Qozoq alifbosi

Shunda qozi qoʻrqib: „Yonimga kelgan bu bola mening qoziligimni tortib olgan boʻlsa kerak! Nima boʻlganda ham, yolvordi, sovgʻa berdi, oʻz oʻrnimda qolishimga ijozat bersin!“ – dedi. Bu yerda eski kirill alifbosi bilan hozirgi kirill alifbosi oʻrtasidagi farqlarga eʼtibor bering.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/Kazakh_latin_alphabet_%281924%29.JPG/400px-Kazakh_latin_alphabet_%281924%29.JPG|thumb| Qozoq-arab va lotin yozuvi 1924-yil
Qozoq tilini yozishda uchta alifbodan foydalaniladi: kiril, lotin va arab yozuvlari. Kirill yozuvi Qozogʻiston va Moʻgʻulistonda qoʻllanadi. Qozogʻiston Prezidentining 2017-yil oktabrdagi farmoniga koʻra, kirill alifbosidan lotin yozuviga oʻtish 2025-yilgacha yakunlanishi kerak edi. Arab yozuvi Xitoy, Eron va Afgʻonistonning ayrim hududlarida qoʻllanadi.

 Kirill yozuvi 
Qozoq-kirill alifbosi
A aӘ әB bV vG gGʻ gʻD dYe eYo yoJ jZ zI iY yK kQ qL lM mN nҢ ңO oӨ өP pR rS sT tU uҰ ұҮ үF fX xҺ һTs sCh chSh shЩ щЪ ʼI iІ і E eYu yuYa ya
Qozoq-kirill alifbosi Qozogʻistonda va Moʻgʻulistonning Bayan-Oʻlgʻiy viloyatida qoʻllanadi. Bundan tashqari, Qirgʻiziston, Rossiya, Turkmaniston va Oʻzbekistondagi qozoq aholi, shuningdek, sobiq SSSRning boshqa mamlakatlaridagi diasporalarida ham foydalanadi. Qozoq-kirill alifbosi 1800-yillarda Rossiya imperiyasi davrida joriy qilingan, keyin esa 1940-yilda Sovet Ittifoqi tomonidan moslashtirilgan.

Oʻn toʻqqizinchi asrda taniqli qozoq pedagogi Ibray Oltinsarin qozoq tilini transkripsiya qilish uchun birinchi marta kirill alifbosini kiritdi. Rus missionerlik faoliyati, shuningdek, rus homiyligidagi maktablar XIX- XX asr boshlarida kirill alifbosidan foydalanishni yanada ragʻbatlantirdi. Alifbo Sarsen Amanjolov tomonidan qayta ishlangan va 1940-yilda hozirgi koʻrinishida qabul qilingan. Unda 42 ta harf mavjud: rus alifbosidan 33 ta, qozoq tili tovushlari uchun 9 ta qoʻshimcha harf: Ә, Gʻ, Q, Ң, Ө, Ұ, Ү, Һ, І (1951-yilgacha Ұ ning oʻrniga Ӯ harfi ishlatilgan). Dastlab, qozoq harflari rus alifbosidagi harflardan keyin kelgan boʻlsa, endi ular tovush yoki shaklga oʻxshash rus harflaridan keyin joylashtiriladi.

V, Yo (1957-yildan),F, Ts, Ch, Ъ va Ye harflari qozoq tilidagi soʻzlarda qoʻllanilmaydi. Bulardan Yo, Ts, Ch, Ъ, , Ye faqat rus tilidan oʻzlashtirilgan yoki rus tili orqali rus orfografik qoidalariga muvofiq yozilgan soʻzlarda qoʻllanadi.

 Tarixi 
Lotin alifbosidan kirill alifbosiga oʻtish, ehtimol, oʻsha paytdagi Sovet Ittifoqi Qozogʻistonini Turkiyadan uzoqlashtirishga urinishdir. Bu, ehtimol, qisman Turkiya-Sovet munosabatlarining zaiflashishi va Turk boʻgʻozlari inqirozi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. 

Qozogʻiston oʻzining milliy oʻziga xosligini mustahkamlash maqsadida 2017-yilda kirill alifbosidan lotin alifbosiga bosqichma-bosqich oʻtishni boshladi. Qozogʻiston hukumati turli bosqichlarga boʻlingan yangi alifbo toʻliq joriy etilgunga qadar yetti yillik jarayonni ishlab chiqdi.

 Kodlash 
Unicodeni qoʻllab-quvvatlaydigan operatsion tizimlar va matn muharrirlari tarqalishidan oldin, kirill qozoq tili koʻpincha tizim darajasida qoʻllab-quvvatlanmaydigan 8 bitli kodlash muammosi va standart kompyuter shriftlarining yoʻqligi sababli klaviaturaga sigʻmas edi. Qozoq-kirill alifbosi uchun 8 bitli kodlashning 20 dan ortiq variantlari taklif qilingan. Jumladan, quyidagi davlat standartlari:

 MS-DOS uchun ST RK 920-91 (866-bet kodini oʻzgartirsh)
 Windows uchun ST RK 1048—2002 (1251-bet kodini oʻzgartirish)

ST RK 1048—2002 2002-yilda Windowsning turli belgilar toʻplamlari kiritilgandan soʻng tasdiqlangan. Baʼzi internet resurslari ushbu standartni kodlashdan oldin QazAqparat davlat axborot agentligidan qisman foydalangan. Bugungi kunda UTF-8 kodlash usuli qabul qilinmoqda.

 Klaviatura 
Qozogʻistonda kirill qozoqlari uchun qoʻllanadigan standart Windows klaviaturasi standart rus klaviaturasining modifikatsiyasi boʻlib, qozoq tilida boʻlgan belgilar rus tilida emas, raqam tugmalarida joylashgan.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e4/Keyboard_KAZ.png/400px-Keyboard_KAZ.png|none|thumb|400x400px| Qozoq klaviaturasi.

 Lotin yozuvi 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Sotsijaldy_qazaqstan.jpg/220px-Sotsijaldy_qazaqstan.jpg|thumb| Lotin alifbosidagi qozoq gazetasi Sotsialistik Qozogʻiston (Sotsialistik Qazaqistan) (1937).
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Selected-Works-of-Mao-Zedong-in-Kazakh-Title-page-3477.jpg/220px-Selected-Works-of-Mao-Zedong-in-Kazakh-Title-page-3477.jpg|thumb| 1977-yilda Pekinda nashr etilgan Lotin alifbosidagi qozoq yozuvida Mao Szedunning tanlangan asarlari (Maw Zedong Tangdamale Xeƣarmalare / Mau Zidoң Taңdamali Shigʻarmalari)
Qozoq tilini yozish uchun bir qator lotin alifbolari qoʻllanadi. Turk alifbosiga asoslangan variant Turkiyadagi qozoq diasporasi, Gʻarbiy mamlakatlar va Qozogʻistonda norasmiy ravishda qoʻllanadi. Boshqa Oʻrta Osiyo turkiy tillarida lotin alifbosi 1929-1940-yillarda kirill alifbosiga almashtirilgan. Qolaversa, 1964-1984-yillarda Xitoydagi qozoqlar tili uchun lotin alifbosidan foydalanilgan. Keyinchalik Xitoyda qozoq-arab alifbosidan foydalanish tiklandi.

1929-yil Lotin alifbosi (Çaꞑəlip)
A a B ʙ C c Ç ç D d E e Ə ə G g Ƣ ƣ H h I i J j K k L l M m N n Ꞑ ꞑ O o Ɵ ɵ P p Q q R r S s T t U u V v Y y Z z
1938-yil Lotin alifbosi (Çaꞑəljp)
A a B ʙ V v G g D d E e Ç ç Z z I i J j K k L l M m N n O o P p R r S s T t U u F f X x Ƣ ƣ Q q C c Ə ə H hꞐ ꞑ Ɵ ɵ Ū ū Y y
Modernizatsiya dasturi doirasida Qozogʻiston prezidenti Nursulton Nazarboyev tomonidan imzolangan prezidentning 569-sonli farmoni 2025-yilgacha kirill yozuvini lotin yozuviga almashtirishni buyurdi. 2007-yilda Nazarboyev qozoq alifbosini kirill alifbosidan lotin alifbosiga oʻtkazishda shoshilmaslik kerakligini taʼkidlagan va u shunday degan: „70 yil davomida qozogʻistonliklar kirill alifbosida oʻqib, yozgan. Mamlakatimizda 100 dan ortiq millat vakillari istiqomat qiladi. Shuning uchun bizga barqarorlik va tinchlik kerak. Biz alifboni almashtirish masalasida shoshilmasligimiz kerak“ cited in .

2015-yilda Madaniyat va sport ishlari vaziri Arystanbek Muhamediuli oʻtish rejasi amalga oshirilayotgani, tilning fonologik jihatlarini moslashtirish uchun imlo ustida mutaxassislar ishlayotganini maʼlum qilgan edi. 2017-yil 12-aprelda Prezident Nazarboyev „Egemen Qazaqstan“ davlat gazetasida 2025-yilgacha lotin alifbosiga oʻtish haqida qarori farmon bilan amalga oshirilgani haqida maqola chop etdi.

Nazarboyev sovet hokimiyati davrida "qozoq tili va madaniyati vayron boʻlganligini, kirill alifbosiga chek qoʻyish milliy oʻzlikni qayta tiklashda foydali ekanini taʼkidladi. Yangi lotin alifbosi ham rus tilining mamlakatdagi ikkinchi rasmiy tili boʻlgani sababli anʼanaviy rus taʼsirini zaiflashtirishga qaratilgan qadamdir. Dastlab taklif qilingan lotin alifbosi digraflardan (masalan, „sh“, „ch“) va diakritiklardan („ä“ yoki „ç“ kabi) qochishga harakat qildi. Darhaqiqat, prezident Nazarboyev yangi alifboda „ilgak va ortiqcha nuqtalar boʻlmasligi“ni aniq taʼkidlagan edi. Buning oʻrniga kirill alifbosining lotin harflariga transliteratsiyasiga asoslangan yangi alifbo toʻgʻridan-toʻgʻri lotin ekvivalenti boʻlmagan qozoq harflarini belgilash uchun apostroflardan foydalangan boʻlar edi. Bular qoraqalpoq lotin alifbosi va oʻzbek alifbosiga oʻxshaydi.

2017-yilgi lotin alifbosining qayta koʻrib chiqilgan versiyasi 2018-yilning fevralida eʼlon qilingan edi. Prezidentning 2018-yil 19-fevraldagi 637-son qarori bilan 2017-yilgi qarorga oʻzgartirishlar kiritilib, apostroflardan foydalanish toʻxtatilib, diakritik va digrafik belgilar bilan almashtirildiDecree No. 637 of February 19, 2018. Shunisi eʼtiborga loyiqki, yangi alifboda oʻtkir urgʻu ishlatiladi. Lotin alifbosiga oʻtishni osonlashtirish uchun bir nechta web-ilovalar va saytlar ishga tushirildi. Ulardan biri Qozogʻiston haqidagi yangiliklar va boshqa maʼlumotlarni yangi lotin alifbosidan foydalanadigan Qazlatyn.kz internet portalidir.

2021-yil aprel oyida qozoq tili uchun lotin yozuvi ommaga taqdim etildi. Bu yozuv xalq tomonidan yaxshi qabul qilindi. Boshlangʻich maktablar 2023-yildan boshlab faqat yangi lotin yozuvidan foydalanishni boshlaydi. Oʻtish 2031-yilgacha yakunlanishi kutilmoqda.

 Eng soʻnggi ishlanmalar 
Qozoq-lotin alifbosi (2021-yil aprel)On some issues of translating the alphabet of the Kazakh language from Cyrillic to Latin script.
A a
(A a)Ä ä
(Ә ә)B b
(B b)D d
(D d)E e
(Ye e)F f
(F f)G g
(G g)Ğ ğ
(Gʻ gʻ)H h
(X x,Һ һ)I ı
(І і)İ i
(I i,Y y)J j
(J j)K k
(K k)L l
(L l)M m
(M m)N n
(N n)Ñ ñ
(Ң ң)O o
(O o)Ö ö
(Ө ө)P p
(P p)Q q
(Q q)R r
(R r)S s
(S s)Ş ş
(Sh sh)T t
(T t)U u
(U u)Ū ū
(Ұ ұ)Ü ü
(Ү ү)V v
(V v)Y y
(I i)Z z
(Z z)
2021-yil yanvar oyida qozoq-lotin alifbosining yangi tahriri taqdim etildi, unda Ä ä (Ə ə), Ö ö (Ö ö), Ü ü (Ü u), Ğ ğ (G g), Ū ū , Ŋ ŋ (NG ng) va Ş ş (Sh sh) harflari kiritildi. 22- apreldagi keyingi qayta koʻrib chiqishda Ŋ ŋ ni Ñ ñ ga oʻzgartirildi. Ushbu versiya 2023-yildan boshlab rasman joriy qilinadi.

 Arab yozuvi 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/Kazakh_ArabicScript_AhmetB.png/500px-Kazakh_ArabicScript_AhmetB.png|thumb|500x500px| Qozoq arab yozuvi qozoq tilshunosligining otasi Axmet Baytursinov tomonidan ishlab chiqilgan.
Arab yozuvi Xitoyning Shinjon-Uygʻur avtonom viloyati, Ili qozoq avtonom prefekturasidagi qozoqlar uchun rasmiy alifbo hisoblanadi. Arab yozuvi Qozogʻiston hududiga ilk bor XI asrda kirib kelgan va 1929-yilda lotin alifbosi joriy etilgunga qadar anʼanaviy tarzda qozoqcha yozish uchun ishlatilgan. 1924-yilda qozoq ziyolisi Ahmet Baytursinov arab yozuvini qozoq tiliga koʻproq moslashtirish uchun isloh qilishga urindi. , , ,  va  harflari arab tilida uchramaydigan tovushlarni ifodalash uchun ishlatiladi.

1929-yilgacha qozoq tili uchun ishlatilgan alifboga asoslangan oʻzgartirilgan arab yozuvi Eron va Afgʻonistonda ham qoʻllanadi.

Qozoq-arab alifbosi 29 ta harf va bitta raqamdan iborat boʻlib, soʻz boshida oldingi unlilarni yaratish uchun „yuqori hamza“ ishlatiladi. Alifbo yozilgan yoʻnalish oʻngdan chapga. Asl arab yozuvidan, yaʼni abjaddan farqli oʻlaroq, qozoq arab yozuvi haqiqiy alifboga oʻxshaydi, chunki har bir tovush oʻz harfiga ega va har bir soʻzdagi har bir tovush tilning yozma shaklida yozilgan. Arab yozuvini abjaddan alifboga oʻtkazish islohoti XX asr boshlarida tilshunos Ahmet Baytursinov tomonidan amalga oshirilgan.

Hozir Xitoy, Pokiston, Afgʻoniston, Eron va Yaqin Sharqning boshqa mamlakatlarida yashovchi qozoqlar arab yozuvidan foydalanadilar.

 Qozoq arab alifbosining shakllari 
YozilishiQozoqcha nomiYolgʻiz
holdaSoʻz
oxiridaSoʻz
oʻrtasidaSoʻz
boshidaAaәlіp(älıf)Әәһәmzә-әlіp(hämzä-älıp)Bbba(ba)Pppa(pa)Ttta(ta)Jjjim(jim)Chchxa үsh noqat(ha üş noqat)Xxxa(xa)Dddәl(däl)Rrra(ra)Zzzain(zain)Sssin(sin)Shshshin(şin)Gʻgʻain(ain)Fffa(fa)Qqqaf(qaf)Kkkәf(käf)Gggәf(gäf)Ңңkәf үsh noqat(käf üş noqat)Lllәm(läm)Mmmim(mim)Nnnun(nun)Yeeһә(hä)Һһһә ekі kөz(hä ekı köz)Oouau(uau)Өөһәmzә-uau(hämzä-uau)Ұұuau damma(uau damma)Үүһәmzә-uau damma(hämzä-uau damma)Uuuau үsh noqat(uau üş noqat)Vvuau qұsbelgі(uau qūsbelgı)Ііya(ia)Iiһәmzә-ya(hämzä-ia)Yy, Iiya ekі noqat(ia ekı noqat)һәmzә(hämzä)
 Qadimgi turkiy alifbo 
Oʻrxon-Yenisey harflari shakli boʻyicha german runlari bilan yuzaki oʻxshashlikka ega va shuning uchun baʼzan runlar deb ataladi. German runalaridan farqli oʻlaroq, qadimgi turkiy yozuv oʻngdan chapga, german runlari esa odatda chapdan oʻngga yozilgan. V-X asrlarda Qozogʻiston hududining ayrim hududlarida bu yozuv ishlatilgan. Yozuvlarning tili birinchi Turk xoqonligi tili edi.

 Qipchoq-arman 
XII-XIII asr oxirlarida Armaniston podsholigidan koʻchib kelgan armanlar qipchoq tilida keng qamrovli liturgik, huquqiy va boshqa adabiyotlarga ega boʻlgan. Ular eski qozoq tilidan faqat arman-xristian lugʻatining koʻpligi bilan farq qiladi. Bu matnlar arman alifbosidan foydalangan holda yozilgan. Ularning butun dunyo boʻylab oʻrnashib qolgan avlodlari, deyarli XIX asr oxirigacha arman-qipchoqlar ish daftarlari, shaxsiy yozishmalar va boshqalarni yozishgan.

 Manbalar 

Turkum:Qozoq tili
Turkum:Alifbo