Xitoy qarindoshligi

Xitoy qarindoshlik . oilani aniqlash uchun „Sudan“ yoki „tavsiflovchi“ tizim sifatida tasniflanadi.

Xitoy qarindoshlik tizimi barcha qarindoshlik tizimlarining eng murakkablaridan biridir. U deyarli har bir odamning qarindoshlari uchun ularning avlodi, nasl-nasabi, nisbiy yoshi va jinsi boʻyicha alohida belgini saqlaydi.

 Onalik va otalik nasl-nasabi farqlanadi. Masalan, onaning ukasi va otaning ukasi har xil atamalarga ega.
 Qardoshlik munosabatlarining nisbiy yoshi hisobga olinadi. Masalan, otaning ukasi katta akasidan farqli atamalarga ega.

 Qarindoshlik va Xitoy jamiyatlari 
Qarindoshlik atamalari eng qadimgi xitoy leksikasi Eryada paydo boʻlgan. Toʻrtinchi bob „Shiqin“ (yīngīn) qarindoshlik va nikohni tushuntirishga bagʻishlangan.

Konfutsiylik taʼsirida qarindoshlik tushunchalari Xitoy madaniyatiga chuqur singib ketgan.  Transcript of essay on Chinese kinship. Dated 1561. – NB. link broken, Internet Archive copy instead Ulardan uchtasi oilaga tegishli:

 hukmdor va subyekt (pínín : jūnchén)
 ota va oʻgʻil (fùzǐ)
 aka- uka (xiōngdì )
 er va xotin (fūfù)
 doʻstlar (péngyǒu)

 Madaniyat 
Katta oilalar hali ham xitoyda juda qadirlanadi. Xitoy madaniyatida qarindoshlik atamalari hozirgacha saqlanib qolgan. Bundan tashqari, kattaroq yoshdagi oila azosiga uning ismi bilan murojat qilish yoki murojat qilmaslik taqiqlanganligi sababli, qarindoshlik atamasi murojaat qilishning yagona mumhum boʻlgan atamasi hisoblanadi. Agar Ikkinchi Jahon Urushidan keyingi koʻplab bola tugʻilgan oilalarda boʻlgani kabi, koʻplab aka- uka va opa-singillar boʻlsa, munosabatlar yoshi yoki darajasiga qarab ajratilardi.

Ushbu atamalarning baʼzilari chet tillarida ekvivalenti yoʻqligi sababli, ular osonlikcha tarjima qilinmaydi va koʻpincha tarjimada tavsifiylik yoʻqoladi. Biroq, baʼzida „Ikkinchi amaki“ kabi atamalar qoʻllanadi.  Qarindoshlik atamalarini boshqa tillardan tarjima qilish koʻpincha noaniqlik muammosini keltirib chiqaradi, chunki „xola“ kabi umumiy atama mavjud emas.

Qarindoshlik manzili tizimining murakkabligiga qaramay (quyida terminologiya boʻlimiga qarang), tanishlik uchun uni soddalashtirish odatiy holdir. Baʼzi rasmiy qarindoshlik shartlari koʻpchilik uchun tanish emas, ogʻir yoki qabul qiluvchi tomonidan afzal koʻrilmaydi. Misol uchun, bir marta olib tashlangan amakivachcha, agar u maʼruzachi bilan bir xil yoshda boʻlsa, uning ixtiyoriga koʻra oddiygina amakivachcha deb atalishi mumkin.

 Qonun 
Buyuk xin Huquqiy Kodeksi (《daqingluli) Xitoy qonunlarining oxirgi toʻplami boʻlib, unda toʻliq qarindoshlik shartlari koʻrsatilgan. xin kodeksi nafaqat qarindoshlik munosabatlarini belgilashning muhimligini tasdiqladi, balki oilaviy munosabatlar oʻrtasidagi huquqiy va axloqiy xatti-harakatlarni ham belgilab berdi. xin kodeksida qarindoshlik shartlarini belgilash uchun maxsus qonun boʻlmagan boʻlsa-da, u motam tutuvchi va marhum oʻrtasidagi munosabatga mos keladigan motam kiyimi va marosimini belgilab berdi. Qarindoshlik munosabatlari xin davrida adolatni amalga oshirishda ham hal qiluvchi rol oʻynagan. Oila ierarxiyasi doirasida katta qarindoshlarga nisbatan sodir etilgan jinoyatlar uchun jazo yanada qattiqroq edi. Katta oila aʼzolaridan tashqarida sodir etilgan jinoyatlar uchun jazo kamroq boʻlgan. Katta yoshli oila aʼzolari tomonidan oʻzlaridan past boʻlganlarga nisbatan sodir etilgan jinoyatlar, eng kam hollarda, ogʻir jazolar berilgan..

1740-yilda xianlong imperatori davrida qoʻshilgan 47 ta nizomdan 2-nizom (Motam liboslari) va 3- chi nizom (Kiyim-kechak qonuni, 《kāngīng》) motam bilan yakunlandi. xin qonuniga koʻra, qarindoshi vafot etganida motam tutish kerak edi. Oʻlgan oila aʼzosi qanchalik yaqin va kattaroq boʻlsa, qonun bilan motam muddati shunchalik uzoqroq boʻlgan. Motam davri uch oydan uch yilgacha. Bu davrda oʻz yaqinini yoʻqotgan kishi uyda oʻtirishi kerak boʻlgan, har xil bayramlardan voz kechishi va boshqa narsalar qatorida oʻzini qoʻlga olishi kerak edi.

„Toʻqqiz urugʻni yoʻq qilish“ (chánzīng) anʼanaviy Xitoy qonunchiligida xin davrining oxirigacha qoʻllanilgan eng ogʻir jazolardan biri hisoblangan. Qarindoshlarni yoʻq qilish amaliyoti xin imperatori xin Shi Huangdi (miloddan avvalgi 247-221 yillar hukmronlik qilgan) . Zu (kì) „uch toifani yoʻq qilish“ (yǎng)ni nazarda tutgan: ota, oʻgʻil va nabirani Yoʻq qilish taxt va siyosiy dushmanlar oldidagi qiyinchiliklarni bartaraf etishni taʼminlash edi. Suy imperatori Ven (581-604 yillarda hukmronlik qilgan) bu amaliyotni bekor qildi, ammo uni keyingi imperator Yang (604-617 yillar hukmronligi) qayta joriy qildi. U jazon yoʻq qildi .

Yongle imperatori (Ming sulolasi, 1402-1424 yillarda hukmronlik qilgan) hukmronligining birinchi yilida taniqli tarixchi Fang Xìao-ru (jíao -ru) oʻz soʻzini yozishdan bosh tortgani uchun „toʻqqiz urugʻni yoʻq qilishga“ loyiq jinoyat qildi. va imperatorni haqorat qilgani uchun. U boʻlajak imperatorga qarshi boʻlib shunday degani qayd etilgan:！" („Toʻqqiz agnatga qarshi boʻlmang, oʻnta bilan oldinga boring!“). Uning toʻqqiz agnatlik oilaviy ierarxiyasidagi qon munosabatlaridan tashqari, uning shogirdlari va tengdoshlari oʻninchi guruhga qoʻshildi. Hammasi boʻlib 873 kishi qatl etilgani aytiladi.

 Klan 
Xitoy klani – bu umumiy ajdodga ega boʻlgan umumiy familiyaga ega boʻlgan qarindosh-urugʻli xitoyliklarning patrilineal va patrilokal guruhi. Janubiy Xitoyda urugʻ aʼzolari ajdodlar qishlogʻi deb nomlanuvchi qishloqni tashkiil etagan. Gonkongda qabilalarning turar-joylari devor bilan oʻralgan qishloqlarga misol boʻla oladi. Ota-bobolar qishlogʻida odatda ajdodlar urugʻi aʼzolarini sharaflaydigan zal va ziyoratgoh mavjud. Klan nasl-nasabnomasida urugʻning erkak aʼzolarini qayd etish mumkin. Turmushga chiqqan ayol erining urugʻiga kiradi.

 Nikoh va ajralish 
Nikoh ikki urugʻning birlashishi va yangi oilaning boshlanishini anglatuvchi muhim marosimdir.  Toʻylar oila hayotidagi muhum narsa xisoblangan. Turmush oʻrtoqlar ota-onalar tomonidan ehtiyotkorlik bilan tanlangan. Nikoh bitimlari, ayniqsa, badavlat kishilar oʻrtasida, ikkala oila oʻrtasidagi shartnomalar asosida tuzilgan. Bu ananalar asrlar davomida davom etgan, butun dunyoga tarqaldi va hozirgacha davom etmoqda. Ajralish deyarli mumkin emas edi. Oilalar oʻrtasida qilingan tanlovlar katta ahamiyatga ega boʻlgan toʻylar omadli boʻlishi uchun maʼlum kunlarda oʻtkaziladi. Bu amaliyot Xan sulolasi davrida (miloddan avvalgi 202-220) mashhur boʻldi. 

 Koʻpxotinlilik 
Koʻpxotinlilik (ayniqsa, koʻpxotinlilik) Xitoy jamiyatlarida ming yillar davomida amalda boʻlgan. Xan sulolasidan beri xitoylik erkaklar qonuniy ravishda faqat bitta xotinga uylanishlari mumkin edi. Biroq, imtiyozli xitoylik erkaklarning xotini va turli kanizaklari boʻlishi odatiy hol edi. Kelinning narxini koʻtara oladigan va bir nechta kanizak va bolalardan iborat oilani boqishi mumkin boʻlganlar uchun koʻpxotinlilik merosxoʻrlarni berish uchun koʻproq imkoniyat yaratdi. Buning ahamiyati odatda yuzlab kanizaklarni joylashtirgan imperator saroyida yaqqol koʻrinib turardi. Kanizaklikdan tashqari, koʻpxotinlilikni taqiqlashdan oldin, teng maqomga ega bir nechta xotinga ega boʻlish ham qabul qilingan.

Kanikolik holatida xotin, kanizaklar va ularning bolalari bir xonadonda yashashadi. Xotinlar va kanizaklar koʻpincha bir-birlarini „singillar“ deb atashadi. Kanizak nikoh marosimida turmushga chiqmaganligi sababli, u uy xoʻjaligida kamroq huquqlarga ega edi. Erkakning urugʻi bilan kanizakning qarindoshlari oʻrtasida ham urugʻlararo aloqa yoʻq edi.

1930 yilda Xitoy Respublikasi hukumati Fuqarolik kodeksini (IV qism) eʼlon qilganida, Xitoyda koʻpxotinlilik taqiqlangan edi, bu yerda 985-boʻlimda „turmush oʻrtogʻi boʻlgan shaxs boshqa nikoh tuza olmaydi. Bir kishi bir vaqtning oʻzida ikki yoki undan ortiq kishi bilan nikoh qura olmaydi“ . Bu bugungi kunda ham Xitoy Respublikasining samarali boshqaruvi ostidagi hududlarda, jumladan Tayvan, Kinmen va Matsuda ham amal qiladi. Biroq, nikohni buzganlik uchun xotinning shikoyatisiz jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emasligi sababli, faqat bitta nikohni qayd etish orqali koʻpxotinlilikni norasmiy ravishda amalga oshirish mumkin. Bunday amaliyot hali ham keksa va badavlat erkaklar orasida vaqti-vaqti bilan sodir boʻladi. Xitoy kommunistlari tomonidan Xitoy Xalq Respublikasi tashkil etilgandan soʻng, bu taqiq 1950 yildagi Nikoh kodeksining qabul qilinishida yana bir bor tasdiqlandi. Gonkongda 1971-yildan keyin Nikoh toʻgʻrisidagi qonun qabul qilingandan keyin yangi koʻpxotinli nikohlarga qonuniy ruxsat berilmagan. Shu sababli, nikohdan tashqari munosabatlar koʻpaymoqda.

Turkum:Antropologiya