Turk mifologiyasi

Turk mifologiyasi – tarixiy turk xalqlarining eʼtiqod qilgan mifologik tasavvurlari, diniy qarashlari, afsona va rivoyatlari majmuasidir. Qadimgi turkiy mifologik tasavvurlar koʻp jihatdan Tangrichilik dini bilan bogʻliq boʻlib, unda osmon ilohi Tangri markaziy oʻrin tutadi. Qadimgi afsonalar turk xalqlarining umumiy diniy eʼtiqodlari bilan bir qatorda ijtimoiy va madaniy motivlarga ham boy boʻlib, ayrim unsurlari keyinchalik Islom dini taʼsiri ostida oʻzgarishga uchragan. Turk epik merosining eng qadimgi namunalaridan biri hisoblangan Dede Korkut kitobining qoʻlyozmalari Vatikan kutubxonasi va Dresden kutubxonasida saqlanadi. Baʼzi tadqiqotchilar turk mifologiyasida Egey sivilizatsiyasi va Anadolu mifologik qarashlari bilan oʻxshashliklar mavjudligini qayd etadilar. Koʻplab ilmiy qarashlarga koʻra, turk mifologiyasi dastlab monoteistik xususiyatlarga ega boʻlib, vaqt oʻtishi bilan ayrim hududlarda koʻpxudolik unsurlari ham shakllangan. Tarix davomida turkiy xalqlarning Zardushtiylik, Maniheizm va Buddizm kabi diniy tizimlar bilan aloqalari natijasida mifologik qarashlar oʻzaro taʼsirga uchragan. Natijada turli hududlarda shakllangan mifologik anʼanalar bir-biridan farq qilganligi sababli ayrim tadqiqotchilar umumiy tushuncha sifatida „turk mifologiyalari“ atamasini qoʻllashni maqsadga muvofiq deb hisoblaydilar.thumb|300px|VI–VII asrlarga oid Göktürk tangasidagi hukmdor (Öden Ata) tasviri. Taxt yonidagi boʻrilar qadimgi turkiy muqaddas ramzlardan biri hisoblanadi.
 Turklarning qadimgi diniy eʼtiqod tizimi 
Qadimgi turk xalqlarining diniy qarashlari asosan Tangrichilik eʼtiqodi bilan bogʻliq boʻlib, bu tizimda osmon ilohi Tangri koinotning oliy yaratuvchisi va boshqaruvchisi sifatida tasavvur qilingan. Tengrichilik tabiat kuchlariga hurmat, ajdodlar ruhi kultiga sigʻinish va kosmik tartibga ishonish kabi unsurlarni oʻz ichiga olgan. Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, qadimgi turklar diniy yetakchilarini „Tuyuk“ yoki „Tüyun“ deb ataganlar. Diniy tizim nomi sifatida esa „Nom“ atamasi qoʻllanib, u muqaddas qonun, ilohiy tartib va abadiy kuch maʼnolarini anglatgan. Qadimgi turklar ruhoniylarini „Nomiylar“, folbin va sehrgarlarini esa „Kam“ deb ataganlar. Kamlar jamiyatda diniy marosimlarni oʻtkazish, kasalliklarni davolash, bashorat qilish va ruhlar bilan aloqa oʻrnatish kabi vazifalarni bajarganlar. Keyinchalik islom dini thumb|300px|Xon Tangri choʻqqisi – nomi qadimgi turkiy osmon xudosi Tangri bilan bogʻliq boʻlgan muhim tarixiy-geografik ramz.
tarqalishi bilan ayrim hududlarda kamlar „Ozan“ nomi bilan ham atalgan. Ayrim tadqiqotchilar, jumladan Ziya Gökalp, qadimgi turklar dini faqat „Shamanizm“ atamasi bilan ifodalanishi toʻliq toʻgʻri emasligini taʼkidlab, uning ramziy va kosmik mazmunga ega murakkab eʼtiqod tizimi ekanini qayd etganlar.

 Ikki iloh konsepsiyasi 
Turk mifologik qarashlarida koinot ezgulik va yovuzlik kuchlari oʻrtasidagi muvozanat asosida tasavvur qilingan. Osmon olamining oliy hukmdori Kayra Han ezgulik va yaratuvchilik kuchini ifodalagan boʻlsa, yer osti olamini Erlik boshqargan. Bundan tashqari, tabiat kuchlarini ifodalovchi Yer–Suv ruhlari ham muhim mifologik obrazlar sifatida qaralgan.

 Turk kosmogoniyasi 
Turk kosmogonik tasavvurlariga koʻra, osmon bir necha qatlamdan iborat boʻlib, eng yuqori qatlamda Kayra Han yashaydi. Kosmogonik miflarda Ülgen osmon qatlamlaridan birida yashovchi ezgulik ilohi sifatida tasvirlanadi. Kızagan va Mergen kabi mifologik obrazlar ham osmon qatlamlari bilan bogʻliq ilohiy mavjudotlar sifatida tilga olinadi.

 Boshqa mifologik obrazlar 
Turk mifologik tasavvurlarida Ko‘k Tangri koinotning asosiy yaratuvchi kuchi sifatida qaraladi va ayrim mifologik rivoyatlarda Kayra Hanning otasi sifatida tilga olinadi. Yer osti olamining hukmdori sifatida Erlik (Erlik Han) yovuzlik va zulmat timsoli sifatida tasvirlanadi. Osmonning yuqori qatlamlaridan birida yashovchi Ülgen esa ezgulik va yorugʻlik bilan bogʻliq iloh sifatida qaralib, ayrim rivoyatlarda Kayra Hanning oʻgʻli sifatida tilga olinadi. Turk va moʻgʻul mifologiyasida Barak Ata nomi bilan mashhur boʻlgan, moʻgʻullar kelib chiqishi bilan bogʻlangan afsonaviy mavjudot ham tilga olinadi. Ushbu obraz ayrim manbalarda Nokay Eçege nomi bilan ham uchraydi. Umay ona turk mifologiyasida tugʻilish, hosildorlik va farzandlarni himoya qiluvchi iloh sifatida tasvirlanadi. Rivoyatlarga koʻra, u oq libosli ilohiy mavjudot sifatida tasavvur qilingan va yangi tugʻiladigan bolalarni himoya qiluvchi ruh hisoblangan. Ülgen, Umay va Barak Ata ayrim mifologik anʼanalarda keyinchalik ilohiylashtirilgan timsollar sifatida tasvirlangan. Turk mifologik qarashlarida Kuyaş quyosh timsolini ifodalovchi ilohiy obraz, Maygʻil suvlar bilan bogʻliq ilohiy timsol, Elbis esa ayrim rivoyatlarda urush va jangovar kuch bilan bogʻliq mifologik obraz sifatida tilga olinadi.

 Turk mistikasi 
Shamanizmning ildizlari Markaziy Osiyodagi qadimgi shamanistik anʼanalarga borib taqaladi. Ushbu diniy-mistik tizim tarixan Grenlandiyadan Sharqiy Sibirgacha choʻzilgan hududlarda yashagan turk-moʻgʻul qabilalari, shuningdek ayrim Laponlar va Eskimoslar orasida keng tarqalgan eʼtiqod shakli sifatida qaraladi. Islom va Xristianlik kabi dinlar ayrim hududlarda keng tarqalganiga qaramay, shamanistik qarashlar ularning toʻliq singib ketmagan mintaqalarida uzoq vaqt davomida asosiy diniy anʼanalardan biri sifatida saqlanib qolgan. VIII asrdan boshlab turkiy xalqlar orasida Buddizm, Maniheizm, Islom va Xristianlik dinlari tarqala boshlagan boʻlsa-da, shamanizm turli diniy unsurlarni oʻzlashtirish xususiyatiga ega boʻlganligi sababli oʻz taʼsirini sezilarli darajada saqlab qolgan. Baʼzi tadqiqotchilar ushbu xususiyatlari sababli shamanizmni shartli ravishda „turk paganizmi“ deb ham ataydilar. Shamanistik tasavvurlarda koinot koʻp qatlamli osmon tizimi, ruhlar olami va turli ilohiy mavjudotlar bilan boyitilgan koʻpxudolik elementlari hamda tabiat kuchlariga sigʻinish unsurlarini oʻzida mujassam etgan. Ayrim turkiy xalqlar, xususan Yakutlar, insonning oʻlimidan keyingi hayoti haqida aniq shakllangan jannat yoki doʻzax tasavvuriga ega boʻlmagan, balki ruhning boshqa olamlarda yashashini tasavvur qilganlar. Animistik qarashlarga koʻra, vafot etgan insonlarning ruhlari avval yashagan hududlar atrofida aylanib yurishi va tiriklarga taʼsir koʻrsatishi mumkin deb ishonilgan. Shamanistik tasavvurlarda ruh inson tanasidan mustaqil mavjudot sifatida qaralib, u moddiy xususiyatlarga ega deb tasavvur qilingan. Bundan tashqari, yuqori va quyi osmon qatlamlarida ajdodlarning ilohiylashtirilgan ruhlari mavjudligi haqidagi eʼtiqodlar ham keng tarqalgan boʻlib, ular insonlar bilan baʼzan doʻstona, baʼzan esa dushmanona munosabatda boʻlishi mumkin deb hisoblangan.

 Shamanlar 
Shamanlar (turkiy xalqlarda koʻpincha kam deb atalgan) qadimgi turkiy jamiyatda muhim diniy va ijtimoiy mavqega ega boʻlgan shaxslar hisoblangan. Ular ruhlar bilan aloqa oʻrnatish, diniy marosimlarni boshqarish, kasalliklarni davolash, bashorat qilish hamda jamiyatni turli balo-ofatlardan himoya qilish kabi vazifalarni bajarganlar. Shamanlar oʻz faoliyatini boshlashdan avval uzoq davom etadigan ruhiy tayyorgarlik jarayonidan oʻtganlar. Bu jarayon diniy marosimlar, maxsus ibodatlar, yolgʻizlikda yashash, roʻza tutish va ruhiy sinovlardan iborat boʻlgan. Ushbu marosimlar orqali shamanlar oʻzlarini ruhiy jihatdan kuchaytirib, koʻrinmas ruhlar olami bilan aloqa oʻrnatish qobiliyatiga ega boʻlishlariga ishonilgan. Shamanlar marosimlar vaqtida musiqa, qoʻshiq, raqs va maxsus marosim liboslaridan foydalanganlar. Ayniqsa baraban muhim marosim vositasi hisoblangan boʻlib, uning sadolari shamanlarni ruhiy ekstaz holatiga olib kiradi deb ishonilgan. Shu holatda shaman yuqori yoki quyi olamlar bilan aloqa oʻrnatib, jamiyat muammolariga yechim topishga harakat qilgan. Shamanlik ayrim xalqlarda nasldan-naslga oʻtadigan kasb sifatida qaralgan boʻlsa, boshqa hududlarda bu maqom maxsus marosimlar orqali qoʻlga kiritilgan. Shamanlarning ruhiy qobiliyatlari ularning tanlangan shaxs ekanligi bilan izohlangan va jamiyatda ularga katta hurmat koʻrsatilgan. Turli hududlarda shamanlar turlicha nomlar bilan atalgan: Sibir turklarida – Soyok, Eskimoslarda – Angakok, Laponlarda – Noïde, Samoyedlarda – Tadibca, ayrim turkiy xalqlarda esa Kam atamasi keng qoʻllangan. O‘g‘uzlar islom dini qabul qilingandan soʻng oʻz kamlarini Ozan deb atay boshlaganlar. Shamanlar jamiyat hayotida diniy marosimlar, qurbonlik tantanalari, mavsumiy bayramlar va muqaddas yigʻinlarda ishtirok etib, jamiyatning ruhiy hayotini boshqaruvchi shaxslar sifatida muhim rol oʻynaganlar. Ularning faoliyati turkiy xalqlarning mifologik dunyoqarashi, diniy marosimlari va xalq ogʻzaki ijodining shakllanishida muhim omillardan biri hisoblanadi.

 Shaman marosimlari 
Shamanlik (kamlik) anʼanasida marosimlar diniy hayotning markaziy qismi hisoblangan boʻlib, ular murakkab qoidalar, ramziy harakatlar va aniq tartib-taomillar asosida oʻtkazilgan.Shamanlar jamiyatda sehrgar, folbin, ruhoniy va tabib vazifalarini birgalikda bajarganlar. Ular kasalliklarni davolash, yovuz ruhlarni haydash, ob-havo va hosildorlik bilan bogʻliq marosimlarni oʻtkazish hamda muqaddas qurbonlik marosimlarini boshqarish bilan shugʻullanganlar. Turkiy xalqlar orasida shamanlardan tashqari moddiy davolash usullaridan foydalanuvchi alohida tabiblar ham mavjud boʻlgan. Ular ayrim manbalarda otachi yoki atasagon nomlari bilan tilga olinadi. Shaman marosimlari odatda musiqa, qoʻshiq, raqs va maxsus marosim kiyimlari bilan birga oʻtkazilgan. Shamanlar maxsus bezatilgan kiyimlar, hayvon timsollari tushirilgan niqoblar, qoʻngʻiroqchalar va turli marosim buyumlarini taqqanlar. Bu buyumlar ruhlar bilan aloqa oʻrnatish jarayonining muhim ramziy unsurlari hisoblangan. Marosimlar koʻpincha muqaddas deb hisoblangan tabiiy hududlarda – oʻrmonlar, togʻ etaklari yoki muqaddas daraxtlar yaqinida qurilgan yurtlarda oʻtkazilgan.
Shaman marosimining asosiy maqsadlaridan biri ruhiy ekstaz holatiga kirish boʻlib, bu holatda shaman oʻzini yuqori yoki quyi olamlar bilan aloqa oʻrnatayotgan deb tasavvur qilgan. Ekstaz holatiga kirish jarayonida shaman baraban chalish, baland ovozda qoʻshiq aytish va ritmik harakatlar orqali ruhiy holatini kuchaytirgan. Baraban shamanlik marosimlarining eng muhim vositalaridan biri hisoblangan boʻlib, uning sadolari ruhlar olamiga yoʻl ochuvchi ramziy vosita sifatida talqin qilingan. Koʻplab barabanlar yuzasiga osmon qatlamlari, muqaddas hayvonlar, qayiq yoki sandallar hamda ilohiy timsollar tasviri chizilgan. Bu tasvirlar shamaning ruhiy sayohatini ifodalovchi ramziy belgilar hisoblangan. Ayrim tadqiqotlarda shaman marosimlari davomida yuzaga keladigan „ruhiy yuksalish“ holati ramziy maʼnoda osmon qatlamlariga koʻtarilish sifatida talqin qilinadi. Baʼzi folkloriy talqinlarda shamanlar tilga oladigan „Barak“ nomli afsonaviy hayvon bilan islomiy anʼanadagi „Buroq“ timsoli oʻrtasidagi oʻxshashliklar ham qayd etilgan. Islom dini qabul qilingandan keyin ham ayrim marosim unsurlari ramziy shaklda saqlanib qolgan va turkiy madaniyatdagi diniy miniatyuralarda „Miroj“ mavzusiga oid tasvirlarda oʻxshash belgilar uchraydi. Shaman marosimlari nafaqat diniy eʼtiqodlar, balki turkiy xalqlarning folklori, musiqa anʼanalari, raqs sanʼati va xalq tabobati rivojlanishiga ham sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Shu sababli shamanlik marosimlari turkiy xalqlarning tarixiy-madaniy merosining muhim tarkibiy qismi sifatida qaraladi.

 Sharqiy manbalarda shamanizm 
Oʻrta asr sharq manbalarida Shamanizm turli nomlar bilan tilga olinib, ayrim islomiy manbalarda u „Semeniyye“ yoki „Shemeniyye“ shaklida qayd etilgan. Ibn an-Nadimning mashhur Al-Fihrist asarida Movarounnahr hududidagi ayrim xalqlar orasida shamanistik eʼtiqodlarning keng tarqalganligi qayd etiladi. Abu Rayhon Beruniyning Kitob al-Hind asarida ham qadimgi turkiy va markaziy Bozkurt_Davası_hatırası]|thumb|300px|Gʻozi muzeyida namoyish etiladigan „Boʻzkurt davosi“ga oid yodgorlik haykal. Boʻzkurt obrazi turkiy mifologiyada yoʻlkoʻrsatuvchi, himoyachi va qabila ajdodi timsoli sifatida talqin qilinadi; XX asrda esa bu timsol ayrim tarixiy-siyosiy voqealar kontekstida ham ramziy maʼno kasb etgan.
osiyolik xalqlar orasida shamanistik eʼtiqodlar mavjud boʻlgani, ayrim hududlarda esa buddizm tarqalishidan avval ushbu eʼtiqod asosiy diniy tizimlardan biri boʻlganligi qayd etilgan. Baʼzi tarixiy tadqiqotlarda moʻgʻul imperiyasi davrida ham shamanizm keng tarqalgan diniy tizimlardan biri boʻlib, diniy marosimlarni boshqaruvchi kamlar jamiyatda katta taʼsirga ega boʻlganligi taʼkidlanadi. Ayrim tadqiqotchilar shamanistik marosimlar bilan keyingi davrlarda shakllangan ayrim diniy va tasavvufiy marosimlar oʻrtasida muayyan oʻxshashliklar mavjudligini qayd etadilar.
Masalan, muqaddas joylar, tabiat obyektlarini eʼzozlash va ruhiy poklanish marosimlari ayrim hududlarda tarixiy davomiylikni koʻrsatishi mumkin. Baʼzi etnografik kuzatuvlarda Sibir hududlarida ayiq, daraxt va muqaddas togʻlar kabi tabiiy obyektlarning muqaddas hisoblanishi qayd etilgan boʻlib, bu qarashlar qadimgi animistik tasavvurlar bilan bogʻliq deb talqin qilinadi. Shu bilan birga, ayrim diniy marosimlar va mifologik tasavvurlar keyingi davrlarda shakllangan diniy anʼanalar bilan bevosita tenglashtirilmaydi, balki tarixiy-madaniy oʻzaro taʼsirlar natijasi sifatida qaraladi.
 Eng qadimgi manbalar va mashhur dostonlar 
Turk mifologiyasiga oid eng qadimgi maʼlumotlar koʻpincha boshqa xalqlarning yozma manbalari orqali aniqlangan. Ayniqsa qadimgi Xitoy yilnomalari turkiy qabilalar, ularning kelib chiqishi va mifologik rivoyatlari haqida muhim tarixiy dalillarni saqlab qolgan.Baʼzi tadqiqotchilar miloddan avvalgi IV–III asrlarga oid yozma manbalarda turk mifologiyasining muhim rivoyatlaridan biri boʻlgan Asena afsonasiga oʻxshash motivlar uchrashini qayd etadilar. Bu kabi yozma dalillar turkiy xalqlarning mifologik qarashlari juda qadimgi davrlarga borib taqalishini koʻrsatadi. Turk mifologiyasi ogʻzaki ijod anʼanalari orqali avloddan avlodga oʻtib kelgan boʻlib, uning asosiy qismini qahramonlik va kelib chiqish rivoyatlariga bagʻishlangan epik dostonlar tashkil etadi. Ushbu dostonlarda turkiy xalqlarning paydo boʻlishi, koʻchmanchi hayoti, jangovar anʼanalari, ijtimoiy tuzilishi hamda diniy tasavvurlari aks etgan.

 Mashhur dostonlar 
 Boʻzkurt (Gökbörü) dostoni 
Duvarkagidi1]|thumb|300px|Boʻzkurt – turkiy mifologiyada muqaddas yoʻlkoʻrsatuvchi va qabila homiysi sifatida tasvirlangan ramziy obraz.

Turk mifologiyasida boʻri (boʻzkurt) muqaddas va ramziy timsol sifatida muhim oʻrin egallaydi. Afsonaga koʻra, turk qabilasi dushmanlari tomonidan qirib tashlanganidan soʻng faqat ikki bola tirik qoladi. Tangri tomonidan yuborilgan muqaddas urgʻochi boʻri ularni boqib voyaga yetkazadi hamda keyinchalik ularning avlodlari turkiy qabilalarning hukmdorlariga aylangan deb tasvirlanadi. Mazkur rivoyat turkiy xalqlarning kelib chiqishi haqidagi eng qadimgi mifologik motivlardan biri hisoblanadi.

 Ergenekon dostoni 
Ushbu dostonda turklar katta magʻlubiyatdan soʻng togʻlar bilan oʻralgan vodiyga joylashib, bir necha avloddan keyin u yerdan chiqib yana oʻz hududlarini qayta egallagani hikoya qilinadi. Doston turkiy xalqlarning qayta tiklanishi, birlik va erkinlik gʻoyalarini ifodalovchi muhim epik asarlardan biri hisoblanadi.

 Oʻgʻuz qaghan dostoni 
Ushbu epik asarda turkiy xalqlarning ajdodi sifatida qaraladigan Oʻgʻuz qaghanning tugʻilishi, yurishlari, davlat barpo etishi va mamlakatni oʻgʻillariga taqsimlab berishi tasvirlanadi. Doston turkiy davlat boshqaruvi anʼanalari va qadimgi ijtimoiy tuzilma haqida muhim mifologik tasavvurlarni aks ettiradi.

 Manas dostoni 
Qirgʻiz xalqining mashhur epik asari boʻlgan ushbu doston dunyodagi eng uzun epik asarlardan biri hisoblanadi va unda qahramon Manasning hayoti, janglari hamda qahramonliklari hikoya qilinadi. Doston turkiy xalqlarning qahramonlik ruhini va epik anʼanalarini ifodalovchi muhim madaniy meros sifatida qaraladi.

 Alp Er Tunga dostoni 
Mazkur doston turkiy qahramon Alp Er Tunganning hayoti, janglari va tarixiy rivoyatlari haqida hikoya qiladi. Ushbu epik obraz qadimgi turkiy qahramonlik anʼanasining muhim timsollaridan biri hisoblanadi.

 Boshqa dostonlar 
Turk mifologik epik anʼanalarida quyidagi dostonlar ham muhim oʻrin egallaydi:
 Go‘ch dostoni
 Qirq qiz dostoni
 Shu dostoni
 Edigey dostoni
 Ko‘ro‘g‘li dostoni

Mazkur epik asarlar turkiy xalqlarning kelib chiqishi, tarixiy xotirasi, qahramonlik ideallari va mifologik dunyoqarashini aks ettiruvchi boy ogʻzaki adabiy meros sifatida baholanadi.

 Qabilaning kelib chiqishi haqidagi afsonalar 
Turk mifologiyasining muhim xususiyatlaridan biri shundaki, deyarli har bir turkiy qabila oʻzining alohida kelib chiqish (türeyiş) haqidagi afsonasiga ega boʻlgan. Masalan, O‘g‘uznoma anʼanalarida tilga olingan koʻplab qabilalar haqida hikoya qilinayotganda, avvalo ularning kelib chiqishi haqidagi rivoyatlar keltiriladi. Turkiy xalqlar orasida eng mashhur kelib chiqish afsonalaridan biri turklar ajdodlari haqidagi umumiy rivoyatdir. Ushbu rivoyatning turli variantlarida turkiy hukmdorlar nasli Tangri tomonidan yuborilgan muqaddas boʻri bilan bogʻlanadi.Baʼzi variantlarda muqaddas urgʻochi boʻri tirik qolgan yagona bolani parvarish qilib, keyinchalik turkiy qabilalarning ajdodlarini dunyoga keltirgani hikoya qilinadi. Boshqa variantlarda esa ilohiy kuchlar erkak boʻri timsolida hukmdorlar naslining paydo boʻlishiga sabab boʻlgani tasvirlanadi. Kelib chiqish haqidagi yana bir mashhur rivoyat qirg‘izlarning kelib chiqishi bilan bogʻliq boʻlib, unda muqaddas koʻl suvidan homilador boʻlgan qirq qizdan dastlabki qirgʻizlar paydo boʻlgani hikoya qilinadi. Bu kabi rivoyatlar turkiy xalqlarning kelib chiqishi, qabila tuzilishi va qadimgi mifologik dunyoqarashini tushuntiruvchi muhim ogʻzaki anʼana namunasi hisoblanadi.

 Turk mifologiyasining Yevropadagi izlari 
Tarixiy migratsiyalar natijasida Yevropa hududlariga koʻchib oʻtgan ayrim qadimgi turkiy xalqlar tufayli, ayrim Yevropa mifologik rivoyatlarida turkiy mifologik motivlar bilan bogʻliq oʻxshashliklar uchrashi haqida ilmiy adabiyotlarda qayd etiladi. Xususan, Hunlar va qadimgi Bulgarlar (Protobulgarlar) tarixiy rivoyatlar hamda epik anʼanalarda muhim oʻrin egallagan xalqlar sifatida tilga olinadi. Germaniya epik anʼanasida mashhur boʻlgan Nibelunglar dostonida hunlar hukmdori Attila „Etzel“ nomi bilan tilga olinishi tarixiy turkiy hukmdorlar haqidagi tasavvurlar Yevropa epik anʼanalarida ham aks etganini koʻrsatadi. Qadimgi bulgarlarning Bolqon hududiga koʻchib oʻtishi bilan bogʻliq rivoyatlar ham Bolgariya tarixiy folklorida muhim oʻrin egallaydi. Ayrim anʼanalarda Asparuh xon (Asparux)ning davlat asos solishi va Tangra (Tangri)ga bagʻishlangan marosimlar haqidagi rivoyatlar saqlanib qolganligi qayd etiladi. Shuningdek, ayrim tadqiqotchilar Vengriya epik anʼanalari va xalq ogʻzaki ijodida ham Attila hamda qadimgi turkiy qabilalar bilan bogʻliq tarixiy rivoyatlar uchrashini qayd etadilar. Baʼzi Yevropa tarixchilari va tilshunoslari tomonidan skandinav mifologiyasi, ayniqsa Odin haqidagi rivoyatlar va Markaziy Osiyo koʻchmanchi xalqlari oʻrtasidagi aloqalar haqida turli ilmiy gipotezalar ham ilgari surilgan, biroq bu qarashlar ilmiy jamoatchilikda turlicha baholanadi va yakdil xulosa mavjud emas.

 Turk mifologiyasida Buddizm 
IX asrda Uyg‘urlar tomonidan Buddizm dinining qabul qilinishi turkiy xalqlar tarixida muhim madaniy burilishlardan biri boʻldi. Ushbu davrda uygʻur jamiyati oʻtroq hayot tarziga oʻta boshladi va buddist diniy-falsafiy qarashlar asosida rivojlangan yirik madaniy markazlar shakllandi. Buddizm taʼsiri ostida turkiy xalqlar orasida yozma adabiyot, tarjima faoliyati va diniy-falsafiy matnlar yaratish anʼanalari keng rivojlandi. Uygʻur ruhoniylari sanskrit va xitoy tillaridagi koʻplab buddist asarlarni turkiy tilga tarjima qilganlar. Ushbu tarjimalar orasida diniy matnlar, falsafiy risolalar, axloqiy rivoyatlar va mifologik hikoyalar mavjud boʻlgan. Shu bilan birga, qadimgi turkiy epik rivoyatlar va tarixiy voqealar ham yozma shaklda qayd etila boshlagan. Manbalarda Hotan shahrida oʻz davrining eng yirik kutubxonalaridan biri mavjud boʻlgani qayd etiladi. Ushbu kutubxonada minglab qoʻlyozmalar saqlangan boʻlib, keyinchalik yuz bergan harbiy toʻqnashuvlar natijasida uning katta qismi yoʻqolib ketgan. Hozirgi kungacha yetib kelgan qoʻlyozma parchalaridagi sahifa raqamlarining juda katta boʻlishi (masalan, 500–600 sahifalar) oʻsha davrdagi asarlarning hajman keng va mazmunan boy boʻlganini koʻrsatadi. Saqlanib qolgan ayrim matnlar orasida monastir hayotiga yangi rohiblarni jalb etishga qaratilgan didaktik rivoyatlar ham uchraydi. Bunday hikoyalarda moddiy hayotning oʻtkinchiligi, insoniy ehtiroslarning zararli oqibatlari va ruhiy poklanish gʻoyalari tasvirlangan. Ushbu rivoyatlar odatda insonning dunyoviy hayotdan voz kechib, diniy yoʻlni tanlashi, maʼnaviy poklanishga erishishi va Budda taʼlimotiga sodiq qolishi gʻoyasini targʻib etgan. Buddizm taʼsiri ostida shakllangan turkiy adabiy meros Markaziy Osiyo madaniy tarixining muhim qismi hisoblanadi. Ushbu davrda yaratilgan diniy matnlar, tarjimalar va mifologik hikoyalar nafaqat diniy qarashlarni, balki oʻsha davr jamiyatining ijtimoiy hayoti, madaniy qadriyatlari va dunyoqarashini ham aks ettiradi.

 "Kiyik ovi" rivoyati 
Buddist turkiy adabiy anʼanada ayrim rivoyatlar Buddaning turli mavjudot shakllarida qayta tugʻilishi (reenkarnatsiya) gʻoyasiga asoslanadi. Bunday hikoyalar odatda axloqiy saboq berish, rahm-shafqat va tirik mavjudotlarga nisbatan mehribonlik gʻoyalarini targʻib qilish maqsadida yaratilgan. Shunday rivoyatlardan birida Hind hukmdorlaridan biri katta ov uyushtirib, koʻplab kiyiklarni qirib tashlagani hikoya qilinadi. Rivoyatga koʻra, kiyiklar podasining boshligʻi boʻlgan oltin rangli kiyik Buddaning qayta tugʻilgan timsoli sifatida tasvirlanadi. U hukmdorni shafqatsiz ovni toʻxtatishga va barcha tirik mavjudotlarga rahm-shafqat bilan munosabatda boʻlishga chaqiradi. Hukmdor ogohlantirishga quloq solmagach, rivoyat davomida zolimlik qilganlarning jazolanishi va tabiat muvozanatini buzishning salbiy oqibatlari tasvirlanadi. Hikoya orqali insonning haddan tashqari ochkoʻzligi va shafqatsizligi oxir-oqibat jazoga olib kelishi, rahm-shafqat esa jamiyat va tabiat uygʻunligini taʼminlovchi asosiy fazilat ekani taʼkidlanadi. Mazkur turdagi rivoyatlar Markaziy Osiyoda buddizm taʼsiri ostida shakllangan turkiy yozma merosning muhim qismi boʻlib, ular diniy-falsafiy qarashlar bilan bir qatorda, oʻsha davr jamiyatining axloqiy qadriyatlari va madaniy tasavvurlarini ham aks ettiradi.

 Sibir turklari mifologiyasi 
Sibir hududida yashovchi turkiy xalqlar qadimgi turk mifologik anʼanalarini eng yaxshi saqlab qolgan guruhlardan biri hisoblanadi. Ayrim etnografik tadqiqotlarda ularning diniy qarashlarida Tangrichilik unsurlari, ajdodlarga sigʻinish marosimlari hamda epik rivoyatlarni ogʻzaki tarzda avloddan avlodga yetkazish anʼanalari hozirgacha saqlanib qolganligi qayd etiladi. Masalan, Sibirning shimoliy hududlarida yashovchi Dolganlar folklorida juda qadimgi mifologik tasavvurlar saqlanib qolgan. Ularning ayrim rivoyatlarida muzlik hududlarida topilgan mamont qoldiqlari yer osti olami bilan bogʻliq mifologik izohlar orqali tushuntiriladi. Baʼzi rivoyatlarga koʻra, mamontlar yer osti olamining hukmdori Erlik tomonidan boshqariladigan mavjudotlar sifatida tasavvur qilingan va ular yer yuzasiga chiqishga uringanda muzlab qoladi, degan eʼtiqod mavjud boʻlgan. Oltoyliklar, Yakutlar va boshqa Sibir turkiy xalqlarining anʼanaviy eʼtiqodlarida tabiat hodisalari, hosildorlik, kasalliklar va kundalik hayotda sodir boʻladigan voqealar turli yaxshi yoki yomon ruhlar faoliyati bilan bogʻlangan deb qaralgan. Shu sababli ular marosimlar, ibodatlar va qurbonliklar orqali ushbu ruhlarni rozi qilishga hamda tabiat bilan uygʻunlikni saqlashga intilganlar.

 Anadolu turklari mifologiyasi 
Turklar X–XI asrlardan boshlab Anadolu hududiga koʻchib kelish jarayonida Markaziy Osiyoda shakllangan koʻplab epik rivoyatlar, mifologik hikoyalar va ogʻzaki adabiyot namunalarini ham oʻzlari bilan olib kelganlar. Natijada qadimgi turkiy mifologik qarashlar Anadolu hududida avvaldan mavjud boʻlgan yunon, rim va mahalliy mifologik anʼanalar bilan oʻzaro taʼsirga kirishib, oʻziga xos sintez madaniy muhitini shakllantirdi. Anadolu hududida qadimdan mavjud boʻlgan koʻplab mahalliy rivoyatlar keyinchalik turkiy folklor muhitiga singib ketgan va xalq ogʻzaki ijodi orqali bugungi kungacha yetib kelgan. Masalan, Pamukkale bilan bogʻliq afsonalarda moʻ’jizaviy buloq suvlari va ularning shifobaxsh xususiyatlari haqidagi rivoyatlar keng tarqalgan. Bu kabi rivoyatlar turli davrlar davomida turli madaniyatlar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir natijasida shakllangan folklor qatlamlarini aks ettiradi.

 Dede Qorqut hikoyalari 
Anadolu turklari mifologik-epik anʼanasining eng muhim yozma manbalaridan biri – Dede Qorqut kitobi hisoblanadi. Ushbu asar oʻgʻuz turklari orasida keng tarqalgan epik rivoyatlarni jamlab, ularning tarixiy xotirasi va mifologik tasavvurlarini aks ettiradi. Drezden qoʻlyozmasi kirish qismi va 12 hikoyadan iborat boʻlib, unda qahramonlik, ijtimoiy munosabatlar, oila qadriyatlari va jangovar anʼanalar tasvirlanadi. Vatikan qoʻlyozmasida esa ushbu hikoyalarning qisqartirilgan oltita varianti mavjud. Mazkur hikoyalar turkiy xalqlarning qadimgi dunyoqarashi, axloqiy qadriyatlari va ijtimoiy tuzilishini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi.

 Usmonli davri mifologik rivoyatlari 
Usmonli davrida ham ayrim mifologik va ramziy rivoyatlar xalq ogʻzaki ijodida yashab qolgan. Eng mashhur rivoyatlardan biri Usmon Ining tush koʻrishi haqidagi hikoya boʻlib, unda uning tushini Shayx Edebali talqin qilib, kelajakda buyuk davlat barpo etilishining ramziy belgisi sifatida izohlaydi. Ushbu rivoyat turkiy siyosiy anʼanalarda hukmdor hokimiyatining ilohiy taqdir bilan bogʻlanishini aks ettiruvchi ramziy motiv sifatida qaraladi. Umuman olganda, Anadolu turklari mifologiyasi turkiy epik anʼanalar, mahalliy folklor unsurlari va tarixiy rivoyatlarning uygʻunlashuvi natijasida shakllangan boy madaniy meros boʻlib, u turkiy xalqlarning tarixiy xotirasi, eʼtiqodlari va ijtimoiy qadriyatlarini aks ettiruvchi muhim manbalardan biri hisoblanadi.

 Shuningdek qarang 
 Aydin Ata
 Tangrichilik
 Dede Qorqut kitobi
 Shamanizm

 Manbalar 

Turkum:Turk mifologiyasi
Turkum:Osiyo mifologiyasi
Turkum:Turk xalqlari madaniyati
Turkum:Qadimgi dinlar