Kiriarxiya

Feministik nazariyada kiriarxiya (soʻzma-soʻz „xoʻjayinning hukmronligi“,  — „lord, xoʻjayin“ va  — „kuch, hukmronlik“) — bu ijtimoiy tizim yoki hukmronlik, zulm va boʻysunish atrofida qurilgan oʻzaro bogʻliq ijtimoiy tizimlar toʻplami. Neologizm  tomonidan 1992-yilda oʻzaro bogʻlangan, oʻzaro taʼsir qiluvchi va oʻz-oʻzidan kengayib boradigan hukmronlik va boʻysunish tizimlarini tasvirlash uchun yaratilgan boʻlib, unda bir kishi baʼzi jihatlarda ezilishi va boshqalarida imtiyozli boʻlishi mumkin. Bu genderdan tashqari patriarxat gʻoyasining kesishgan kengaytmasi. Kiriarxiya jinsizm, irqchilik, abidizm, yoshiga oid, gomofobiya, transfobiya, klassizm, ksenofobiya, kattalar [uz],   , iqtisodiy adolatsizlik, qamoqxona-sanoat kompleksi, efebifobiya, gerontofobiya, mustamlakachilik, militarizm, etnosentrizm, antropotsentrizm, turdagilik kolontofobiya bir shaxs yoki guruhning boshqasiga boʻysunishi ichki va institutsionallashgan dominant ierarxiyalarning boshqa shakllari.

 Etimologiya 
"Kiriarxiya" atamasi Elizabet Schüssler Fiorenza tomonidan 1992-yilda „Ammo u aytdi: Bibliya talqinining feministik amaliyotlari“ kitobini nashr etganida kiritilgan.(). Bu qadimgi yunoncha  — „lord, xoʻjayin“ va  — „kuch, hukmronlik“  dan keladi. Biroq, " Kyarina " soʻzi zamonaviy yunon tilida ushbu neologizm yaratilgunga qadar mavjud boʻlib, „ suverenitet „, yaʼni suveren hokimiyat degan maʼnoni anglatadi.

 Foydalanish 
Bu atama dastlab feministik teologik nutq kontekstida ishlab chiqilgan va baʼzi boshqa fan sohalarida patriarxatdan farqli ravishda hokimiyat tizimlari uchun gender boʻlmagan tavsiflovchi sifatida ishlatilgan. U ilmiy kontekstdan tashqarida ham keng qoʻllanadi.

Zulmning turli shakllari kesishgan joy; zulm tasodifiy emas, balki maqsadli boʻlib, mahbuslar oʻrtasida nizolarni ajratish va yaratish uchun moʻljallangan, umidsizlikka va singan ruhga olib keladi. U bu haqda oʻzining “Togʻlardan boshqa doʻst yoʻq“ nomli avtobiografik hikoyasida batafsil maʼlumot beradi.

 Strukturaviy pozitsiyalar 
Elizabet Schüssler Fiorenza oʻzaro bogʻliq boʻlgan „jins, irq, sinf, din, heteroseksizm va yoshning tabaqalanishini“ tugʻilish paytida tayinlangan tizimli pozitsiyalar deb taʼriflaydi. Bu odamlar bir nechta lavozimlarni egallashini va imtiyozli lavozimlar ular orqali boshdan kechiriladigan tugun nuqtalariga aylanishini taxmin qiladi. Masalan, gender imtiyozli mavqening asosi boʻlgan kontekstda (masalan, patriarxiya davrida), u jinsiylik, irq va sinfni boshdan kechiradigan tugun nuqtasiga aylanadi. Sinf imtiyozning asosiy pozitsiyasi boʻlgan kontekstda (yaʼni sinfiy kamsitish), jins va irq sinf dinamikasi orqali boshdan kechiriladi. Fiorenzaning taʼkidlashicha, kiriarxiya ierarxik tizim emas, chunki u yagona hukmronlik nuqtasiga eʼtibor qaratmaydi. Buning oʻrniga, u „murakkab piramidal tizim“ sifatida tasvirlangan, unda piramidaning pastki qismidagilar „kiriarxal zulmning toʻliq kuchini“ boshdan kechiradilar. Kiryarxiya status- kvo sifatida tan olingan va shuning uchun uning repressiv tuzilmalarini tanib boʻlmaydi.

Ushbu tizimni saqlab qolish uchun kiriarxiya xizmat koʻrsatish sinfi, irqi, jinsi yoki odamlarini yaratishga tayanadi. Bu sinfning pozitsiyasi „taʼlim, ijtimoiylashuv, xom zoʻravonlik va  ratsionalizatsiya“ orqali mustahkamlanadi. Teraudkalns bu zulm tuzilmalari  orqali oʻzini-oʻzi taʼminlaydi, deb taklif qiladi. Nisbatan kuchga ega boʻlganlar hokimiyatda qolishga moyil boʻlib, kuchsiz boʻlib qolmaydi. Zulm tuzilmalari ham kuchayib, bir-biridan oziqlanadi.

 Yana qarang 

 Anarxizm
 ijtimoiy ekologiya
 Madaniy gegemonlik
 Feministik ilohiyot
 Ierarxiya
 kesishuvi
 marksizm
 Postmodernizm

 Manbalar 

Turkum:Ijtimoiy tengsizlik
Turkum:Fiminizm nazariyasi