Akorn

Akorn yoki eman yongʻogʻi – eman va ularning yaqin qarindoshlari hosil qiladigan (Burchoqdoshlar, Quercus, Lithocarpus oilalari) yongʻoq. Uning ichida odatda bitta urugʻ (baʼzan ikkita urugʻni) boʻladi, urugʻlar qattiq, terisimon qobiq bilan oʻralgan va chashka shaklidagi kubikda joylashgan. Akornlarning uzunligi , kengligi . Akornlar 5 oydan 24 oygacha (turga qarab) boʻlgan muddatda pishib yetiladi.

 Etimologiya 
Akorn soʻzi (ilgari akerne va acharn) got tilidan olingan boʻlib, „ yopilmagan yerning mevasi“ degan maʼnoni anglatadi. Chaucer XIV asrda „eman akorlari“ haqida gapirgan.

 Ekologik rol 
Emanlar dominant tur boʻlsa yoki koʻp boʻlsa, oʻrmon ekologiyasida muhim rol oʻynaydi. Akorn hosilining hajmi juda xilma-xil boʻlishi mumkin. Akornlar, boshqa yongʻoqlar bilan birga, mast deb ataladi.

Akornlarni isteʼmol qiluvchi hayvonlarga jaylar, kaptarlar, baʼzi oʻrdaklar va bir necha turdagi qizilishtonlar kiradi. Akornlar bilan oziqlanadigan kichik sutemizuvchilarga sichqonlar, sinkaplar, boshqa bir qancha kemiruvchilar kiradi. Akornlar oʻz oʻsish joylarida yashovchi kichik kemiruvchilarga katta taʼsir koʻrsatadi, chunki katta yongʻoq hosili kemiruvchilar populyatsiyasining oʻsishiga yordam beradi.
Choʻchqalar, ayiqlar va kiyiklar kabi yirik sutemizuvchilar ham koʻp miqdorda yongʻoqni isteʼmol qiladilar; ular kuzda kiyiklarning ratsionining 25% ini tashkil etadi. Ispaniya, Portugaliya va Angliyaning janubidagi Yangi oʻrmon mintaqasida choʻchqalar hali ham kuzda dehesalarga  (katta eman bogʻlari) qoʻyib yuboriladi, oʻzlarini toʻygʻazishlari uchun. Oʻz navbatida, otlar va qoramollar kabi taninlarni detoksifikatsiya qila olmaydigan boshqa hayvonlar uchun toksik boʻlishi mumkin.

Baʼzi kuya va kapalaklarning lichinkalari ham yosh novdalarda yashaydi, ular rivojlanishi davomida barglarni isteʼmol qiladiBrown, Leland R. (1979) Insects Feeding on California Oak Treesin Proceedings of the Symposium on Multiple-Use Management of Californiaʼs Hardwood Resources, Timothy Plum and Norman Pillsbury (eds.)..

Acorns hayvonlar uchun ajoyib ozuqa, chunki ular katta, shuning uchun samarali isteʼmol qilinadi va hazm qilinadi. Akornlar ham ozuqa moddalariga boy. Foizlar turdan turga oʻzgarib turadi, ammo barcha yongʻoqlarda koʻp miqdorda oqsillar, uglevodlar va yogʻlar, shuningdek, kalsiy, fosfor, kaliy minerallari va niatsin vitaminlari mavjud. Yongʻoqdagi umumiy oziq-ovqat energiyasi ham turlarga qarab farq qiladi.

Akornlar tarkibida achchiq taninlar bor, ularning miqdori turlarga qarab oʻzgaradi. Oʻsimlik polifenollari boʻlgan taninlar hayvonlarning oqsillarni metabolizatsiya qilish qobiliyatiga xalaqit berganligi sababli, jonivorlar akornni isteʼmol qilish uchun turli xil moslanishlar hosil qilishi kerak. Hayvonlar tarkibida kamroq tanin boplgan akorlarni tanlashi mumkin. Taninlar qoramolda metabollanganda, ishlab chiqarilgan tanin kislotasi oshqozon yarasi va buyrak yetishmovchiligiga olib kelishi mumkin.

Jaylar va sinkaplar kabi akornlarni hazm qiladigan hayvonlar, taninlarni olib tashlashadi. Koʻpgina hasharotlar, qushlar va sutemizuvchilarga taninlar odamlarga qaraganda kamroq zararli taʼsir qiladi.

Koʻp miqdorda taninlarni oʻz ichiga olgan akorn turlari juda achchiq, burushtiruvchi va xom isteʼmol qilinsa, qichishish xususiyatini keltirib chiqarishi mumkin. Bu belgilar, ayniqsa, amerikalik qizil eman va ingliz eman daraxtining yongʻoqlari uchun xos. Oq eman daraxtining shoxlarida tanin miqdori ancha past boʻlib, taʼmi yongʻoqnikiga oʻxshaydi. Agar maydalashdan oldin boshoqlar yengil qovurilgan boʻlsa, bu xususiyat kuchayadi.

Taninlarni, togʻralgan boshoqlarni bir necha marta suvga botirish orqali olib tashlash mumkin. Sovuq suvda yuvish bir necha kun davom etishi mumkin, ammo qaynoq suv uch toʻrt marta yuvilganda taninlarni tozalaydi. Issiq suv bilan yuvish (qaynatish) boshoqning kraxmalini pishiradi. Shu sababli, agar akorlar un tayyorlash uchun ishlatilsa, sovuq suv bilan yuvish afzalroqdir.

Yogʻga boy boʻlgani uchun uni osonlikcha buzilishi yoki mogʻorlanishi mumkin. Mevani ehtiyotkorlik bilan saqlanishi kerak. Akornlardan baʼzan massaj moyi sifatida tayyorlanadi.

Oq eman guruhi odatda, tuproq bilan aloqa qilganda (kuzda) ildiz otishni boshlaydi, keyin bahorda yangi barg kurtaklarini hosil qiladi.

 Tarqatish vositalari 
Akornlar shamol yordamida tarqalish uchun juda ogʻir, shuning uchun ular tarqalishning boshqa usullaridan foydalanadi. Emanlarning tarqalishi biologik urugʻlarni tarqatish vositalariga bogʻliq boʻlib, urugʻlar unib chiqishi va yetarli ozuqa moddalari, quyoshdan foydalana olishi uchun ona oʻsimlikdan kamida 20-30 metr uzoqqa tushishi kerak.
Koʻpgina hayvonlar daraxtdagi pishmagan yongʻoqlarni yoki yerdan pishgan mevalarni isteʼmol qiladilar, buning eman uchun koʻpayish foydasi yoʻq, lekin baʼzi hayvonlar, masalan, sinap va jaylar urugʻlarni tarqatuvchi boʻlib xizmat qiladi. Kelajakda foydalanish uchun urugʻlarni yashirib qoʻyadigan jaylar va sinkaplar oʻsimliklarning unib chiqishi va rivojlanishi mumkin boʻlgan turli joylarga tarqatishadi.

Garchi jaylar va sinkaplar akorn yashirgan joylarining xaritasini xotiralarida juda yaxshi saqlab qolishsa va ularni isteʼmol qilish uchun qaytib kelishsa ham, acorn yoʻqolishi yoki isteʼmolga yaroqsiz boʻlib qolishi mumkin. Kam sonli eman urugʻlari unib chiqishga va omon qolishga muvaffaq boʻladi.

Akornlar, eman turiga qarab turli xil koʻrinishda boʻladi. Urugʻlar unib chiqqach, ular kamroq toʻyimli boʻladi, chunki urugʻ toʻqimasi ildizni hosil qiluvchi hazm boʻlmaydigan ligninlarga aylanadi.

 Foydalanish 
Baʼzi madaniyatlarda akornlar asosiy oziq-ovqat mahsuloti boʻlgan, keyinchalik ular don bilan almashtirilgan. Hozirda nisbatan ahamiyatsiz oziq-ovqat hisoblanadi, baʼzi tubjoy amerikaliklar va koreys jamoalari tomonidan isteʼmol qilinadi.
 Pazandachilikda foydalanish 
Akornlar insoniyat tarixida muhim rol oʻynagan va butun dunyodagi koʻplab sivilizatsiyalar uchun oziq-ovqat manbai boʻlgan. Masalan, qadimgi yunonlar va yaponlarning quyi tabaqalari (Jōmon davrida), ocharchilik paytlarida, boshoqlarni yeyishardi. Strabonning soʻzlariga koʻra, qadimgi Iberiyada akornlar asosiy ovqat boʻlgan. Ushbu tarixga qaramay, akorn kamdan-kam hollarda zamonaviy taomlarning katta qismini tashkil qiladi. Biroq, agar toʻgʻri tayyorlangan boʻlsa (yuqori sifatli namunalarni tanlab, achchiq taninlarni suvda yuvish orqali), baʼzi retseptlarda foydalanish mumkin. Qadimda Pliniy Elder akorn unidan non tayyorlash uchun ishlatilishi mumkinligini taʼkidlagan. Emanning navlari oʻz mevalaridagi tanin miqdori bilan farqlanadi.

Koreyada dotorimuk nomli yegulik jele dukkakli mevalardan tayyorlanadi. Dotori guksu bu don yoki kraxmaldan tayyorlangan koreys makaronidir. XVII asrda odat tusiga kirgan mastlikdan xalos boʻlish va ichkilikbozlikka qarshi turish uchun akorndan olingan sharbat tavsiya qilingan. 

Akornlar koʻpincha qahva oʻrnini bosuvchi vosita sifatida ishlatilgan, ayniqsa qahva mavjud boʻlmaganda. Amerika fuqarolar urushidagi konfederatsiyalar va Ikkinchi jahon urushi davridagi nemislar (u Ersatz kofesi deb atalar edi), uchun Ittifoqdosh davlatlar tomonidan qahva taʼminotidan uzib qoʻyilgan.

 Mahalliy amerikaliklar tomonidan qoʻllanadi 
Akornlar Shimoliy Amerikaning koʻplab mahalliy xalqlarining anʼanaviy taomidir. Uzoq vaqt davomida Kaliforniyalik tubjoy amerikaliklar uchun muhim rol oʻynagan. Yurok va Karuk merosi boʻyicha ekologiya tadqiqotchilaridan biri „uning anʼanaviy shoʻrvasi toʻgʻridan-toʻgʻri savatda issiq toshlar bilan pishirilgan oddiy akorn“ ekanligini va u "panjara losos, guruch yoki dengiz oʻtlari " bilan isteʼmol qilinganini aytgan. Boshqa koʻplab oʻsimlik ovqatlaridan farqli oʻlaroq, boshoqlarni darhol isteʼmol qilish yoki qayta ishlash kerak emas, lekin sinkaplar kabi uzoq vaqt davomida saqlanishi mumkin. Eman daraxtlari koʻplab boshoqlar hosil qilgan yillarda tubjoy amerikaliklar, ikki yil saqlash uchun yetarli miqdorda boshoqlarni yigʻishgan.

Mogʻor zamburugʻi, oʻsimlikning unib chiqishini oldini olish, sichqonlar va sinkaplardan himoya qilish ularni quyoshda quritgandan soʻng, ichi boʻsh daraxtlarga yoki ustunlardagi teshiklarda saqlash mumkin. Saqlangan akornlar kerak boʻlganda, ayniqsa qishda, boshqa ozuqalar kam boʻlganda foydalanish mumkin edi. Ulardagi yogʻ miqdori yuqori boʻlganligi sababli, saqlanayotgan boshoqlar qurishi va mogʻorlab ketishi ham mumkin.

Tuproqdagi oʻtlarning yoqilishi lichinkalari va dukkaklilarning lichinkalarini tuproq ostida yoʻq qilib yuboradi. Zararkunandalar eman daraxtining 95% dan koʻprogʻini isteʼmol qilishi mumkin. 

Yongʻinlar, oʻlik barglar va boshqa oʻsimlik qoldiqlari bilan bogʻlangan ozuqa moddalarini tuproqqa chiqarib yubordi va shu tariqa eman daraxtlarini oʻgʻitlaydi, shu bilan birga yerni tozalashni osonlashtirdi. Koʻpgina Shimoliy Amerika emanlari yengil yongʻinlarga toqat qiladilar, ayniqsa doimiy yonish ularning tanasi atrofida yogʻochli chiqindining toʻplanishini bartaraf qilganda. Doimiy yongʻinlar, olovga kamroq bardoshli boʻlgan boshqa daraxtlar hisobiga emanning oʻsishini ragʻbatlantirdi va shu bilan landshaftlarda emanlarning ustunligini saqlab qoladi.

Emanlar boshqa daraxtlar bilan quyosh nuri, suv va tuproq ozuqalari uchun raqobatlashadi. Yongʻinlar koʻproq himoyasiz yosh emanlarni yoʻq qilishga va eski emanlarni qoldirishga moyil boʻlib, ular oq eman hosilini maksimal darajada oshiradi.

 Madaniyatda 
Rim arxitekturasida kelt va skandinaviya sanʼatida ham mashhur boʻlgan ramz boʻlib, tasviri vilkalar, pichoqlar, mebellar va zargarlik buyumlarida bezak sifatida ishlatiladi.

Artemis Fowl kitoblari seriyasida „Ritual“ parilar sehrli kuchlarini tiklash uchun akorndan foydalanishgan.

 Harbiy ramz 
Akorn Amerika fuqarolik urushi paytida Ittifoq va Konfederatsiya kuchlari tomonidan tez-tez ishlatilgan.

Zamonaviy AQSh armiyasining otliq skautlari ittifoqining shlyapalarida bugungi kunda ham akorn tasvirini koʻrish mumkin.

 Ramz sifatida zamonaviy foydalanish 
Akorn Angliya va Uels milliy yoʻllarining ramzi boʻlib, yoʻllardagi yoʻl belgilari uchun ishlatiladi. Akorn va oq eman, Konnektikut universitetining ramzida ham mavjud.

Acorns, shuningdek, geraldikadada ishlatiladi.

 Manbalar 

Turkum:Eman
Turkum:Bezaklar