Shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati

Shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jahon chempionini aniqlash uchun har yili jahon chempionati oʻtkaziladi. Shaxmat boʻyicha jahon chempionati singari u ham FIDE tomonidan boshqariladi.

Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi tomonidan tan olingan koʻpgina sport turlaridan farqli oʻlaroq, shaxmat musobaqalari aralash (barchani oʻz ichiga oladi) yoki erkaklar va ayollarga oʻrtasidagi chempionatlarga boʻlinadiSee for instance the discussion in the Dutee Chand decision at the Court of Arbitration for Sport regarding the
International Association of Athletics Federations: . Ayollar shaxmatning aralash va ayollar oʻrtasida oʻtkaziladigan musobaqalarida qatnasha olishadiHandbook — FIDE Statutes . FIDE..

 Tarixi 

 Menchik davri 
Ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati FIDE tomonidan 1927-yilda shaxmat olimpiadasi bilan bir qatorda oʻtkaziladigan yagona turnir sifatida tashkil etilgan. Oʻsha turnir gʻolibi Vera Menchik erkaklar chempioni kabi maxsus huquqlarga ega emas edi. Aksincha, u barcha raqiblar kabi koʻp oʻyin oʻtkazib, unvonini himoya qilishi kerak edi. Menchik hayoti davomidagi barcha chempionatlarda qatnashib, chempionlik himoyasini muvaffaqiyatli amalga oshirgan (1930, 1931, 1933, 1935, 1937 va 1939).

 Sovet Ittifoqi shaxmatchilarining ustunligi (1950-1991) 
Menchik 1944-yilda Kentda Germaniya havo hujumi tufayli vafot etadi va bu paytgacha chempionlikni hech kimga bermagan edi. Keyingi chempionat 1949-50-yillarda boʻladi va Lyudmila Rudenko bu turnirda gʻalaba qozonadi. Shundan soʻng, umumiy chempionat tizimiga oʻxshash tizim qabul qilinadi. Unga koʻra amaldagi chempion bilan toʻqnash keladigan raqibni tanlash uchun bir qator nomzodlar oʻrtasidagi bellashuvlar oʻtkaziladi.

Birinchi marta bunday nomzodlar turniri 1952-yilda Moskvada oʻtkazilgan. Nomzodlar bahsida Elisaveta Bykova gʻalaba qozonadi va Rudenkoni 7 ta gʻalaba, 5 ta magʻlubiyat va 2 ta durang bilan magʻlub etib, chempionlikni qoʻlga kiritadi. Navbatdagi nomzodlar turnirida Olga Rubtsova gʻolib chiqadi. Biroq, FIDE Olga Rubtsova va Bykovaning oʻzaro chempionlik bahsi oʻrniga, chempionatni dunyoning eng kuchli uch oʻyinchisi oʻrtasida oʻtkazishga qaror qiladi. Rudenkodan yetti yarim ochko, Bykovadan esa bir yarim ochko oldinda boʻlgan Rubtsova 1956-yilda Moskvada gʻalaba qozonadi. Bykova 1958-yilda unvonni qaytarib oladi va 1959-yilda nomzodlar turniri gʻolibi Kira Zvorykinaga qarshi bahsda chempionlikni himoya qiladi.

Toʻrtinchi nomzodlar turniri 1961-yilda Vrnjacka Banjada boʻlib oʻtadi va gruziyalik Nona Gaprindashvili toʻliq ustunlik bilan gʻalaba qozonadi. U 10 ta gʻalaba, 6 ta durang va magʻlubiyatsiz oʻyin koʻrsatgan edi. Keyin u 1962-yilda Moskvada 7 ta gʻalaba va 4 ta durang bilan Bykovani magʻlub etib, chempion boʻladi. Gaprindashvili 1965-yil Riga va 1969-yil Tbilisi /Moskvada rossiyalik Alla Kushnirga qarshi oʻyinda chempionlik unvonini himoya qilgan. 1972-yilda FIDE ayollar chempionati uchun umumiy chempionat bilan bir xil tizimni joriy qildi: bir qator zonalararo turnirlar va undan keyin nomzodlar oʻyinlari boʻladi. Kushnir yana gʻalaba qozonadi va 1972-yilga kelib Rigada Gaprindashvili magʻlub boʻladi. Gaprindashvili 1975-yilda Pitsunda /Tbilisida gruziyalik Nana Aleksandriyaga qarshi so‘nggi bor chempionlikni himoya qilgan edi.

1976-1978-yillarda nomzodlar turnirida gruziyalik 17 yoshli Maya Chiburdanidze Nana Aleksandriya, Elena Axmilovskaya va Alla Kushnirni magʻlub etib, 1978-yilda Tbilisida boʻlib oʻtadigan finalda Gaprindashvili bilan toʻqnash keladigan, kutilmagan yulduz boʻldi. Chiburdanidze Gaprindashvilini mag‘lubiyatga uchratadi va chempionlikni qoʻlga kiritadi. Chiburdanidze 1981-yilda Borjomi /Tbilisida Aleksandriyaga qarshi, 1984-yilda Volgogradda Irina Levitinaga qarshi chempionlik unvonini himoya qilgan. Shundan so‘ng FIDE „Nomzodlar“ turniri tizimini qaytadan joriy qiladi. Nomzodlar bahsida avvalroq Chiburdanidzega mag‘lub bo‘lgan Axmilovskaya turnirda g‘alaba qozongan bo‘lsa-da, Sofiya-1986da Chiburdanidzega mag‘lub bo‘ladi.

 Postsovet davr (1991-2010) 
Chiburdanidzening chempionligi 1991-yilda Manilada tugaydi. U yerda yosh xitoylik yulduz Xie Jun Interzonalda hali ham faol boʻlgan Gaprindashvilidan keyin ikkinchi oʻrinni egallaydi. Nomzodlar turnirida Alisa Marich bilan durang oʻynagan va keyin tay-breykda Marichni magʻlub etganidan soʻng Chiburdanidzeni magʻlub etadi.

Aynan shu vaqt ichida Polgarlik opa-singillar Syuzan, Sofiya va Judit dominant oʻyinchilar sifatida paydo boʻladi. Biroq, ular ayollar chempionatidan koʻra ochiq turnirlarda qatnashishga afzal koʻrishar edi.

Syuzan Polgar oxir-oqibat ayollar turnirlarida ham qatnasha boshlaydi. U 1992-yilda Shanxayda boʻlib oʻtgan nomzodlar turnirida gʻolib chiqadi. Nomzodlar finalida turnirning eng yaxshi ikki ishtirokchisi oʻzaro toʻqnash kelishadi va Polgar va Ioseliani oʻrtasidagi 8 ta oʻyin, hatto ikkita tay-brekdan keyin ham durang natija qayd etiladi. Oxir-oqibat Loseliani gʻolib boʻladi va 1993-yil Monakodagi chempionatda Xie Jun ga 8½-2½ hisobida yutqazadi.

Keyingi siklda Polgar ustunlik qiladi. U nomzodlar turnirida Chiburdanidzeni osonlikcha magʻlub etadi (5½-1½) va 1996-yil Jaenda amaldagi chempion Xie Junni 4½-8½ hisobida magʻlub etadi.

1997-yilda rossiyalik Alisa Galliamova va xitoylik Xie Jun birinchi va ikkinchi oʻrinni egallashadi. Ammo Galliamova final uchrashuvini butunlay Xitoyda oʻtkazishdan bosh tortadi va natijada FIDE yoʻllanmani Xie Junga beradi.

Bu orada Polgar birinchi farzandini dunyoga keltiradi. U oʻyinni keyinroqqa qoldirishni soʻraydi, ammo FIDE rad javobini beradi. Oxir-oqibat Galliamova va Xie Jun oʻrtasida chempionat oʻtkaziladi. Chempionat Tataristonning Qozon va Xitoyning Shenyan shaharlarida bo‘lib o‘tadi. Chempionatda Xie Jun beshta g‘alaba, uchta mag‘lubiyat va yetti durang bilan g‘alaba qozonadi.

2006-yilda unvon Xitoyga qaytadi. Yangi chempion Syu Yuxua boʻladi va u chempionat vaqtida homilador edi.

2008-yilda unvon rossiyalik grossmeyster Aleksandra Kostenyukga nasib etadi. U finalda xitoylik vunderkind 14 yoshli Xou Yifanni 2½-1½ hisobida magʻlub etadi.

2010-yilda unvon yana Xitoyga qaytadi. Avvalgi chempionatda ikkinchi o‘rinni egallagan Xou Yifan 16 yoshida ayollar o‘rtasidagi eng yosh jahon chempioniga aylanadi. U oʻz hamyurti Ruan Lufeyni 2:2 (klassik) va 3:1 (tezkor pley-off) hisobida magʻlubiyatga uchratdi.

 Yillik turnirlar (2010-2018) 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Women%27s_World_Chess_Championship_Tirana_2011.jpg/250px-Women%27s_World_Chess_Championship_Tirana_2011.jpg|thumb|250x250px| Ayollar oʻrtasida shaxmat boʻyicha jahon chempionati, Tirana 2011-yil
2010-yildan boshlab shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati har yili oʻzgaruvchan shakllarda oʻtkaziladi. Juft yillarda 64 oʻyinchidan iborat knockout formati, toq yillarda esa faqat ikkita oʻyinchi ishtirokida klassik oʻyin oʻtkaziladiRegulations for the Womenʼs World Chess Championship Cycle. FIDE.. 2011-yilgi chempionat 2010-yil chempioni Xou Yifan va 2009-2011 yillardagi FIDE ayollar Gran-prisi gʻolibi oʻrtasida boʻlib oʻtadi. Xou Yifan Gran-prini qoʻlga kiritganligi sababli, uning raqibi ikkinchi oʻrinni egallagan Koneru Xumpi edi„Regulations and Bidding Procedure for the Womenʼs Grand-Prix 2009-2010“. FIDE. 30 July 2008. Retrieved 10 October 2019.

2011-yilda Xou Yifan 2011-yilda Tirana (Albaniya) shahrida boʻlib oʻtgan ayollar oʻrtasidagi shaxmat boʻyicha jahon chempionatida Koneru Xumpiga qarshi oʻtkazilgan oʻyinda jahon chempioni unvonini muvaffaqiyatli himoya qiladi. Xou Yifan 7 ta oʻyinda 3 ta gʻalaba va 5 ta durang oʻynab chempionlikni qayta qoʻlga kiritadi.

Hou Yifan Xanti-Mansiyskda shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi 2012-yilgi jahon chempionatida ikkinchi raunddayoq magʻlubiyatga uchraydi. Turnirda 30-o‘rinni egallagan Anna Ushenina finalda Antoaneta Stefanovani 3½-2½ hisobida mag‘lub etib chempion boʻladi.

2013-yilgi shaxmat bo‘yicha ayollar o‘rtasidagi jahon chempionati amaldagi chempion Anna Ushenina va 2011-2012-yilgi FIDE Gran-prisini qo‘lga kiritgan Xou Yifan o‘rtasida boʻlib oʻtadi. 7 ta oʻyindan soʻng Xou Yifan 5,5:1,5 hisobida gʻalaba qozonib, chempionlikni qaytarib oladi.

Hou 2015-yilgi ayollar oʻrtasidagi shaxmat boʻyicha jahon chempionatida oʻz unvonini himoya qilishdan bosh tortganidan soʻng, finalda Mariya Muzychuk Natalya Pogoninani magʻlub etib, yangi chempion boʻladi.

2016-yilda ayollar o‘rtasidagi shaxmat bo‘yicha jahon chempionatida Hou Yifan Muzychukni 6:3 hisobida mag‘lub etib, 4-marta ayollar oʻrtasida jahon chempionati chempioni boʻladi.

Keyingi yili Tan Zhongyi 2017-yilgi ayollar oʻrtasidagi shaxmat boʻyicha jahon chempionatida Anna Muzychukni magʻlub etadi.

Tan 2018-yilgi ayollar o‘rtasidagi shaxmat bo‘yicha jahon chempionati bahsida Ju Venjunga qarshi oʻyinda magʻlubiyatga uchrab, unvonini yo‘qotadi.

 Match formatiga qaytish 
Turli xil mezbonlik va vaqt muammolari tufayli, chempionatlar soʻnggi yillarda moʻljallangan yillik taqvimdan farq qila boshlaydiFIDE General Assembly Agenda (5.20.8). Match formatiga qaytish maqsadida FIDE 2018-yilda ikkinchi jahon chempionatini oʻtkazadi.

2018-yilgi chempionat turniridan soʻng FIDEning yangi prezidenti Arkadiy Dvorkovich chempionatning faqat match formatiga qaytarilishini maʼlum qiladi. Uning soʻzlariga koʻra, har yili yaratilgan turli xil chempionlar umuman chempionlik unvonini obroʻsizlantiradi. Aleksandra Goryachkina 2019-yil iyun oyida bo‘lib o‘tgan „Nomzodlar“ turnirida jahon chempionatiga chiqish yoʻllanmasini qoʻlga kiritadi.

 Shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatlari roʻyxati 
YilMezbon mamlakatMezbon shaharJahon chempioniIkkinchi oʻrin (lar)Yutgan (+)Yutqazgan (−)Durang (=)FormatShaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati (1927-1944)1927London Vera Menchik Katarina Beskow100112 oʻyinchidan iborat boʻlgan davra musobaqasi1930Gamburg Vera Menchik Paula Wolf-Kalmar6115 oʻyinchidan iborat ikkita aylanali turnir1931Praga Vera Menchik Paula Wolf-Kalmar8005 oʻyinchidan iborat ikkita aylanali turnir1933Folkestone Vera Menchik Edith Charlotte Price14008 oʻyinchidan iborat ikkita aylanali turnir1934Rotterdam Vera Menchik Sonja Graf3104 ta oʻyinli musobaqa1935Varshava Vera Menchik Regina Gerlecka90010 oʻyinchidan iborat boʻlgan davra musobaqasi1937 IyulSemmering Vera Menchik Sonja Graf92516-oʻyin iborat musobaqa1937 AvgustStokgolm Vera Menchik Clarice Benini140026 oʻyinchi oʻrtasida Shveysariya tizimidagi turnir1939Buenos Ayres Vera MenchikSonja Graf170220 oʻyinchidan iborat davra tizimidagi turnirMenchik 1944-yilda amaldagi jahon chempioni sifatida vafot etgan.Shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati (1944-1950)InterregnumShaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati (1950-1999)1950Moskva Lyudmila Rudenko15 ta oʻyinchi15 balldan 11½ ball16 oʻyinchidan iborat davra boʻyicha turnir1953Moskva Elisaveta Bykova Lyudmila Rudenko75214 ta oʻyindan iborat musobaqa1956Moskva Olga Rubtsova Elisaveta Bykova16 balldan 10 ball3 oʻyinchi (Rubtsova, Bykova, Rudenko) oʻrtasidagi bahs1958Moskva Elisaveta Bykova Olga Rubtsova74316 ta oʻyindan iborat musobaqa1959Moskva Elisaveta Bykova Kira Zvorykina62516 ta oʻyindan iborat musobaqa1962Moskva Nona Gaprindashvili Elisaveta Bykova70416 ta oʻyindan iborat musobaqa1965Riga Nona Gaprindashvili Alla Kushnir73316 ta oʻyindan iborat musobaqa1969Tbilisi  Moskva Nona Gaprindashvili Alla Kushnir62516 ta oʻyindan iborat musobaqa1972Riga Nona Gaprindashvili Alla Kushnir54716 ta oʻyindan iborat musobaqa1975Pitsunda  Tbilisi Nona Gaprindashvili Nana Alexandria83116 ta oʻyindan iborat musobaqa1978Tbilisi Maia Chiburdanidze Nona Gaprindashvili42916 ta oʻyindan iborat musobaqa1981Borjomi  Tbilisi Maia Chiburdanidze Nana Alexandria44816 ta oʻyindan iborat musobaqa1984Volgograd Maia Chiburdanidze Irina Levitina52716 ta oʻyindan iborat musobaqa1986Sofia Maia Chiburdanidze Elena Akhmilovskaya41916 ta oʻyindan iborat musobaqa1988Telavi Maia Chiburdanidze Nana Ioseliani321116 ta oʻyindan iborat musobaqa1991Manila Xie Jun Maia Chiburdanidze42916 ta oʻyindan iborat musobaqa1993Monaco Xie Jun Nana Ioseliani71316 ta oʻyindan iborat musobaqa1996Jaén Susan Polgar Xie Jun62516 ta oʻyindan iborat musobaqa1999-yilda Polgar unvonidan mahrum boʻlgan.Shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati (1999-2018)1999  Qozon  Shenyan Xie Jun Alisa Galliamova53716 ta oʻyindan iborat musobaqa2000Nyu Deli Xie Jun Qin Kanying10364 oʻyinchi ishtirok etadigan turnir (4 oʻyindan iborat chempionlik oʻyini)2001Moskva Zhu Chen Alexandra Kosteniuk2+32+1064 oʻyinchi ishtirok etadigan turnir (chempionlik uchun 4 oʻyin va tay-breklar)2004Elista Antoaneta Stefanova Ekaterina Kovalevskaya20164 oʻyinchi ishtirok etadigan turnir (4 oʻyindan iborat chempionlik oʻyini)2006Yekaterinburg Xu Yuhua Alisa Galliamova20164 oʻyinchi ishtirok etadigan turnir (4 oʻyindan iborat chempionlik oʻyini)2008Nalchik Alexandra Kosteniuk Hou Yifan10364 oʻyinchi ishtirok etadigan turnir (4 oʻyindan iborat chempionlik oʻyini)2010Hatay Hou Yifan Ruan Lufei1+212+264 oʻyinchi ishtirok etadigan turnir (chempionlik uchun 4 oʻyin va tay-breklar)2011Tirana Hou Yifan Humpy Koneru30510 ta klassik oʻyindan iborat musobaqa2012Khanty-Mansiysk Anna Ushenina Antoaneta Stefanova1+112+164 oʻyinchi ishtirok etadigan turnir (chempionlik uchun 4 oʻyin va tay-breklar)2013Taizhou Hou Yifan Anna Ushenina40310-game match; won early2015Sochi Mariya Muzychuk Natalia Pogonina10364 oʻyinchi ishtirok etadigan turnir (4 oʻyindan iborat chempionlik oʻyini)2016Lvov Hou Yifan Mariya Muzychuk30610-game match; won early2017Tehron Tan Zhongyi Anna Muzychuk1+112+164 oʻyinchi ishtirok etadigan turnir (chempionlik uchun 4 oʻyin va tay-breklar)2018, MayShanghai  Chongqing Ju Wenjun Tan Zhongyi32510 ta oʻyindan iborat musobaqa2018, NoyabrKhanty-Mansiysk Ju Wenjun Kateryna Lagno1+212+264 oʻyinchi ishtirok etadigan turnir (chempionlik uchun 4 oʻyin va tay-breklar)Shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati (2019-yildan 2023-yilgacha)2020ShanxayVladivostok Ju Wenjun Aleksandra Goryachkina3+136+312 ta klassik oʻyin (+ tay-brek)2023 Ju Wenjun vs. TBD

 Eng koʻp chempion boʻlgan shaxmatchilar 

  Vera Menchik — 9 marta
  Nona Gaprindashvili — 5 marta
  Maia Chiburdanidze — 5 marta
  Xie Jun — 4 marta
  Hou Yifan — 4 marta
  Ju Wenjun — 3 marta
  Elisaveta Bykova — 3 marta

 Manbalar 

Turkum:Shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati
Turkum:Shaxmatchi ayollar
Turkum:Shaxmatchilar
Turkum:Shaxmat