Shahrisabz davlat muzey-qo‘riqxonasi

Muzey haqida 
Qashqadaryo viloyat „Shahrisabz“ davlat muzey- qoʻriqxonasi 1996-yilda tashkil etilgan Amir Temur nomli moddiy madaniyat tarixi muzeyi negizida 2019 yilda tashkil etilgan boʻlib, u dastavval XVI-asrga oid Chubin madrasasi binosida joylashgan. Madrasa binosi YUNESKOning umumjahon madaniy merosi ro'yxatiga kiritilgan. Bugungi kunda muzey qoʻriqxona hududiga Shahrisabz shahrining tarixiy markazidagi barcha yodgorliklar jumladan: Oqsaroy arxetiktura majmuasi, Dorut tilovat majmuasi, Dorus Saodat majmuasi, Chorsu binosi, Tarixiy masjidlar binolari, Chubin madrasasi binosi, Maqom muzeyi (Filial) va boshqalar kiritilgan. Muzey-qoʻriqxona fondida 35266 dan ziyod vohaning moddiy, madaniy va maʼnaviy merosi namunalari mavjud.

 Muzey fondi quyidagi kolleksiyalardan iborat: 

 arxeologiya – 32021
 numizmatika – 597
 haykaltaroshlik – 77
 amaliy sanʼat – 520
 maishiy va etnografiya – 263
 suratlar – 142
 hujjatlar – 4
 boshqa narsalar – 1642

 Muzey-qoʻriqxonada 5 ta boʻlim faoliyat koʻrsatadi: 

 Qadimgi davr madaniyati boʻlimi 
Boʻlim sharqiy Qashqadaryo vohasidagi ibtidoiy davrdan oʻrta asrlarga qadar boʻlgan davr madaniyatini ilmiy tadqiq etish, arxeologik oʻrganish, ushbu davr yodgorliklari va osori-atiqalarini ekspozitsiyaga tayyorlash hamda maʼlumotlar toʻplab nashr ettirish ishlarini amalga oshirmoqda. Boʻlim ekspozitsiyasida Qashqadaryo vohasidagi ilk shaharsozlik madaniyatini aks ettiruvchi koʻrgazma tashkil etilgan.

 Boʻlimning hamkor ilmiy tadqiqot markazlari 
OʻzFA Arxeologiya instituti, Oʻzbekiston Milliy Universiteti, Davlat va jamiyat qurilishi Akademiyasiga qarashli Oʻzbekistonning yangi tarixi markazi, AQShning Kaliforniya instituti.

 Tadqiqot ob’ektlari 
Kattakamar, Angilloh, Siypontosh, Uzunqir, Sangirtepa, Podayotok va Saroytepa arxeologik yodgorliklari boʻlib xronologik jihatdan 40-ming yilliklardan to oʻrta asrlargacha boʻlgan davr madaniyati tarixini oʻz ichiga oladi.

 Amir Temur va temuriylar madaniyati boʻlimi 
Boʻlim XIV-XVI asrlarga oid memoriy arxeologik yodgorliklar, yozma manbalar, numizmatika, hunarmandchilik, amaliy sanʼat, epigrafika va etnografik madaniyatini oʻrganish, izlab topish, ilmiy tadqiq etish va ekspozitsiyaga tayyorlash ishlarini amalga oshiradi.

 Xamkor ilmiy markazlari 
Moskva, Lomonosov Universiteti, Xelsinki Universiteti, Bordo-3 Universiteti, Strasburg Universiteti, Italiyaning Kaltajironi shahridagi sopol muzeyi, Rim shahri tarixi muzeyi.

 Tadqiqot ob’ektlari 
Shahrisabz hududidagi temuriylar davriga mansub memoriy yodgorliklar masalan, Oq-Saroy, Doruttilovat-Dorussaodat arxeologik yodgorliklari (ularning soni 40 dan ziyod).

 Etnografiya va xalq amaliy sanʼati boʻlimi 
Mazkur boʻlim Shahrisabzning XIX-XX asrlarga oid urf-odatlar, qadriyatlar va ananalar kabi vohaning oʻziga xos madaniyatini oʻrganish va etnografik materiallar asosida koʻrgazmalar tashkil etish bilan shugʻullanadi. Etnografiyaga oid koʻrgazmalarda Shahrisabzning oʻziga xos soʻzanalari (bigizkashta), doʻppilar (iroqi doʻppilar), kandakorlik, yogʻoch oʻymakorligi va kulolchilik namunalari mavjud.

 Ilmiy-maʼrifiy boʻlim 
Muzeyning Chubin madrasasi binosida 300 m.kv.da yopik, 100 m.kv.da ochiq va Chubin badiiy memorchilik ekspozitsiyasi faoliyat yuritmokda. Muzey xalqaro talablar darajasidagi binoga ega, kompyuter, konditsioner va multimedio tizimi yoʻlga qoʻyilgan. Sayyohlarga xalqaro talablar darajasidagi servis xizmati koʻrsatiladi. Muzeydan voha tabiati va badiiy memorchilik obidalari tarixi va Shahrisabzning oʻziga xos urf-odatlari, qadriyat va ananalari, ilmiy arxeologik-tarixiy tadqiqotlarning natijalari toʻgʻrisida batafsil maʼlumotlar olish mumkin. Muzeyda Shahrisabz shahri tarixi va etnografiyasi bilan bogʻliq bukletlar, kitoblar, otkritkalar, yoʻlkoʻrsatgichlar, znachoklar, hunarmandchilik buyumlari va suvenirlar savdosi yoʻlga qoʻyilgan.

 Fond boʻlimi 
Boʻlim muzeydagi barcha osori-atiqalarning hujjatlashtirilishi, saqlanishi, xavfsizligi va ularni taʼmirlash ishlarini amalga oshiradi hamda eksponatlar sonini oshib borishiga xizmat qiladi. Muzeyga kelib tushayotgan buyumlarni qabul qilish, shifrlash va kirimlar daftariga qayd etish ishlari hamda muzey va muzeydan tashqarida tashkil etilayotgan koʻrgazmalar uchun eksponatlarni tayyorlaydi. Boshqa boʻlimlar bilan hamkorlikda eksponatlarni ilmiy inventarizatsiyadan oʻtkazib boradi. Osori-atikalarni hujjatlashtirish, davlat reestriga kiritish va ilmiy oʻrganish maqsadida boshqa ilmiy tadqiqot markazlari bilan hamkorlik qiladi.

 Geografik joylashuvi 
Shahrisabz vohasi tarixiy Soʻgʻdiyona davlati hududida, Samarqand shaxridan 70 km. janubiy-gʻarbda, Buxoro shaxridan 250 km. janubda joylashgan boʻlib, Samarqand va Buxoro shahridan avtotransport va temir yoʻl transportlari orqali kelish mumkin. Shaharda zamonaviy turizm tizimi mavjud boʻlib, 2 ta 3 yulduzli mehmonxona va sharqona mini-mexmonxonalar, milliy oshxonalar xizmat koʻrsatadi. Ob-havo moʻtadil subtropik, qish vaqtlarida oʻrtacha 6-7 S0 gradus sovuq, yoz vaqtlarida oʻrtacha 30-35 S0 gradus issiq.

 OQ SAROY 
Oq Saroyga („Oq“-buyuk, ulugʻvor maʼnosida), Amir Temur munajjimlar koʻrsatgan baxtli soniyalarda, 1379 yili – Xorazm poytaxti Urganchni (hozirgi Kunya —Urgench, Turkmaniston) zabt etgandan soʻng birinchi toshini qoʻydirgan. Bosib olingan katta oʻljalar bilan Shahrisabzga Xorazm ustalari ham olib kelingan. Saroyning qurilishi 1380 yilning bahorida boshlanib, 1396 yilda asosan tugallangan, lekin bezak ishlari, Klavixoning guvohligicha, 1404 yilgacha davom etgan. Saroyni bunyod etishga xorazmlik ustalardan tashqari Mavoraunnahr va boshqa mamlakatlardan Temur olib kelgan ustalar ham jalb etilgan.

Xususan, saroyning bosh peshtoqidagi koshinkor morpechida eronlik koshinpaz usta Muhammad Yusuf Tabriziyning nomi ikki joyda zikr etilgani aniqlangan. Hozirda bu peshtoqning ikki asosigina saqlanib qolgan.

Kirish peshtogʻining janubida olib borilgan arxeologik qazishmalar, unga yondoshgan polning serhasham, naqshinkor koshin qoplama bezagini ochib berdi. Pol ustidan koʻplab meʼmoriy koshin, oʻyma marmar, sirlangan oʻyma sopol va koshinburush qoldiqlari topildi. Muqaddas baliqlar uchun naqshinkor koshin bilan qoplangan, uncha katta boʻlmagan, hovuz ham ochildi.

Oq saroydan, hozirda, faqat peshtoqning ikki asosi saqlanib qolgan boʻlsada, ular oʻchmas taasurot qoldiradi. Qachonlardir, ular oraligʻida, eni 22 metrli ravoq qurilgan. Asoslarini ikki chekkasi, osti koʻp qirralik, yuqorisi aylana guldasta burjlar bilan tugallangan. Har bir burji ichkarisida aylanma zina va turli xonalar joylashtirilgan. Burjlar hozir 38 metr balandlikda saqlanib qolgan, aslida ularning balandligi 50 metrga yetgan.

Peshtoqning yon devorida ravoqli kirish eshigi joylashtirilgan. Bu yerda, rangli nakshinkor bezak hashamlarining barcha turlari: sirlangan gʻishtlar, sirkor boʻrtma koshin, qirqma koshin mozaika (koshin burush) ishlatilgan. Ular yordamida yirik naqshlardan tortib to mayda gulli bezaklarning turfa ranglardagi geometrik (girix), islimiy va arabiy yozuvli bezak shakllarini yiqqanlar.

Peshtoqning meʼmoriy koʻrinishi yirik shakllarda boʻlsa ham, hajmiy yechimi sodda qilingan. Koʻrinishi aniq va faqat katta, kichik ravoqlarning, takkoslashga asoslangan meʼmoriy boʻlaklarga ajratish usuli bilan, tasavvur qilishning nisbiylik qatorini yaratadi.

Bezakdagi boy naqshinkorlik va rangbaranglik meʼmoriy boʻlinishning geometrik xususiyatiga qatʼiy boʻysindirilgan.

Oq saroydan, hozirda, faqat peshtoqning ikki asosi saqlanib qolgan boʻlsada, ular oʻchmas taasurot qoldiradi. Qachonlardir, ular oraligʻida, eni 22 metrli ravoq qurilgan. Asoslarini ikki chekkasi, osti koʻp qirralik, yuqorisi aylana guldasta burjlar bilan tugallangan. Har bir burji ichkarisida aylanma zina va turli xonalar joylashtirilgan. Burjlar hozir 38 metr balandlikda saqlanib qolgan, aslida ularning balandligi 50 metrga yetgan.

Peshtoqning yon devorida ravoqli kirish eshigi joylashtirilgan. Bu yerda, rangli nakshinkor bezak hashamlarining barcha turlari: sirlangan gʻishtlar, sirkor boʻrtma koshin, qirqma koshin mozaika (koshin burush) ishlatilgan. Ular yordamida yirik naqshlardan tortib to mayda gulli bezaklarning turfa ranglardagi geometrik (girix), islimiy va arabiy yozuvli bezak shakllarini yiqqanlar.

Peshtoqning meʼmoriy koʻrinishi yirik shakllarda boʻlsa ham, hajmiy yechimi sodda qilingan. Koʻrinishi aniq va faqat katta, kichik ravoqlarning, takkoslashga asoslangan meʼmoriy boʻlaklarga ajratish usuli bilan, tasavvur qilishning nisbiylik qatorini yaratadi.

Bezakdagi boy naqshinkorlik va rangbaranglik meʼmoriy boʻlinishning geometrik xususiyatiga qatʼiy boʻysindirilgan.

 DORUT-TILOVAT 
Shahrisabzning deyarli markazida, Dorus – Saodat majmuasining gʻarbida bir guruh qadimiy inshootlar qad koʻtarib turibdi. Ularning barisi Dorut – Tilovat deb nomlangan va yagona majmuaga birlashtirilgan maqbara va masjid binolaridir.

1360 yil oxirida Temurning otasi Taragʻay vafot etadi va uni uncha katta boʻlmagan oilaviy xilxona – daxmaga dafn qiladilar. Temur hokimiyat tepasiga kelgandan soʻng, 1370 yilda otasi qabrini obroʻliroq yerga, 1371 yilda vafot etgan Shahrisabz shayxlaridan Shamsiddin Kulol qabrining oyoq tomoniga koʻchirishni buyuradi. Dorut-Tilovat meʼmoriy majmuasining shakllanishi Ulugʻbek hukmronligi davriga toʻgʻri keladi. Dastlab, shayx qabri ustiga, qadimgi inshoot qoldigʻiga, baland gumbazli maqbara koʻriladi.

Koʻk gumbaz masjidi esa, 1435 yili Shamsiddin Kulol maqbarasining qarama – qarshisiga koʻriladi va jome masjidi vazifasini oʻtadi.

Masjidning tarxi chorsi shaklida boʻlib, yon devorlariga toqilar joylashtirilgan. Yuqorisiga qarab, tik devor, burchaklari qalqonsimon bagʻalli bagʻallar qatori hamda oʻn olti qirralik asosdan baland gumbazga oʻtilgan. Farbiy devorida mehrob qilingan, uning tashqarisi esa berk peshtoq koʻrinishini olgan. Binoning burchak asoslariga tomga chiqadigan aylanma zinalar joylashtirilgan. Ichki gumbaz tashqarisidan, kavadratning ustidagi sakkiz qirralikda mahobatli asosga joylashtirilgan va moviy sirkor gʻishtchalar qoplangan gumbaz koʻrinishini olgan. Masjidning kirish qismi sharq tomondan boʻlib, u baland peshtoqli qilingan. Peshtoq bezagini, asosan sirkor gʻishtlardan terilgan girix naqshlar tashkil etadi. Uning burchak nimustunlariga, ravoq kanoslari va arabiy yozuvli hoshiyalariga mayolika ishlatilgan.

1437 – 38 yillarda Shamsiddin Kulol maqbarasining janubiy devori yonida Ulugʻbek va avlodlari, qarindoshlari uchun maqbara qurdiradi. Uning ichkari devorining yuqorisi boʻylab oʻtgan yozuv matni bunga dalolat boʻladi. Makbara ichkarisida, XV – XVII asrlarga taalluqli, bir necha marmar qabrtoshlar joylashtirilgan. Ularda Termiz saidlarining nomi zikr etilgan, shuning uchun keyinchalik bu maqbara Gumbazi Sayidon deb atalgan. Koʻk Gumbaz masjidi, Shamsiddin Kulol va Gumbazi Sayidon maqbaralarining bosh tarzlari hovliga qaragan. Bu hovlini hujralar va Dorut Tilovat madrasasining darsxonasi oʻrab turgan. Lekin vaqt oʻtib, ular buzilib ketgan hamda oʻrniga XIX asrda yangi xujralar qurilgan

 GUMBAZI SAYIDON MAQBARASI 
Gumbazi Sayidon nomi bilan mashhur boʻlgan maqbara binosi, ichkarisidagi tarixiy yozuvlarga qaraganda, 1437 – 38 yillarda qurilgan. Maqbaraning hajmlari mutanosib nisbatlarga egadir. Tashqarisi kub shaklida boʻlib, gardish asosga tik gumbaz oʻrnatilgan. Ichkarisida esa chorsi tarhli xonaning toʻrt devori boʻylab ravoqli tokchalar joylashtirilgan. Anʼanaviy sakkizqirralik ustidagi ravoqli bagʻallarga ichki tik gumbaz oʻrnatilgan. Maqbaraning bosh tarzi Fapbra, hovliga qaratilib, peshtoq bilan belgilangan. Peshtoq va gumbaz asosida sirkor gʻishtin qoplamalarning qoldiqlari saqlanib qolgan. Ichki bezagi esa Ulugʻbek davriga xos: devorlari, gumbaz osti qurulmalari va gumbaz qubbasi oq asosga, koʻkish rangda tushirilgan naqshlardan iborat boʻlib, baʼzi yerlarida tilla suvi yuritilishga tayyorlangan qizil kesakning qizgʻish rangi koʻriiib turadi. Bezakning asosiy naqshi girix boʻlib, uning koʻpqirralik va yulduzsimon shakllari oraligʻiga islimiy naqshlar, shoxlagan daraxtning tasviri tushirilgan.

Xitoy chinnisiga monand oq asosdagi koʻkish naqshlar Temur davrining turfa rang, tilla suvi yuritilgan bezaklaridan farq qilib, XV asrning birinchi yarmiga xos boʻlgan bezaklarga oʻxshashdir.

 SHAMSIDDIN KULOL MAQBARASI 
Maqbaraning qurilishi, xalq orasida mashhur boʻlgan, hayotligida Amiri Kalon nomini olgan, sufiy Shayx Shamsiddin Kulol shaxsi bilan bogʻliqdir.

U islom tarixiga, Naqshbandiya tariqatining asoschisi, buxorolik mashhur, Shayx Bahovuddinning piri – ustozi sifatida kirgan. U Amir Temurning otasi, Amir Taragʻayning ham piri edi. Shayx 1370 – 71 yili vafot etgan, uning qabri tez orada ziyoratgohga aylandi. Uning yoniga Temurning otasi ham dafn etildi.

Mahbaraning Fapbra qaragan asosiy kirish qismi peshtoq bilan ajratilib, asoslari goʻrxona devorining davomida qurilgan. Peshtoqda sakkizqirralik yulduz koʻrinishidagi sirkor gʻishtin bezak qoplama saqlanib qolgan. Yulduzlar koʻk rangli, orasidagi kufiy yozuvlar esa moviy rangli sirkor gʻishtchalardan terilgan.

Goʻrxonaning tarhi kvadrat boʻlib, toʻrt devorlari ravoqli tokchalardan iborat. Asosiy oʻymakor eshigi juda boy naqshli, guli mayda boʻlib, uning islimiy naqshi va kufiy arabiy yozuvlari XV asr yogʻoch oʻymakorligining durdonasi hisoblanadi. Amir Temur davrida Shamsiddin Kulol qabri oniks marmartoshi bilan qoplangan edi. Uning oʻyma bezakli va yozuvli ayrim qoldiqlari qabrni taʼmirlash vaqtida topilgan.

 DORUS-SAODAT 
Dorus-saodat Oq saroy qurilishi davrida bunyod etilgan meʼmoriy majmuadir. Uning qurilishi 1379 yili boshlangan. Unda mahalliy ustalar bilan birga Xorazmdan olib kelingan ustalar ham qatnashganlar.

Amir Temurning maqsadi, ona shahrida oʻzining xazinasini yaratish edi. 1376 yilda Shahrisabzga bevaqt halok boʻlgan sevimli katta oʻgʻli Jahongirning qabri koʻchirib olib kelingan. Keyinchalik u yerga uning boshqa oʻgʻli Umarshayx ham koʻmilgan. 

Binoning bosh tarzida, Oq saroydagidan qolishmaydigan maxobatli peshtoq qurilgan, uning har bir asosida esa maqbara joylashtirilgan. Markaziy peshtoqdan moʻjazgina hovliga kirilgan. Uning qarama – qarshisida, markaziy oʻq boʻylab, qachonlardir baland gumbazli maqbara boʻlgan, hozirda uning faqat daxmasi saqlanib qolgan.

Arxeologik qazishmalar natijasida uning ikki yonida keng xonalar boʻlgani aniqlangan. Ulardan birining ostida yana bir daxma ochilgan, uning ustida ham maqbara boʻlgan. Qazishmalar shuni koʻrsatdiki, maqbara va xonalarni bogʻlovchi vazifasini hovli bajargan. Yaʼni, majmua XIV—XV asrlarga xos boʻlgan va hukmdorlarning yirik alloma qabri yoniga koʻmilish sharaf hisoblanib, quriladigan hazira turidagi inshootdir.

Ulkan Dorus—Saodat majmuasidan hozirda kirish peshtogʻining Jahongir maqbarasi joylashgan chap asosi hamda binoning poydevor qoldiqlari saqlanib qolgan. Jahongir maqbarasining ichkarisi kvadrat tarhli boʻlib, toʻrt tarafi ravoqli toqilardan iborat. Uning uch gumbazli tizimi oʻziga xosdir: ganchdan qolibkor usulida qilinib, yogʻoch bilan gʻisht qatlamiga mahkamlangan bezakli ichki gumbaz, uning yuqorisida esa gʻishtdan terilgan oʻrta gumbaz va yana uning ustiga baland qirrali asosga joylashgan va ichkarisidan qovurgʻalar bilan mahkamlanadigan tashqi kulohiy gumbazlardan
iborat. Maqbaraning peshtoq asosi bilan birgalikda qilingan bezagi kamtarona, asosan sirkor gʻishtchalardan terilgan naqsh – yozuvlar boʻlib, baʼzi yerlari koshinburush va mayolika bilan toʻldirilgan. Maqbara ostida daxma joylashgan.

Majmua markaziy oʻqida joylashgan va yuqorida qayd etilgan daxmani Amir Temur oʻzi uchun qurdirgan edi. Lekin taqdir boshqacha hal qildi. Temur Samarqandda Goʻri Amir maqbarasiga dafn etilgan. qazishmalar markaziy daxma ustidagi inshootning ikki yonida bittadan kichikroq xonalarni aniqladi, ulardan biri maqbara, ikkinchisi ziyoratxona yoki masjid vazifasini bajargan. Jahongir maqbarasining sharqidagi qazishmalarda yana bir daxma, sakkiz qirralik xona devorlari, qabr toshlar, pol qoplamalari topildi. qazishma natijalari tahlili asosida haziraning toʻla tarhi aniqlanib, u izora balandligida qayta tiklandi.

Dorus-Saodat majmuasp oʻziiipg arxeologik qoldiqlari bilan Temur davrining koʻzga koʻringan meʼmoriy yodgorliklari tarkibiga kiradi. Temur daxmasi esa bu majmuaning shu turdagi eng hashamdor inshootlaridan biridir. Tarhi ravoqli chuqur toqilari tufayli salibsimon koʻrinishga ega boʻlgan daxma ichkarisi, polidan shiftigacha, marmarsimon ohaktosh bilan qoplangan. Daxma markazida marmardan yasalgan tobut joylashgan, uning ogʻir qopqogʻining yonlari oʻyma naqshlar bilan bezatilgan, ammo kelgusida tarix yoziladigan yuqori qismiga ishlov berilmagan.

Daxmaning shifti betakror ishlangan, u „darbozi“ usulidagi chodirsimon gumbaz koʻrinishida bajarilgan. Devorlardagi ravoqli toqilarning kungurasi arabiy yozuvlar bilan nodir hattotlik usullarida oʻyma qilinib bezatilgan, tokcha devorlari esa bodom shaklli medalon bilan toʻlatilgan.

 CHUBIN MADRASASI 
Masjid, darsxona, hujralar va kirish dalonidan tashkil topgan Madrasa binolari keng hovlini oʻrab turadi. Darsxona va masjid ichkarisi ganch bezak qilingan, katta gumbazlar bilan yopilgan. Hujralar oddiy toqilar bilan yopilgan. Ular XVII asrning oxirida, qadimiy poydevorlar ustiga qurilgan.

 MALIK AJDAR MASJIDI 
Malik Ajdar masjidining nomlanishi (xalq orasida „Gumbaz“ masjid) Malik Ajdar ismli arab sarkardasining qabri, boshqa manbalarda esa „gʻilay“ Ashtar haqidagi afsonalar bilan bogʻlaydilar. Chamasi, masjid qurilmasdan avval bu hududda VIII – X asrlarda ziyorat silinadigan sadimiy dafina-sabr joylashgan boʻlishi mumkin.

Hozirda Malik Ajdar masjidi hovli atrofi boʻylab joylashgan masjid va hujralardan iborat inshootlar majmuasidan iborat. Ularning eng ahamiyatlisi – xonaqo boʻlib, gumbazi yaqin atrofidagi uylarning tomlaridan balandroqdir. Meʼmoriy yechimi mahalla masjidlariga xos. Masjid binosi XIX asr oxiriga kelib toʻla shakllangan.

 Manbalar 

Turkum:Oʻzbekistondagi muzeylar