Kavkaz imomligi

Kavkaz imomligi (imomati) (arab: إِمامة قفقاز), Shimoliy Kavkazda 19-asr boshlari va oʻrtalarida Dogʻiston va Checheniston imomlari tomonidan Kavkaz urushi davrida Rossiya imperiyasiga qarshi kurashish uchun tashkil etilgan davlat boʻlib, u yerda Rossiya aloqa xavfsizligini taʼminlash maqsadida Kavkazni bosib olishga harakat qilgan.

 Tarixi 
Imomat 1828-yilda Gʻozi Muhammad tomonidan asos solingan. Hamza Bek 1832-yilda imom boʻldi. 1834-yilda Hamza Bek oʻldirilgach, Shayx Shamil imomlik qiladi. Imomiyat Shayx Shamil davrida oʻzining eng keng chegarasiga yetdi va Dogʻiston, Checheniston va Ingushiyaning baʼzi hududlarini oʻz ichiga oldi.

Gʻarbiy Kavkazdagi Adigeyni Shayx Shamilning noibi boshqargan, Shayx Shamil esa 1859-yilgacha davlatni boshqargan. 1859-yilda davlat Rossiya imperiyasi tasarrufiga oʻtdi. Oktyabr inqilobidan keyin Shayx Shamil noiblaridan birining oʻgʻli Najmiddin imomatni qayta tiklashga urindi, ammo Rossiyadagi fuqarolar urushi davrida Qizil Armiya tomonidan uyushtirilgan intervensiya natijasida Sovet Ittifoqi imomiyat boshqaruvini olib tashladi.

 Kengayish 
Urush paytida imomlik boshqa musulmon qabilalari tomonidan qoʻllab-quvvatlanib, oxir-oqibat Imom Shamil imomligi davrida Checheniston, Ingushetiyaning bir qismi va Dogʻistonning qolgan qismi bilan birlashdi. Gʻarbiy qabilalar, ya’ni adigelar Shamil hukmronligi davrida ham imomat qoʻliga oʻtadilar, biroq Shomilning sharqiy va gʻarbiy qabilalari oʻrtasida oʻtirgan kabardinlar va osetinlar timsolida muammo yuzaga keldi, shuning uchun bu qabilalar, asosan, boshqarildi.

 Siyosat 
Imomat oʻta militaristik davlat boʻlib, u tashkil topganidan beri urushda edi. Uning siyosati doimo islomni yanada rivojlantirish yoki Kavkaz urushi bilan bogʻliq edi. Shunday qilib, uning kengashida oʻtirgan yagona odamlar musulmon olimlari yoki harbiy noiblar boʻlgan.

 Toʻrtinchi imomat 
1917-yilgi rus inqilobidan keyin 1918-yil mart-aprel oylarida Turkiya yordami bilan imomiyatni tiklashga urinish Shamilning noiblaridan biri Najmiddin Hotso tomonidan amalga oshirildi. Bu nom Dogʻistonning Gotso qishlogʻidan kelib chiqqan (u podshoh tomonidan zodagonlik bilan taqdirlangan). U Shimoliy Kavkazning toʻrtinchi imomi deb eʼlon qilindi va Sovetlar tomonidan imomat magʻlubiyatga uchradi. Hotso faqat Dogʻistonda qoʻllab-quvvatlandi va u yerda u oʻz kurashini davom ettirdi (Ayni paytda Chechenistonda turli eʼtiqoddagi Shimoliy Kavkaz millatchilari xuddi shunday ruslarga qarshi partizan urushiga kirishdi). Har ikki isyon ham nihoyat 1925-yilda bostirildiDunlop.

 Adabiyotlar 

 Kaziyev, Shapi . Imom Shomil. "Molodaya gvardiya" nashriyotlari. Moskva, 2001, 2003, 2006, 2010-yillar
 Kaziyev, Shapi . Axoulgo . 19-asrdagi Kavkaz urushi . Tarixiy roman. "Epoch", nashriyot uyi. Maxachqalʻa, 2008-yil. ISBN 978-5-98390-047-9
 Derluguian, G (2005). „Uchinchi bob: tarixiy shakllanish“ Noxchilarning jahon tarixi (https://web.archive.org/web/20091229135530/http://www.yale.edu/agrarianstudies/papers/11noxchi.pdf)
 Cahoon, B (2002) „Janubiy va Kavkaz: Dogʻiston“ Rossiya fuqarolar urushi siyosati (http://www.worldstatesmen.org/Russia_war.html)

 Manbalar