Chili qalampiri

Chili qalampiri (shuningdek, chile, qalampiri, chilli qalampiri yoki chilli) - achchiq ta'mi uchun yetishtiriladigan ituzumdoshlar oilasiga mansub Capsicum turkumidagi oʻsimliklarning reza mevali navlari. Chili qalampiri koʻplab oshxonalarda taomlarga „achchiq“ taʼm berish uchun ziravor sifatida ishlatiladi. Kapsaitsin va kapsaitsinoidlar deb nomlanuvchi  birikmalar chili qalampirini iste'mol qilganda yoki topikal ravishda qoʻllanganda ularga intensivligini beruvchi moddalardir. Qalampirning boshqa navlariga bolgar qalampiri kiradi. Chili qalampiri (turli darajada) oʻtkir yoki „achchiq“ ta'mga ega, bolgar qalampiri esa odatda ovqatga qoʻshimcha shirinlik va mazali ta'm berish uchun qo'llanadi.

Chili qalampiri Markaziy yoki Janubiy Amerikada paydo boʻlgan deb taxmin qilinadi. Birinchi marta Meksikada yetishtirilgan. Kolumbiya almashinuvidan soʻng, butun dunyo boʻylab chili qalampirining koʻplab navlari tarqaldi, ular ham oziq-ovqat, ham anʼanaviy tibbiyot uchun ishlatiladi.

Shimoliy Amerika va Yevropada yetishtiriladigan navlarning barchasi Capsicum annuum navidan kelib chiqqan. Odatda mevalari oq, sariq, qizil yoki binafsha ranggacha boʻladi. 2019-yilda dunyoda xom yashil chili qalampiri ishlab chiqarish 38 million tonnani tashkil etdi. Butun dunyo boʻylab ishlab chiqarilgan qalambirning teng yarmi Xitoyda yetishtiriladi.

 Tarix 

 Kelib chiqishi 
Capsicum oʻsimliklari zamonaviy Boliviyada paydo boʻlgan va miloddan avvalgi 7500 yildan beri taomlarning bir qismi boʻlib kelgan. Ular Amerikada yetishtirilgsn eng qadimgi ekinlardan biri hisoblanadi. Chili qalampirini yetishtirishning kelib chiqishi taxminan 6000 yil oldin sharqiy-markaziy Meksikada boshlangan, 2014-yilda Nyu-York botanika bogʻi matbuoti tomonidan olib borilgan tadqiqotlarga koʻra, chili oʻsimliklari birinchi marta Amerikaning turli joylarida mustaqil ravishda yetishtirilgan. Ular Meksika, Markaziy Amerika va Janubiy Amerikaning baʼzi qismlarida yetishtirilgan oʻzini changlatuvchi ekinlardan biri boʻlgan.

Peruda Capsicum turkumi xilma-xilligi eng koʻp, chunki bu joy diversifikatsiya markazi boʻlib, u yerda barcha navlar Kolumbgacha boʻlgan davrga qadar oʻstirilgan va isteʼmol qilingan. Yovvoyi Capsicum qalampirining eng katta xilma-xilligi Boliviyada uchraydi. Boliviya isteʼmolchilari ikkita asosiy o'simlikni ajratib koʻrsatishadi: kichik yumaloq mevalarga ega turlar C.ulupicas, C. eximium, C. cardenasii, C. eshbaughii va C. caballeroi landraces va kichik choʻzilgan mevalarga ega turlar C.arivivis, C. baccatum var. baccatum va C. chacoense navlari.

 Yevropaga tarqatish 
Christopher Columbus va uning ekipaji Karib dengiziga yetib borganida, ular birinchi boʻlin capsikum bilan tanishgan yevropaliklar boʻlishgan. Ular oʻsimliklarni „qalampir“ deb atashdi, chunki ular Yevropada maʼlum boʻlgan Piper jinsining qora qalampiri kabi, boshqa ziravorlardan farqli oʻlaroq, achchiq, issiq taʼmga ega.

 Osiyoga tarqalishi 
Chili qalampiri oʻzining savdo qiymati va qora qalampirning achchiqligiga oʻxshashligi sababli portugaliyalik savdogarlar tomonidan Osiyoga olib kirilgan. Hindistonda portugallar tomonidan 16-asrning oxirlarida kiritilgan. 21-asr Osiyo oshxonasida chili qalampiri keng qoʻllanilmoqda.

 Ishlab chiqarish 
Chilli va qalampir ishlab chiqarish, yashil — 2020 yil Mintaqa (Million tonna) Xitoy 16.7Meksika 2.8 2.8Turkiya 2.6Ispaniya 1.5 Dunyo 36.1 Manba: Birlashgan Millatlar Tashkilotining FAOSTAT 
2020-yilda butun dunyo boʻylab 36 million tonna yashil chili qalampiri ishlab chiqarildi. Xitoy esa jami qalampirninf 46 % ni ishlab chiqardi.

 Turlari va navlari 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Thai_peppers.jpg/220px-Thai_peppers.jpg|thumb| Tailand qalampiri, xilma-xilligi boʻyicha Afrika qush koʻziga oʻxshash, kattaligi uchun sezilarli kuchga ega.
Chili qalampirining beshta xonaki turi mavjud. Capsicum annuum koʻplab keng tarqalgan navlarni oʻz ichiga oladi . Capsicum frutescens tarkibiga malagueta, tabasko, piri piri va malavi kambuzi navlari kiradi. Capsicum chinense, naga, habanero, datil va skotch bonneti kabi eng issiq qalampirni oʻz ichiga oladi. Capsicum pubescens Janubiy Amerika rokoto qalampirini oʻz ichiga oladi. Capsicum baccatum Janubiy Amerika aji qalampirini oʻz ichiga oladi.

Yashil va qizil bolgar qalampiri, masalan, C. annuumning bir xil navi, faqat pishmagan qalampir yashil boʻladi. Xuddi shu turlarda jalapeno, poblano (quritilganda ancho deb ataladi), Nyu-Meksiko, serrano va boshqa navlar mavjud. 

Qalampirlar odatda uchta guruhga boʻlinadi: bolgar qalampiri, shirin qalampir va achchiq qalampir. Eng mashhur qalampir navlari ushbu toifalardan biriga tegishli boʻladi.

 Intensivlik 
Chili qalampiriga oʻtkirligini (achchiq issiqlik) beradigan moddalar kapsaitsin (8-metil- N -vanilil-6-nonenamid) va bir nechta tegishli kimyoviy moddalardir, ular birgalikda kapsaitsinoidlar deb ataladi. Kapsaitsin miqdori turlicha va oʻsayotgan sharoitga qarab oʻzgaradi. Suv taʼsiriga uchragan qalampir odatda katta mevalarni hosil qiladi. Habanero oʻsimligi stressga noqulay sharoitga tushib qolganda , masalan, suv miqdori kamayganda mevaning baʼzi qismlarida kapsaitsin kontsentratsiyasi oshadi.

Qalampirni sutemizuvchilar, masalan, odamlar isteʼmol qilganda, kapsaitsin ogʻiz va tomoqdagi ogʻriq retseptorlari bilan bogʻlanib, umurtqa pogʻonasi orqali miya sopi va talamusda ogʻriqni keltirib chiqaradi. Biroq, qushlar issiqni sezmaydilar va shuning uchun ular eng issiq qalampirni ham isteʼmol qilishlari mumkin. Chili qalampirining „issiqligi“ ning intensivligi odatda 1912-yilda amerikalik farmatsevt Uilbur Skovil tomonidan ixtiro qilingan Scoville issiqlik birliklarida (SHU) oʻlchanadi. Zamonaviy usul — chili qalampir navining kapsaitsinoid tarkibini toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchash uchun yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi (HPLC) yordamida SHU ning miqdoriy tahlilidir . Sof kapsaitsin xona haroratida hidrofobik, rangsiz, hidsiz va kristaldan mumsimon qattiq moddadir.

Bir tadqiqotga koʻra, kapsaitsin oʻsimlik tomonidan sutemizuvchilar yirtqichlari va mikroblardan, xususan, chili qalampirining ayrim turlariga hujum qiladigan hemipteran va fusarium qoʻziqorinidan himoya sifatida ishlab chiqariladi. Qalampirlar kapsaitsin miqdorini oʻsimlik urugʻlarida qoʻziqorin yirtqichlaridan kelib chiqqan zararga mutanosib ravishda oshiradi.

 Oddiy qalampir 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Bhoot_Jolokia_%28_Ghost_Chili_pepper_%29.jpg/220px-Bhoot_Jolokia_%28_Ghost_Chili_pepper_%29.jpg|thumb| Qizil Bhut Jolokia va yashil qushlarning koʻzlari chili
Koʻp ishlatiladigan qalampirda keng intensivlik mavjud:
Bolgar qalampiri 0 SHU Fresno, jalapeno 3500-10000 SHU Kayenne 30 000-50 000 SHU Piri piri 50 000-100 000 SHU Habanero, skotch bonneti, qushning koʻzi 100 000-350 000 SHU 

 Mashhur issiq qalampir 
Dunyodagi eng issiq 8 ta qalampir (mamlakatlar boʻyicha):
Mamlakat Turi Issiqlik Amerika Qoʻshma Shtatlari Qalampir X 3,18M SHU(*)  Uels Ajdaho nafasi 2,48 million SHU(*)  Amerika Qoʻshma Shtatlari Karolina Reaper 2,2M SHU  Trinidad va Tobago Trinidad moruga chayon 2,0M SHU(*)  Hindiston Bhut jolokia (arvoh qalampir) 1,58 million SHU  Trinidad va Tobago Trinidad Scorpion Butch T 1,463M SHU  Angliya Naga Viper 1,4M SHU  Angliya Infinity chili 1,2M SHU 
QAYD: Yulduzcha (*) bilan belgilangan SHU daʼvolari Ginnesning rekordlar kitobi tomonidan tasdiqlanmagan.

 Foydalanadi 

 Pazandachilikda foydalanish 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Chipotlestipicos.jpg/220px-Chipotlestipicos.jpg|thumb| Tutun bilan quritilgan chipotle
Chili qalampir mevalari rezavorlardir. Ular koʻpincha sabzavot kabi tayyorlanadi va isteʼmol qilinadi. Butun mevalar quritilishi va keyin maydalanishi yoki ziravor sifatida ishlatiladigan chili kukuniga aylantirilishi mumkin. Chililarni saqlash muddatini uzaytirish uchun quritish mumkin. Chili qalampirini shoʻrlash, dukkaklarini moyga botirish yoki tuzlash orqali ham saqlash mumkin.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Tinolang_Manok.jpg/170px-Tinolang_Manok.jpg|left|thumb| Labuyo chili barglari bilan Filippin tinola tovuq shoʻrva
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Chilly_ap.JPG/220px-Chilly_ap.JPG|thumb| Hindistondagi bozorda chili
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Shrimp.paste-Sambal.Belacan-01.jpg/220px-Shrimp.paste-Sambal.Belacan-01.jpg|thumb| Sambal — Indoneziya, Malayziya va Singapur oshxonalarida chili pastasining nomi.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Thai_curry_paste_at_the_market_so_good_I_brought_some_home_%283195324838%29.jpg/220px-Thai_curry_paste_at_the_market_so_good_I_brought_some_home_%283195324838%29.jpg|thumb| Tailand kori pastalarida koʻp miqdorda chili mavjud
Poblano kabi koʻplab yangi chililarning tashqi poʻstlogʻi qattiq boʻlib, pishirish paytida buzilmaydi.

Deyarli barcha boshqa Solanaceous ekinlarning barglarida toksinlar boʻlsa-da, chili qalampirida yoʻq.  Bir oz achchiq va mevadek issiqlik beruvchi barglar Filippin oshxonasida koʻkat sifatida ishlatiladi, bu yerda ular dahon ng sili (soʻzma-soʻz „chili barglari“) deb ataladi. Ular tovuq shoʻrvasida ishlatiladi. Koreys oshxonasida barglar kimchida ishlatilishi mumkin. Yapon oshxonasida barglar koʻkatlar sifatida foydalaniladi, shuningdek, saqlash uchun tsukudani uslubida pishiriladi.

Koʻpgina meksika taomlari, shu jumladan chili rellenosidagi butun chilidan foydalanadi. Quritilgan butun chilini maydalashdan oldin qayta tiklash mumkin. Meksikaning shimolidagi Sinaloa va Sonora shtatlarida chiltepin qalampiri (yovvoyi qalampir) taomlarga achchiqlik qoʻshish uchun pishloq va shoʻrvalarda ishlatiladi. Meksikaning janubida mol sousi ancho chipotle qalampiri kabi quritilgan chili bilan tayyorlanadi. Chililar salsalarda ishlatiladi. Meksikalik uy xoʻjaliklari odatda chili oʻsimliklarini yetishtiradilar.

Hindistonda koʻpchilik uy xoʻjaliklari doimo yangi issiq yashil chili zaxirasini saqlaydilar. Odatda taom tayyorlashning dastlabki bosqichlarida yogʻ qalampir bilan ozgina qovuriladi. Hindistonning baʼzi shtatlari, masalan, Rajastanda barcha taomlarni faqat ziravorlar va chili yordamida tayyorlanadi.

Chili Butanda asosiy meva hisoblanadi. Butanliklar bu hosilni ema (Dzongxada) yoki yakkaxon (Sharchopda) deb atashadi.

Chili koʻplab oshxonalarda ishlatiladi. Ushbu maqolaning boshqa joylarida aytib oʻtilganlardan tashqari baʼzi diqqatga sazovor chili taomlari orasida arrabbiata sousi, paprikash, mol poblano, nam phrik, sambal va som tam mavjud.

Yangi yoki quritilgan chili koʻpincha issiq sousni tayyorlash uchun ishlatiladi. Issiq souslar koʻplab oshxonalarda, jumladan, Shimoliy Afrikadan harissa, Xitoydan chili yogʻi (Yaponiyada rāyu deb nomlanadi) va Tailanddan srirachada uchraydi.

 Manzarali oʻsimliklar 
Rangi va chiroyli tashqi koʻrinishi sababli chili oʻsimliklarini bogʻ uchun dekorativ oʻsimlik sifatida oʻstirish mumkin.

 Qora marvarid qalampiri : kichik gilos shaklidagi mevalari bor. Barglari jigarrangdan tortib qora rangacha boʻladilink=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Black_Pearl_-_Ornamental_Pepper.JPG/330px-Black_Pearl_-_Ornamental_Pepper.JPG|alt=Black Pearl Pepper.|thumb| Qora marvarid qalampiri
 Qora venger qalampiri: binafsha gullar va binafsharang tomirlarga ega yashil barglar, jalapeno shaklidagi mevalari bor
 Yepiskop toji qalampiri, Rojdestvo bolgar qalampiri: qizil yepiskop toji yoki qizil Rojdestvo qo‘ng‘irog‘iga o‘xshagan uch qirrali shakli tufayli shunday nomlangan

 Topikal foydalanish va sogʻliqni saqlash tadqiqotlari 
Chili qalampiri tarkibidagi oʻtkir kimyoviy kapsaitsin ogʻriqni yoʻqotish uchun topikal malhamlar, burun spreylari va teri yamoqlarida analgetik sifatida ishlatiladi. 2022-yilgi dastlabki tadqiqotlarni koʻrib chiqish shuni koʻrsatdiki, chili qalampirini muntazam isteʼmol qilish yurak- qon tomir kasalliklari va saraton kasalligidan oʻlim xavfini kamaytirishi mumkin.

 Kimyoviy tirnash xususiyati beruvchi moddalar 
Chilidan olingan kapsaitsin qalampir purkagichlarida va baʼzi koʻzdan yosh oqizuvchi gazlarni tayyorlashda ishlatiladi. Bu buyumlar itoatsiz shaxslar yoki olomonni nazorat qilish uchun kamroq zarar beradigan qurol sifatida ishlatiladi. Bunday mahsulotlar notoʻgʻri foydalanish shikastlanish yoki oʻlimga olib kelishi mumkin.

 Ekinlarni himoya qilish 
Afrika va Osiyo mamlakatlarida dehqonlar va fillar oʻrtasidagi nizolar uzoq vaqtdan beri keng tarqalgan boʻlib, u yerda fillar tunda ekinlarni yoʻq qiladi, don uylariga bostirib kirishadi va baʼzan odamlarni oʻldiradi. Fermerlar chilidan fillarga qarshi foydalana boshladilar. Fillar kapsaitsinni yoqtirmaydi. Fillar katta, sezgir burunga ega boʻlgani sababli, chili hidi ularga noqulaylik tugʻdiradi. Qimmatbaho ekinlar atrofida bir necha qator meva ekib, dehqonlar fillar oʻta olmaydigan bufer zonasini yaratadilar. Buning uchun chili goʻng bombalari ham qoʻllanadi. Bu goʻng va chilini aralashtirishdan yasalgan gʻishtdir. Bomba yondirilganda zararli tutun hosil qiladi, bu och fillarni dehqonlarning dalalaridan uzoqlashtiradi. Bu odamlar va fillar oʻrtasidagi xavfli jismoniy qarama-qarshilikni kamaytirishi mumkin.

 Oziq-ovqat himoyasi 
Qushlar kapsaitsinga nisbatan bir xil sezuvchanlikka ega emas. Chili qalampiri qushlar tomonidan isteʼmol qilinadi, bu chili qalampirida urugʻlarning tarqalishiga hissa qoʻshishi mumkin, chunki uchayotgan qush urugʻlarni ota-ona oʻsimlikidan oʻtib, undan uzoqroqqa yoyishi mumkin. Ovqat hazm qilish tizimi har qanday quruqlikda yoki daraxtda yashovchi sutemizuvchilarga qaraganda bir xil sharoitlarda buni amalga oshirishi mumkin, bu esa resurslar uchun raqobatni kamaytiradi.

 Ozuqa qiymati 

Qizil tarkibida qalampir 88 % suv, 9 % uglevodlar, 2 % protein va 0,4 % yogʻ (stol) bor. Chili qalampirining 100 grammida 40 kaloriya mavjud va S vitamini va B6 vitaminining boy manbaidir (stol).

 Imlo va foydalanish 
Uchta imlo chili, chile va chilli boʻlib, ularning hammasi lugʻatlar tomonidan tan olingan.

 Chili Amerika Qoʻshma Shtatlari va Kanadaning ingliz tilida keng qoʻllanadiThe Canadian Oxford Dictionary lists chili as the main entry, and labels chile as a variant, and chilli as a British variant.. Biroq, u odatda chili con carne (soʻzma-soʻz „goʻshtli chili“) ning qisqa nomi sifatida ishlatiladi goʻshtlarning koʻpchiligi chili kukuni bilan ziravorlanadi, bu esa oʻz navbatida toza quritilgan, maydalangan chili qalampiriga ishora qilishi mumkin.
 Chile Meksikada va boshqa Lotin Amerikasi mamlakatlarida, shuningdek, Amerika Qoʻshma Shtatlari va Kanadaning baʼzi qismlarida eng keng tarqalgan ispan imlosida oʻsimlik va uning mevasini bildiradi. Amerika Qoʻshma Shtatlarining janubi-gʻarbiy qismida (ayniqsa, Nyu-Meksikoda) chili bu mevadan tayyorlangan qalin, achchiq, sirkasiz sousni bildiradi.
 Chilli uchun Náhuatl tilidagi soʻzning asl romanizatsiyalashtirilgani boʻlgan va Oksford inglizcha lugʻatiga koʻra afzal qilingan ingliz imlosi boʻlib, u shuningdek, chili va chili variantlari sifatida roʻyxatga olingan. Chilli (va uning koʻplik chillilari) Hindiston,Usage example:  Shri-Lanka,Usage example:  Avstraliya, Malayziya, Yangi Zelandiya, Pokiston, Singapur va Janubiy Afrikada eng keng tarqalgan imlo.

Qalampir dastlab Capsicum emas, balki Piper turkumiga kiritilgan boʻlsa-da, ikkinchisi ingliz lugʻatlarida, jumladan Oksford inglizcha lugʻatida va Merriam-Websterda mavjud. Qalampir soʻzi botanika va pazandachilik sohalarida turli turdagi oʻtkir oʻsimliklar va ularning mevalari nomida ham keng qoʻllanadi.

 Xavfsizlik 
Achchiq qalampirdagi efir moyi terida qichishish xususiyatini keltirib chiqarishi mumkin, bu esa qoʻl yuvish va koʻzlarga yoki tananing har qanday nozik qismlariga teginishda ehtiyot boʻlishni talab qiladi. Achchiq qalampirni isteʼmol qilish oshqozon ogʻrigʻi, giperventiliya, terlash, qusishga olib kelishi mumkin.

 Manbalar 

Turkum:Meksika oshxonasi
Turkum:Hindiston ziravorlari
Turkum:Chili qalampiri
Turkum:Bargli sabzavotlar
Turkum:Botanika
Turkum:Oʻsimliklar