Ozon qatlamining yemirilishi va iqlim o'zgarishi

Ozon qatlamining yemirilishi va iqlim oʻzgarishi yoki ozon teshigining global isishi – bu turli tadqiqotlar va kitoblarda, masalan, global tartibga solish nuqtai nazaridan, oʻzaro bogʻliqliklari oʻrganilgan va taqqoslangan ekologik muammolardir.

Iqlim oʻzgarishi, ozon qatlamining yemirilishi va havoning ifloslanishini yaxshiroq tartibga solishga keng ilmiy qiziqish mavjud, chunki umuman olganda insonning biosfera bilan aloqasi katta tarixshunoslik va siyosiy ahamiyatga ega. 1994-yilga kelib, iqlim oʻzgarishi, ozon qatlamining yemirilishi va havoning ifloslanishini tartibga solishning tegishli rejimlari haqidagi huquqiy munozaralar „monumental“ deb nomlana boshladi va birlashtirilgan konspekt taqdim etildi.

Boʻlib oʻtgan munozaralar va tartibga solish urinishlarida atmosfera kimyosi va antropogen emissiya oʻrtasida baʼzi oʻxshashliklar mavjud. Eng muhimi, har ikkala muammoni keltirib chiqaradigan gazlar atmosferaga chiqarilgandan keyin uzoq umr koʻrishadi va shuning uchun ularni qaytarish qiyin boʻlgan muammolarni keltirib chiqaradi. Biroq, Ozon qatlamini himoya qilish boʻyicha Vena konventsiyasi va unga oʻzgartirishlar kiritilgan Monreal protokoli muvaffaqiyat tarix sifatida koʻriladi, antropogen iqlim oʻzgarishi boʻyicha Kioto protokoli esa muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Hozirgi vaqtda sabablarni baholash va sinergiyadan foydalanish, masalan, maʼlumotlar hisoboti va siyosatni ishlab chiqish va keyingi maʼlumot almashish boʻyicha harakatlar olib borilmoqda.Sebastian Oberthür, International Environmental Agreements July 2001, Volume 1, Issue 3, pp 357-377, Linkages between the Montreal and Kyoto Protocols – Enhancing Synergies between Protecting the Ozone Layer and the Global Climate Umumiy jamoatchilik global isishni ozon yemirilishining bir qismi sifatida koʻrishga moyil boʻlsa-da, aslida ozon va kimyoviy moddalar, masalan, xlorftorokarbonlar (CFC) va ozonning yemirilishi uchun javobgar boʻlgan boshqa halokarbonlar muhim issiqxona gazlari hisoblanadi. Bundan tashqari, stratosfera va troposferadagi ozonning tabiiy darajasi isinish taʼsiriga ega. 

 Siyosiy yondashuv 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Bob_Watson.jpg/220px-Bob_Watson.jpg|thumb| Ser Robert (Bob) Uotson ikkala holatda ham muhim rol oʻynadi
Ozon qatlamining yemirilishi, global isish kabi ikkala muammoni hal qilish usullari oʻrtasida ham bogʻliqlik va katta farqlar mavjud. Atmosfera ozonining yemirilishi holatlarida, yuqori noaniqlik va kuchli qarshilik sharoitida, Kioto protokoli kabi xalqaro darajadagi iqlim oʻzgarishini tartibga solishga urinishlar global emissiyalarni kamaytira olmadi.Of Montreal and Kyoto: A Tale of Two Protocols  by Cass R. Sunstein 38 ELR 10566 8/2008 Ozon qatlamini himoya qilish toʻgʻrisidagi Vena konventsiyasi va Monreal protokoli dastlab Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzo boʻlgan baʼzi davlatlar tomonidan imzolangan (1986-yilda Monreal protokoli boʻyicha 43 ta davlat), Kioto esa noldan butun dunyo boʻylab kelishuv yaratishga harakat qilgan. Ozon qatlamining yemirilishini ilmiy baholash koʻrinishidagi CFClar boʻyicha ekspert konsensusiga birinchi tartibga solish choralari koʻrilganidan koʻp vaqt oʻtgach erishilgan va , Birlashgan Millatlar Tashkilotining barcha mamlakatlari plus Kuk orollari, Muqaddas Taxt, Niue va milliy oliy Yevropa Ittifoqi asl Monreal protokolini ratifikatsiya qilgan edi. Bu davlatlar protokolga London, Kopengagen va Monreal tuzatishlariga ham ratifikatsiya qilgan. , Pekin tuzatishlari ikki davlat partiyasi tomonidan ratifikatsiya qilinmagan edi.

Vena konventsiyasidan soʻng, halokarbon sanoati oʻz pozitsiyasini oʻzgartirdi va CFC ishlab chiqarishni cheklash boʻyicha protokolni qoʻllab-quvvatlay boshladi. AQSh ishlab chiqaruvchisi DuPont Yevropadagi hamkasblariga qaraganda tezroq harakat qildi. Kimyo sanoati kuchli boʻlgan Germaniya, CFC sanoatini himoya qilishdan voz kechib, koʻproq tartibga solishni qoʻllab-quvvatlagach, Yevropa Ittifoqi ham oʻz pozitsiyasini oʻzgartirdi. Fransiya va Buyuk Britaniya hukumati va sanoati Monreal protokoli imzolangandan keyin ham CFC ishlab chiqaradigan sanoatlarini himoya qilishga harakat qilishdi.

Vena konventsiyasi ozon teshigi boʻyicha ilmiy konsensus oʻrnatilishidan oldin oʻrnatilgan. Aksincha, 1980-yillargacha Yevropa Ittifoqi, NASA, NAS, UNEP, WMO va Britaniya hukumati turli xulosalar bilan ilmiy hisobotlar chiqargan edi. NASA fan boʻlimi direktori ser Robert (Bob) Uotson yagona baholashga erishish jarayonida hal qiluvchi rol oʻynadi.

 Siyosat va konsensus 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Atmosphere_layers-en.svg/170px-Atmosphere_layers-en.svg.png|right|thumb| Atmosfera qatlamlari. Yerning ozon qatlami asosan stratosferaning pastki qismida taxminan  Yerdan yuqorida.
Aant Elzinga 1996-yilda konsensus haqida yozgan edi, Iqlim oʻzgarishi boʻyicha hukumatlararo panel oldingi ikkita hisobotda iqlim harakati boʻyicha global konsensus yondashuvini sinab koʻrdi. Stiven Shnayder va Pol N. Edvards 1997-yilda IPCC Ikkinchi Baholash Hisobotidan soʻng Global iqlim koalitsiyasining lobbi guruhi va oʻzini „qarama-qarshi“ deb eʼlon qilgan bir nechta olimlar hisobot xulosalarini obroʻsizlantirishga harakat qilishganini taʼkidladilar. Ular IPCCning maqsadi ishonchli ilmiy fikrning toʻliq toʻplamini va iloji boʻlsa, konsensus nuqtai nazarini adolatli taqdim etish ekanligini taʼkidladilar.

2007-yilda Reiner Grundmann Yevropa va Qoʻshma Shtatlardagi iqlim harakatlarini solishtirdi, u mavjud konsensusdan tashqari harakatsizlikni izohladi va AQShning iqlim oʻzgarishi siyosatiga turtki boʻlgan siyosiy kun tartibini qayd etdi. Ommaviy axborot vositalarida skeptik olimlarning yuqori koʻrinishi bu bilan aks sado beradi va Germaniya katta maqsadlarni qoʻyganini, emissiyalarni qisqartirganini yozgan, chunki „muvozanatli hisobot“ AQShdagi shubhali dalillardan foydalanib, iqlim oʻzgarishini yoritishda bir xillikka olib keldi, lekin unchalik emas. Germaniyada bundan tashqari, Grundmanning taʼkidlashicha, 1986-yilda olimlarning ogohlantirishlaridan soʻng Germaniya parlamenti olimlar, siyosatchilar va manfaatlar vakillaridan iborat vaziyatni baholash uchun "Vorsorge zum Schutz der Erdatmosphäre" (Yer atmosferasini himoya qilish boʻyicha ehtiyot choralari) Enquete kommissiyasini topshirgan guruhlar uch yil oʻtgach, hisobot iqlimni oʻrganish boʻyicha ilgʻor texnologiyalarni baholash, iqlim oʻzgarishi tahdidining oʻzini baholash, shuningdek, emissiyalarni kamaytirish, aniq maqsadlar boʻyicha takliflar bilan taʼsir qildi, garchi u konsensus yoʻqligini taʼkidlasa ham va hisobotning muvaffaqiyatini kuchli ehtiyot choralari bilan bogʻladi va hech qanday ilmiy begonalar yoki iqlim oʻzgarishini inkor etuvchilar ishtirok etmadi.

Ozon masalasida „biz qanchalik koʻp bilimga ega boʻlsak, siyosiy javob shunchalik yaxshi boʻladi“ degan pozitsiyaga asoslangan siyosatni ishlab chiqishning chiziqli modeli qoʻllanilmadi. Aksincha, CFC tartibga solish jarayoni siyosiy qarorlar qabul qilishning asosi sifatida jaholat va noaniqliklarni boshqarishga koʻproq eʼtibor qaratdi, chunki ilm-fan, jamoatchilik (tushunishning yetishmasligi) va siyosat oʻrtasidagi munosabatlar yaxshiroq hisobga olingan. Shu bilan birga, Maykl Oppenxaymer kabi IPCC jarayonining ishtirokchisi IPCC konsensus yondashuvining baʼzi cheklovlarini tan oldi va har olti yilda bir marta keng koʻlamli yondashuvni takrorlash oʻrniga maxsus muammolarni bir-biriga mos, kichikroq baholashni soʻradi. Noaniqliklarni kengroq oʻrganishni taʼminlash muhimroq boʻldi. Boshqalar, shuningdek, IPCC jarayonida konsensus uchun harakatda aralash marhamatlarni koʻrishadi va norozilik yoki ozchilik pozitsiyalarini kiritishniMike Hulme, „Lessons from the IPCC: do scientific assessments need to be consensual to be authoritative?“ in (eds.) Doubleday, R. and Willesden, J. March 2013, page 142 ff yoki noaniqliklar haqidagi bayonotlarni yaxshilashni soʻradilar.Do scientific assessments need to be consensual to be authoritative? Curry, JA and PJ Webster, 2012: „Climate change: no consensus on consensus“. CAB Reviews, in press, 2012

 Jamoatchilik fikri 

Ikki atmosfera muammosi, asosiy fan va siyosat masalalarini oʻz ichiga olgan jamoatchilik tomonidan sezilarli darajada farqli tushunish darajasiga erishdi. Odamlar global isish haqida cheklangan ilmiy bilimga ega va u bilan chalkashtirib yuborishadi yoki uni ozon teshigining bir qismi sifatida koʻrishadi.Compare Sheldon Ungar, 2000 and various web sites such as Gavin Schmidts realclimate complaint in depletion and global warming 2005 or the UCS FAQ on the topic Nafaqat siyosat darajasida, ozonni tartibga solish jamoatchilik fikridagi iqlim oʻzgarishidan ancha yaxshi boʻldi. Qonun kuchga kirgunga qadar amerikaliklar ixtiyoriy ravishda aerozolli spreylardan voz kechishdi, ayni paytda iqlim oʻzgarishi kengroq ilmiy tushunchaga erisha olmadi va shunga oʻxshash tashvish tugʻdirmadi.

CFC muhokamasida ishlatilgan metaforalar (ozon qalqoni, ozon teshigi) olim boʻlmaganlar va ularning tashvishlari bilan yaxshiroq rezonanslashdi. Ozon ishi oddiy odamlarga "ommaviy madaniyatdan olingan va „kundalik dolzarb boʻlgan bevosita xavf-xatarlar“ bilan bogʻliq boʻlgan tushunarli koʻpriklarga ega boʻlgan odamlarga yetkazilgan, shu bilan birga iqlim oʻzgarishi boʻyicha jamoatchilik fikri hech qanday xavf tugʻdirmaydi. Ozon teshigi global iqlim oʻzgarishi bilan solishtirganda koʻproq „issiq muammo“ va yaqinlashib kelayotgan xavf sifatida koʻrildi, chunki oddiy odamlar ozon qatlamining yemirilishidan qoʻrqishgan (ozon qalqoni) teri saratoni, katarakt kabi jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin edi. oʻsimliklarning shikastlanishi va okeanning fotik zonasida plankton populyatsiyasining kamayishi global isish bilan bogʻliq emas edi.

 Shaxsiy xavfni baholash va bilimlar 
Kanadalik sotsiolog to%20research%20institutes%20in%20Germany. Sheldon Ungarning  fikricha, ixtisoslashgan bilimlar soni ortib borayotgan boʻlsa-da, oddiy odamlar orasida ilmiy jaholatdan farqli oʻlaroq, odatiy hol ortib bormoqda. Jamoatchilik fikri iqlim oʻzgarishini bevosita xavfni anglatish uchun chegara yoki mayoq sifatida ishlatilishi mumkin boʻlgan aniq hodisalar bilan bogʻlay olmadi. Haroratning  ga koʻtarilishining ilmiy bashoratlari dan  gacha bir necha oʻn yillar davomida odamlar bilan rezonanslashmaydi, masalan, Shimoliy Amerikada, bir kun davomida xuddi shunday tebranishlarni boshdan kechiradi. Olimlar global isishni kelajak muammosi deb taʼriflaganidek, „diqqat iqtisodiyoti“dagi mas’uliyat, umuman olganda pessimistik qarashlar va ekstremal ob-havoning iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliqligi koʻpincha jamoatchilik maydonida obroʻsizlantiriladi yoki masxara qilinadi (Gor effektini solishtiring).Sheldon Ungar Climatic Change February 1999, Volume 41, Issue 2, pp 133-150 Is Strange Weather in the Air? A Study of U. S. National Network News Coverage of Extreme Weather Events Jeyms Xansen 1988—1989-yillardagi Shimoliy Amerika qurgʻoqchiligidan harakatga chaqiruv sifatida foydalanishga harakat qilganda ham, olimlar IPCC xulosalariga muvofiq, hatto ekstremal ob-havo ham iqlim emasligini taʼkidladilar. Issiqxona effekti yer yuzidagi hayot uchun zarur boʻlsa-da, ozon teshigi va ozonning yemirilishi haqidagi boshqa metaforalarda vaziyat butunlay boshqacha edi. Ozon muammosini ilmiy baholashda ham katta noaniqliklar mavjud edi. Atmosferaning yuqori qatlamlaridagi ozon miqdorini va uning yemirilishini oʻlchash juda murakkab va ozon qatlamining yemirilishi va teri saratonining kuchayishi oʻrtasidagi bogʻliqlik juda zaif. Ammo munozarada ishlatilgan metaforalar (ozon qalqoni, ozon teshigi) oddiy odamlar va ularning tashvishlari bilan yaxshiroq rezonanslashdi.

1980-yillarning oxiridagi CFCni tartibga solish urinishlari tushunish oson metaforalardan va ulardan olingan shaxsiy xavf taxminlaridan foyda koʻrdi. 1985 va 1987-yillarda burnidan teri saratonini olib tashlagan prezident Ronald Reygan kabi mashhurlarning taqdiri ham katta ahamiyatga ega edi.Ungar (2000) compares the similar important role of Rock Hudson and Magic Johnson for the public perception of AIDS. Iqlim oʻzgarishi boʻyicha jamoatchilik fikri boʻlsa, hech qanday xavf sezilmaydi.

 Xarajat-foydani baholash va sanoat siyosati 
Kass Sunshteyn va boshqalar Qoʻshma Shtatlarning turlicha yondashuvini oʻzi qabul qilgan Monreal protokoli va u rad etgan Kioto protokoli bilan solishtirdi. Sunshteynning fikricha, AQSh uchun iqlim oʻzgarishi boʻyicha harakatlarning xarajat-foyda bahosi AQShning Kiotodagi ishtirokidan chiqishida muhim rol oʻynagan. Deniel Magrau, shuningdek, huquqshunos, nisbiy xarajatlar va foydadan tashqari hukumat motivlarini ham muhimroq deb biladi. Piter Orszag va Terri Dinan sugʻurta nuqtai nazaridan qarashdi va iqlim oʻzgarishining dahshatli oqibatlarini bashorat qilgan baholash AQShni global isish boʻyicha oʻz pozitsiyasini oʻzgartirishga va tartibga solish oʻlchovlarini qabul qilishga koʻproq turtki boʻladi, deb taxmin qilishdi.

AQShning DuPont kimyo kompaniyasi 1979-yilda Freon uchun strategik ishlab chiqarish patentining amal qilish muddati tugashidan keyin oʻz mahsulotlarini himoya qilishdagi gʻayratini yoʻqotgan edi. Fuqarolarning purkagichlarga boykot eʼlon qilishlari parallel ravishda ahamiyat kasb etdi. Tasodifiy emas, Qoʻshma Shtatlar 1978-yilda aerozol qutilarida CFC foydalanishni taqiqladi.

Fransiya va Buyuk Britaniya hukumati va sanoati Monreal protokoli imzolangandan keyin ham CFC ishlab chiqaruvchi sanoatlarini himoya qilishga harakat qilishdi. Yevropa hamjamiyati uzoq vaqt davomida aerozol spreylarida CFClarni taqiqlash boʻyicha takliflarni rad etdi. Katta kimyo sanoatiga ega boʻlgan Germaniya, CFC sanoatini himoya qilishdan voz kechganidan keyin Yevropa Ittifoqi oʻz pozitsiyasini oʻzgartirdi va tartibga solishga qaratilgan harakatlarni qoʻllab-quvvatlay boshladi. Tartibga solish kuchaygandan soʻng, DuPont oʻzining yevropalik hamkasblariga qaraganda tezroq harakat qildi, chunki ular teri saratoni koʻpayishi bilan bogʻliq sud qaroridan qoʻrqishlari mumkin edi, ayniqsa EPK 1986-yilda tadqiqotni nashr etgani uchun qoʻshimcha 40 taʼsir koʻrsatishini daʼvo qilgan. Kelgusi 88 yil ichida AQShda saraton kasalligidan millionlab holatlar va 800 000 oʻlim kutilishi kerak edi. 1990-yillarning boshida Greenpeace NNT tomonidan „Greenfreeze“ deb nomlangan 100% ozon uchun xavfsiz uglevodorodli sovutgichni aniqlash va sotish Yevropa va Osiyoning yirik bozorlarida tez sezilarli taʼsir koʻrsatdi.Stafford, et al., 2002, „Forces Driving Environmental Innovation….“, http://www.greenpeace.org/greece/Global/greece/report/2011/greenfreeze/6_Greenfreeze_story_2004_en.pdf Greenpeace, "GREENFREEZE: A REVOLUTION INDOMESTIC REFRIGERATION, " Iqlim oʻzgarishi boʻyicha protokollar unchalik muvaffaqiyatli boʻlmadi. Kioto misolida, oʻsha paytdagi atrof-muhit kotibi Angela Merkel 1990-yildan emissiyani kamaytirish uchun boshlangʻich sana sifatida foydalanishni taklif qilib, mumkin boʻlgan nosozlikning oldini oldi. Hozirgacha Sharqiy Yevropa ogʻir sanoatining yoʻq boʻlib ketishi yuqori majburiyatlarni olishga imkon berdi, ammo haqiqiy chiqindilar global miqyosda oʻsishda davom etdi.Andrew Purvis, „Leaders & Visionaries: Angela Merkel“, Time, Oct. 17, 2007

 Ilmiy fon 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/27/Sources_stratospheric_chlorine.png/240px-Sources_stratospheric_chlorine.png|left|thumb|240x240px| Stratosfera xlorining manbalari
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Radiative-forcings.svg/300px-Radiative-forcings.svg.png|thumb|300x300px| Turli xil issiqxona gazlari va boshqa manbalardan radiatsiyaviy taʼsir qilish.
Inson va atmosfera oʻzaro taʼsirining ikki sohasi oʻrtasida turli xil aloqalar mavjud. Siyosat boʻyicha ekspertlar ozonni muhofaza qilish va iqlimni muhofaza qilish saʼy-harakatlarini yaqinroq bogʻlashni targʻib qilishdi.

Drew Shindell iqlim oʻzgarishini va ozon qatlamining yemirilishini baholash uchun iqlim modellaridan foydalangan. Uning fikricha, hozirgi kunga qadar olib borilgan tadqiqotlar CFC emissiyalarining stratosfera ozoniga taʼsiri bilan bogʻliq boʻlsa-da, kelajakda iqlim oʻzgarishi va ozon bilan bogʻliq fikr-mulohazalar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir koʻproq boʻladi. Ozonning oʻzi issiqxona gazidir. Koʻpgina ozon qatlamini buzuvchi moddalar ham issiqxona gazlari boʻlib, radiatsiyaviy taʼsirning baʼzi agentlari qisqa va oʻrta muddatda karbonat angidriddan minglab marta kuchliroqdir. Ushbu kimyoviy moddalar kontsentratsiyasining oshishi 0,34 ni tashkil etdi ± 0,03 Vt/m 2 radiatsiyaviy taʼsir, bu yaxshi aralashgan issiqxona gazlari kontsentratsiyasining oshishi natijasida jami radiatsiyaviy taʼsirning taxminan 14% ga toʻgʻri keladi. Stratosferadagi ozonning tabiiy oʻzgaruvchanligi allaqachon 11 yillik quyosh siklining nurlanish oʻzgarishi bilan chambarchas bogʻliq boʻlib tuyuladi va stratosfera va troposfera oʻrtasidagi dinamik bogʻlanish orqali iqlimga sezilarli taʼsir koʻrsatadi.Solar Cycle Variability, Ozone, and Climate, Drew Shindell et al., Solar Cycle Variability, Ozone, and Climate (Science, vol. 284. no. 5412, pp. 305 – 308, 9 April 1999)

Karbonat angidrid va metan kabi, troposfera xlorining baʼzi tabiiy manbalari mavjud, masalan, dengiz spreyi. Okean spreyidagi xlor eriydi va shuning uchun stratosferaga yetib borguncha yomgʻir bilan yuviladi. Bu ozon qatlamining yemirilishiga taʼsir qiluvchi stratosfera xloridir. Galokarbonlardan biri boʻlgan faqat metilxlorid asosan tabiiy manbaga ega va u stratosferadagi xlorning taxminan 20% uchun javobgardir; qolgan 80% texnogen manbalardan keladi. Xlorftoruglerodlar esa, aksincha, erimaydi va uzoq umr koʻradi, bu ularning stratosferaga yetib borishiga imkon beradi. Atmosferaning quyi qatlamlarida XFK va tegishli haloalkanlardan xlor tuz purkagichidan olingan vodorod xloridga qaraganda ancha koʻp va stratosferada halokarbonlar ustunlik qiladi.ozone-depletion FAQ, Part II, section 4.3

Xuddi shu korbanat angidrid Global isishni keltirib chiqaradigan CO radiatsiyaviy kuch stratosferani sovutishi kutilmoqda. Bu sovutish, oʻz navbatida, ozonning nisbatan koʻpayishiga,qutb zonasida va ozon tuynuklari chastotasida yemirilish olib kelishi kutilmoqda.Ozone depletion. UNEP/DEWA/Earthwatch Aksincha, ozon yemirilishi iqlim tizimining radiatsiyaviy taʼsirini koʻrsatadi −0,15 ga yaqin. Kvadrat metr uchun ± 0,10 vatt (Vt / m 2).

 Yana qarang 

 Arktikadagi iqlim oʻzgarishi

 Manbalar 

 Qoʻshimcha oʻqish 

  (Ambassador Benedick was the Chief U. S. Negotiator at the meetings that resulted in the Montreal Protocol.)
 Chasek, Pam, David L. Downie, and J. W. Brown (2013). Global Environmental Politics, 6th Edition, Boulder: Westview Press.
 Andersen, Stephen O., K. Madhava Sarma and Kristen N. Taddonio. 2007., Technology Transfer for the Ozone Layer: Lessons for Climate Change, Earthscan Press, London.



 David L. Downie (2013) „Stratospheric Ozone Depletion“. The Routledge Handbook of Global Environmental Politics. New York: Routledge.




 Havolalar 

 Ozon teshigi va global isish oʻrtasida bogʻliqlik bormi? Xavotirli olimlar uyushmasi tez-tez soʻraladigan savollar
 JSST Iqlim oʻzgarishi va stratosferadagi ozon qatlamining emirilishi.  Yevropada sogʻligʻimizga erta taʼsir 
 Ozon qatlamining emirilishi va iqlim oʻzgarishi, Yangi Zelandiya Atrof-muhit vazirligining veb-sayti 
 Ozon qatlamining emirilishi va global isish, real iqlim Gavin Shmidtning 2005-yildagi blogiga kirish
 IPCC toʻrtinchi baholash hisoboti: Iqlim oʻzgarishi 2007: Ishchi guruh I: Fizika fanining asoslari, stratosfera ozon va iqlim 

Turkum:Iqlim oʻzgarishi