Yaponiya — Turkiya munosabatlari

Yaponiya — Turkiya munosabatlari (; ) Yaponiya va Turkiya oʻrtasidagi tashqi aloqalardir. Yaponiyaning Anqarada elchixonasi va Istanbulda bosh konsulligi bor. Turkiyaning Tokioda elchixonasi va Nagoyada bosh konsulligi bor. Oʻzaro munosabatlar iliq hisoblanadi.

 Tarixi 

 Usmonli imperiyasi 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/The_Japanese_Cruiser_Kongo_in_Istanbul_1891_by_Luigi_Acquarone_1800_1896.jpg/220px-The_Japanese_Cruiser_Kongo_in_Istanbul_1891_by_Luigi_Acquarone_1800_1896.jpg|thumb| Yapon kreyseri Kongo Istanbulda. 1891. Ertugʻrul voqeasidan keyin, Luidji Akquarone (1800-1896).
Ikki davlat oʻrtasidagi aloqalar XIX asrda boshlangan. 1890-yilda Turkiyaning „Ertugʻrul“ fregati Yaponiyaning Vakayama qirgʻogʻida rifga urilib, choʻkib ketgan. Asosiy aloqalar shundan soʻng boshlandi. Tirik qolgan dengizchilar ikkita yapon fregati tomonidan Istanbulga qaytarildi. Vakayama prefekturasining Kushimoto shahrida, Kushimoto turk yodgorlik va muzeyi yaqinida Usmonli dengizchilar xotirasiga yodgorlik oʻrnatildi. 2015-yilda Yaponiya va Turkiya oʻrtasidagi doʻstlikning 125 yilligi munosabati bilan „125 yillik xotira“ filmi namoyish etildi. Kinofilm Yaponiya-Turkiya munosabatlaridagi ikki tarixiy voqea, Ertugʻrulning choʻkib ketishi va 1985-yilda Erondan yapon fuqarolarining evakuatsiya qilinishini aks ettiradi„125 Years Memory“,125yearsmemory.com. Retrieved on 30 Mai 2021..

XIX asr oxiri va XX asr boshlarida haqiqiy nipponofiliya Usmonli matbuotini Yaponiyaga oid yuzlab-yuzlab maqolalar bilan egallab oldiWorringer, Renée „'Sick Man of Europeʼ or 'Japan of the near Eastʼ?: Constructing Ottoman Modernity in the Hamidian and Young Turk Eras“ pages 207-230 International Journal of Middle East Studies, Volume 36, Issue # 2, page 208.. Oʻrta Osiyodan koʻchgan sharq xalqi sifatida koʻplab turklar gʻarb modernizatsiyadan koʻra Yaponiya kabi boshqa bir Sharq, Osiyo xalqiga oʻzgacha yaqinlik his qilganlarWorringer, Renée „'Sick Man of Europeʼ or 'Japan of the near Eastʼ?: Constructing Ottoman Modernity in the Hamidian and Young Turk Eras“ pages 207-230 International Journal of Middle East Studies, Volume 36, Issue # 2, page 211.. Turklar va yaponlar oʻrtasidagi oʻzaro tortishuvlarga ularning asrlar davomida Usmonlilarning ashaddiy dushmani va Yaponiyaning yangi dushmani boʻlgan Rossiyaga nisbatan umumiy dushmanligi qoʻshildiWorringer, Renée „'Sick Man of Europeʼ or 'Japan of the near Eastʼ?: Constructing Ottoman Modernity in the Hamidian and Young Turk Eras“ pages 207-230 International Journal of Middle East Studies, Volume 36, Issue # 2, page 212.. Panosiyoizm mafkurasini targʻib qila boshlagan yaponlar Meydzi imperatori bilan Yamato xonadoni shahzodalari sulton-xalifa Abdul Hamid II ni ziyorat qilish uchun yuborib, hadyalar va shartnomalar tuzish boʻyicha takliflar bilan kela boshladilar, bu esa Usmonli matbuotida katta hayajonga sabab boʻldi. Yaponiyani maʼlum darajada hayratda qoldirgan Abdulhamid II imperator Meydzi islom dinini qabul qiladi, oʻzini xalifa deb eʼlon qiladi va shu tariqa uni dunyodagi barcha sunniy musulmonlarning hurmatli shaxsiga aylantiradi, degan mashhur mish-mishlar tufayli paydo boʻlgan fikrlarga berilib ketgan edi.
250px|thumb|Yaponiyada choʻkib ketgan kema qurbonlari xotirasiga oʻrnatilgan yodgorlik.

Yaponiya kabi Osiyo davlatining 1905-yilda Usmonli imperiyasining anʼanaviy dushmani boʻlgan Rossiyani magʻlubiyatga uchratgani ittifoqchilarni juda ruhlantirdi va gazetalar Yaponiyaning gʻalabasini nafaqat Rossiya, balki Gʻarb qadriyatlari ustidan qozonilgan gʻalaba sifatida tasvirlashdiAkmeșe, Handan Nezir The Birth of Modern Turkey: The Ottoman Military and the March to World I, 2005 London: IB Tauris page 32. Ittifoqchilar yaponlarning Gʻarb ilm-fan va texnologiyasini oʻzlarining „Sharqiy maʼnaviy mohiyatini“ yoʻqotmasdan qabul qilganliklari uchun ayniqsa hayratda qoldilar, bu Gʻarb qadriyatlarini qabul qilmasdan turib modernizatsiya qilish mumkinligini isbotlaydi va Usmonli imperiyasini Yaqin Sharqdagi „Yaponiya“ga aylantirish uchun ilhom beradi"Worringer, Renée „'Sick Man of Europeʼ or 'Japan of the near Eastʼ?: Constructing Ottoman Modernity in the Hamidian and Young Turk Eras“ pages 207-230 International Journal of Middle East Studies, Volume 36, Issue # 2, pages 210-211 & 222.. Turklar Buyuk Xitoy devorining shimolida yashovchi xalq sifatida paydo boʻlgan. Tarixda turklar haqida birinchi manbalar milodiy 585-yilda Xitoy imperatori Venga yozgan maktubida uchragan. Asrlar davomida turklar Yevroosiyo boʻylab kezib, 1071-yilda Manzikert jangida rimliklar ustidan qozonilgan gʻalabadan keyin Anadoluda juda koʻp sonli boʻlib joylashdilar. Davlat Buyuk Xitoy devorining shimolida joylashgan Sharqiy Osiyodagi turklarning vatani uchun qabul qilgan Turon nomi bilan koʻp vaqt oʻtkazdiKarsh, Effraim & Karsh, Inari, Empires of Sand, Cambridge: Harvard University Press, 1999 pages 100-101.. Xitoy va arablar turklarning anʼanaviy dushmani boʻlgani sababli, bu xalqlar bilan doʻstlik rishtalari mavjud emas. Yosh turklarning mafkurachisi Ziya Goʻkalp 1913-yilda yozgan maqolasida „turkning qilichi va shunga oʻxshab uning qalami oʻzlarini emas, arablarni, xitoylarni va forslarni koʻtardi“ degan edi. Goʻkalp turklar uchun Attila Hun, Chingizxon, Temur va Hulagu Xon kabi turk-moʻgʻul anʼanalarining muhim shaxslarini yana bir bor oʻrganish vaqti kelganini taʼkidladi.

Yosh turklar inqilobidan keyin 1908-yilda boshlangan ittifoqchi rejim tomonidan olib borilgan modernizatsiya siyosati Yaponiyaning Meiji modernizatsiyasidan ilhomlangan ediAkmeșe, Handan Nezir The Birth of Modern Turkey: The Ottoman Military and the March to World I, 2005 London: IB Tauris page 72.. Ittifoqchilardan biri, polkovnik Pertev Bey 1908-yilgi inqilobdan keyin shunday deb yozgan edi: „Biz yaqinda … bir necha yil oldin Uzoq Sharqning chiqayotgan quyoshi kabi yorqinlik bilan koʻtarilamiz! Nima boʻlganda ham, millat hamisha oʻz kuchi natijasida yuksalishini unutmaylik!“Worringer, Renée „'Sick Man of Europeʼ or 'Japan of the near Eastʼ?: Constructing Ottoman Modernity in the Hamidian and Young Turk Eras“ pages 207-230 International Journal of Middle East Studies, Volume 36, Issue # 2, page 212..

Yaponiya va Usmonli imperiyasi oʻrtasida shartnoma munosabatlarini oʻrnatishga urinishlar Yaponiyaning boshqa buyuk davlatlar singari ahdnomalar olishini talab qilishi va imperiyaning ikki davlat faqat mutlaq teng huquqlar sifatida muzokara olib borishini talab qilishi sababli muvaffaqiyatsizlikka uchradiRenée Worringer, Ottomans Imagining Japan: East, Middle East, and Non-Western Modernity at the Turn of the Twentieth Century (Palgrave Macmillan, 2014).. Birinchi jahon urushi davrida Yaponiya Antanta davlatlatdan biri, Turk Usmonli imperiyasi esa markaziy kuchlardan biri edi.
+Usmonli-Yapon savdosiF. Şayan Ulusan Şahin — Türk-Japon İlişkileri (1876—1908) s.122 Yillar Usmonlilarning Yaponiyaga eksporti (yen) 1 yen= 12 kurush Usmonli importi 1902-yil 1.189 41.860 1905-yil 342.389 50.632 1907-yil 130.394 70.598 1910-yil 944.824 81.166 1912-yil 138.665 162.675

 Turkiya Respublikasi 
Turkiya Respublikasi tashkil topganidan keyin 1924-yilda diplomatik aloqalar oʻrnatildi va 1925-yilda ilk elchixonalar ochilgan. Yaponiyaning Turkiyadagi birinchi elchisi Sadatsuchi Uchida boʻlib, Uchida 1926-yilda Turkiya va Yaponiya oʻrtasida oʻzaro almashinuvni yoʻlga qoʻygan notijorat tashkilot boʻlgan Yaponiya-Turkiya jamiyatini tuzdi.

Turkiya 1945-yilning fevralida Yaponiyaga urush eʼlon qilgan boʻlsa-da, bu ham butunlay ramziy boʻlganTURKEY’S DECLARATİON OF WAR ON JAPAN AT THE END OF THE SECOND WORLD WAR by Rona Aybay. 1985-yilda Eron-Iroq urushi paytida harbiy harakatlar barcha samolyotlarni urib tushirish bilan tahdidli vaziyat kuchayganida, Turkiya oʻsha paytda Tehronda yashagan 215 yapon fuqarosini qutqarish uchun samolyot yuborganJapan-Turkey Relations. Turkiya hukumati shunda: "Biz Ertugʻrul dengizchilarining qutqarilishini unutganimiz yoʻq. Shunday qilib, yordamga muhtoj Yaponiya fuqarolari borligini eshitganimizdan soʻng, biz ularni qutqarishga bordik " deb bayonot bergan.

2010-yil turk-yapon munosabatlarining 120 yilligi munosabati bilan yil davomida Turkiya boʻylab 186 dan ortiq tadbir oʻtkazildi. Bu yil Turkiya "Turkiyada 2010-yil Yaponiya yili "ni oʻtkazdi. 2010-yil 10-iyulda imperatorning amakivachchasi Mikasa shahzodasi Tomoxito Kaman Kalehöyuk arxeologiya muzeyining ochilish marosimida ishtirok etdi. Muzey Yaponiya mablagʻi hisobidan qurilgan. Shahzoda koʻpincha yapon-turk munosabatlarini rivojlantirishda faol ishtirok etgan. Bundan tashqari, 2011-yil mart oyida Sharqiy Yaponiyada sodir boʻlgan Buyuk zilzila va 2011-yil oktyabr va noyabr oylarida Turkiyaning sharqiy qismida sodir boʻlgan zilzilalar natijasida har ikki davlat bir-birini qoʻllab-quvvatlagan. Bu ikki mamlakat fuqarolari oʻrtasidagi munosabatlarni mustahkamlagan.
 Xalqaro tashkilotlarda hamkorlik 
Yaponiya — Turkiya bir qator xalqaro tashkilotlarga aʼzodir, jumladan:

Tashkilot bayrogʻiTashkilot nomiYaponiyaning qoʻshilish sanasiTurkiyaning qoʻshilish sanasi border|center|40pxJahon Savdo Tashkiloti ?1995-yil 26-mart border|center|40pxXalqaro taraqqiyot fondi2004-yil 27-may1960-yil 27-dekabr border|center|40pxXalqaro moliya korporatsiyasi1956-yil 20-iyul1956-yil 19-dekabr border|center|40pxBirlashgan Millatlar Tashkiloti1956-yil 18-dekabr1945-yil 24-oktabr border|center|40pxXalqaro elektraloqa ittifoqi1879-yil 29-yanvar1886-yil border|center|40px	Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki1879-yil 29-yanvar1947-yil 11-mart border|center|40pxOsiyo taraqqiyot banki1966-yil 1991-yil border|center|40pxAvstraliya guruhi1985-yil2000-yil border|center|40pxKonsultativ nizolarni hal qilish xalqaro markazi2000-yil 7-iyul1989-yil 2-aprel border|center|40pxKoʻp tomonlama investitsiyalarni kafolatlash agentligi1967-yil 16-sentyabr1988-yil 3-iyun border|center|40pxRaketa texnologiyasini boshqarish tizimi1987-yil1997-yil border|center|40pxYUNESKO 1951-yil 2-iyul1946-yil 4-noyabr

 Siyosiy munosabatlar 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/Embassy_of_Turkey_in_Tokyo.JPG/220px-Embassy_of_Turkey_in_Tokyo.JPG|thumb| Turkiyaning Yaponiyadagi elchixonasi
Turkiya va Yaponiya Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD), G20 va Jahon savdo tashkiloti (JST) aʼzolaridir. Shuningdek, Turkiya Yevropa Kengashi va Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Tashkiloti (EXHT) aʼzosi, Yaponiya esa kuzatuvchi hisoblanadi.

Yaponiyada 4444 nafar (2010) turk fuqarosi istiqomat qiladi, bu Turkiyaning Yaponiya bilan aloqalarining muhim jihatini tashkil etadi.

Yaponiya-Turkiya jamiyati 1926-yilda tashkil etilgan boʻlib, oʻshandan beri seminarlar, sanʼat, til va madaniyat almashinuvi va hatto oshpazlik almashinuvi faoliyati orqali Yaponiya va Turkiya oʻrtasidagi doʻstona munosabatlarni rivojlantirilmoqda.

Turkiya-Yaponiya Madaniy Muloqot Jamiyati 2006-yilda tashkil etilgan, biroq 1873-yildan beri Yaponiya va Turkiya oʻrtasidagi madaniy va boshqa turdagi almashinuv faoliyatini qayd etib boradi.

Yaponiya Tashqi ishlar vazirligi tomonidan 2012-yilda Turkiyada oʻtkazilgan jamoatchilik soʻroviga koʻra, respondentlarning 83,2 foizi Yaponiya va Turkiya oʻrtasidagi munosabatlar „doʻstona“ deb javob bergan.

Yaponiya Turkiyaning 2019-yilgi Suriya shimoli-sharqidagi hujumini tanqid qildi. Tashqi ishlar vaziri Toshimitsu Motegi oʻz bayonotida shunday dedi: „Yaponiya soʻnggi harbiy amaliyot Suriya inqirozini hal qilishni yanada qiyinlashtirishi va gumanitar vaziyatning yanada yomonlashishiga olib kelishidan chuqur xavotirda. Yaponiya yana bir bor Suriya inqirozini hech qanday harbiy yoʻl bilan hal qilib boʻlmasligi haqidagi pozitsiyasini taʼkidlaydi“.

Ikkala davlat ham Nissan kompaniyasining sobiq rahbari Carlos Ghosn qochib ketgan paytda hamkorlik qilgan.

 Yuqori darajadagi tashriflar 
MehmonMezbonTashrif joyiTashrif vaqti Mikasa shahzodasi Tomoxito Turkiya prezidenti Turgut ÖzalChankaya Koʻshki, Anqara1990-yil Mikasa shahzodasi Tomoxito Turkiya prezidenti Süleyman DemirelAnqara1998-yil aprel Mikasa malikasi Akiko Turkiya prezidenti Süleyman DemirelKaman-Kalehöyük, Turkiya1998-yil iyul Tashqi ishlar vaziri İsmail Cem Bosh vazir Keizō ObuchiKantei, Tokio2000-yil aprel Mikasa shahzodasi Tomoxito Prezident Ahmet Necdet SezerTurkey2003-yil oktabr Mikasa shahzodasi Tomoxito Prezident Ahmet Necdet SezerTurkiyaOctober 2003 Tashqi ishlar vaziri Abdullah Gül Bosh vazir Junichiro KoizumiKantei, Tokio2003-yil dekabr Mikasa shahzodasi Tomoxito Prezident Ahmet Necdet SezerChankaya Koʻshki, Anqara2004-yil Bosh vazir Recep Tayyip Erdoğan Bosh vazir Junichiro KoizumiKantei, Tokio va OsakaApril 11-15, 2004-yil 11-15-aprel Mikasa shahzodasi Tomoxito, Mikasa malikasi Akiko Prezident Ahmet Necdet SezerChankaya Koʻshki, Anqara2005-yil sentyabr Bosh vazir Junichiro Koizumi Prezident Ahmet Necdet SezerChankaya Koʻshki, Anqara2006-yil Mikasa malikasi Akiko Prezident Abdullah GülChankaya Koʻshki, Anqara2008-yil Prezident Abdullah Gül Bosh vazir Yasuo Fukuda va Tarō AsōKantei, Tokio2008-yil Crown Prince Naruhito President Abdullah GülChankaya Koʻshki, Anqara2009-yil Tashqi ishsiz vaziri Katsuya Okada Prezident Abdullah GülChankaya Koʻshki, Anqara2010-yil yanvar President Abdullah GülChankaya Koʻshki, Anqara2010-yil may Mikasa shahzodasi Tomoxito, Mikasa malikasi Akiko Prezident Abdullah GülChankaya Koʻshki, Anqara2010-yil iyul Bosh vazir oʻrinbosari Ali Babacan Bosh vazir Naoto KanKantei, Tokio2010-yil dekabr Bosh vazir oʻrinbosari Ali BabacanBosh vazir Yoshihiko NodaKantei, Tokio va Sendai2011-yil 5-7-dekabrkyih Tashqi ishlar vaziri Koichiro Gemba Prezident Abdullah GülChankaya Koʻshki, Anqara2012-yil 6-yanvar Tashqi ishlar vaziri Koichiro Gemba Prezident Abdullah GülChankaya Koʻshki, Anqara2012-yil iyun Bosh vazir oʻrinbosari Ali BabacanBosh vazir Yoshihiko NodaKantei, Tokio2012-yil oktabr Bosh vazir Shinzo Abe Prezident Abdullah GülChankaya Koʻshki, Ankara2013-yil may Bosh vazir Shinzo Abe Prezident Abdullah GülChankaya Koʻshki, Anqara2013-yil oktabr Bosh vazir Recep Tayyip Erdoğan Bosh vazir Shinzo AbeKantei, Tokio2014-yil 6-8-yanvar Mikasa malikasi Akiko Prezident Abdullah GülChankaya Koʻshki, Anqara2014-yil aprel Minister of Foreign Affairs Ahmet Davutoğlu Bosh vazir Shinzo AbeKantei, Tokio2014-yil aprel Bosh vazir oʻrinbosari Tarō Asō Prezident Recep Tayyip ErdoğanChankaya Koʻshki, Anqara2015-yil fevral Bosh vazir oʻrinbosari Numan Kurtulmuş Bosh vazir Shinzo AbeKantei, Tokio2015-yil mart Bosh vazir oʻrinbosari Tarō Asō President Recep Tayyip ErdoğanChankaya Koʻshki, Anqara2015-yil sentyabr Prezident Recep Tayyip Erdoğan Bosh vazir Shinzo AbeKantei, Tokio2015-yil 7-oktabr Bosh vazir Shinzo Abe Prezident Recep Tayyip ErdoğanChankaya Koʻshki, Anqara2015-yil noyabr Bosh vazir oʻrinbosari Tarō Asō Prezident Recep Tayyip ErdoğanChankaya Koʻshki, Anqara2015-yil noyabr Bosh vazir oʻrinbosari Mehmet ŞimşekBosh vazir Shinzo AbeKantei, Tokio2016-yil avgust Mikasa malikasi Akiko Prezident Recep Tayyip ErdoğanPrezident majmuasi, Turkiya2018-yil sentyabr Prezident Recep Tayyip Erdoğan Bosh vazir Shinzo AbeG20 Sammiti, Osaka2019-yil 27-29-iyun

 Manbalar 

 Havolalar 

 Yaponiya Tashqi ishlar vazirligi: Yaponiya-Turkiya munosabatlari
 Anqaradagi Yaponiya elchixonasi 
 Yaponiyaning Istanbuldagi bosh konsulligi
 Turkiyaning Tokiodagi elchixonasi
Turkum:Turkiyaning ikki tomonlama aloqalari
Turkum:Yaponiyaning ikki tomonlama aloqalari
Turkum:Xalqaro munosabatlar