Qilin

Qilin ([tɕʰi ̌ .li ̌ n] ; ) — afsonaviy tuyoqli ximerik mavjudot boʻlib, u odatda xitoy mifologiyasida uchraydi. Afsonalarda qilin donishmand hamda buyuk kelajakka ega hukmdorning kelishi yoki hukmronlik qilish davrida paydo boʻlishi aytiladi. Qilin —  bir shoxli hayvonlarning mifologik oilasiga mansub oʻziga xos tur hisoblanadi. Qilin boshqa madaniyatlarning mifologiyalarida, masalan, yapon va koreys mifologiyalarida ham uchraydi, jumlada ularda kirin tarzida, Vetnam mifologiyasida esa kỳ lân nomi bilan uchratish mumkin.

 Kelib chiqishi 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Chinese_-_Dragon_-_Walters_492425_-_Profile.jpg/220px-Chinese_-_Dragon_-_Walters_492425_-_Profile.jpg|thumb| Qilin qabr qoʻriqchisi, IV asr
Bu afsonaviy shoxli yirtqich hayvon haqidagi ilk maʼlumotlar 麟之趾; Lín zhī zhǐ; „Lin oyoqlari“ sheʼriyat klassikasiga kiritilgan sheʼrlarda keltirilgan (miloddan avvalgi XI- VII asrlar)Classic of Poetry „Airs of Zhou and the South — Linʼs Feet“ translated by James LeggeDurrant, Li, & Schaberg (translators) (2016). Zuo tradition: Commentary on the Spring and Autumn Annals. Seattle & London: University of Washington Press. p. 1920, n. 292. quote: "It is significant that the earliest source known to mention the lin itself is „Lin zhi zhi“ 麟之趾, or „The Foot of the Lin“Zuozhuan „Duke Ai — 14th year — jing & zhuan“'Durrant, Li, & Schaberg (translators) (2016). Zuo tradition: Commentary on the Spring and Autumn Annals. pp. 1919-1921.

Ikki boʻgʻinli shakl qilin ( ~ ), yolgʻiz lin bilan bir xil umumiy maʼnoga ega, Chjango davriga (miloddan avvalgi 475 — 221-yillar) oid asarlarda uchraydi. Q i erkakni, lin esa ayol maʼnosini bildiradiChinaKnowledge.deSWJZ Radical 鹿" quote: „麟：大牝鹿也。……麒：仁獸也。麋身牛尾，一角。……麐：牝麒也。“ translation: „Lín (麟): a large female deer. […] Qí (麒): a humane beast. With elaphure's body, ox’s tail, and one horn. […] Lín (麐): female qí.“Parker, Jeannie Thomas (2018) The Mythic Chinese unicorn. Victoria: Friesen Press. p. 44.

Qilinning afsonaviy qiyofasi Ming sulolasidagi jirafa obrazi bilan bogʻlangan. Qilinni jirafalar bilan bogʻlash Chjen Xening XV asrda Sharqiy Afrikaga qilgan sayohatidan keyin boshlangan (boshqa joylar qatorida, hozirgi Somaliga ham tashrif buyurgan). Ming sulolasi somalilik savdogarlardan jirafalar va zebralarni, tutatqi va boshqa turli ekzotik buyumlarni sotib olgan. Shuningdek, Chjen Xe floti Nankinga ikkita jirafani olib keldi va ular Somalida jirafa degan maʼnoni anglatuvchi „geri“ nomi deb ataldi. Qilinning jirafalar bilan birga qoʻllanilinishi doimiy taʼsirga ega: bugungi kunda ham xuddi shu soʻz koreys va yapon tillarida afsonaviy hayvon hamda jirafani atash uchun ishlatiladiParker, J. T.:" The Mythic Chinese Unicorn".

 Tavsif 
Qilin odatda xitoylik ajdahoga oʻxshash xususiyatlarga ega: shoxli oʻxshash boshlar, qalin kirpikli koʻzlar, doimo yuqoriga qarab turuvchi moʻylablar va soqollar. Tana shakli koʻpincha hoʻkiz, kiyik yoki otga oʻxshash tarzda tasvirlanadi. Ular har doim tuyoqlarida tirnoqlar bilan namoyish etiladi. Xitoyda ajdarlar odatda oltin rangda tasvirlangan boʻlsa-da, qilin har qanday rangda va hatto turli xil ranglarda ham tasvirlanishi mumkin.

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a8/Qilin-shaped_incense_burner_1_CAC.JPG/220px-Qilin-shaped_incense_burner_1_CAC.JPG|left|thumb| Qing sulolasining qilin shaklidagi tutatqi kuydiruvchisi
Afsonalarda aytilishicha, qilin afsonaviy Sariq imperatorning bogʻida hamdaimperator Yao poytaxtida paydo boʻlgan; ikkala voqea ham hukmdorlarning bu afsonaviy jonivorga xayrixohligidan dalolat berdi. Bundan tashqari, buyuk donishmand Konfutsiyning tugʻilishi qilinning kelishi bilan bashorat qilinganligi aytilgan.

 Yakkashox koʻrinishidagi qilin 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d4/2015-09-23-110304_-_Historisches_Museum%2C_Einhorn-Keramik_aus_der_N%C3%B6rdl._Wei_Periode_%28386-534 %29.jpg/220px-2015-09-23-110304_-_Historisches_Museum%2C_Einhorn-Keramik_aus_der_N%C3%B6rdl._Wei_Periode_%28386-534 %29.jpg|thumb| Shimoliy Vey davridagi sopol modelda tasvirlangan yakkashox hayvon (386-534)
Zamonaviy davrda qilin tasvirlari koʻpincha yakkashoxlar tushunchasi bilan uyqash tarzda qoʻllanadi. Qilin () koʻpincha ingliz tiliga „unicorn“ (yakkashox)deb tarjima qilinadi va garchi bu notoʻgʻri boʻlsa ham, uni baʼzan bitta shoxli jonivor sifatida tasvirlash mumkin. Turli xil xitoy afsonaviy jonzotlarini bitta shox bilan tasvirlash mumkin va qilin bir shox bilan tasvirlangan boʻlsa ham, xitoy tilida „yakkashox“ emas, balki „bir shoxli qilin“ deb nomlanadi.

Shunga qaramay, mavjudotlar o‘rtasidagi afsonaviy va etimologik bog‘liqlik turli madaniy tadqiqotlarParker, J. T.:" The Mythic Chinese Unicorn"Janhunen, J. (2011). Unicorn, Mammoth, Whale: mythological and etymological connections of zoonyms in North and East Asia. Linguistics, Archaeology and the Human Past, Occasional Paper, 12, 189-222., hatto Xitoy hukumati tomonidan ham amalga oshirilgan bo‘lib, qilin va bir shoxli qilin tasviri kumush, oltin va platina esdalik tangalarida tasvirlangan.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/MingQilinDragonFish.jpg/220px-MingQilinDragonFish.jpg|thumb| Ming sulolasida ajdaho, baliq va hoʻkiz koʻrinishlari uygʻunligida yaratilgan qilin haykali. Juft shoxlarga eʼtibor bering.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Kinesiskt_lyckob%C3%A5dande_fabeldjur_med_drakhuvud%2C_hjortkropp_med_fj%C3%A4ll%2C_oxsvans_fr%C3%A5n_cirka_1750_-_Hallwylska_museet_-_95453.tif/lossy-page1-170px-Kinesiskt_lyckob%C3%A5dande_fabeldjur_med_drakhuvud%2C_hjortkropp_med_fj%C3%A4ll%2C_oxsvans_fr%C3%A5n_cirka_1750_-_Hallwylska_museet_-_95453.tif.jpg|left|thumb| Ajdahoning boshi va tanasi, sherning dumi va kiyikka oʻxshagan tuyoqlari boʻlgan, tanasi muqaddas olov bilan oʻralgan qilin chinni haykalchasi. Qing sulolasi, XVIII asr oʻrtalari.

 Boshqa madaniyatlardagi oʻrni 

 Sharqiy Osiyo 

 Yaponiya 
Zamonaviy yaponcha jirafa soʻzi oʻrniga ham qoʻllanila boshlangan Kirin, qilin soʻziga oʻxshaydi. Yapon sanʼatida kirin Xitoy sanʼatiga qaraganda kiyiklarga oʻxshashroq tasvirlanadi. Shu bilan bir qatorda, u kiyik shaklidagi ajdaho sifatida namoyish etilgan, lekin sherning dumi o‘rniga ho‘kiz dumi bilan tasvirlangan. Ular, shuningdek, koʻpincha qisman yakkashox sifatida tasvirlangan, chunki uning tashqi koʻrinishi yakkashoxga oʻxshaydi, lekin kirinning shoxi orqaga egilgan holatda boʻlgan.

 Koreya 
Girin yoki kirin () qilin ning koreyscha shakli hisoblanadi. Bu kiyikning gavdasi, hoʻkiz dumi, otning tuyogʻi boʻlgan, tangali jonzot sifatida tasvirlangan. Girinlar dastlab kiyiklarga oʻxshash tarzda tasvirlangan, ammo vaqt oʻtishi bilan ular koʻproq otga oʻxshash koʻrinishda tasvirlana boshlandi. Ular ajdaho, feniks va toshbaqa bilan birgalikda toʻrtta ilohiy mavjudot guruhini tashkil etgan. Girin tasviri Koreya qirollik va buddistlarning sanʼat asarlarida keng qoʻllangan.

Zamonaviy koreys tilida „girin“ atamasi „jirafa“ maʼnosida ishlatiladi.

 Janubi-Sharqiy Osiyo 

 Tailand 
Tailandda qilin „“ nomi bilan tanilgan (กิเลน), Tailanddagi Himapant oʻrmonining afsonaviy hayvonlari panteonining aʼzosi. Gilen panteonga qadimgi zamonlarda Siamga joylashib olish uchun Janubiy Xitoydan kelgan Tay Yay taʼsirida kiritilgan boʻlishi mumkin va bu afsona, ehtimol, Siamning Himapant afsonalariga shu tarzda kiritilgan degan taxminlar bor. Gilen — bu har xil elementar muhitidan kelib chiqqan turli hayvonlarning aralashmasi boʻlib, har bir shaxsiylashtirilgan mavjudotda mavjud boʻlgan elementar sehrli kuchlarni oʻzida ifodalaydi. Himapant hayvonlarining aksariyati aslida Osmon olamining xudolari va devalari va bodhisattvalar boʻlib, ular har bir maxluq xudosining asl tabiatini ifodalovchi timsol sifatida namoyish etiladi.

Phra Aphai Mani XVIII asrning taniqli shoiri Sunthorn Phuning durdona epik sheʼri hisoblanadi. Eposning bosh qahramonlaridan biri boʻlgan Sudsakornning oti boʻlgan yirtqich hayvon obrazi bor. Bu jonzot "Ma Nin Mangkorn" deb nomlangan (ม้านิลมังกร, „seylonit ajdaho oti“), u olmos tishli, seylonit terili va tilida tugʻilish belgisi boʻlgan holda tasvirlangan. Bu ot, ajdaho, kiyik shoxlari, baliq tangachalari va Phaya Nak dumi singari turli hayvonlarning aralashmasidan iborat. Uning tashqi koʻrinishi qilinga oʻxshaydi.

 Galereya 


 Manbalar 

Turkum:Yakkashoxlar
Turkum:Afsonaviy mavjudotlar
Turkum:Koreys afsonaviy mavjudotlari
Turkum:Xitoy afsonaviy mavjudotlari