Erjinan zilzilasi

1939 Erzincan zilzilasi 1939 yil 26-27 dekabrda Erzinjonda sodir boʻlgan juda kuchli yer silkinishidir. Rixter shkalasi  boʻyicha 7,9 magnitudali va 7,2 magnitudali sirt toʻlqini zilzila natijasida jami 32 962 kishi halok boʻldi va 100 mingga yaqin kishi jarohat oldi. Zilzila natijasida 116 720 ta bino vayron boʻlgan. Dunyodagi eng katta zilzilalar qatorida sanalgan bu zilzila Turkiyadagi eng jiddiy zilzila falokatlaridan biri sifatida tarixga kirdi. Ko‘p odam halok bo‘lishining yana bir sababi, qishning og‘ir sharoitlari tufayli yordamning og‘ir sharoitlarda yetib borishi. 52 soniya davom etdi.  Zilzila tufayli Qora dengiz sohilidagi Fatsada tsunami yuz berdi.  

Turkiyaning birinchi darajali zilzila zonasida joylashgan Erzincan Shimoliy Anadolu seysmik kamarining juda faol qismi boʻlgan Erzincan tekisligida joylashgan. Tarixiy hujjatlarga ko‘ra, Erzinjon so‘nggi ming yil ichida 11 marta butunlay vayron qilingan.  Turar joy joylashgan zamin soyli choʻkindilardan iborat. Ushbu material shaharning yuqori qismlarida joylashgan. Oʻrta boʻlimlarda ketma-ket shagʻal va qum qatlamlari uchraydi. Ushbu qatlamlar yuqori darajada oʻrnashgan va qattiq tuzilgan. 1939 yilgi zilziladan keyin aholi punkti hududidan tashqarida qolgan eski shaharning zamini qalin tarixiy vayronalar bilan qoplangan turg‘un bo‘lmagan soylardan iborat. Erzinjonda maʼlum boʻlgan birinchi zilzila Pontus davrida sodir boʻlgan.

39 80 shimoliy kenglik va 39 51 sharqiy uzunlik, fokus chuqurligi 20 km, zilziladan zarar koʻrgan hudud sharqdagi Erzinjon tekisligidan gʻarbdagi Kelkit vodiysigacha choʻzilgan. Shikastlangan joylarning uzunligi 400 km (Erzinjonning sharqidan Amasiyagacha), kengligi 200 km (janubda Sivasdan shimolda Qora dengizgacha). Ushbu zilzila natijasida Kelkit vodiysi ortidan Erzinjondan Niksargacha choʻzilgan 350 km uzunlikdagi sinish tizimi hosil boʻldi. Yoriqlar boʻylab 1 m vertikal (sirpanish) va 4 m gorizontal harakatlanishlar kuzatilgan. Ushbu keng hududni oʻrab turgan 35 ta zilzila markazi sharq-gʻarbiy yoʻnalishda joylashgan toʻrtta asosiy silkinish chizigʻida faollikni koʻrsatdi. Bular; Yuqori Yeşilirmak liniyasi, Kelkit — Deliçay liniyasi, Yaylalar va Oʻrta Yeşilirmak liniyasi va qirgʻoq chizigʻi. Bu chiziqlarning barchasi yoriqlarga toʻgʻri keladi. Kelkit daryosining yorilishi Reshadiyeda sharq-janubiy-sharqiy va gʻarbiy-shimoli-gʻarbiy yoʻnalishlarda pastga tushib, koʻtarilib, ikki blok oʻrtasida 380 sm daraja farqini yaratdi. Zilzila paytida qirgʻoq chizigʻi Çarshamba shahri va Giresun shimoli oʻrtasida 15-100 m ga tortildi va Fatsada zilzila toʻlqini paydo boʻldi.

Turk xalqini chuqur jarohatlagan zilzila Kelkit daryosi boʻyidagi barcha shaharlarda sodir boʻldi, eng  halok boʻlgan aholi punktlaridan biri Tokatning Reshadiye tumani edi. .  Qishning og‘ir sharoiti tufayli shifokor zilziladan 15 kundan keyin, Qizil yarim oy esa 25 kundan keyin keladi. Oʻsha paytda Reshadiye hokimi boʻlgan Tohir Bey oilasi bilan vafot etdi. Uning xotirasi afsusda edi. Keyinchalik bu marsiya Sevda Gul tomonidan „Resadiye daryosi“ deb nomlangan xalq qo‘shig‘i sifatida kuylangan. 

 Manbalar 

Turkum:Zilzilalar