush qurgan Veled Chalabiy bu nikohlarning har biridan qiz farzand ko‘rgan  .

Konyada davlat xizmatchisi sifatida faoliyat boshlaganida Turkchilik harakati bilan tanishgan Veled Chelebi, Istanbulga kelganida Yusuf Akchura va Nejip Asim bilan birga Turk uyushmasining tashkil etilishida ishtirok etdi. Nejip Osim bilan turk tili grammatikasi va tarixini o‘rgangan. Uning daldasi bilan 12 jildlik Turk tilidagi Lugati kitobini yozdi. Unga kutubxonasini ixtiyoriga bergan Ahmet Mithat afandi ham dalda berdi  . 12 jildlik asarning qo‘lyozma nusxasi Turk tillar muassasasi kutubxonasida saqlanmoqda, yozilmagan.

1901 yilda u matbuot inspektori etib tayinlandi. U o'z maqolalarini turli jurnallarda va " Bahaiy " taxallusi bilan nashr etishda davom etdi.

II. Konstitutsiyaviylik Shundan so‘ng u bir muddat Dorulfununun va Galatasaroy Sultonida fors tilidan dars berdi. 31-martgacha xizmat vazifasini tashlab, qalami bilan kun kechira boshladi; endi fuqarolik kiyimlarini yechib, mavleviy libosini kiydi.

Milliy kurash yillari

Bu davrda Anadoluda Milliy kurash boshlanib, Anqarada hukumat tuzildi. Istanbuldan Antaliya orqali Anadoluga qochishga qaror qilgan Veled Chelebi 1921 yili Italiya paromida Antaliyaga yetib keldi. Anqaradagi do‘sti Hamdulloh Suphi Beyga (Tanriöver) telegramma jo‘natib, ruxsat olib, milliy kurash markazi bo‘lgan Anqaraga boradi va Mavlevihaneda mehmon bo‘ladi. U Anqara o‘rta maktabida fors tilidan dars bergan, mualliflik huquqi va tarjima qo‘mitasida Ziyo Go‘kalp bilan birga ishlagan.

Parlament a'zosi

Respublika e'lon qilingandan keyin til o'rganishni davom ettirgan Veled Chelebi Kastamonu deputati sifatida II. Bu muddat parlamentga kirdi. II., III., IV. va V. Davr Kastamonu, VI. Turkiya Oliy Millat Majlisida Yozgat deputati sifatida jami 20 yil xizmat qildi. Deputatlik davrida Turk tili va tarixi institutlarini tashkil etish vazifasi yuklandi.