Chili — Yaponiya munosabatlari

Chili — Yaponiya munosabatlari Chili va Yaponiya oʻrtasidagi ikki tomonlama diplomatik munosabatlardir. Davlatlar Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorlik tashkiloti, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti va Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzo.

 Mamlakatni taqqoslash 
  Chili  Yaponiya Bayroq Gerb157x157px157x157px Aholisi 17,37 million 127,11 million (2015)平成27年国勢調査人口速報集計　結果の概要 — 2016年2月26日 Hududi 756,10 ming km² 377 972 ming km²日本の統計2016 第1章～第29章 | 総務省統計局 Poytaxti Santyago Tokio Hukumat Unitar prezidentlik respublikasi Demokratik parlament tizimi Rasmiy tili Ispan tili Yapon tili Rasmiy dini 63 % xristianlik: −45 % Rim-katolik, −15 % protestant, −3 % Boshqa xristianlar; 36 % dinsiz, 1 % boshqalar Rasmiy din yoʻq YaIM (nominal) 317.594 milliard dollar (2022) (aholi jon boshiga 13,42 ming dollar) 5,819,969,540,000 dollar (2019) (aholi jon boshiga 34,52 ming dollar)The World Bank　GDP (current US$) — Japan Inson taraqqiyoti indeksi 0,832 0,903 Xalqaro qoʻngʻiroq kodi +56 +81

 Tarixi 
Mamlakatlar oʻrtasidagi dastlabki aloqalar Akapulkodan Manilagacha boʻlgan hududdagi ispan savdogarlari, shuningdek, ispan missionerlari orqali amalga oshirilgan boʻlishi mumkin. Manilada ispanlar yapon savdogarlari bilan savdo qilishgan va bu mahsulotlarni Lotin Amerikasiga olib kelishgan (Chili oʻsha paytda Ispaniya imperiyasining bir qismi edi). 1818-yilda Chili Ispaniyadan mustaqilligini eʼlon qildi. 1860-yilda birinchi yapon kemasi Chilining Valparaiso portiga etib keldi. 1868-yil oktyabr oyida Yaponiya Meidzi inqilobi davriga kirdi va oʻnlab yillik izolyatsiyadan soʻng boshqa davlatlar bilan diplomatik aloqalar oʻrnata boshladi. 1890-yilda Chili Yaponiyaning port shahri Yokogamada konsullik ochdi.

1894-yilda Chili Yaponiyaga Esmeralda III nomli harbiy kemani sotdi, keyinchalik uning nomi Izumi deb oʻzgartirildi. 1897-yil sentabrda mamlakatlar oʻrtasida doʻstlik, savdo va dengizchilik shartnomasi imzolangandan soʻng rasmiy ravishda diplomatik munosabatlar oʻrnatildi. Oʻsha yili Chili Tokioda oʻz vakolatxonasini ochdi va ikki yil oʻtgach, birinchi Chili elchisi Yaponiyaga keldi va imperator Meydziga ishonch yorliqlarini topshirdi. 1909-yilda Yaponiya Santyagoda diplomatik vakolatxonasini ochdi.

1943-yil yanvar oyida Chili Ikkinchi Jahon urushi paytida Axis va ularning ittifoqchilari bilan diplomatik munosabatlarni uzdi, faqat Germaniya va Italiyaga urush eʼlon qildi. Chili 1943-yilda u Yaponiya fuqarolarini qamoqqa olishni boshlagan boʻlsa ham 1945-yil aprel oyida Yaponiyaga urush eʼlon qildi. Koʻpgina Lotin Amerikasi mamlakatlari singari, Chili ham bu urushda qatnashmadi. 1952-yilda mamlakatlar oʻrtasida diplomatik munosabatlar tiklandi.

1959-yilda Nobusuke Kishi Chiliga tashrif buyurgan birinchi Yaponiya Bosh vaziri boʻldi. Chilida demokratik boshqaruv tiklangach, Patrisio Aylvin 1992-yilda Yaponiyaga tashrif buyurgan birinchi Chili prezidenti boʻldiBilateral relations between Chile and Japan (in Spanish). Mamlakatlar oʻrtasida koʻplab oliy darajadagi tashriflar amalga oshirilgan. Chili va Yaponiya birinchi boʻlib Trans-Tinch okeani hamkorligiga (Tinch okeani mintaqasining boshqa oʻnta davlati bilan yaqin hamkorlik toʻgʻrisida bitim) kirdilar. Qoʻshma Shtatlar 2017-yil yanvar oyida kelishuvdan chiqdi, Chili va Yaponiya qolgan toʻqqiz mamlakat bilan 2018-yil mart oyida SantyagodaCSIS: From TPP to CPTPP keng qamrovli keyingi Trans-Tinch okeani hamkorlik shartnomasini imzoladilar.

2017-yil sentabr oyida mamlakatlar diplomatik munosabatlarning 120 yilligini nishonladi. Yaponiya valiahd shahzodasi Fumixito tantanalarda qatnashish uchun Chiliga 10 kunlik tashrif buyurdi.

 Xalqaro tashkilotlarda hamkorlik 
Chili — Yaponiya bir qator xalqaro tashkilotlarga aʼzodir, jumladan:

Tashkilot bayrogʻiTashkilot nomiChilining qoʻshilish sanasiYaponiyaning qoʻshilish sanasi border|center|60pxJahon Savdo Tashkiloti ?? border|center|60pxXalqaro moliya korporatsiyasi1957-yil 15-aprel1956-yil 20-iyul border|center|60pxBirlashgan Millatlar Tashkiloti1945-yil 24-oktabr1956-yil 18-dekabr border|center|60pxXalqaro elektraloqa ittifoqi1908-yil1879-yil 29-yavar border|center|60px	Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki1945-yil 31-dekabr1952-yil 13-avgust border|center|60pxOsiyo Tinch okeani iqtisodiy hamkorlik forumi1994-yil 11-noyabr 1989-yil 6-noyabr border|center|60pxKonsultativ nizolarni hal qilish xalqaro markazi1991-yil 24-oktabr1967-yil 16-sentabr border|center|60pxKoʻp tomonlama investitsiyalarni kafolatlash agentligi1988-yil 12-aprel1988-yil 12-aprel border|center|60pxYUNESKO 1953-yil 7-iyul1951-yil 2-iyul

 Yuqori darajadagi tashriflar 
Chilidan Yaponiyaga:

 Prezident Patrisio Aylvin (1992);
 Prezident Eduardo Frei Ruiz-Tagle (1994, 1995 va 1997);
 Prezident Rikardo Lagos (2003);
 Prezident Mishel Bachelet (2007 va 2018);
 Prezident Sebastyan Pinera (2010 va 2012).

Yaponiyadan Chiliga:

 Bosh vazir Nobusuke Kishi (1959);
 Shahzoda Xitachi (1993 va 1997);
 Bosh vazir Ryutaro Xashimoto (1996);
 Bosh vazir Junichiro Koidzumi (2004);
 Bosh vazir Shinzo Abe (2014);
 Valiahd shahzoda Fumixito (2017).

 Shartnomalar 
Mamlakatlar oʻrtasida bir qancha ikki tomonlama shartnomalar imzolangan, jumladan: Doʻstlik, savdo va dengizchilik shartnomasi (1897); Tinchlik shartnomasi (1951); Texnik hamkorlik shartnomasi (1978); Chilida Yaponiya xalqaro hamkorlik agentligini tashkil etish toʻgʻrisidagi bitim (1988); Ikki davlat oʻrtasida texnik hamkorlik boʻyicha Yaponiya koʻngillilar dasturini taʼsis etish toʻgʻrisidagi bitim (1996); Chili oʻrmon ekotizimlarida uglerod chiqindilarini baholash toʻgʻrisidagi bitim (2005) va ikki tomonlama soliqqa tortish va soliq toʻlashdan boʻyin tovlashning oldini olish toʻgʻrisidagi bitim (2016)Bilateral Agreements and Treaties between Chile and Japan (in Spanish) va hokazo.

 Savdo aloqalari 
2006-yilda mamlakatlar Erkin savdo shartnomasini imzoladilar. Shartnoma 2007-yil noyabr oyida kuchga kirgan. 2017-yilda mamlakatlar oʻrtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 8,3 milliard AQSH dollarini tashkil etdi. Chilining Yaponiyaga eksporti: mis va mis rudalari, baliq (losos va alabalık), yogʻoch chiplari, litiy va molibden. Yaponiyaning Chiliga eksporti: avtomobillar va avtomobil ehtiyot qismlari, shinalar, qurilish va togʻ-kon uskunalari. 2016-yilda Yaponiyaning Chiliga toʻgʻridan-toʻgʻri sarmoyasi 237 million AQSh dollarini tashkil etdiJapan-Chile Relations (Basic Data). Chilida Honda, Sony, Toshiba, Nissan, Komatsu va Toyota kabi bir nechta transmilliy yapon kompaniyalari mavjud.

 Diplomatik missiyalar 

 Chili Tokioda elchixonasiga egaEmbassy of Chile in Tokyo.
 Yaponiyaning Santyagoda elchixonasi bor.

 Manbalar 

Turkum:Yaponiyaning ikki tomonlama aloqalari
Turkum:Chilining ikki tomonlama aloqalari
Turkum:Yaponiyaning tashqi siyosati
Turkum:Xalqaro munosabatlar