Arab xattotligi

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/96/Tugra_Mahmuds_II.gif|right|frame| Usmonlilar imperiyasi sultoni Abdulhamid I ning stilize imzosi ifodali xattotlik bilan yozilgan.
Arab xattotligi arab alifbosiga asoslangan qoʻl yozuvi va xattotlikning badiiy amaliyotidir. Arab tilida xat (), „chiziq“, „loyihalash“ yoki „konstruksiya“ soʻzidan olingan. Kufiy xat turi arab yozuvining eng qadimgi shakli hisoblanadi.

Badiiy nuqtai nazardan, arab xattotligi o‘zining xilma-xilligi va rivojlanish uchun katta salohiyati bilan mashhur va qadrlanadi. Darhaqiqat, xattotlik arab madaniyatida din, san'at, meʼmorchilik, taʼlim va hunarmandchilik kabi turli sohalar bilan bogʻlangan boʻlib, ular oʻz navbatida uning rivojlanishida muhim rol oʻynagan.

 Arab alifbosi 
Arab alifbosi dunyodagi eng keng tarqalgan til yozuvining asosi hisoblanadi. Koʻpgina olimlar arab alifbo milodiy IV asrda yaratilgan deb hisoblashadi.Arab alifbosi oʻngdan chapga yozilgan 28 ta harfdan iborat. Har bir harf jumlada joylashgan joyiga qarab, toʻrt xil usulda yozilishi mumkin. Ushbu toʻrtta joy boshlangʻich, medial, yakuniy va izolyatsiya qilingan deb ham nomlanadi.

 Amalga oshirish 
Arab xattotligi uchun ishlatiladigan qalamlar lotin yozuvi uchun ishlatiladigan qalamlardan farq qiladi. Arab xattotligi uchun ishlatiladigan asboblar turli xil qalamlar va xattotlik siyohlari hisoblanadi. Eng keng tarqalgan xattotlik jihozi qalamdir.

 Xamish qalami 
Qamish qalami sifatida ham tanilgan Xamish qalami arab, turk va eron xattotlari tomonidan qoʻllanadi. Qamish qamishi daryolar boʻyida oʻstiriladi. Ushbu qalam 500 yildan ortiq vaqtdan beri ishlatilib kelinmoqda. Xamish qalamni tayyorlash uzoq davom etadigan jarayondir.

 Bambuk qalam 
Bambuk qalamlar xattotlik uchun ishlatiladigan eng qadimgi qalamlardan biridir. Bambuk qalamlarning qirrasi xattotlik usullarining bajarilish jarayonida qalamning toʻliq harakatda boʻlishiga imkon beradi.

 Java qalam 
Java qalami oʻzining qattiqligi va shakllardagi oʻtkir qirralarni yaratish qobiliyati bilan mashhur. Java qalamini kichik skriptlar uchun ishlatish qulay hisoblanadi.

 Handam qalam 
Handam qalami Java qalami bilan bir xil kuchga ega. Qalam barcha turdagi yozuvlarni yozish uchun ishlatiladi.

 Celi qalam 
Celi qalami arab xattotligida katta hajmdagi yozuv uchun ishlatiladi. Ushbu qalamlar qattiq yogʻochdan yasalib, kesilgan va burgʻulangan boʻladi.

 Yozuvlar 

 Mashhur yozuv turlari 
Arab xattotligi uchun ishlatiladigan eng mashhur ikkita yozuv kufiy va nasx xat turlari hisoblanadi. Kufiy xat turi Iroqda paydo boʻlgan boʻlib, dastlab tosh va metallga yozuv yozish uchun ishlatilgan. Nasx xat turi Makka va Madinada paydo boʻlgan. Skript kursiv yozuv sifatida ishlatiladi, masalan, papirus va qogʻozda.

 Boshqa yozuv turlari 
Suls, nastaʼliq va devoniy yozuvlari arab yozuvi uchun ishlatiladigan boshqa yozuv turlaridir.

Oʻrta asrlarda keng qoʻllangan Suls yozuvi mavjud boʻlgan eng qadimgi yozuvlardan biri sifatida tanilgan. Matnning koʻrinishi tufayli masjidlarda va Qur’on matni uchun Suls yozuvi ishlatilgan.

Nastaʼliq yozuvi arab yozuvidan koʻra fors tili uchun koʻproq qoʻllanadi. Chapga yuqoriga egilganligi sababli yozuv boshqa skriptlardan farq qiladi. Kursiv koʻrinish yaratishda oqlangan koʻrinish hosil qiladi.

Devoniy yozuvi Usmonlilar davrida yaratilgan. Ushbu skriptning astarlari va harflari yozishda yaqinlik hissini yaratadi. Shu sababli, harflarning bir-biriga bogʻlangan shaklini oʻqish qiyin.

 Xattotlar roʻyxati 

 Oʻrta asrlar 

 Ibn Muqla (vaf. 939/940)
 Ibn al-Bawwob (vaf. 1022).
 Fakhr-un-Niso (XII asr)

 Usmonli davrida 

 Shaykh Hamdulloh (1436-1520)
 Hamid Aytach (1891-1982)
 Seyyid Kasim Gubori (vaf. 1624)
 Hofiz Usmon (1642-1698)
 Mustafo Rakim (1757-1826)
 Mehmed Shevki Efendi (1829-1887)

 Zamonaviy davrda 

 Hasan Çelebi (1937-y. t.), Turkiya
 Ali Adjalli (1939-y. t.), Eron
 Wijdan Ali (1939-y. t.), Iordaniya
 Hashem Muhammad al-Baghdodi, Iroq
 Everitte Barbee (1988-yilda tugʻilgan), Amerika Qo'shma Shtatlari
 Mohammad Hosni Suriya
 Shakkir Hasan Al Saʼid (1925-2004) Iroq
 Madiha Omar iroqlik-amerikalik
 Hassan Massoudy iroqlik-fransuz (1944-y. t.)
 Sadequain Naqqash (1930-1987), Pokiston
 Ibrohim el-Salahi (1930-y. t.), Sudan
 Mouneer Al-Shaarani (1952-y. t.), Suriya
 Mahmoud Taha (1942-y. t.), Iordaniya
 Mohamed Zakariya (1942-yilda tugʻilgan), Amerika Qoʻshma Shtatlari
 Uthman Taha (1934-y. t.), Suriya
 Shafiq-Uz-Zaman Khan, Pokiston
 Meros 
 Tipografiya 
Arab xattotligi arab tipografiyasi uchun asosiy ilhom manbai boʻlib xizmat qiladi. Misol uchun, Amiri shrifti Qohiradagi Amiri Press nashrida qoʻllanadigan nasx yozuvidan ilhomlangan.

Arab xattotligidan arab tipografiyasiga oʻtish texnik qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi, chunki arab tili, asosan kontekstli shakllarga ega kursiv yozuv hisoblanadi.

 Tasviriy sanʼat 
Tunislik fransuz graffiti rassomi EL Seed oʻzining turli badiiy loyihalarida arab xattotligidagi kalligraffiti deb nomlangan uslubda foydalanadi.

Hurufiya (arb.) harakati XX asr boshlarida boshlanganidan beri arab xattotligi va tipografiyasining badiiy manipulyatsiyasidan mavhumlikda foydalanadi.

Shaklni olish: arab dunyosidan mavhumlik, 1950-1980-yillar(Taking Shape: Abstraction From the Arab World, 1950s-1980s) Nyu-York universitetining kulrang sanʼat galereyasida 2020-yilda oʻrnatilgan montaj tasviriy sanʼat asari.Bu asarda arab xattotligi arab dunyosidagi mavhum sanʼatga qanday taʼsir qilganini oʻrganib chiqishdi. Madiha Omar uchun arab alifbosi dunyoviy oʻzlikni ifodalash va Gʻarb rasmini oʻzlashtirish vositasi boʻlgan, Omar El-Nagdi esa arab xattotligining oʻziga xos ilohiyligini oʻrgangan.

 Zamonaviy misollar 

 Yana qarang 

 Islom xattotligi
 Abu Saymeh

 Manbalar 

Turkum:Arab xattotligi
Turkum:Islom sanʼati