Matti Nykänen

Matti Ensio Nykänen — (1963-yil 17-iyulda tavallud topgan – 2019-yil 4-fevralda vafot etgan). 1981-yildan 1991-yilgacha musobaqalarda qatnashgan finlandiyalik changʻi sportchisi. Barcha davrlarning eng buyuk erkak changʻi hisoblanadi. Matti beshta qishki Olimpiya medalini (toʻrtta oltin), toʻqqizta jahon chempionati medalini (beshta oltin) va Finlandiya chempionatining 22 medalini (14 oltin) qoʻlga kiritgan. Eng muhimi, u 1988-yilgi Qishki Olimpiya oʻyinlarida uchta oltin medalni qoʻlga kiritgan va niderlandiyalik Ivon van Gennip bilan birga qishda eng koʻp medal olgan sportchiga aylanishgan.

Nykänen — bu sportning barcha beshta muhim musobaqalarida gʻolib chiqqan yagona changʻi sportchisi: Qishki Olimpiya oʻyinlarida oltin medal (uch marta), changʻida sakrash boʻyicha jahon chempionati (bir marta), changʻida uchish boʻyicha jahon chempionati (bir marta), toʻrtta Jahon kubogining umumiy unvonlari va Toʻrt tepalik turnirlarini (ikki marta) oʻz ichiga oladi. Uning toʻrtta Jahon kubogi gʻolibi Adam Małysz bilan boʻlgan barcha vaqtlardagi erkaklar rekordidir. Nykänen tarixda changʻi uchish boʻyicha besh karra jahon rekordchisi boʻlib qolmoqda.

1990-yillardan boshlab Nykänenning mashhur shaxs sifatidagi maqomi asosan uning shaxsiy munosabatlari, estrada xonandasi sifatidagi faoliyati va koʻpincha spirtli ichimliklarni koʻp isteʼmol qilish va zoʻravonlik bilan bogʻliq turli hodisalar bilan bogʻlangan. U 2004-yilda pichoqbozlik voqeasidan keyin 26 oyga, 2009-yilda esa xotiniga nisbatan qilgan zoʻravonligidan keyin yana 16 oyga qamoq jazosiga hukm qilingan.

 Changʻida sakrash faoliyati 
1980-yillarning koʻp qismida Sharqiy germaniyalik Nykänen va Jens Weißflog sportda ustunlik qilishgan. Nykänen 1984-yilda Sarayevoda boʻlib oʻtgan qishki Olimpiya oʻyinlarida oltin va kumush medalni qoʻlga kiritgan. Uning 17,5 ochko jamgʻargan oltin medaldagi gʻalabasi oʻsha paytdagi Olimpiya oʻyinlari tarixidagi eng yirik gʻalaba hisoblangan. 1988-yilda Kalgaridagi Qishki Olimpiada oʻyinlarida ham birinchi boʻlib ikkala tepalik boʻyicha ham oltin medallarni qoʻlga kiritgan.

1985-yilda Planikada 191 metr masofaga ucha olgan, bu jahon rekordi Piotr Fijas (Polsha) 1987-yilda yana Planikada 194 metrga uchgunga qadar qisqa vaqt ichida saqlanib turgan.  Uning boshqa yutuqlari qatoriga Jahon chempionati darajasidagi jami toʻqqizta medallar (beshta oltin) ham kiradi. Bundan tashqari jami 46 Jahon kubogi musobaqalarida gʻolib boʻlgan (hozirgi rekordchi Gregor Shlierenzauer, Avstriya) va toʻrt marta umumiy chempionlikni qoʻlga kiritgan (shuningdek, rekord, hozirda Adam Małysz Polsha). 

Matti ikki marta nufuzli Toʻrt tepalik turnirida gʻolib boʻlgan. U XCHF changʻi uchish boʻyicha jahon chempionatida besh marta qatnashgan va har safar medallarni qoʻlga kiritgan. Nykänen, shuningdek, Xolmenkollen changʻi festivalida ikki marta (1982-yil, 1985-yil) changʻida sakrash musobaqasida gʻolib boʻlgan. 1987-yilda Nykänen Xolmenkollen medali bilan taqdirlangan (Hermann Vaynbux bilan birgalikda).

2008-yil 28-fevralda changʻidan sakrash boʻyicha faxriylar oʻrtasidagi Xalqaro profesionallar chempionatida gʻolib boʻlgan.

 Beshta jahon rekordiga ega yagona shaxs 
1984-yil 16-martda ikki marta 182 metr (597 fut) balandlikda changʻida sakrash boʻyicha jahon rekordini oʻrnatgan. Ertasi kuni esa 185 metr (607 fut)ga uchib Oberstdorfdagi musobaqa tarixiga, Gʻarbiy Germaniyada nomini muhirlab qoʻygan.

1985-yil 15-martda 187 metr (614 fut) va 191 metr (627 fut) balandlikda changʻida sakrash boʻyicha ikkita jahon rekordini oʻrnatgan, ikkalasi ham Yugoslaviyaning Planitsa shahridagi Velikanka Bratov Gorishekda majmuasida analga oshirilgan.

 Olimpiya oʻyinlari 

 Turnir jadvali 
Tadbir Oddiy tepalik Katta tepalik Jamoaviy 1984-yil Sareyevo Kumush Oltin Yoʻq1988-yil Kalgari Oltin Oltin Oltin

 Jahon chempionati 

 Turnir jadvali 
Mavsum Umumiy natijalar   1980—1981-yil 26 — Yoʻq 1981—1982-yil 4 11 Yoʻq 1982—1983-yil Yoʻq 1983—1984-yil Yoʻq 1984—1985-yil Yoʻq 1985—1986-yil — Yoʻq 1986—1987-yil 6 65 Yoʻq 1987—1988-yil Yoʻq 1988—1989-yil 9 Yoʻq 1989—1990-yil 19 16 Yoʻq 1990—1991-yil — — —

 Changʻida sakrash boʻyicha jahon rekordlari 
Matti jami beshta jahon rekordini oʻrnatgan, bu tarixdagi changʻichilar orasida eng koʻpi hisoblanadi.
Sana Tepalik Manzil Metr Ballar 1984-yil 16-mart Heini-Klopfer-Skiflugschanze K182 Oberstdorf, Gʻarbiy Germaniya 182 597 1984-yil 16-mart Heini-Klopfer-Skiflugschanze K182 Oberstdorf, Gʻarbiy Germaniya 182 597 1984-yil 17-mart Heini-Klopfer-Skiflugschanze K182 Oberstdorf, Gʻarbiy Germaniya 185 607 1985-yil 15-mart Velikanka bratov Gorišek K185 Planitsa, Yugoslaviya 187 614 1985-yil 15-mart Velikanka bratov Gorišek K185 Planitsa, Yugoslaviya 191 627

 Shaxsiy hayoti 
Nykänen olti marta uylangan:

Tiina Hassinen (1986—1988-yillar), bir oʻgʻil bor.

Pia Hynninen (1989—1991-yillar), bir qizi bor.

Sari Paanala (1996—1998-yillar) (Nykänen shu nikoh paytida familiyasini Paanalaga oʻzgartirgan)

Mervi Tapola (2001—2003-yillar, 2004—2010-yillarda qayta turmush qurgan)

Pia Talonpoika (2014 -vafotiga qadar).

 Manbalar