Qorabogʻ jangi

Qorabogʻ janggi 1469-yil 4-fevralda Uzun Hasan boshchiligidagi Oq qoʻyunli va Abu Said Mirzo boshchiligidagi Movarounnahr temuriylari oʻrtasida boʻlib oʻtgan, Natijada Abusaid Mirzo magʻlubiyatga uchragan, qamoqqa olingan va qatl etilgan. Jangdan soʻng temuriylar Iroq va gʻarbiy Eronni oʻz saltanatiga qaytarishga umidlarini abadiy yoʻqotdilar.

 Jang tafsiloti 
Jahonshoh boshchiligidagi Qora qoʻyunli (Qora qoʻyunli turkman) va Uzun Hasan boshchiligidagi Oq qoʻyunlui (Oq qoʻylunli turkman) oʻrtasidagi toʻqnashuv XV asrda hal qiluvchi burilish yasadi. Jahonshoh hukmronligi davrida Qoraqoʻyunli hududi eng katta hududga yetib bordi, jumladan, Anadoludagi ulkan yerlar, hozirgi Iroqning koʻp qismi, Markaziy Eron va hatto oxir-oqibat Kirmon . U va undan oldingilar Samarqand temuriylarining vassallari edilar. Biroq 15-asr oʻrtalariga kelib Jahonshoh Xurosondagi temuriylar hokimiyatining zaifligini tan olib, 1458-yil yozida uni bosib oldi. Samarqandning temuriy hukmdori Abu Said Mirzo bu istiloga toqat qilolmadi. Jahonshoh Hirotni qoʻlga kiritgach, oʻzining Qoraqoʻyunlu podsholigining bosimi va Oqqoʻyunlu Uzun Hasanning tobora kuchayib borayotgan tahdidi tufayli qiyin ahvolga tushib qoldi va uni ushlab tura olmadi. U oʻz davlatining chegaralarini Abusaid Mirzo hududlari hisobiga kengaytirmoqchi edi lekin  Abu Said Mirzo bilan boʼlgan jangda magʻlubiyatga ucharadi.  Shu sababli Jahoshoh Sulton Abusaid Mirzo bilan Muzokaralar olib  borishga majbur boʻlgan va muzokaralardan soʻng Jahonshoh hududiy demarkatsiyani Shohrux davriga qaytarishga rozi boʻlgan (Jahonshoh Iroq-i Arabni , Abu Said esa Iroq-i Ajamni va Xurosonni ushlab turgan). Shunday qilib, Xuroson, Fors, Kirmon, Eron, Iroq-i Ajam  Mozandaron va Jurjon temuriylarga qaytarildi va Abu Said Mirzo qaytib kelib, 1458-yil 22-dekabrda Hirotni ikkinchi marta egalladi

Uzun Hasan oʻz navbatida Temurning oʻzi tomonidan hududga olib kelingan temuriylarga sodiqligini eʼtirof etgan. Uzun Hasan yaqinda Diyarbakirda Sharqiy Anadoluda taxtga daʼvogarlarini magʻlub etganidan soʻng ustunlikka erishgan edi. U Usmonli saltanati va Qoraqoʻyunlularning tahdidlariga duch keldi va ularga qarshi keng koʻlamli yurishlarda ashaddiy jangchi sifatida shuhrat qozondi. Jahonshoh 1467-yil 30-oktabr (yoki 11-noyabr)da hozirgi Turkiyaning Chapakchur sanjagi yaqinidagi Chapakchur jangida Jahonshoh Uzun Hasan tomonidan magʻlubiyatga uchradi. Uzun Hasan jadallikni davom ettirdi va Marandda Jahon Shoning oʻgʻli Hasan Alini magʻlub etdi.

Hasan Ali Xurosonga qochib, oʻsha paytda Marvda turgan Abu Said Mirzodan yordam soʻradi. Uzun Hasan bu rivojdan xavotirlanib, temuriylar podshosiga oʻz xonadonining temuriylarga doimiy sodiqligini, Qoraqoʻyunluning bevafoligini eslatib xat yozadi. Ammo Abu Said Mirzoning Uzun Hasanning niyati haqida oʻziga xos mulohazalari bor edi. U ham oʻz hududini bobosi Temurning shon-shuhratiga yetib borishini orzu qilgan. U Yaqin Sharqqa bostirib kirish uchun Hasan Alini taxtga qaytarish asosidan foydalanishni oʻyladi. Keyingi ekspeditsiya sharq tarixida mashhur boʻlib, uni Bobur (Abu Said Mirzoning nabirasi) Iroq-i Ajam falokati nomi bilan tez-tez tilga oladi.

 Jang 
Abu Said Mirzo oʻz yoʻlida mamlakatni boʻysundirgan qudratli qoʻshin bilan Iroq-i Ajam Ozarbayjoniga yoʻl oldi. U ikkita otryad yubordi; biri Iroq-i Ajamni, ikkinchisi Forsni egallash uchun. U Ozarbayjon tepaliklari orasidan Ardabil va Tabriz tomon yurarkan, Uzun Hasan oʻzining muvaffaqiyatidan xavotirlanib, tinchlik soʻrab sudga bir necha marta elchixonalar yubordi, ammo Abu Said Mirzo turkmanni uning huzurida boʻlishini va avlodi oldida oʻzini kamtar boʻlishini talab qilgani behuda edi. Temur.

Uzun Hasan boʻysunishdan bosh tortdi va oʻzini oʻlka toʻl-koʻl boʻlgan togʻlar va toʻqnashuvlarga olib bordi va temuriylarni taʼqib qilish va rizqini uzishda tinmay qoʻshinlarini ishga soldi, dalada uchrashishdan ehtiyotkor boʻldi. Qilich erisha olmagan narsa ocharchilik bilan yakunlandi. Uzun Hasan Abu Said mirzoni qishki ahmoqona ishda yetaklagan edi. Abu Said Mirzoning koʻp sonli qoʻshini qish uchun mablagʻ yetishmasligi hamda oziq-ovqat zahiralarining kamayishi bosimidan aziyat cheka boshladi. 14 kun podshoh otlarida arpa yoʻq edi, natijada askar va zobitlar Abu Said Mirzoni xavotirga solib, koʻp boʻlib sahroga keta boshladilar. Qoʻshin parchalanib ketgan Abu Said Mirzo qochib ketayotganda xavfsizlik izlashga majbur boʻldi. Ammo 873-yil 22-rajab yoki (1469-yil 4-fevral) Uzun Hasanning oʻgʻillari yoki ularning odamlari taʼqib qilib, asirga olingan. Abu Said Mirzoning qudratli qoʻshini orasidan bir qanchasi oʻz uylariga qaytdi. Koʻp qismi uzoq vaqt chekinish paytida asirga olingan yoki oʻldirilgan.

 Oqibati 
Oradan uch kun oʻtgach, Abu Said Mirzo Uzun Hasanning ittifoqchisi boʻlgan Shohruhning nevarasi Yodgor Muhammad Mirzoga topshirildi. Yodgor Muhammad Mirzo Abu Said Mirzoning katta buvisi Gavhar Shodni oʻldirganligi bahonasida yo boshini kesib yoki zaharli oʻldirdi. Keyinchalik 1469-yilda Uzun Hasan Yodgor Muhammad Mirzoni Abu Saidning vorisi deb eʼlon qilib, unga oʻsha paytda Sulton Husayn Boyqaro nazorati ostida boʻlgan Xurosonni egallashi uchun qoʻshinlar bilan taʼminladi. Temuriylarning magʻlubiyati hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻldi. Bu koʻplab davlatlarga parchalanib ketgan Temuriylar saltanatiga soʻnggi zarba berdi. Temuriylar saltanati oxir-oqibat ikki qismga, Xuroson va Transoxaniyaga va ularga tutash viloyatlarga boʻlindi. Poytaxti Hirot boʻlgan Xurosondagi hokimiyat Sulton Husayn Boyqaro qoʻliga oʻtdi; Holbuki, Maovarunnahr Abu Said Mirzoning toʻrt oʻgʻli oʻrtasida boʻlingan, yaʼni;

 Sulton Ahmad Mirzo, Samarqand , Buxoro,Shohruhiya, Sayram, Toshkent, va Shimoliy Xorazm Hukumdori boʻlgan. keyinchalik ukasi Umarshayx Mirzo II ni yengib Andijon Fargʻona va Namanganni egallagan.
 Balx, Qunduz, Xatlon, Chagʻoniyon, Badaxshon va Hisor podshosi Sulton Mahmud Mirzo
 Ulugʻbek Mirzo II, Kobul va  Gʻazna  shohi bir muddat Qandahor va Balxni boshqargan.
 Umar Shayx Mirzo II, Fargʻona Andijon Namangan Margʻilon va Xoʻjand podshosi

Bu viloyatlar hukmdorlari bir-biri bilan tez-tez urushib turishgan.

 Foydalanilgan adabiyotlar 

Turkum:Qorabogʻ
Turkum:Temuriylar imperiyasi ishtirokidagi janglar