Abxaz alifbosi

Abxaz alifbosi abxaz tili uchun ishlatiladigan kirill alifbosidir.

Abxaz tili XIX asrgacha yozma tilga aylana olmadi. Shu paytgacha abxazlar, ayniqsa knyazlar yunon (IX asrgacha), gruzin (IX—XIX asrlar) va qisman turkiy (XVIII asr) tillaridan foydalanganlar. Abxazcha alifbo uchun nom anban (anban) soʻzi gruzincha ანბანი (anbani)dan olingan.

 Tarixi 

Birinchi abxaz alifbosi 1892-yilda Dimitriy Gulia va K.Machavariani tomonidan yaratilgan. yozuv Piter fon Uslar tomonidan ishlab chiqilgan. U 37 ta harfdan iborat boʻlib, Kirill alifbosiga asoslangan edi. 1909-yilda Andria Chotchua tomonidan abxaz tilining keng undoshlari inventariga moslashish uchun uni 55 harfga kengaytirdi.

1926-yilda Sovet Ittifoqidagi korenizatsiya siyosati davrida kirill alifbosi Nikolay Marr tomonidan ishlab chiqilgan lotin alifbosiga almashtirildi. Unda 76 ta harf mavjud boʻlib, „Abxaz tahliliy alifbosi“ deb nomlangan. 1928-yilda bu boshqa lotin alifbosiga almashtirildi. (Oʻngdagi rasmga qarang.) 1938-yildan 1954-yilgacha abxaz tili gruzin Mxedruli yozuvida yozilgan.

1954-yildan beri abxaz tili yangi 62 harfli kirill alifbosida yozilgan (quyidagi jadvalga qarang). Ulardan 38 tasi grafik jihatdan farqlanadi; qolganlari ⟨⟩ va ⟨ä⟩ bilan digraflar boʻlib, ular mos ravishda palatalizatsiya va labializatsiyani bildiradi. 1996-yilda alifboda eng soʻnggi islohot amalga oshirildi: shu paytgacha labializatsiya ikkita qoʻshimcha a va u harflari bilan belgilangan boʻlsa, oʻshandan beri bu funksiyada faqat a saqlanib qoldi. Kirill alifbosidagi K P T harflari undoshlarni ifodalaydi. Undosh boʻlmaganlar (oʻpka undoshlari)da harfning pastki qismidagi tushuvchi urgʻu hosil boʻladi. Affiksatsiya holatida oddiy harflar pulmonik va ogʻizda kuchli bosim tufayli vujudga kelganligi sababli qoʻshimcha undosh harflar deb ataladi.

Zamonaviy abxaz orfografiyasida ilgak (Ӷ Ԥ) oʻrniga pasayuvchi (Ҕ Ҧ) bilan Г П harflariga ustunlik beriladi. Ԥ va ԥ belgilari 5.2 versiyasidan boshlab yagona holatda kodlangan.

 Alifbo 

+ Zamonaviy abxaz kirill alifbosi va transliteratsiya tizimlari HarfThe letters are listed per . In  „Ь“ and „Ә“ are included as separate letters. Talaffuzi ISO Chirikba IPA trasnkripsiyasiThe IPA transcriptions are given per , but the labialisation is represented by  as in . The transcription of vowels is not consistent in the scholarly literature, see Abkhaz phonology#Vowels for details. А а  А  a  а   Б б  Бы  b  b   В в  Вы  v  v   Г г  Гы  g  g   Гь гь  Гьы  gʹ  gʹ   Гә гә  Гәы  ga̋  g°   Ӷ ӷ  Ӷы  ğ  ɣ   Ӷь ӷь  Ӷьы  ğʹ  ɣʹ   Ӷә ӷә  Ӷәы  ğa̋  ɣ°    Д д  Ды  d  d   Дә дә  Дәы  da̋  d°   Е е  Е  e  e   Ж ж  Жы  ž  ž   Җ җ  Җы  žʹ  žʹ   Жә жә  Жәы  ža̋  ž°   З з  Зы  z  z   Ӡ ӡ  Ӡы  ź  ʒ   Ӡә ӡә  Ӡәы  źa̋  ʒ°   И и  Иы  i  i, j   К к  Кы  k  ḳ (k’)   Кь кь  Кьы  kʹ  ḳʹ (k’ʹ)  /kʲʼ/ Кә кә  Кәы  ka̋Pedersen uses the pre-1996 reform alphabet in which these were not considered separate letters. See the transliterations in note 4.1 on page 3  ḳ° (k’°)  /kʷʼ/ Қ қ  Қы  ķ  k   Қь қь  Қьы  ķʹ  kʹ   Қә қә  Қәы  ķa̋  k°   Ҟ ҟ  Ҟы  k̄  q̇  (q’)  Ҟь ҟь  Ҟьы  k̄ʹ  q̇ ʹ (q’ʹ)  /qʲʼ/ Ҟә ҟә  Ҟәы  k̄a̋  q̇ ° (q’°)   Л л  Лы  l  l   М м  Мы  m  m   Н н  Ны  n  n   О о  О  o  o   П п  Пы  p  ṗ (p’)   Ԥ ԥ  Ԥы  ṕ  p   Р р  Ры  r  r   С с  Сы  s  s   Т т  Ты  t  ṭ (t’)  Тә тә  Тәы  ta̋  ṭ° (t’°)   Ҭ ҭ  Ҭы  ţ  t   Ҭә ҭә  Ҭәы  ţa̋  t°   У у  Уы  u  w, uPrior to the 1996 reform ⟨у⟩ indicated labialisation after certain letters which is transliterated as ⟨°⟩ in the TITUS system   Ф ф  Фы  f  f   Х х  Хы  h  x   Хь хь  Хьы  hʹ  xʹ   Хә хә  Хәы  ha̋  x°   Ҳ ҳ  Ҳы  h̦  ḥ (h)   Ҳә ҳә  Ҳәы  h̦a̋  ḥ° (h°)   Ц ц  Цы  c  c   Цә цә  Цәы  ca̋  c°   Ҵ ҵ  Ҵы  c̄  c̣ (c’)    Ҵә ҵә  Ҵәы  c̄a̋  c̣° (c’°)   Ч ч  Чы  č  čʹ   Ҷ ҷ  Ҷы  c̦  č̣ʹ (č’ʹ)   Ҽ ҽ  Ҽы  c̆  č   Ҿ ҿ  Ҿы  ̦c̆The lower hook is centered  č̣  (č’)  Ш ш  Шы  š  š   Шь шь  Шьы  šʹ  šʹ   Шә шә  Шәы  ša̋  š°    Ы ы  Ы  y  ə   Ҩ ҩ Ҩы  ò  ʿ° (j°)   Џ џ  Џы  d̂ISO 9 and TITUS transliteration not provided by T. Pedersen  ǯ   Џь џь  Џьы  d̂  ǯʹ  

 Manbalar 

 Havolalar 

PT Sans and PT Serif fonts
Deja Vu fonts
 Теимураз Гванцеладзе: «Из истории перехода абхазского книжного языка на грузинскую графику»

[[Turkum:Alifbo]
[[Turkum:Tillar]
[[Turkum:Abxaziya]

Turkum:Tilshunoslik