Lycoris radiata

Qizil o‘rgimchak nilufarframelessIlmiy tasniflashO‘simliklarYuksak oʻsimliklarGulli oʻsimliklarBir urugʻpallalilarAsparagalesAmaryllidaceaeAmaryllidoideaeLycorisL. radiataBinar nomiLycoris radiata(L’Hér.) Herb.Sinonimlar Amaryllis radiata L’Hér.
 Lycoris terracianii Dammann
 Nerine japonica Miq.
 Nerine radiata (L’Hér.) Sweet
 Orexis radiata (L’Hér.) Salisb.
Lycoris radiata, qizil oʻrgimchak nilufar, sehrli qizil nilufar, oʻlik gul yoki teng kunlik guli sifatida tanilgan, amaryllis oilasiga mansub o‘simlik. Asl vatani Xitoy, Koreya, Nepal va Yaponiya"Lycoris radiata (L’Hér.) Herb., Bot. Mag. 47: t. 2113, p. 5 (1819)". Plants of the World Online. Royal Botanic Gardens, Kew. 2022. Retrieved 12 November 2022., AQSH va boshqa mamlakatlarda naturalizatsiya qilingan. Seyshel orollarida va Ryukyu orollarida tabiiylashtirilganKew World Checklist of Selected Plant Families. U yozning oxirida yoki kuzda gullaydi.

 Tavsif 
Lycoris radiata — piyozboshli, koʻp yillik oʻsimlik. Odatda bo‘yi  gacha yetadi. Barglari parallel qirrali, uzunligi . Qizil gullar soyabon to‘pgulda joylashgan.

 Taksonomiya 
Lycoris radiataning taxminiy asl shakli L. radiata var sifatida tanilgan va faqat Xitoyda uchraydi. U diploid boʻlib, 11 juft xromosomaga ega (2N = 22). 33 xromosomaga ega boʻlgan, urugʻ bilan koʻpayish qobiliyatiga ega triploid shakllari L. radiata var deb nomlanadi. Bu turlar Xitoyda, shuningdek, Yaponiyada keng tarqalgan boʻlib, u yerdan Amerika va boshqa joylarga kiritilgan. Triploid shakllari steril boʻlib, faqat vegetativ, piyozchalar orqali koʻpayadi. Yapon triploidlari genetik jihatdan bir xil. Ular Yaponiyaga Xitoydan sholi bilan birga olib kelingan, degan taxminlar bor.

 Kultivatsiya 
O‘simlik Amerika Qoʻshma Shtatlariga birinchi marta 1854-yilda, yapon portlari AQSh savdosi uchun ochilganda olib kelingan. Botanikaga qiziquvchi kapitan William Roberts qizil oʻrgimchak nilufarining uchta piyozchasini olib keldi. Piyozchalarni uning jiyani yerga ekdi, o‘simliklar kuz mavsumidagi birinchi yomgʻiridan keyin yaxshi gullashmadi. Oʻshandan beri oʻsimliklar Shimoliy Karolina, Texas, Oklaxoma va AQShning boshqa janubiy shtatlarida naturalizatsiya qilingan. Yapon navlari steril triploidlar boʻlganligi sababli, kiritilgan oʻsimliklar ham steril bo‘lgan va faqat piyozchalarni boʻlish bilan koʻpayadi.
Lycoris radiata Angliya kabi mamlakatlarda sovuqqa chidamli emas va shuning uchun faqat issiqxonalarda oʻstiriladi. Piyozchalarni quruq muhitda  gacha bo‘lgan haroratda saqlash mumkin. Bahorda toʻliq quyoshda, yaxshi quritilgan tuproqda 20 sm chuqurlikda har bir piyozcha butun holda ekiladi. Oʻsimliklar yoz oxirida yoki kuzning boshida gullay boshlaydi.

 Foydalanish va afsonalar 
Lycoris radiata piyozchalari zaharli hisoblanadi. Piyozchalar asosan Yaponiyada qoʻllanadi. Ular zararkunandalar va sichqonlar yaqinlashmasligi uchun guruch maydonlari, uylar atrofiga qo‘yib chiqiladi. Shuning uchun ularning aksariyati daryolar atrofida oʻsadi. Lycoris radiata ning yaponcha umumiy nomi  tom maʼnoda „higan guli“ (Sanzu daryosining boshqa qirgʻogʻi yoki kuzgi tengkunlik atrofidagi buddist bayrami) degan maʼnoni anglatadi.

Yaponiyada qizil oʻrgimchak nilufarlari kuzning kelishini anglatadi. Lycoris radiata ning yana bir mashhur yaponcha nomi . U Yaponiyada uning 1000 dan ortiq mahalliy nomlari bor.

Koʻpgina buddistlar bu o‘simlikni qabrlarga ekishadi, chunki bu oʻliklarga hurmat koʻrsatish ramzidir. Odamlar, qizil oʻrgimchak liliyalarni oʻlim bilan bogʻliq boʻlganligi sababli, hech qachon bu gullardan yasalgan guldastani sovg‘a qilmaslik kerak, deb hisoblashadi.

Bu qip-qizil gullar odatda kuzgi teng kunlik vaqtida qabristonlar yaqinida gullaganligi sababli, ular Lotus Sutraning xitoy va yapon tarjimalarida doʻzaxda oʻsadigan mash’um gullar sifatida tasvirlangan (xitoycha: língì).

Baʼzi rivoyatlarda aytilishicha, siz boshqa uchratmasligingiz mumkin boʻlgan odamni koʻrganingizda, bu gullar gullaydi. Ehtimol, bu qaygʻuli afsonalar tufayli yaponlar koʻpincha bu gullarni dafn marosimlarida ishlatishadi.

 Manbalar 

Turkum:Bir pallali oʻsimliklar
Turkum:Yaponiya o'simliklari
Turkum:Xitoy o'simliklari
Turkum:Bog‘ o‘simliklari
Turkum:Koreya o‘simliklari