Suyak ko’migi

Suyak ko’migi (medulla ossgum) markaziy qon yaratuvchi organ bo’lib, embriondan keyingi (postembrional) davrda qon o’zak hujayralarining yagona manbai bo’lib hisoblanadi. Bu yerda yetuk T-limfotsitlardan tashqari, boshqa qonning barcha shaklli elementlari: eritrotsitlar, granulotsitlar, B-limfotsitlar va qon plastinkalari (trombotsitlar) yetiladi.

 Taraqqiyoti 
Ko’mikning rivojlanishi togʻayning suyaklanishi bilan parallel yuz berib, u embrion taraqqiyotining ikkinchi oyida dastlab o’mrov suyagida paydo bo`ladi. Ko’mik kurtagi dastavval periost tomondan bo’lajak suyak kurtagiga o’sib kiruvchi mezenxima hujayralaridan iborat bo’ladi. Shu yo’l bilan 3 oyda yassi suyaklarda (o’mrov, qovurgʻa, to’sh, umurtqa va boshqa suyaklarda), 4 oyda esa naysimon suyaklarda suyak ko’migi paydo bo’ladi. Mezenxima differensiallashib, mikromuhit hosil qiluvchi retikulyar to’qimaga aylanadi. Bu to’qimaga qon tomirlar o’sib kirib, sinusoid gemokapillyarlarni hosil qiladi. Shu bilan birga mezenxima hujayralaridan qon tomirlar atrofida qonning o’zak hujayralari hosil bo`ladi. Embrion taraqqiyotining 6–7 oylarida suyak ko’migida qon yaratilish faoliyati boshlanadi va unda asosan eritrotsitlar, qisman granulotsitlar va qon plastinkalari hosil bo’ladi. Embrion taraqqiyotining oxirgi oylarida naysimon suyaklarning diafiz qismida joylashgan suyak ko’migida yog’ hujayralari paydo bo’ladi. Bu hujayralar bo’lg’usi sariq suyak ko’migining kurtaklari hisoblanadi. Sariq suyak ko’migi (ilik) yosh ulg’ayishi bilan ko’payib borib, naysimon suyaklarning diafizini to’ldiradi va deyarli yog’ hujayralaridan iborat bo’ladi. Homila tug’ilishi paytiga kelib qizil suyak ko’migi markaziy qon yaratuvchi a’zo sifatida xizmat qiladi.

 Tuzilishi 
Voyaga yetgan organizmda qizil va sariq suyak ko’migi farqlanadi. Qizil suyak ko’migi (medulla osseum rubra) qon yaratuvchi a’zo bo’lsa, sariq suyak ko’migi (medulla osseum flava) sog’lom organizmda qon yaratish qobiliyatiga ega bo’lmaydi. Qizil suyak ko’migi barcha yassi suyaklar g’ovak moddasini va naysimon suyaklarning epifiz qismini to’ldirib turadi. U organizm umumiy og’irligining 4–5 foizini tashkil etadi va o’rta hisobda 3–3,5 kg atrofida bo’ladi. Qizil suyak ko’migi to’q qizil rangli va qonga nisbatan xiyla quyuqroqdir. Uning yarim suyuq holatda bo’lishi undan surtmalar tayyorlab tekshirish imkoniyatini beradi. Ko’mikni tirik organizmdan punksiya usuli bilan olib tekshirish turli qon kasalliklarini aniqlashda g’oyat muhim ahamiyatga ega.

Ko’mikning asosini yoki stromasini retikulyar to’qima tashkil etadi. Bu to’qimaning retikulyar hujayralari o’ziga xos to’r hosil qilib joylashgan. To’r orasidan sinusoid gemokapillyarlar o’tib, ularning atrofida gemotsitopoez jarayonining turli taraqqiyot bosqichida bo’lgan hujayralar joylashadi. Bu hujayralar orasida qonning o’zak, yarim o’zak hujayralari, miyelopoez va limfotsitopoezining boshlang’ich hujayralari ham bo’ladi. Ammo ularni morfologik jihatdan bir-biridan ajratib bo’lmaydi, chunki ularning uziga xos aniq biror-bir belgisi yo’q. Tuzilishi jihatidan farqlanishi mumkin bo’lgan hujayralarga blast hujayralar (eritroblast, mieloblast, monoblast, megakarioblast, B-limfoblast va plazmoblastlar), pronormotsitlar, promielotsitlar, promegakariotsitlar, B-prolimfotsitlar, proplazmotsitlar, normotsitlar, mielotsitlar, megakariotsitlar, metamielotsitlar, plazmotsitlar va qonning yetuk shaklli elementlari kiradi. Ko’mikda taraqqiy etuvchi qon hujayralari ko’p hollarda orolchalar hosil qilib joylashadi. Taraqqiyotning turli bosqichlaridagi eritropoez hujayralari markazida makrofag joylashib, eritroblastik orolchalarni hosil qiladi. Makrofaglar bu yerda eritroblastlar uchun «enaga hujayra» vazifasini o’taydi. Granulotsitopoez hujayralari ham bir-biridan ajralgan orolchalar shaklida joylashadi. Ammo bu orolchalar markazida makrofag hujayrasi bo’lmaydi. Ko’mikda megakariotsit hujayralari o’zining yirikligi (60–100 mkm) va bir-biriga tutashib ketgan, bir necha bo’laklardan iborat yirik yadrosi bilan ajralib turadi. Etilayotgan monotsitlar, B-limfotsitlar va plazmotsitlar ko’pincha retikulyar hujayralar va makrofaglar bilan o’zaro aloqada bo’lib joylashadi. Shuni ta’kidlash kerakki, takomil etayotgan hujayralar, ayniqsa, qon shaklli elementlarining oxirgi bosqichlari, ko’mikning sinusoid gemokapillarlari va postkapillar sinuslari tashqi devoriga bevosita yondoshib yotadi. Suyak ko’migining sinusoid gemokapillarlari yirik (diametric 20–30 mkm) bo’lib, devori yassi endoteliy hujayralari bilan qoplangan. Endoteliy ostidagi bazal membrana uzuq-uzuq bo’lib, uning uzilgan qismi endoteliy orasidagi yo`riqlarga to’g’ri keladi. Ana shu yoriqlar orqali suyak ko’migida voyaga etgan qon shaklli elementlari ko’mikdan qonga o’tadi. Endotelial yoriqlar qonga faqatgina etilgan qon shaklli elementlarini o’tkazadi. Blast hujayralar, promielotsitlar, yadroli normotsitlar, mielotsitlar va boshqa o’ta yosh hujayralarning qonga o’tishi faqatgina turli kasallik holatlarida kuzatiladi. Endoteliy hujayralari orasidagi yoriqlarning tanlab o’tkazish mexanizmlari hali ham oxirigacha ma’lum emas. Ammo bu jarayonda o’tayotgan hujayra bilan endoteliy hujayradagi maxsus retseptorlarning mos kelishi asosiy ahamiyatga ega deb hisoblanadi.

Sariq suyak ko’migi asosan voyaga yetgan odamlarda bo’ladi va naysimon suyaklarning diafiz qismini to’ldiradi. Uning tarkibini asosan yog’ to’qimasi tashkil etib, yog’ hujayralarning sitoplazmasidagi pigmentlari (lipoxromlar) unga sariq tus beradi. Sog’lom organizmda bu ko’mik qon yaratish vazifasini o’tamaydi. Lekin ko’p qon yo’qotgan paytda va ba’zi bir kasalliklarda sariq suyak ko’migida gemotsitopoez (ya’ni qon yaratilish) jarayoni sodir bo’lishi mumkin. Sariq suyak ko’migining qizil qismiga nisbatan miqdori yosh o’tgan sari ko’payadi. Bu jarayon nerv, endokrin sistemalar va shu a’zolardagi mikromuhitga bog’liq.

Qariganda esa qizil suyak ko’migi ham sekin-asta yog’ hujayralari va shilliq ishlovchi hujayralar bilan almashina boshlaydi. Shu tufayli qon hujayralarining qayta tiklanishi yosh yoki qari organizmda turlicha kechadi. Yosh organizmda qon hujayralari yuqori darajada tiklanish  (regeneratsiya qilish) qobiliyatiga ega bo’lsa, bu qobiliyat qari organizmda ancha susayadi.

 Qon bilan ta’minlanishi 
Suyak ko’migi suyak usti pardasidan kiruvchi qon tomirlar bilan ta’minlanadi. Ko’mikda ular mayda arteriyalar va arteriolalarga bo’linadi. O’z navbatida ular sinusoid gemokapillarlarga tarmoqlanadi va so’ngra markaziy venulalarga yig’iladi. Markaziy venulalar yirik venoz sinuslar shaklida bo’lib, ularning ichki bo’shlig’i doimo keng va ochiq bo’ladi.

 Adabiyotlar 

Turkum: Suyak
Turkum: Qon
Turkum: Tibbiyot