Kanada — Turkiya munosabatlari

Kanada — Turkiya munosabatlari Kanada va Turkiya oʻrtasidagi ikki tomonlama diplomatik munosabatlardir.

Har ikki davlat G20, NATO, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti, Yevropada Xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti, Birlashgan Millatlar Tashkiloti va Jahon Savdo Tashkilotiga aʼzodir.

 Tarixi 
Birinchi turk muhojirlari Kanadaga XIX asr oxirida oʻsha paytdagi Usmonlilar imperiyasidan kelgan. 1922-yilda, mustaqillikka erishganidan koʻp oʻtmay, Kanada Buyuk Britaniyaga birinchi tashqi siyosat mandatini berdi. Ikki davlat oʻrtasidagi birinchi rasmiy aloqa 1943-yilda Turkiya hukumati Ottavaga 1944-yilda doimiy elchixonani ochish niyati haqida xabar berganida sodir boʻlgan. Kanada ham 1947-yilda Anqarada elchixona ochgan.

Sovuq urush davrida ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlar birinchi navbatda NATO doirasida harbiy va xavfsizlik sohasidagi hamkorlik asosida rivojlangan. 1985-yil mart oyida Arman inqilobiy armiyasining uch nafar aʼzosi Turkiyaning Ottavadagi elchixonasiga hujum qilib, elchi va elchixonadagi yana bir necha kishini garovga olgan. Hujumchilar Turkiyaning arman genotsidini tan olishini istashgan. Toʻrt soatdan keyin garovga olinganlar sogʻ-salomat qoʻyib yuborilgan, qurollangan odamlar esa politsiya nazoratiga olingan. Bu oxirgi uch yil ichida armanlarning Ottavadagi turk diplomatik xodimlariga uchinchi hujumi hisoblanadi.

2004-yilda Kanada parlamenti armanlar genotsidini rasman tan oldi. Kanadaning tan olinishi ikki davlat oʻrtasidagi ikki tomonlama munosabatlarga salbiy taʼsir koʻrsatdi.

Ikki davlat rahbarlari o‘rtasida ko‘plab oliy darajadagi tashriflar bo‘lib o‘tgan. 2010-yil iyun oyida Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘on Torontodagi G20 sammitida ishtirok etish uchun Kanadaga tashrif buyurgan. 2015-yil noyabr oyida Kanada Bosh vaziri Jastin Trudeau Antaliyada boʻlib oʻtgan G20 sammitida ishtirok etish uchun Turkiyaga tashrif buyurdi.

2019-yil iyun oyida Kanada va Turkiya oʻzaro savdo va investitsiya imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida Kanada va Turkiya rasmiylari va ishbilarmonlari oʻrtasida yillik uchrashuvlarni oʻtkazish uchun Qoʻshma Iqtisodiy va savdo qoʻmitasini tashkil etish boʻyicha oʻzaro anglashuv memorandumini imzoladi.

2019-yil 9-oktabr kuni Kanada tashqi ishlar vaziri Kristia Friland Kanada Turkiyaning Suriya shimoli-sharqidagi harbiy hujumini „qattiq qoralashini“ eʼlon qildi.

Ikkinchi Qorabogʻ urushi paytida Kanada neytral pozitsiyani egallagan, Turkiya esa Ozarbayjonni ochiq qoʻllab-quvvatlagan. Biroq, Kanada harbiy texnologiyasi Ozarbayjon harbiylari tomonidan tinch aholiga hujum qilgani aniqlangach, Kanada Ozarbayjonga qurol eksport qilishni toʻxtatdi, bu esa Kanadaning Turkiya tomonidan tanqid qilinishiga sabab boʻldi. Turkiya va Kanada oʻrtasidagi munosabatlar 2019-yilda Turkiyaning Suriyaga aralashuvidan soʻng yomonlasha boshlagan. Turkiya tomoni Kanadani Yamanga harbiy aralashuvda ishtirok etayotgan Saudiya Arabistoniga emas, Turkiyaga harbiy eksportni muzlatishi „ikki tomonlama standartlar“ni buzishda aybladi.

2021-yil 23-may kuni „Lill“ futbol klubi Burak Yilmaz, Yusuf Yozji va Jonatan David boshchiligidagi Fransiya Liga 1 chempionligini qo‘lga kiritdi. Kanada va Turkiya uchrashuvi ikki davlat munosabatlarining mustahkamligini yana bir bor isbotladi, chunki futbolchilar uchligi jami 38 uchrashuvda 36 ta gol urgan.

 Savdo aloqalari 
2019-yilda ikki davlat oʻrtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 2,4 milliard AQSH dollarini tashkil qildi. 350 dan ortiq Kanada kompaniyalari Turkiyaga, asosan, energetika, konchilik, axborot texnologiyalari va infratuzilma sohalariga sarmoya kiritmoqda.

 Qurol 
2019-yilda Kanada qurol eksportini bloklashga qaror qildi, chunki Turkiya Suriyaga hujumi paytida Kanada qurollaridan foydalangan, lekin cheklovlar keyinchalik yumshatilgan. Kanada 2021-yilda Turkiyaga eksport qilingan Kanada texnologiyasi va qurollari Ikkinchi Qorabogʻ urushida qoʻllangani va Turkiya Kanadaning tashqi siyosati va Kanadaga bergan yakuniy foydalanish kafolatlarini buzgani aniqlangach, cheklovlarni qayta joriy qildi. Turkiya bu harakat ikki tomonlama munosabatlarga taʼsir qilishi va ittifoqning birdamligiga putur etkazishini aytdi.

 Doimiy diplomatik vakolatxonalar 

 Kanadaning Anqarada elchixonasi va Istanbulda bosh konsulligi bor.
 Turkiyaning Ottavada elchixonasi va Monreal, Toronto va Vankuverda bosh konsulliklari bor.

 Manbalar 

Turkum:Turkiyaning ikki tomonlama aloqalari
Turkum:Kanadaning ikki tomonlama aloqalari
Turkum:Xalqaro munosabatlar