Qurʼonda ayollar

Qurʼonda ayollar Islomda oʻrgatilgan axloqlarda muhim shaxslar va muhokama qilinadigan mavzulardan biri. Qurʼondagi ayollarning aksariyati paygʻambarlarning onalari yoki xotinlari sifatida tasvirlangan. Ular baʼzi jihatlarda erkaklardan maʼlum miqdorda erkinlikni saqlab qolishgan; masalan, Qurʼonda erlaridan oldin Islomni qabul qilgan ayollar yoki Muhammadga mustaqil bayʼat qilgan ayollarni tasvirlanadi.

Qurʼon Maryamdan boshqa hech bir ayolning ismini toʻgʻridan-toʻgʻri aytmasa-da, koʻplab suralarda ayollar muhim rol oʻynaydi. Bu suralar klassik sharhlarda ham, patriarxal jamiyatlarning mashhur adabiyotida ham manipulyatsiya va qattiq talqindaEncyclopaedia of the Quran. Leidan: Brill, 2001. Print.. Patriarxiya ichida mavjud boʻlgan madaniy meʼyorlar ushbu jamiyatlarning matnga qanday munosabatda boʻlishini shakllantirdi va kelajak avlodlarga ushbu suralarni va Qurʼondagi ayollarning rolini talqin qilish usulini belgilovchi keng tarqalgan suralarni yaratdi. Tarix davomida turli islom tarjimonlari va qonun chiqaruvchilari oʻsha davrning hukmron mafkurasi hamda tarixiy konteksti natijasida Qurʼonda keltirilgan ayollarni doimiy ravishda qayta talqin qilishgan. Zamonaviylik va islom feminizmining yuksalishidan soʻng, koʻplab olimlar asl matnga qaytib, ayollarning qabul qilingan klassik talqinlarini hamda Qurʼondagi ayollarning oʻnini qayta koʻrib chiqmoqdalar.

Islom adabiyotlarida nomlari keltirilganlarning barchasi paygʻambarlar erkaklar boʻlgani uchun, bugungi kunda asosiy Islomda ayollar paygʻambar sifatida koʻrilmaydi, garchi oʻtmishda koʻplab olimlar turlicha qarashlarga ega boʻlsalar ham

 Odam Atoning turmush oʻrtogʻi 
Odam Atoning turmush oʻrtogʻi Momo Havvo ushbu oyatlarda zikr qilinadi: 30-39 ; 7:11-25; 15:26-42; 17:61-65; 18:50-51 ; 20:110-124; va 38:71-85. Lekin „Havvo“ nomi (arabcha :  , Havvoʻ) Qurʼonda yozilmagan va ishlatilmagan. Momo Havvoning ismi faqat hadislarda zikr qilinganBeyond The Exotic: Womenʼs Histories In Islamic Societies — Page 9, Amira El Azhary Sonbol — 2005. Odam Ato va Momo Havvoning yaratilishi hamda vafoti haqidagi Qurʼon rivoyati yahudiy va nasroniy anʼanalaridagi aniqroq voqealardan tematik jihatdan farq qiladi. Xristian va yahudiy ertaklariga oʻxshab, Alloh Odam Ato va Momo Havvoni va ular uchun yashash joyi boʻlmish Jannatni yaratdi. Biroq, Qurʼonda Havvoning roli kamdir, chunki u qoʻzgʻatuvchi emas, balki inson gunohiga sherikdir. Bu Odam alayhissalom Alloh tomonidan Iblis, yaʼni Shayton ularning dushmani va ularni jannatdan mahrum qilish mumkinligini oldindan ogohlantirgan.

Qurʼonning soʻzma-soʻz matni koʻp jihatdan Momo Havvoga yuklangan aybni olib tashlaydi. Momo Havvo Odam Atoning yiqilishining sababi sifatida koʻrsatilishining oʻrniga, faqat gunohda, keyin esa jazo va poklanishda bir xil itoatkor sifatida taqdim etiladiChand, M. (1991). Adam, Eve, & Satan in the Garden of Eden. The University of Singh Arts Research Journal, 30(1), 25-35.. Biroq, yaratilish va qulash tarixi bilan bogʻliq dastlabki tanqidiy talqinga xristian va yahudiylarning Momo Havvo haqidagi keng tarqalgan tushunchalari katta taʼsir koʻrsatdiPregill, M. (2008). Israʼiliyyat, myth and pseudepigraphy: Wabb b. Munabbih and the early Islamic versions of the fall of Adam and Eve. Jerusalem Studies in Arabic and Islam,. Shu sababli, ilk oʻrta asr talqinlari Havvoni axloqiy va ruhiy jihatdan buzilgan deb tasvirlashga qaratilgan. Xristian va yahudiy anʼanalarida boʻlgani kabi, Havvo Odam Ato paygʻambarni gunohga vasvasaga soladigan kishi sifatida koʻriladi. Ayniqsa, hadisshunos olim at-Tabarining dastlabki asarida ayollarning hayz koʻrishi va farzand koʻrish azobi Havvoning ahmoqligining bevosita natijasi ekanligini daʼvo qiluvchi koʻplab parchalarni koʻrsatadiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press.

Biroq, zamonaviy davrda Havvoning tushuntirishi va umumiy tushunchasi oʻzgardi hamda chuqur muhokama qilinmoqda. Uning dunyodagi birinchi ayol maqomi juda muhim, chunki u oʻz jinsi va Allohning ayol arxetipi uchun namuna sifatida qaraladiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. Bugungi kunda ham anʼanaviy, ham modernist mutafakkirlar dindagi ayollarning tengligi haqidagi oʻzlarining dalillarini qoʻllab-quvvatlash yoki rad etish uchun Havvoga oid hadis va suralarni koʻrib chiqishadi. Xususan, anʼanaviy nuqtai nazarga ega boʻlganlar Havvoning Odam alayhissalomning qiyshiq qovurgʻalaridan yaratilgani haqidagi hadis va talqinga ishonishadi. Shuning uchun ham Payg‘ambar ayollarning qovurg‘a suyagining qiyshiq qismidan yaratilganligini taʼriflaganlarida, „U ayolni ayblamadi, balki ayollarning tabiiy feʼl-atvorini va tuyg‘ularning aql-idrokdan ustunligini belgilab berdi“Muhammad Mutawalli al-Shaʼrawi, Qadaya al-mar’a al-muslima (Cairo: Dar al-Muslim, 1982), pp. 32-33 qtd. Stowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, traditions, and interpretation. New York: Oxford University Press.. Bunga javoban, liberalroq talqinlar Havvoning „qiyshiq qovurgʻadan“ yaratilgani toʻgʻrisida toʻgʻridan-toʻgʻri va inkor etib boʻlmaydigan haqiqatni keltirmaydi; ular bunday takliflar tekshirilishi mumkin boʻlgan manbalardan kelib chiqmasligini daʼvo qilmoqdalar. Aksincha, ular yaratilish maqsadini taʼkidlashga intilishadi. Bu har ikkala jinsning ham insoniy tabiatini qoralash uchun emas, balki Allohning hidoyati, jazosi va yakuniy magʻfiratiga misol boʻlish edi.

 Nuh va Lutning ayollari 
Koʻpincha bu ayollarning ismlari chalkashib ketilinadi, ammo umumiy ilmiy fikrga koʻra, Nuhning xotini Amzura, Lutning xotini esa Voila boʻlganEncyclopaedia of the Quran. Leidan: Brill, 2001. Print.. Ikki ismning doimiy ravishda oʻzgartirilishi, ikkala ayolning ham islomiy Muqaddas Kitob talqinida bir xil maqsadga qanday xizmat qilganini aniq koʻrsatadi. Nuh paygʻambarning xotiniga kelsak, koʻplab nazariyotchilar u toʻfonda vafot etgan va erining aqldan ozganligini tinmay gapirgani uchun kemaga kirishga ruxsat berilmagan deb taxmin qilishadiMaḥallī,Jalāl al-Dīn Muḥammad ibn Aḥmad, Suyūṭī, & Hamza, F. (2008). Tafsīr al-jalālayn. Louisville, Ky.: Fons Vitae.. Oʻz navbatida, Lutning xotini Sadoʻm xalqi bilan birga oʻlgan, chunki u oʻz xotinlik burchiga xiyonat qilib, buzuq odamlar bilan til biriktirgan. Ikkala misolda ham Allohning paygʻambarlarining ayollari kufrlari va erlariga xiyonat qilganliklari uchun jazolanganlar. Bu muhim farqdir, chunki islom nazariyotchilari bu ayollarning maʼnaviy individualligini belgilaydi deb taʼkidlaydilar. Aynan ular oʻzlarining diniy eʼtiqodlarini tanlash erkinligiga ega va ular oʻz navbatida jazosini oladilar. Oxir oqibat, ularning Qurʼonda tilga olinishidan maqsad Allohga va Uning paygʻambarlariga boʻlgan faol kufrning oqibatlarini misol qilib koʻrsatishdir.

Qurʼondagi Nuh va Lutning xotinlari zikr qilingan uchta oyat Alloh taoloning kofirlarga boʻlgan oqibatlari va javobini tasvirlaydi.

 Lutning qizlari 
Lutning qizlari haqidagi hikoyalar u qadar ochiq tasvirlanmagan boʻlsada, ularning Allohga sadoqatini ifoda etishga harakat qilingan. Lekin bu oddiy tushuntirishlar bilan birgalikda, qizlarning Sodun qabilasi va ularga ergashgan onalarini, Lut mehmonlari (farishtalar yoki Lut a.s. huzuriga tushirilgan farishtalar) haqida ogohlantirib, fol ochtirish gunoh ekanligini uqtirganliklari haqida ham aytib oʻtiladi. Shuning uchun ularning onasi Sadoʻmdagi gunohkorlar kabi taqdirga mahkum boʻlgan boʻlsa-da, Lutning qizlari poklanishlari tufayli tirik qolib, qutulishdi. Encyclopaedia of the Quran. Leidan: Brill, 2001. Print..

Biroq Sadoʻm ahli Lut alayhissalomning vafotini rad etib, gunoh ishlarini davom ettirdi. Hijr surasida keyingi zikr qilinganida Lut yana qizlarini taklif qiladi. Bu safar uning harakatlari Sadoʻm aholisining uyidagi mehmonlarga nisbatan jirkanch ishlar qilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun qilinganEncyclopaedia of the Quran. Leidan: Brill, 2001. Print..

 Ibrohimning xotini Sora 
Qadimgi Ahd va Tavrotdan farqli oʻlaroq, Ibrohim paygʻambarning xotini Sora Qurʼonda juda kichik rol oʻynaydi. Xristian va yahudiy urf-odatlarida u tanlangan oʻgʻli Ishoqning onasi va shuning uchun muhimroq shaxsdirEncyclopaedia of the Quran. Leidan: Brill, 2001. Print..

Hadisda Sora toʻgʻridan-toʻgʻri zikr qilinmagan, balki Agarning kengaytirilgan hikoyasida zikr qilinganTrible, P., & Russell, L. M. (2006). Hagar, Sarah, and Their Children :Jewish, Christian, and Muslim Perspectives (1st ed.). Louisville, Ky.: Westminster John Knox Press.. „Sahih al-Buxoriy“da keng yoritilgan Agarning kurashlari islom anʼanalari uchun muhim ahamiyatga ega, chunki koʻpchilik musulmonlar uni barcha arablarning onasi va islomgacha boʻlgan kashshoflardan biri sifatida tasvirlaydilarTrible, P., & Russell, L. M. (2006). Hagar, Sarah, and Their Children :Jewish, Christian, and Muslim Perspectives (1st ed.). Louisville, Ky.: Westminster John Knox Press.. Bu Agarning hikoyasidagi yovuz qahramon sifatida Sorani qoralashi mumkin boʻlsa-da, u islom yozuvlarida Agarning surguniga turtki sifatida koʻrilmagan yoki tasvirlanmagan. Agar va Sora oʻrtasidagi bahsli munosabatlarni tasvirlaydigan anʼanaviy yahudiy va nasroniy tushuntirishlaridan farqli oʻlaroq, islomiy talqinlar asosan Agarning qiyinchiliklari va muvaffaqiyatlariga eʼtibor qaratishni afzal koʻrgan holda Sora haqidagi sharhlardan mahrumdirStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press.

Ikkinchi marta Sora nomi Zoriyot surasining 29-oyatida keldi.

 Azizning xotini (Zulayho) va Ayollar 
Yusufning ustozi Azizning rafiqasi Yusuf va Zulayho qissasi Qurʼondagi ayollarning eng keng tasvirlaridan biridirEncyclopaedia of the Quran. Leidan: Brill, 2001. Print.. U 12-surada (Yusuf) Misrda qullikka sotilganidan koʻp oʻtmay Yusufning xronologik oyatlarining bir qismi sifatida paydo boʻladi. Bu rivoyatda Zulayho avvaliga ochiqdan-ochiq, keyin ayyorlik va hiyla ishlatib, Yusufni yo‘ldan ozdirmoqchi bo‘ladi.

Yusuf uning olg‘a intilishini rad etganidan so‘ng, jamiyat ayollari Zulayhoning unga bo‘lgan mehrini g‘iybat qila boshladilar. U, oʻz navbatida, bu ayollar sharafiga ziyofat tayyorladi. Bu ziyofatda Yusuf paydo boʻlganida, ayollar uni maqtashadi va u farishta boʻlsa kerak, deb Xudoga baqirishdi Quran, Sura 12 (Yusuf), ayat 31. Sura Zulayhoning Yusufni aldab, u bilan ishqiy munosabatda bo‘lishga urinishi bilan davom etadi. Buning natijalarida Yusuf qamoqqa tashlanadi. Podshoh ayollar va Zulayho oʻz roli haqida shunday javob berishadi:

Ushbu oyatning Qurʼondan tashqaridagi tarjimalari tarixiy jihatdan ayollarning tabiiy ikkiyuzlamachi va ayyor tabiatini aniqlashga qaratilganStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. Ayniqsa, ilk tarjimonlar ijodida Zulayho va ayollar Qurʼonda zikr qilingan koʻp qirrali timsollar sifatida tasvirlanmaydi, balki faqat „oʻzlarining jilovsiz shahvoniyligi va hiyla-nayranglari“ uchun muhokama qilinadiEncyclopaedia of the Quran. Leidan: Brill, 2001. Print.. Bu voqea ayol erkaklarga va ularning taqvodorligiga xos tahdidning yana bir konservativ namunasi sifatida ishlatiladi. Al-Baydaviy talqini, ayniqsa, paygʻambarning Allohga boʻlgan sadoqati bilan ayollarning ayyor tabiati oʻrtasidagi ziddiyatni taʼkidlaydial-Bayḍāwī, ʻ. A. i. ʻ.Baiḍāwī's Commentary on Sūrah 12 of the Quran. Oxford: Clarendon Press.. Biroq, soʻnggi paytlarda Zulayho haqidagi gaplarning tanqidiy izohi kengayib, turli xil talqinlarni taqdim etdi. Koʻp hollarda bu sura taqvodor odamlarning, bu holda paygʻambarning dunyo vasvasalarini va qiyinchiliklarni yengish qobiliyatini tasvirlaydigan allegoriya sifatida ishlatiladi. Bunday hollarda tarjimonlar Zulayhoning Qurʼonda mavjudligi barcha ayollarning yovuz tabiatini anglatmaydi, balki umuman jamiyat taqdim etishi mumkin boʻlgan turli xil chalgʻitishlarni va ularga qarshi turish zarurligini taʼkidlaydi.

 Musoning onasi va singlisi 
Musoning onasi Qurʼonda ilohiy ilhom olgan yagona ayoldirStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press, 57. Xudo unga bolani emizishni va u hayotida hatar sezganida dengizga tashlashni vahiy qildi. Xudo uni oʻziga qaytaradi va uni elchilardan qilishligini aytadi.

Firʻavnning xotini Musoni qirgʻoqda koʻrganida, Xudo Musoning onasining qalbini iymon bilan mustahkamlagan ediStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press, 57.

Keyin Musoning singlisi uning boshqa ayol bilan emizishidan bosh tortganini koʻrgach, Musoning onasi unga enaga boʻlishini taklif qiladi. Qaysidir maʼnoda ular yana birlashdilar.

 Musoning xotini 
Muso alayhissalomning Safura ismli xotini Madyanlik chorvadorning qizi edi. Madyanlik chorvador Musoga 8-10 yillik mehnati evaziga turmush qurishga ruxsat berdiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press, 57.

Qurʼonda uning ismi tilga olinmagan, ammo baʼzi qisasanbiya uni Zippora deb taʼriflaydiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press, 57. Musoning xotini bilan bogʻliq koʻplab tafsilotlar tarix davomida toʻldirilgan. Zamonaviy musulmonlar uni turli gender sohalarini hurmat qilgani uchun soliha ayol deb bilishadi. U Muso bilan birinchi marta uchrashganida, u jamoat oldida suv oldi, lekin qoʻrqdi, chunki bu odatda erkaklar domenidirStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, traditions, and interpretation. New York: Oxford University Press. 60.

 Firʼavnning xotini Osiyo 
Firʻavnning ayoli, baʼzi joylarda Osiyo nomi bilan tanilgan, Musoning hayotida katta rol oʻynagan, chunki u Musoni tarbiya qilgan. Muso alayhissalomni goʻdakligidan kofirlar xonadonida oʻstirib, Xudo uni kuzatib turganda, u ayolning hayotini saqlab qoldiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press, 57.

Musoning hayotidagi barcha ayollar orasida Firʻavnning xotini eng koʻp sharhlovchi hikoyalarning mavzusidir. Moʻminlar uchun oʻrnak sifatida unga katta eʼtibor berilganEncyclopaedia of the Quran. Leidan: Brill, 2001. Print.; Stowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. 58. Qasos surasi 9-oyatda koʻrsatilganidek, koʻpchilik uni Musoni tirik qolishidagi roli tufayli soliha ayol deb biladi.

Bundan tashqari, Osiyo maqtovga sazovor boʻladi, chunki Madinaning soʻnggi davriga tegishli boʻlgan Tahrim surasi 11-oyatda u Xudoga jannatda uy qurishni va uni yovuz eri Firʻavndan qutqarishini soʻradiEncyclopaedia of the Quran. Leidan: Brill, 2001. Print..

Osiyo dunyoning toʻrtta eng koʻzga koʻringan ayollaridan biri va toʻrtta „jannatiy ayollari“ dan biri sifatida fazilat idealini ifodalaydi, qolganlari: Isoning onasi Maryam; Muhammadning xotini Xadicha; va Muhammadning qizi FotimaEncyclopaedia of the Quran. Leidan: Brill, 2001. Print.. U Firʻavnga turmushga chiqdi. Zolim Firʻavn saroyidagi koʻplab iymonlilar shahid boʻlib vafot etdi va ularning oʻlimi uchun qasos olishga harakat qildiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. 59.

Osiyo islom dinida sharaflanadi, chunki u eri Firʻavn oʻzini Xudo deb hisoblagan boʻlsa ham, u Allohga sodiq qoldi. U erning qattiq xohishiga qaramay, Xudoga ishonishganligini koʻrsatdiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, traditions, and interpretation. New York: Oxford University Press. 60.

 Sheba malikasi (Bilqis) 
Qurʼonda Bilqis nomi bilan ham tanilgan Sheba malikasi haqida soʻz boradi. U johiliylik davrida siyosiy muzokaralar olib borgan oʻz xalqi ustidan hukmdor edi. U haqida Qurʼonning 27-surasi (An-Naml), 22-44-oyatlarida sodir boʻladi.

U oʻz xalqini butparastlik marosimlarida Alloh oʻrniga Quyosh xudosiga sigʻinishini boshlagan Shebalik malika Sulaymonga xabar berdiMernissi, F. (1993). The Forgotten Queens of Islam. Minneapolis: University of Minnesota Press. 142.Sulaymon malikaga xat yozdi. Uxlab yotganida koʻkragiga xatni qoʻyib, saroyga yetkazdi. So‘ngra Bilqis Sulaymonga „taqvodor“ yoki „dunyoviy“ payg‘ambar ekanligini sinash uchun bir qancha savollar yordamida sovg‘alar tayyorladiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. 64. Malika Sulaymonni koʻrish uchun yo‘lga chiqdi. Baʼzilar Sulaymon uning taxtini sehrli tarzda koʻchirdi, deyishsa, boshqalari u taxtga ega boʻlishni orzu qilgan va uni malika va uning izdoshlari Allohga boʻysunishdan oldin egallashi kerakligini bilganini aytadi.

„Lekin men unga sovgʻa yuboraman va elchilarimni qanday (javob) bilan qaytarishlarini koʻraman“.

U kelganida: „Bu sening taxtingmi?“ deb so‘rashdi. Ayol: „Mana shunday bo‘ldi, bundan avval bizga ilm berildi va biz Allohga bo‘ysundik“, dedi.

Sheba malikasi Sulaymon bilan birga Xudoga boʻysunadiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. 64.

Aytilishicha, Sulaymon Bilqisga uylanib oʻgʻili boʻlgan. Baʼzilarning aytishicha, u Yamanga malika boʻlib qaytgan va Sulaymon uni har oyda uch kun ziyorat qilgan; Boshqalar esa Sulaymon uni Hamadon podshosiga nikohlab bergan, deyishadiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. 65.

Koʻpgina tarixchilar Sheba malikasini kamsitish harakat qilishgan. Tarixchi Masʻudiy (10-asr) Bilqis inson boʻlishligiga shubha bor, chunki u taxtga ega va odamlarga rahbarlik qilganMernissi, F. (1993). The Forgotten Queens of Islam. Minneapolis: University of Minnesota Press. 143. Uning soʻzlariga koʻra, uning otasi odam, lekin jin onasi bor, chunki u siyosiy hokimiyatdagi ayol ekanligi bilan kurashish uchun Bilqisga hujum qilish va uning insoniyligini shubha ostiga qoʻyish kerakligini his qilganStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. 65. Bundan tashqari, anʼanaviy islom tarjimonlari uchun Sheba malikasining hikoyasini tushunish qiyin, chunki siyosiy hokimiyatdagi ayol jamiyatdagi ayollarning anʼanaviy gender rolidan tashqarida qoladiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. 62. Klassik islom mualliflari Sheba malikasi va uning ayol hukmdorlarga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan oqibatlarga oid savolga javob berishdan tortinadilarEncyclopaedia of the Quran. Leidan: Brill, 2001. Print..

Bilqis ilmiy talqin olamidagi eng sirli ayollardan biri bo‘lib qolmoqdaStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. 62. Uning qanday qilib hukmdor boʻlgani, uning roldagi malakasi va bu islom jamiyatiga qanday taʼsir qilishi mumkinligi yuzaga kelgan asosiy masalalardan baʼzilaridir. Chiroyli Sheba zolim Himyar shohiga turmushga chiqib, uni mast qilib, boshini kesib, vazirlarini unga sodiqliklarini eʼlon qilishga ishontirdiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. 64; Encyclopedia of the Quran, "Women and the Quran, „ p. 533. U oʻz oʻrnini erkak hukmdorga yaqinlik orqali qoʻlga kiritdi va ayollik nayranglaridan foydalanib, uni aldadiEncyclopaedia of the Quran. Leidan: Brill, 2001. Print.. Sulaymonga qarshi, Sheba malikasi oʻzini tuta bilish qobiliyatini namoyish etadi. Oʻzining aql-zakovati va idrokini tasdiqlaydi, odatda erkaklar uchun xos boʻlgan fazilatlardir.

Zamonaviy nuqtai nazardan, Sheba malikasining hikoyasi, Sulaymon oʻzining ajoyib sovgʻalari bilan pora olishdan bosh tortganida, solihaligini ifodalaydiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. 66. Faqat Alloh barcha haqiqiy moʻminlarni birdek koʻradi va toʻliq boʻysunish boshqa hech kimga emas, xoh u rahnamo boʻlsin, xoh paygʻambar boʻlsin, Unga boʻlishi kerak.

 Imronning xotini 
Qurʼonda Bibi Maryamning onasi (Isoning buvisi) Qurʼondagi suraga nomlanmagan, lekin rivoyatlar boʻlimining ikki qismida Imronning xotini Imron nasroniylikdagi Yoaxim deb ataladiEncyclopaedia of the Quran. Leidan: Brill, 2001. Print.. Yahudiy-xristianlik anʼanalarida u Xanna sifatida tanilgan. Qurʼonga koʻra, u farzand uchun Xudoga iltijo qilgan:“Maryam", Encyclopaedia of Islam.

Shuni taʼkidlash kerakki, Imron ismi Maryamning otasiga ham, Muso va Horunning otasiga ham tegishli boʻlsa-da, tarjimonlar bu ikki kishini chalkashtirib yubormasliklarini tushuntiradilarEncyclopaedia of the Quran. Leidan: Brill, 2001. Print.. Ular uzoq vaqt — baʼzi manbalarga koʻra 1800 yil bilan ajralib turadi va turli nomlar bilan ataladi. Maryamning otasi Imron. Mathhan/Matan Muso va Horunning otasi esa Imron ibn Yashar yoki Imron ibn Qadis.

 Maryam 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/Virgin_Mary_and_Jesus_%28old_Persian_miniature%29.jpg/220px-Virgin_Mary_and_Jesus_%28old_Persian_miniature%29.jpg|thumb| Fors miniatyurasida Maryam va Iso
Iso alayhissalomning onasi Maryam Qurʼondagi eng muhim ayollardan biridir, chunki u ismi sura nomi sifatida keladiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. Uning ismi nafaqat Qurʼonda Yangi Ahdga qaraganda ancha koʻp uchraydi, balki bu 19-suraning nomi boʻlib, unda eʼlon, Isoning tugʻilishi va Isoning tugʻilishdan oldin va beshikda aytilgan birinchi soʻzlari muhokama qilinadi. Qurʼon suralari ism bilan sarlavhalangan boʻlsa, paygʻambarlarning ismlaridir". Hadisda aytilishicha, Maryam Xudoga bagʻishlangan boʻlib, tugʻilishda „shaytonning nayzasidan qutulgan“; Bu "keyinchalik islomda paygʻambarlik  ismo " (paygʻambarlarning „benuqsonlik“ning tugʻma sifati, „gunoh va xatolikdan himoyalanish“) haqidagi taʼlimotining shakllanishida rol oʻynaganligi aytiladi.

Maryam yosh qiz va bokiraligida mehrobda qolib, u yerda „pok oʻgʻil“ tugʻilgani haqida „Xudodan bir kalima xushxabari“ oldiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. 19-surada Alloh tomonidan yuborilgan farishta Jabroil alayhissalom Maryamga: „Men faqat Robbingning elchisiman, senga pokiza oʻgʻil farzand beraman“, deydi. Qurʼon shuningdek, Maryam tomonidan Isoning kontseptsiyasi moʻjizaviy ekanligini aytadi:

Islom ulamolari bu voqeani, xususan, Maryam Xudodan olgan „ruh“ va „kalima“ maʼnosi haqida uzoq vaqtdan beri bahslashdilar. Agar u Xudoning kalomi orqali, hatto Uning farishtasi orqali ham, Xudoning ruhi bilan taʼminlangan boʻlsa, Maryam paygʻambar boʻlganmi?Stowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. Matnning soʻzma-soʻz maʼnosiga eʼtibor qaratgan olimlar uning paygʻambarligiga dalil topdilar, chunki „u boshqa Qurʼon ayollaridan tabiati va hayotiy tajribasi bilan ajralib turadi“Stowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, traditions, and interpretation. New York: Oxford University Press. 60. Shunga qaramay, ehtimol uning jinsi tufayli Maryamning paygʻambarligi koʻpchilik tomonidan qabul qilinmagan.

Shunga qaramay, Maryam islom olamidagi koʻplab musulmonlar, asosan ayollar tomonidan hurmat qilinadi. U Qurʼonda shunday maqtalgan: "Mana, farishtalar: „Ey Maryam! Xudo seni tanladi va pokladi — seni barcha xalqlarning ayollaridan ustun qilib tanladi.“ 

Anbiyo surasi 91-oyatda Maryam Allohdan oyat sifatida nozil qilingan: „Va oʻz iffatini saqlagan zot. Soʻngra unga Oʻz ruhimizdan pufladik va uni va oʻgʻlini olamlar uchun oyat-moʻjiza qilib qoʻydik.“  Tarhrim surada Maryam iffati, itoatkorligi va iymon-eʼtiqodi bilan „moʻminlar uchun oʻrnak“ qilib koʻrsatiladi. Ammo, „diniy maʼmurlar Maryamning fazilatlarining ijtimoiy qoʻllanilishini yaʼni uning namunaviy maqomining taqlid qilish uchun mos boʻlgan qirralarini aniqlashga harakat qilishdi“Stowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. Jabroil alayhissalom unga Xudoning vahiysini aytganida, Maryam hayron boʻladi: „Menga hech kim tegmagan va men nopok emasman, qanday qilib oʻgʻlim boʻlishi mumkin?“  Keyinchalik, tugʻish ogʻriqlari uni xurmo daraxti tanasiga olib keldi. U dedi: „Voy! Qaniydi, bundan oldin oʻlgan boʻlsam va butunlay unutilib ketsam!“. Ammo Xudo unga tasalli berdi.

Maryam ham Oli Imron surasida uchraydi. Surada u va uning hikoyasi uning vasiysi Zakariyo paygʻambarning hikoyasi bilan chambarchas bogʻliq. Farishtaning Yahyoning Zakariyoning tugʻilishi haqidagi soʻzlari(3:39) Isoning soʻzlari bilan deyarli bir xildir(3:45). Xuddi shunday, ikkalasi ham xabarga savol berish orqali javob berishadi (3:40;47) va bir xil javobni olishadi.

 Muhammadning ayollari 
Muhammad sollallohu alayhi vasallamning xotinlari musulmonlarga „Moʻminlarning onasi“ yoki arabcha "ummʻul muʻminin "deb nomlanadi, bu Ahzob surasi 6-oyatda keladi:

Niso surasining 3-oyatida musulmon erkaklarni toʻrtta xotin olish bilan chegaralagan boʻlsa-da, hadisda undan ham koʻpini olish huquqi borligi aytiladiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. Ular Qurʼonning bir qancha joylarida tilga olingan, lekin hech qachon nomlari bilan aytilmagan, bu hadisni skriptistik talqini sifatida eng muhim deb hisoblaydi, ammo ular „hech qanday [boshqa] ayollarga oʻxshamaydilar“ Quran 33:32. Muhammadning xotinlari islom va musulmon urf-odatlarida muhim rol oʻynaydi; „Muhammadga yaqinlari bilan bogʻliq boʻlgan oʻziga xos ilohiy yoʻl-yoʻriqlarni qabul qilishlari ularga alohida hurmat-ehtirom baxsh etadi“. Ular Islomdagi ayollarning mavqei uchun asos boʻlib, gender bahslari va oʻrganish uchun muhimdir.

Faqat bir nechtasi "hadislarda muayyan vahiylarning kontekstlari („vahiy holatlari“, „Asbob al-nuzul“) boʻyicha doimiy ravishda asosiy shaxslar sifatida taqdim etilgan"Stowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. Ahzob surasi 50-oyatda Muhammadga uylanish mumkin boʻlgan sharʼiy „ayollar toifalari“ koʻrsatilgan: „Ey Nabiy! Biz senga mahrlarini bergan juftlaringni, Alloh senga o‘lja qilib bergan qo‘ling mulk qilib olganlarni, amakingning qizlari, ammalaringning qizlari, tog‘angning qizlari, xolalaringning qizlaridan sen bilan hijrat qilganlarini halol qildik va bir mo‘mina ayolni ham, agar u o‘zini Nabiyga hadya etsa, Nabiy uni nikohlab olishni iroda qilsa — mo‘minlarga emas, sen uchun maxsus. Batahqiq, ularga juftlari va qo‘llarida mulk bo‘lganlar haqida nimani farz qilganimizni bilgandirmiz. Toki senga tanglik bo‘lmasin. Alloh o‘ta mag‘firatlidir, o‘ta rahmlidir“. 33:50.

Oyshadan tashqari Muhammad faqat beva va ajrashgan ayollarga uylangan. Oysha binti Abu Bakrni koʻpincha rosulullohning sevimli xotini deb hisoblashadi. U Qurʼonning Nur surasi 11-26-oyatlardagi tuhmatga qarshi buyrugʻi bilan bogʻliq boʻlib, u „yolgʻon (yoki tuhmat) ishida“ (al-ifk) boshqa bir kishi — Safvon ibn al-Muattal as-Sulamiy ishtirok etgani uchun uni „bilan birga boʻlish“da yolgʻon ayblashdiStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. U „Dunyo va uning ziynati“dan ko‘ra „Xudo va Uning Payg‘ambari“ni tanlagan birinchi ayol hisoblanadi. Ahzob surasi 28-29-oyatlarda Alloh Muhammadning xotinlariga oʻzlarining afzal koʻrishlari toʻgʻrisida qaror qabul qilishni buyurgan, chunki Muhammad xotinlarning moddiy narsalarga boʻlgan istagi ortib borayotganidan gʻazablangan. Oysha ham Ahl as-Sunna val-Jamoada muhim ahamiyatga ega.

Muhammadning ayollari roʻmol bilan hijob oʻragan birinchi ayollardirStowasser, B. F. (1994). Women in the Quran, Traditions, and Interpretation. New York: Oxford University Press. „Hijob oyati“ deb ataladigan Ahzob surasi 53-oyatda aytilishicha, agar „moʻminlar“ Muhammadning ayollaridan biror narsa istasalar, hijobda boʻlib soʻrashlari kerak; Muhammadning vafotidan keyin uning xotinlariga uylanishni mo‘minlarga ham man qilingan.

Ahzob surasi 32-34-oyatlarda Muhammad ayollari boshqa ayollarga oʻxshamasligi va shuning uchun ular uchun maxsus odob-axloq qoidalari belgilab qoʻyilgani aytiladi.

 Muhammadning qizlari 
Muhammadning xotini Xadicha binti Xuvayliddan toʻrt qizi bor edi: Zaynab, Ummu Kulsum, Ruqayya va Fotima.

Qurʼonda ayollar oʻz ismlari bilan emas, balki umumiy nom bilan keladi. Bintu Abu-Bakir, Ummu Salama bunga misol boʻla oladi.

 Eri ustidan Xudoga shikoyat qilgan ayol 
Qurʼonning 58-surasida (Al-Mujodila) Xudoga eri ustidan shikoyat qilgan ayol haqida aytilinadi, lekin ismi bilan emas. Hadisda uning ismi Xavla binti Saʼlaba keltiriladi.

Keyingi oyatlar, agar er xotinidan zihor qilsa va yomon munosabatda boʻlsa, uning kafforati haqida yoziladi. Musulmonlar Xudoning rahmatini ifodalash uchun bu ayol voqeasiga murojaat qilishadi.

 Abu Lahabning xotini 
Qurʼonda Abu Lahabning xotini Masad surasining 111-oyatida tilga olinadi, lekin ismi bilan emas. Hadisda uning ismi Ummu Jamil binti Harb va Abu Sufyonning singlisi ekanligi aytiladi. Aytishlaricha, u Muhammad va Abu Bakrni Kaʼbada namoz oʻqiyotganlarida toʻxtatib, Muhammadning hozir boʻlganidan bexabar, u va uning dini haqida yomon gapirgan. Shuning uchun Qurʼonda Muhammadni xafa qilgani uchun eri bilan birga doʻzaxda qanday jazolanishi haqida yoziladi.

 Yana qarang 

 Islomdagi ayollar
 Islomda Maryam
 Hurlar
 Qurʼonda tilga olingan belgilar va ismlar roʻyxati
 Qurʼonda sahobalar
 Ayollar teologik shaxslar sifatida
 Muqaddas Kitobdagi ayollar

 Izohlar 

 Manbalar 

Turkum:Islom va ayollar
Turkum:Islomda ayollar huquqlari
Turkum:Qurʼondagi shaxslar