Rub-el cali sahrosi

thumb
Rub-el xali sahrosi

Rub-el xali choʻli janubda Arabiston yarim oroli  uchdan bir qismini egallaydi, ammo arab tilida „boʻsh chorak“ deb ataladi. Dastlab u oddiygina „cho‘l, bo‘m-bo‘sh yer“ edi. Ammo „rob“ (yer, hudud) va „rub“ (chorak) soʻzlari yozma ravishda farq qilmagani uchun va ikkinchisi nutqda koʻproq qoʻllanilganligi sababli, bunday soʻz oʻzgarishi sodir boʻlgan. Arabiston yarim orolini chorak emas, uchdan bir qismini sahro tashkil qiladi. Biroq, bu choʻl taxminan ikki million yil oldin shakllana boshlaganidan beri u oʻz chegaralarini doimiy ravishda kengaytiradi. Umuman olganda, qumli choʻl shunday dahshatli „jonzot“ki, u oʻsishi, hujum qilishi, uylarni, vohalarni va butun shaharlarni izsiz yoʻq qila oladi …

Arabiston yarim orolining janubiy qismida keng qumli chiziqda choʻzilgan Rub al-Xali dunyodagi eng katta choʻllardan biridir. Yer yuzasi sharqdan gʻarbga dengiz sathidan oʻrtacha 100-200 metrdan dengiz sathidan 500-1000 metrgacha koʻtariladi. Qumlar ostida gips va ohaktoshlar, chekkalarida nodir vohalari bor.
Choʻlning maʼmuriy boʻlinishi sof rasmiyatchilikdir. Bu Saudiya Arabistoni, Ummon, Birlashgan Arab Amirliklari va Yaman chegarasida joylashgan ulkan neytral hududdir.

150-200 m balandlikdagi qumtepalar, „Boʻsh chorak“ ning 650 km2 hududning 80% ni egallagan va u yerlarda deyarli jonzotlar yoʻq . Giper qurgʻoqchil va juda issiq choʻllarning biologik xilma-xilligi cheklangan sonli turlar bilan ifodalanadi: jonzotlardan bular, asosan, araxnidlar va kemiruvchilar; qumtepalar orasidagi chuqurlikdagi oʻsimliklar, tuya tikanlari va boshqa chunga oʻxshash oʻsimliklar. Quyoshda 70 °C haroratli qumli kunduzgi jarlikka faqat tuyalar bardosh bera oladi va (bir togʻli tuyalar tashnalik yoki ochlikdan oʻlmasdan oʻz vaznining toʻrtdan toʻrt qismidan koʻprogʻini yoʻqota oladi). Bunday ogʻir sharoitlarda qandaydir tarzda hayotga moslashgan badaviylar, kunduzi yaylov izlash uchun ularni qoʻyib yuboradilar, oʻzlari esa soyaga oʻtishadi. Toʻrt gʻildirakli va kondisionerli avtomobillar ishlab chiqarilishi tufayli hatto kemalarga ham kirib boradigan yevropalik sayyohlar uchun bir yarim daqiqa kifoya qiladi — shunchaki hayoliy manzara fonida tashqarida suratga tushish uchun vaqt topiladi. Rubel Xali hududiga birinchi boʻlib kirib, xaritasini yaratgan evropaliklardan biri 1946-1950 yillarda ingliz tadqiqotchisi Vilfrid Teziger edi.

 Umumiy maʼlumot 
 Joylashgan joyi: Arabiston yarim orolining janubi-sharqida
 Maʼmuriy mansubligi: koʻp qismi Saudiya Arabistonida, shuningdek, Yaman, Birlashgan Arab Amirliklari, Ummonda.
 Turi: qumli choʻl.
 Vohalar: El-Ayn, El Jiva, Liva va boshqalar.
 Eng katta shahar: Dubay.
 Eng yaqin aeroport: Abu Dabi, Dubay xalqaro aeroportlari.

 Sonlar 

 Hudud: taxminan 650 000 km2.
 Uzunlik: taxminan 1200 km.
 Kengligi: 500 km gacha.
 Hududining 80% ga yaqinini qumlar egallaydi.
 Oʻrtacha balandligi: sharqda — dengiz sathidan 100–200 m. m., gʻarbda — dengiz sathidan 500–1000 m.

Hudud:taxminan. 650 000 km2.

Uzunlik: taxminan. 1200 km.

Kengligi: 500 km gacha.

Hududining 80% ga yaqinini qumlar egallaydi.

Oʻrtacha balandligi: sharqda — dengiz sathidan 100–200 m. m., gʻarbda — dengiz sathidan 500–1000 m. m.

Dunlarning balandligi: 150–200 m, 300 m gacha.

 Iqlim va ob-havo 

 Tropik giperarid.
 Favqulodda quruq issiq iclim.
 Qum boʻronlari.
 Iyul oyining oʻrtacha kunlik eng yuqori harorati: +47°S.
 Yanvarning oʻrtacha harorati: +25-30°S.
 Yillik oʻrtacha yogʻin: 35 mm.

 Iqtisodiyot 

 Foydali qazilmalari: eng boy neft va gaz konlari (Shayba, Al-Gavor va boshqalar).
 Sanoat: neft va gaz sanoati.
 Qishloq xoʻjaligi: voha dehqonchiligi, koʻchmanchi chorvachilik (tuya, qoʻy).
 Xizmat koʻrsatish sohasi: turizm, savdo, transport.

 Diqqatga sazovor joylar 
 Tabiiy:
balandligi 150–200 m boʻlgan qumtepalar, shu jumladan dunyodagi eng katta qumtepalardan biri Morib balandligi 300 m, kengligi 1600 m; gips kristallaridan "cho'l atirgullari"; "Cho'l bog'i" (Sharja amirligida, BAA), u yerda Rub al-Xalida yashovchi butun hayvonot olamining yuzga yaqin vakillari, shu jumladan Beyzu antilopasi bir joyda to'plangan.

 Madaniy va tarixiylar:
Ubar shahri (Iram ko'p ustunli, ehtimol miloddan avvalgi 2-ming yillikda tashkil etilgan) — qum ostida, 1990 yilda kosmik suratga olish tufayli topilgan; Eski Marib (9-asrdan): Marib toʻgʻoni xarobalari (2700 yil avval qurilgan); Avvom ibodatxonasi; Qadimgi Arabistonning madaniy ob'ektlari (releflar, barelyeflar va boshqalar) to'plamiga ega Marib qal'asi; Rub al-Xalining shimoliy-sharqiy qismida joylashgan Minean va Sabaean shaharlarining xarobalari - tasodifan ularga duch kelgan badaviylar haqidagi xabarlardan ma'lum bo'lgan, hali o'rganilmagan.

 Manbalar