Biopsixosotsial model

Biopsixosotsial model — bu biologiya, psixologiya va ijtimoiy — ekologik omillar oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlikni koʻrib chiqadigan fanlararo model. Model salomatlik va kasallikdan tortib, inson rivojlanishigacha boʻlgan mavzularni oʻrganadi. Model birinchi marta 1977-yilda Jorj L. Engel tomonidan ilgari surilgan va koʻplab sogʻliqni saqlash tizimlarining biotibbiyot ustunligiga aylangan.

 Tarixi 
Biopsixosotsial model birinchi marta 1977-yilda Rochester universitetidan Jorj L. Engel va Jon Romano tomonidan taklif qilingan.  Biotibbiy yondashuvdan farqli oʻlaroq, Engel har bir bemorning oʻz fikrlari, his-tuygʻulari va tarixi borligini tan olgan holda yanada yaxlit yondashuvga intildi.  Modelni ishlab chiqishda Engel ushbu modelni ham kasalliklar, ham psixologik muammolar uchun tuzdi.

Biopsixosotsial model kasallikning rivojlanishini biologik omillar (genetik, biokimyoviy va boshqalar), psixologik omillar (kayfiyat, shaxsiyat, xatti-harakatlar va boshqalar) va ijtimoiy omillar (madaniy, oilaviy, ijtimoiy-iqtisodiy, tibbiy va boshqalar) murakkab oʻzaro taʼsiri orqali aks ettiradi. Engel, George L. (8 April 1977). „The need for a new medical model: a challenge for biomedicine“ (PDF). Science. 196 (4286): 129-36. Bibcode:1977Sci…196..129E. doi:10.1126/science.847460. PMID 847460. Masalan, odamda depressiyaga irsiy moyillik boʻlishi mumkin, ammo ular ish va oilaviy hayotdagi haddan tashqari stress va psixologik ijtimoiy omillarga ega boʻlishi kerak. Insonning kasallikka genetik moyilligi boʻlishi mumkin, ammo ijtimoiy va kognitiv omillar kasallikni qoʻzgʻatishi mumkin.

Xususan, Engel tana va ongni ajratishni qayta taklif qilish orqali tibbiy tafakkurda inqilob qildi. Aql-tana dualizmi gʻoyasi hech boʻlmaganda Rene Dekartga borib taqaladi, ammo u biotibbiy yondashuv paytida unutildi. Engelning taʼkidlashicha, biotibbiy yondashuvi notoʻgʻri, chunki tananing oʻzi kasallikka hissa qoʻshmaydi.  Buning oʻrniga, kasallikning qanday paydo boʻlishi va uni davolashda individual ong (psixologik va ijtimoiy omillar) muhim rol oʻynaydi. Engel davolashning eng samarali yechimini topish uchun bemor va shifokor oʻrtasida suhbatni taklif qiladi. 

Xuddi shunday, biotibbiyot modeli bilan taklif qilingan materialistik va reduksionistik gʻoyalar notoʻgʻri, chunki ularni hujayra darajasida tekshirish mumkin emas (Engelga koʻra).  Buning oʻrniga, taklif qilingan model Urie Bronfenbrenner kabi oʻtmishdagi psixologlarning tadqiqotlariga qaratilgan boʻlib, uning ijtimoiy omillar kasalliklar va xatti-harakatlarning rivojlanishida rol oʻynashiga ishonishi bilan mashhur. Oddiy qilib aytganda, Engel Bronfenbrennerning tadqiqotidan biopsixosotsial modelining ustuni sifatida foydalangan va ushbu modelni salomatlikni ijtimoiy, psixologik va biologik jihatlar markazida koʻrsatish uchun tuzgan.

Nashr qilingandan soʻng, biopsikosotsial model Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti tomonidan 2002-yilda Funksiyaning xalqaro tasnifi (ICF) uchun asos sifatida qabul qilingan. 

 Joriy model 
Engelning modeli nashr etilganidan 25 yil oʻtgach, biopsixosotsial model hali ham psixologik model sifatida keng qoʻllandi. Biologik, psixologik va ijtimoiy toifalar katta toifalarga kengaydi: xususan, maʼnaviyat va madaniyat kabi gʻoyalar orqali ijtimoiy jihat ancha kengaydi. Garchi koʻpgina psixologlar ushbu modelni oʻzlari deb toʻliq qabul qilmasalar ham, u uchta muhim toifani oʻzaro bogʻlashi bilan mashhur.  Vaziyatga barcha jihatlar taalluqli boʻlmasa ham, oʻz fikrlarini tartibga solish uchun biopsixosotsial model keng qoʻllanadi. Bu shuni koʻrsatadiki, insonning barcha muammolari bir-biriga bogʻliq va ular ilgari tasavvur qilinganidan ham murakkabroq boʻlishi mumkin.

 Tegishli nazariyalar va nazariyotchilar 
Dastlab biopsixosotsial modelni ishlab chiqqan Jorj L. Engel model bilan bogʻliq boʻlgan asosiy nazariyotchi hisoblanadi. Engel ushbu modeldan oʻsha paytdagi qulayroq ishlatiladigan biotibbiyot modeliga muqobil taklif qilish uchun foydalangan. Engelning fikricha, biopsixosotsial model shifokorlarga bemorlarning kasallik va qiyinchiliklariga subyektiv nuqtai nazarini yaxshiroq tushunish imkonini beradi. Borrell-Carrió, Francesc; Suchman, Anthony; Epstein, Ronald (Nov 2004). „The Biopsychosocial Model 25 Years Later: Principles, Practice, and Scientific Inquiry“. Annals of Family Medicine. 2 (6): 576-582. doi:10.1370/afm.245. PMC 1466742. PMID 15576544.

 Potentsial ilovalar 
Engel birinchi marta biopsixosotsial modelni taklif qilganida, u salomatlik va kasallikni yaxshiroq tushunish uchun edi. Ushbu ilova hali ham toʻgʻri boʻlsa-da, model sogʻliqni saqlash, tibbiyot va rivojlanish kabi mavzularga tegishlidir. Birinchidan, Engel tomonidan taklif qilinganidek, bu shifokorlarga butun bemorni yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Faqat fiziologik va tibbiy jihatlarni emas, balki psixologik va sotsiologik farovonlikni ham hisobga olgan holda. Borrell-Carrió, Francesc; Suchman, Anthony; Epstein, Ronald (Nov 2004). „The Biopsychosocial Model 25 Years Later: Principles, Practice, and Scientific Inquiry“. Annals of Family Medicine. 2 (6): 576-582. doi:10.1370/afm.245. PMC 1466742. PMID 15576544. Bundan tashqari, ushbu model salomatlik psixologiyasi bilan chambarchas bogʻliq. Salomatlik psixologiyasi biologiya, psixologiya, xulq-atvor va ijtimoiy omillarning salomatlik va kasallikka oʻzaro taʼsirini oʻrganadi.

Sogʻliqni saqlash va tibbiyotda biopsixosotsial modelni qoʻllashdan biri ogʻriq bilan bogʻliq boʻlib, odamning sogʻligʻidan tashqarida boʻlgan bir nechta omillar ularning ogʻriqni idrok etishiga taʼsir qilishi mumkin. Misol uchun, 2019-yilgi tadqiqot genetik va biopsikosotsial omillarni operatsiyadan keyingi yelka ogʻrigʻining kuchayishi bilan bogʻladi.  Biopsikosotsial omillar va ogʻriq oʻrtasidagi munosabatlarni modellashtirish va yanada oʻrganish uchun kelajakdagi tadqiqotlar kerak. 

Ushbu modelning rivojlanish dasturlari dolzarbdir. Rivojlanish psixologiyasida biopsixosotsial modelni qoʻllashning oʻziga xos afzalligi shundaki, u tabiat va tarbiya munozaralari bilan kesishish imkonini beradi. Ushbu model rivojlanish psixologlariga shaxsning rivojlanishida ham irsiy, ham psixosotsial omillarning oʻzaro taʼsiri uchun nazariy asos yaratadi. Borrell-Carrió, Francesc; Suchman, Anthony; Epstein, Ronald (Nov 2004). „The Biopsychosocial Model 25 Years Later: Principles, Practice, and Scientific Inquiry“. Annals of Family Medicine. 2 (6): 576-582. doi:10.1370/afm.245. PMC 1466742. PMID 15576544.

 Tanqid va yutuqlar 
Biopsixosotsial modelga nisbatan bir qancha tanqidlar boʻlgan.  Benning modelga qarshi argumentlarni umumlashtirdi, jumladan, u falsafiy izchillik yoʻqligi, bemorlarning subyektiv tajribasiga befarqligi, Engelning asosi boʻlgan umumiy tizimlar nazariyasiga sodiq emasligi va u ikkalasiga qarshi hech qanday kafolat bermaydigan samarasiz eklektizmni keltirib chiqardi. Lehman, Barbara J.; David, Diana M.; Gruber, Jennifer A. (August 2017). "Rethinking the biopsychosocial model of health: Understanding health as a dynamic system". Social and Personality Psychology Compass. 11 (8). e12328. doi:10.1111/spc3.12328.

Psixiatr Hamid Tavakoli taʼkidlashicha, BPS modelidan qochish kerak, chunki u biologiya va psixologiya oʻrtasidagi sunʼiy farqni beixtiyor targʻib qiladi va psixiatrik baholash va oʻquv dasturlarida shunchaki chalkashliklarga sabab boʻladi va oxir-oqibat u aqliy stigmatizatsiyadan xalos boʻlishga yordam bermadi.

Bu tanqidlarning bir qanchasi so‘nggi yillarda ko‘rib chiqildi. Misol uchun, BPS-Pathways modeli biologik, psixologik va ijtimoiy omillarni konseptual jihatdan ajratish, aniqlash va oʻlchash va shu bilan bu omillar oʻrtasidagi batafsil oʻzaro bogʻliqlikni izlash mumkinligini tasvirlaydi. 

 Manbalar 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Biotibbiyot