Ajratuvchi toʻqima

Ajratuvchi toʻqimalar—bu oʻsimlik organizmidan metabolik ayiruv mahsulotlarini chiqarib tashlash uchun xizmat qiluvchi toʻqimalar hisoblanadi.

Ajratuvchi toʻqimalar sekretor va ekskretorga boʻlinadi. Sekretsiya toʻqimalarida metabolik chiqindilar alohida hujayralar, sutli, lizogen qopchalar ichida saqlanadi va ekskretator toʻqimalarda ular tashqariga (bez tuklari, nektarlar) yoki hujayralararo boʻshliqqa (shizogenik qopchalarga) chiqarib tashlaydilar.

 Gistologik tuzilishi 
Ajratuvchi toʻqimalar oʻsimlikda oʻziga xos, maxsus joyga ega emas, ular koʻproq va baʼzan kamroq tarqalgan boʻlib turli xil kelib chiqishga ega. Ularning baʼzilari protoderma hosilalari (ekzogen tuzilmalar) boʻlib, boshqalari asosiy meristema, tomir meristemalari (kambiya va prokambiy) yoki doimiy toʻqimalar boʻladi. Masalan: floema (endogen tuzilmalar). Ajratuvchi toʻqimalarning rivojlanishidan oldin sekretor tuzilmalari shakllanadi.

Sekretor hujayralar maʼlum darajada meristema hujayralariga oʻxshab ketadi. Ularning devorlari yupqa boʻlib, bir nechta plazmodesmalar bilan oʻzaro bogʻlangan boʻlib, sitoplazmaga boy, yirik yadrolar va leykoplastlarni oʻz ichiga oladi. Boshqa organoidlarning rivojlanish darajasi funksional ixtisoslashuv bilan belgilanadi.

Shunday qilib, agar uglevodlar sekret hosil boʻlishida ishtirok etsa (nektarlar va shilliq qavatlardagi kabi), hujayralarda Golji apparati yaxshi rivojlangan va plastidlar koʻp boʻladi. Agar sekretsiya terpenoid boʻlsa, hujayralar plastidlarni va koʻp miqdorda silliq endoplazmatik toʻrni (ER) oʻzida jamlagan boʻladi. Agar sekret oqsil boʻlsa (hasharotxoʻr oʻsimliklarning bezlarida boʻlgani kabi), u holda hujayralar yaxshi rivojlangan endoplazmatik toʻr va Golji apparati bilan taʼminlangan boʻladi. Sutli sekretsiya sintezida asosan endoplazmatik toʻr ishtirok etadi.

 Ekzogen tuzilmalari 
Quyida oʻsimliklarning ekzogen ajratuvchi tuzilmalarining qisqacha tavsifi keltirilgan.

+ Oʻsimlik ekzogen tuzilmalari Tuzilishi  Rasmi  Tavsifi  Oʻsimliklarga misollar GidatotlarGidatodi // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/59/Guttation_on_a_strawberry_leaf.jpg/200px-Guttation_on_a_strawberry_leaf.jpg|alt=Guttatsiya na liste zemlyaniki|center|200x200px| Qulupnay bargida gutatsiya  Mazkur toʻqimalarda suyuq suv tomchilari kam transpiratsiyada va yuqori tuproq namligida izolyatsiya qilinadi (gutatsiya). Eng oddiy hollarda, ular bir hujayrali yoki koʻp hujayrali tuklar boʻlib, tashqi koʻrinishidan oddiy qoplovchi tuklarga oʻxshaydi.  Gonokarium, qora murch, multiflora loviya, baʼzi paporotniklar, javdar, nasturtium, qulupnay, ranunculus, fuşya, primroz, taro, smorodina, qush gilosi Bezli tuklar link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Urtica_dioica38_ies.jpg/200px-Urtica_dioica38_ies.jpg|alt=Jelezistie voloski na steble krapivi dvudomnoy|center|200x200px| Qichitqi oʻtining poyasida bezli tuklar  Bu toʻqimalarning oyoqchalari koʻproq yoki kamroq sharsimon shaklli boshchasining tuzilishi bir hujayrali yoki koʻp hujayrali boʻladi. Boshcha hujayralar kesikulada toʻplangan efir moylarini ishlab chiqaradi va agar etarli miqdorda yogʻ toʻplangan boʻlsa, uni parchalab, tashqariga chiqadi.  Qichitqi oʻti, belladonna, pelargonium Tuz bezlari link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Honckenya_peploides_detail.jpeg/200px-Honckenya_peploides_detail.jpeg|alt=Gonkeniya buterlakovidnaya imeet solevie jelyozki v uglubleniyax listev|center|200x200px| Gonkenya buterlakovidny barglarning chuqurchalarida tuz bezlari bor  Ular shoʻrlangan tuproqlarda oʻsadigan oʻsimliklarda (galofitlarda) boʻlib, ortiqcha tuzlarni chiqaradi. Odatda, ularning tanasidagi oʻtkazuvchi tuzilmalari barglarning chuqurchalarida joylashgan boʻlib, baʼzan ularning yuzasidan chiqib turadi.  Qoʻrgʻoshin, verbena, don oilalarining baʼzi vakillari Gidropotlar   Suv oʻsimliklariga xos xususiyat. Epidermisda joylashgan tor bantlari yoki yumaloq hujayralar oʻziga xos xususiyatga ega. Epidermis boshqa hujayralardan kichikroq oʻlchamlari, oddiyroq shakli va yaxshi oʻtkazuvchanligi bilan farq qiladi. Sitoplazmaga boy; suvni singdirish va chiqarib tashlash uchun xizmat qiladi.  Vodokras Ovqat hazm qilish bezlari link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Drosera_intermedia0.jpg/200px-Drosera_intermedia0.jpg|alt=Jelezistie voloski na liste rosyanki promejutochnoy|center|200x200px| Quyoshli oraliq bargda bezli tuklar  Tuzilishi turlicha.  Yirtqich oʻsimliklar (jiryanka, Quyosh oʻti, nepenthes) Nektarlar link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Viburnum_nectaries_kz.jpg/200px-Viburnum_nectaries_kz.jpg|alt=Ekstrafloralnie nektarniki kalini|center|255x255px| Viburnumning ekstraloral nektarlari  Nektarlar gulda (yaʼni gullarda rivojlanadi) va vegetativ organlarda hosil boʻladigan ekstrafloral boʻlishi mumkin. Morfologik jihatdan juda xilma-xil: ipsimondan disksimon shaklgacha. Tomir toʻplamlari bilan bogʻliq boʻlgan nektarlar tomonidan chiqariladigan shakar floemadan keladi. Tuzilishida ular tashqi bezlar va gidatodlar oʻrtasida oraliq joyni egallaydi.  Koʻp gulli oʻsimliklarda mavjud, masalan, viburnum, dogwood, Salomalaykum, gilos va boshqalar.

 Endogen tuzilmalar 
Quyidagi jadvalda oʻsimliklardagi endogen ekskretor tuzilmalarning ayrim turlari tavsiflangan.

+ Oʻsimlik endogen tuzilmalari Tuzilishi  Rasmi  Tavsifi  Oʻsimliklarga misollar Idioblastlar link=Fayl:Raphides_in_idioblast.jpg|alt=Rafidi oksalata kalsiya v kristallonosnoy kletke|200x200px|Kristal hujayradagi rafid kalsiy oksalat  Atrofdagi hujayralardan hajmi, shakli, tarkibi va boshqa xossalari bilan farq qiladigan yagona yoki guruhlashgan hujayralar toʻplami bilan farq qiladi. Yogʻ, shilliq, mirozin hujayralari (ular tarkibida mirozin fermenti mavjud) va kristall hujayralar (koʻpincha kalsiy oksalatni oʻz ichiga oladi) tarkibiga qarab ajratiladi.  Yog 'hujayralari — kirkazon, dafna, qalampir oilalari vakillarida, shilimshiq — kaktus, Gulhayridoshlar oilasi oʻsimliklarida, kristalli hujayralar joʻka, mirozin — karam, qalampir, mignonette kabi oʻsimliklarda yaxshi rivojlangan. Shizogen qopchalar (hujayralararo boʻshliqlar) link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Mikrofoto.de-Pinie1.jpg/200px-Mikrofoto.de-Pinie1.jpg|alt=Smolyanie xodi v xvoinke sosni|center|233x233px| Qaragʻay ignalaridagi qatronlar yoʻllari  Ular hujayralarni bogʻlaydigan pektin qatlamining yoʻq qilinishi tufayli paydo boʻladi. Ularda shizogenik hujayralar, efir moyi va shilliq kanallari mavjud.  Ziradoshlar oilasi vakillari, Araliyadoshlar oilasi vakillari, ignabargli daraxtlar, sikadlar, paporotniklar; Avliyo Ioann ziravorlar oilasining vakillari. Lizogenli qopchalar (hujayralararo boʻshliqlar) link=Fayl:Lemon_macro_detail_fruit.jpg|alt=Lizigennie vmestiliщa v okoloplodnike limona|200x200px|Limon perikarpidagi lizigenli idishlar  Alohida hujayralar guruhining erishi natijasida paydo boʻladi. Natijada, erigan hujayralar, ularning membranalari va protoplastlari qoldiqlari tomonidan ishlab chiqarilgan nektar bilan toʻldirilgan boʻshliq hosil boʻladi.  Evkalipt barglari, rue, sitrus perikarplari. Shizo-lizigenli qopchalar (hujayralararo boʻshliqlar)   Rivojlanish shizogen yoʻl bilan boshlanadi, soʻngra atrofdagi hujayralar lizisi natijasida hajmi ortadi.  Sarvdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklarning ikkilamchi floemasida joylashgan hujayralar Sutli qopchalar  link=Fayl:Taraxacum_sect_Ruderalia10_ies.jpg|alt=Mlechniy sok, videlyayuщiysya na sreze steblya oduvanchika|200x200px|Kesilgan karahindiba poyasidan sutli sharbat  Oʻsimlik shikastlanganda sutli sharbat (lateks) ajratadigan endogen tuzilmalar. Ular segmentsiz (bir hujayrali) yoki boʻgʻimli boʻlishi mumkin, ular bir qatorli iplarga ulangan bir nechta naychali hujayralardan iborat.  Oleander, tut, eforbiya, momaqaymoq va boshqa Asteraceae, ficus, celandine, sanguinaria, koʻknori.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 
 Lotova L. I. Botanika: Morfologiya i anatomiya visshix rasteniy. — Izd. 4-e, dop.. — M.: Knijniy dom „LIBROKOM“, 2010. — 512 s. — ISBN 978-5-397-01047-4.
 Lotova L. I., Nilova M. V., Rudko A. I. Slovar fitoanatomicheskix terminov: uchebnoe posobie. — M.: Izdatelstvo LKI, 2007. — 112 s. — ISBN 978-5-382-00179-1.

 Havolalar 
 Gistologiya Leksiya 04 Mexanicheskie i videlitelnie tkani
 Videlitelnie tkani rasteniy | Biologiya YeGE

Turkum:Gistologiya
Turkum:Oʻsimliklar
Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar