Mitraizm

Mitraizm, mitra tariqati yoki Mitra sirlari — qadimgi Eronning mistik dunyoqarashlaridan biri boʻlib, u qadimgi fors dunyosi sirlari atrofida rivojlangan. Milodiy I asr va IV asrlarda Fors imperiyasi askarlari orasida keng tarqalgan.

Mitraizm taʼlimotiga oid hech qanday yozma hujjatlar topilmagan, ammo unda arxeologik jihatdan qadimgi dunyoga oid koʻplab hujjatlar mavjud. Biroq, agar tushuntirish qadimiy hujjatlar boʻlmasa, ularning talqini yanada murakkablashadi. Mitraning eng koʻzga koʻringan tasvirlari quyidagilardir:

 Mitraning qoyadan tugʻilishi
 Mitra tomonidan boʻgʻilgan bir buqa
 Buqa rasmidan boshqa hayvonlarning mavjudligi
 Mitraning boshida har doim Frigiya toji bilan tasvirlanadi.
 Mitraning boshida quyosh nurlariga oʻxshash chiziqlar mavjud.
 Ikki yordamchi mash’alani ushlab turibdi: biri pastga, ikkinchisi yuqoriga qaragan.
 Mitraning Oy va Quyosh xudolar bilan birga tasvirlanishi.

„Mitra“ iborasi hinduizm Veddalarida eng qadimiy davrdan boshlab ishlatib kelingan. Keyinchalik turli xil shakllarda namoyon boʻlgan. Mitraizm oʻz navbatida Fors Mitraizmi va Rim Mitraizmiga boʻlinadi. Rim mitraizmi xristianlik diniga bevosita taʼsir koʻrsatgani iddao qilinadi.

Rim mitraizmi Mitraning sirlari Quyosh va osmondagi yulduz guruhlarining harakati bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligi aytiladi:Ulansey, D., The origins of the Mithraic mysteries", p. 77f.

 Ularning ibodatxonalari yer ostida, derazasiz, devorlari va shiftlari yulduz naqshlari bilan bezatilgan.
 Dekabrning oxiri va iyun oyining oxiri (quyoshning eng yuqori va eng past nuqtasida boʻlgan kunlar) baxtli kunlar sifatida qabul qilingan.
 Mitra rasmlarida ishlatiladigan hayvonlar 12 gorizont yulduz guruhining ramzidir.
 Ushbu 12 yulduz guruhining har ikki ming yilda bir marta aylanishi bir haqiqat oʻlaroq qabul qilingan.
 Baʼzi Mitra rasmlarida ishlatiladigan X belgisi ekvator va zodiak yulduz guruhlari doirasi bir-biri bilan kesishishini tasvirlaydi.

Hindiston, Eron va Komagene Mitrasi politeistik dinlarda ahd, qasam va kelishuv uchun mas’ul boʻlgan ilohiy borliq sifatida qaralgan. Shartnomalarning bajarilishini nazorat qilishdan tashqari, u hamma narsani koʻradi. Shuningdek, u haqiqat, chorva, hosil va suvning himoyachisidir. 

 Kelib chiqish tarixi 
Mitraizm oʻz-oʻzidan rivojlangan eʼtiqodmi yoki zardushtiylikning hosilasi ekanligi bahsli mavzudir. Rimning Mitra sektasi, mifologiyasi va diniy urf-odatlarida sezilarli darajada iz qoldirgan.

Osmondagi yulduz guruhlarining uzoq muddatli harakatlari Qadimgi Misr va Mesopotamiya ruhoniylari tomonidan mufassal oʻrganilgan. Zardushtiylarning muqaddas xudolardan birining nomi Mitra boʻlishi ham qadimgi mitra anʼanasi bilan uzviy bogʻliq boʻlishi mumkin.

 Manbalar