Yilnoma tarixi

Xronika – voqealarning xronologik tartibda, vaqt chizigʻida joylashgan tarixiy hisobidir. Odatda, tarixiy ahamiyatga ega voqealar va mahalliy voqealar uchun teng vazn beriladi, uning maqsadi yilnomachi nuqtai nazaridan sodir boʻlgan voqealarni yozib olishdir. Jahon tarixini aks ettiruvchi yilnoma universal yilnomadir. Bu hikoya yoki tarixdan farqli oʻlaroq, muallif sharhlash va tahlil qilish uchun voqealarni tanlaydi va muallif muhim yoki ahamiyatli deb hisoblamagan voqealarni istisno qiladi.

Xronikalar uchun maʼlumot manbalari turlicha. Baʼzilari yilnomachining toʻgʻridan – toʻgʻri bilimlaridan, guvohlar yoki voqealar ishtirokchilaridan yozilgan, boshqalari esa ogʻzaki anʼanalar orqali avloddan – avlodga oʻtadigan hikoyalardir.Elisabeth M. C. Van Houts, Memory and Gender in Medieval Europe: 900–1200 (Toronto; Buffalo : University of Toronto Press, 1999), pp. 19–20. Baʼzi yilnomachilar nizomlar, xatlar va oldingi yilnomalar kabi yozma materiallardan foydalanganlar. Yilnomalarning yana boshqalari afsonaviy maqomga ega boʻlgan, kelib chiqishi nomaʼlum ertaklar hisoblanadi. Kopirayterlar, shuningdek, ijodiy nusxa koʻchirish, tuzatishlar kiritish yoki asl yilnomachiga mavjud boʻlmagan maʼlumotlar bilan yilnomani yangilash yoki davom ettirishda yilnomalarni oʻzgartiradilar. Muayyan xronikalarning ishonchliligini aniqlash tarixchilar uchun muhimdir.

Koʻpgina gazetalar va boshqa davriy adabiyotlar oʻz nomining bir qismi sifatida „xronika“ni qabul qildilar. Turli fantastik hikoyalar ham oʻzlarining hikoyalarida „epik mutanosiblik“ taassurotini berish uchun „xronika“ni oʻz sarlavhalarining bir qismi sifatida qabul qildilar.

 Kichik guruhlar 
Olimlar xronika janrini ikki kichik guruhga ajratadilar: jonli yilnomalar va oʻlik yilnomalar. Oʻlik yilnoma – muallif yilnoma yozilgunga qadar voqealar roʻyxatini toʻplaydi, lekin sodir boʻlgan voqealarni yozmaydi. Jonli yilnoma – bir yoki bir nechta mualliflar yilnomaga muntazam ravishda qoshimcha qoʻshib borishadi. Va bu voqea sodir boʻlganidan keyin qisqa vaqt oʻtmay, zamonaviy voqealarni yozib olishidir. Maʼlumotlarning tezkorligi sababli, tarixchilar oʻliklardan koʻra jonli yilnomalarni, masalan, yilnomalarni qadrlashadi.

Bu atama koʻpincha oʻrta asrlarda yilnomachi tomonidan biron bir mamlakatda sodir boʻlgan tarixiy voqealarni zodagon yoki ruhoniyning hayotini tasvirlaydigan kitobga ishora qiladi. Garchi u ommaviy voqealarni qayd etishda ham qoʻllanadi. Oʻlik va jonli yozuvlarni birlashtirgan eng qadimgi oʻrta asr xronikasi 431 – yildan 911 – yilgacha boʻlgan Irlandiya yilnomasi. Roy Flechner, '"The Chronicle of Ireland: Then and Now" Early Medieval Europe v.21:4(2013) 422-54 Article doi:10.1111/emed.12025

Solnomalar, analitik tarixdan koʻra zamonaviy „vaqt chiziqlari“ning salaflaridir. Solnomalar nasr yoki sheʼrda mahalliy yoki uzoq vaqt davomida sodir boʻlgan voqealarni; alohida yilnomachining hayoti davomida va yoki, koʻpincha bir nechta keyingi davomchilarning hikoyalarini ham ifodalaydi. Agar yilnomalar yil sayin sodir boʻlgan voqealar bilan bogʻliq boʻlsa, solnomalar koʻpincha yilnomalar deb ataladi. Zamonaviy tarixchidan farqli oʻlaroq, koʻpchilik yilnomachilar oʻz maʼlumotlarini topilganidek qabul qilishga moyil boʻlib, haqiqatni afsonadan ajratishga unchalik harakat qilmaydilar.

Qancha yilnomalar mavjudligini aytish mumkin emas, chunki janrning taʼrifidagi koʻp noaniqliklarni, nimani kiritish kerak, yoki, kiritmaslik kerakligini, aniq farqlash imkonsizlik qiladi. Biroq, Oʻrta asrlar yilnomasi entsiklopediyasida eramizning 300 – 1500 yillari orasida yozilgan 2500 ga yaqin asar roʻyxati keltirilgan.

 Iqtiboslar 
Xronikadagi yozuvlar koʻpincha „s.a.,“ qisqartmasi yordamida keltiriladi. Ular sanab oʻtilgan yilga qarab sub anno (yil ostida) degan maʼnoni anglatadi. Masalan, „ ASC MS A, s.a. 855“ Anglo-Sakson yilnomasining A qoʻlyozmasidagi 855 – yil uchun yozilgan yilnomani bildiradi. Xuddi shu voqea yilnomaning boshqa qoʻlyozmalarida boshqa yil ostida qayd etilishi mumkin va masalan, „ ASC MS D, s.a. 857“ deb keltirilishi mumkin.

 Inglizcha yilnomalar 
Eng muhim ingliz xronikalari 9 – asrda qirol Alfred homiyligida boshlanib, 12 – asrgacha davom etgan. Anglo – Sakson yilnomasi hamda Rafael Xolinshed va boshqa yozuvchilarning Angliya, Shotlandiya va Irlandiya yilnomalari (1577 – 87); oxirgi hujjatlar Yelizaveta dramasi uchun muhim materiallar manbalari hisoblanadi.'A Glossary of Literary Terms' – M. H. Abrams 16 – asr oxiridagi Shotlandiya yilnomalari, Reformatsiyadan keyin yozilgan, tarixni katolik yoki protestant nuqtai nazariga koʻra shakllantiradi.

 Yilnomachi 
Xronista – ispan tilidan tarjima qilganda „cronista“, „tarixiy yilnomachi“ degan maʼnoni anglatadi. U Yevropa oʻrta asrlarida tarixiy ahamiyatga ega boʻlgan. Yilnomachi Yevropa maʼrifatiga qadar asosan maʼlum bir mamlakat yoki mintaqada eʼtiborga sazovor boʻlgan voqealarni xronologik tarzda tasvirlaydigan inson hisoblanadi. Shunday qilib, bu koʻpincha mustaqil amaliyot emas, balki rasmiy hukumat pozitsiyasi edi. Rasmiy yilnomachining tayinlanishi koʻpincha aholi bilan bogʻliq muammolarni oʻrganish, tadqiq qilish va tarqatish boʻyicha saʼy-harakatlari bilan ajralib turadigan shaxslarga yordam berdi. Ushbu lavozim mahalliy darajada shahar kengashining yalpi majlislarida oʻzaro kelishuvlari asosida berildi. Koʻpincha, kasb sharafli, toʻlanmagan va umrbod xizmat qilgan. Zamonaviy foydalanishda bu atama odatda jurnalistika yoki noprofessional tarixiy hujjat sifatida xronika yozadigan jurnalist turiga ishora qiladi.

 Oʻrta asrlarda yilnomachi 
Xronologiyani jurnalistik janr sifatida tizimlashtirishdan oldin, yilnomachiga yil sayin qayd etilgan xronologik voqealarni bayon qilish vazifasi yuklangan. Tirik siymolar haqida epik sheʼrlar yaratgan yozuvchilardan farqli oʻlaroq, yilnomachi odamlar hayotidagi tarixiy voqealarni goʻyoki haqiqat va voqelikka yoʻnaltirilgan tarzda qayd etgan. Hatto ilk nasroniy tarixshunosligi davridan boshlab, kronistalar Injil matnlarida bashorat qilinganidek, insonning yaratilishidan boshlab, Masihning ikkinchi marta kelishigacha insoniyat tarixini chiziqli rivojlanish kontekstiga joylashtirishlari aniq kutilgan edi.Richard W. Burgess, Studies in Eusebian and post-Eusebian Chronography, Stuttgart (1999).

 Mashhur yilnomalarning alifbo tartibidagi roʻyxati 

 History of Alam Aray Abbasi – Safavid dynasty
 Alamgirnama – Mughal Empire
 Altan Tobchi – Mongol Empire
 Anglo-Saxon Chronicle – England
 Annales Bertiniani – West Francia
 Annales Cambriae – Wales
 Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae – Poland
 Annals of Inisfallen – Ireland
 Annals of Lough Cé – Ireland
 Annals of the Four Masters – Ireland
 Annals of Spring and Autumn – China
 Annals of Thutmose III – Ancient Egypt
 The Annals of the Choson Dynasty – Korea
 Babylonian Chronicles – Mesopotamia
 Anonymous Bulgarian Chronicle – Bulgaria
 Bodhi Vamsa – Sri Lanka
 Books of Chronicles attributed to Ezra – Israel
 Buranji – Ahoms, Assam, India
 Cāmadevivaṃsa – Northern Thailand
 Culavamsa – Sri Lanka
 (Chronica Polonorum): see Gesta principum Polonorum
 Cheitharol Kumbaba – Manipur, India
 Chronica Gentis Scotorum
 Chronica seu originale regum et principum Poloniae – Poland
 Chronicon of Eusebius
 Chronicon Scotorum – Ireland
 Chronicon of Thietmar of Merseburg
 Chronicle (Crònica) by Ramon Muntaner – 13th/14th-century Crown of Aragon. Third and longest of the Grand Catalan Chronicles.
 Chronicle of Finland (Chronicon Finlandiae) by Johannes Messenius – Finland
 Dioclean Priestʼs Chronicle – Europe
 Chronicle of the Slavs – Europe
 Chronicle of Greater Poland – Poland
 Chronica Hungarorum – History of Hungary
 Chronicle of Jean de Venette – France
 Chronicle of the Bishops of England (De Gestis Pontificum Anglorum) by William of Malmesbury
 Chronicle of the Kings of England (De Gestis Regum Anglorum) by William of Malmesbury
 Chronographia – 11th century History of the Eastern Roman Empire (Byzantium) by Michael Psellos
 Comentarios Reales de los Incas
 Conversion of Kartli – Georgia
 Cronaca- Chronicle of Cyprus from the 4th up to the 15th century by Cypriot chronicler Leontios Machairas
 Cronaca fiorentina – Chronicle of Florence up to the end of the 14th Century by Baldassarre Bonaiuti
 Cronicae et gesta ducum sive principum Polonorum – Poland
 Croyland Chronicle – England
 Dawn-Breakers (Nabil’s Narrative) – Baháʼí Faith and Middle East
 Dipavamsa – Sri Lanka
 Divan of the Abkhazian Kings – Georgia
 Eric Chronicles – Sweden
 Eusebius Chronicle – Mediterranean and Middle East
 Fragmentary Annals of Ireland – Ireland
 Froissartʼs Chronicles – France and Western Europe
 Galician-Volhynian Chronicle – Ukraine
 Georgian Chronicles – Georgia
 Gesta Normannorum Ducum – Normandy
 Gesta principum Polonorum
 Grandes Chroniques de France – France
 General Estoria by Alfonso X – c. 1275-1284 Castile, Spain.
 Henry of Livona Chronicle – Eastern Europe
 Historia Ecclesiastica – Norman England
 Historia Scholastica by Petrus Comestor – 12th century France
 The Historie and Chronicles of Scotland, Robert Lindsay of Pitscottie
 History of the Prophets and Kings – Middle East and Mediterranean
 Hustyn Chronicle – Eastern Europe
 Jami' al-tawarikh by Rashid-al-Din Hamadani – Universal history
 Jans der Enikel – Europe and Mediterranean
 Jeromeʼs Chronicle – Mediterranean and Middle East
 Jinakalamali – Northern Thailand
 Joannis de Czarnkow chronicon Polonorum – Poland
 Kaiserchronik – Central and southern Europe, Germany
 Kano Chronicle – Nigeria
 Khulasat-ut-Tawarikh by Sujan Rai – History of India
 Khwaday-Namag – History of Persia
 Kojiki – Japan
 Lethrense Chronicle – Denmark
 Libre dels Feyts – Book of the Deeds by James I of Aragon, first of the Grand Catalan Chronicles
 Madala Panji – Chronicle of the Jagannath Temple in Puri, India, related to the History of Odisha
 Mahavamsa – Sri Lanka
 Maronite Chronicle – The Levant, anonymous annalistic chronicle in the Syriac language completed shortly after 664.
 Manx Chronicle – Isle of Man
 Nabonidus Chronicle – Mesopotamia
 Nihon Shoki – Japan
 Nuova Cronica – Florence
 Nuremberg Chronicle
 Paschale Chronicle – Mediterranean
 Primary Chronicle – Eastern Europe
 Puranas – India
 Rajatarangini – Kashmir
 Roit and Quheil of Tyme – Scotland, Adam Abell
 Roskildense Chronicle – Denmark
 Royal Frankish Annals – Frankish Empire
 Scotichronicon – by the Scottish historian Walter Bower
 Shahnama-yi-Al-i Osman by Fethullah Arifi Çelebi – Ottoman empire (1300 ac – the end of Sultan Suleyman I's reign) which is the fifth volume of it Süleymanname
 Skibby Chronicle – Danish Latin chronicle from the 1530s
 Swiss illustrated chronicles – Switzerland
 Timbuktu Chronicles – Mali
 Zizhi Tongjian – China

 Manbalar 

Turkum:Tarix
Turkum:Xronika
Turkum:Tarixiy asarlar