WASP-17b (ekzosayyora)

WASP-17b — WASP-17 yulduzi atrofida aylanib yuruvchi Scorpius yulduz turkumidagi ekzosayyora. Uning kashfiyoti 2009-yil, 11-avgustda eʼlon qilingan. Bu retrograd orbitaga ega boʻlgan birinchi sayyoradir. Yaʼni u oʻz yulduzining aylanishiga qarama-qarshi yoʻnalishda aylanadi. Ushbu kashfiyot anʼanaviy sayyora shakllanishi nazariyasiga qarshi chiqdi.„A planet going the wrong way“, Phys Org.  Diametri boʻyicha WASP-17b kashf etilgan eng katta ekzosayyoralardan biri boʻlib, Yupiter massasining yarmiga teng boʻlgani uchun, uni 2010-yilda maʼlum boʻlgan eng shishgan sayyoraga aylantirdi. 2013-yil 3-dekabr kuni Hubble kosmik teleskopi bilan ishlaydigan olimlar ekzosayyora atmosferasida suv borligini aniqlaganliklari haqida xabar berishdi.

WASP-17b Ditsö̀ deb ham nomlangan. Bu nom Kosta-Rika tomonidan Xalqaro Astronomiya Ittifoqining 100 yilligi munosabati bilan NameExoWorlds kampaniyasi doirasida tanlangan. Ditsö̀ — xudo Sibö̀ Talamankan mifologiyasida birinchi Bribri xalqiga berigan ism. Hozirda uni oʻz yulduzi yoqib yubormoqda.

 Kashf qilinishi 
Angliyaning Staffordshire shahridagi Keele universitetidan Devid Anderson boshchiligidagi tadqiqotchilar guruhi, Yerdan taxminan 1000 yorugʻlik yili (310 perces) uzoqlikdagi gaz gigantini uning oʻz yulduzi WASP-17 orqali o‘tishini kuzatish orqali kashf etdi. Bunday fotometrik kuzatishlar sayyoramizning kattaligini ham ochib beradi. Bu kashfiyot Janubiy Afrika Astronomik Observatoriyasidagi teleskop majmuasi yordamida amalga oshirildi. Universitetlarning SuperWASP keng burchakli qidiruv konsorsiumining ishtiroki tufayli ushbu guruh tomonidan topilgan 17-chi ekzosayyoraga hozirgi nomi berildi.

Geneva rasadxonasi astronomlari oʻsha paytda sayyora massasini oʻlchash va uning orbital ekssentrikligi koʻrsatkichini olish uchun, uning radial tezligi sayyora orbitasi davomida oʻzgarib turganligi sababli yulduz spektrida xarakterli qizil va koʻk siljishlardan foydalanishga muvaffaq boʻlishdi. Tranzit paytida Doppler siljishlarini sinchkovlik bilan oʻrganish ularga Rossiter-McLaflin effekti orqali sayyoraning orbital harakatining ona-yulduzning aylanishiga nisbatan yoʻnalishini aniqlashga imkon berdi.

 Orbitasi 
WASP-17b retrograd orbitaga ega deb taxmin qilinadi (orbitaning yulduz aylanish oʻqiga nisbatan osmonda proyeksiyalangan moyilligi normal boʻlib, taxminan 149°,Amaury H.M.J. Triaud et al.  orbitaning koʻrish chizigʻi moyilligi bilan adashtirmaslik kerak. Jadvalda berilgan, bu barcha tranzit sayyoralar uchun 90° ga yaqin). Bu uni birinchi kashf etilgan sayyoraga aylantiradi. U sayyoraning Rossiter-McLaughlin effekti taʼsirini yulduzning Doppler signaliga oʻlchash yoʻli bilan topildi. Bunda yulduz yarim sharlaridan qaysi biri Yerga yoki undan uzoqqa burilsa, bir oz koʻk yoki qizil siljish namoyon boʻladi. Bu esa tranzit sayyora tomonidan bugʻlanadi. . Olimlar sayyora nima uchun yulduzning aylanishiga qarama-qarshi orbitada aylanishini hali aniq bilishmaydi. Nazariyalar orasida boshqa sayyora bilan deyarli toʻqnashuv natijasida paydo boʻlgan tortishish slingshoti yoki WASP-17b orbitasini Kozai mexanizmi orqali egib, asta-sekin oʻzgartirish uchun ishlaydigan kichikroq sayyoraga oʻxshash jismning aralashuvi kiradi.

 Sayyoraning xususiyatlari 
WASP-17b radiusi Yupiternikidan 1,5-2 baravar va uningmassasining yarmiga teng. Shunday qilib, uning oʻrtacha zichligi 0,08 dan 0,19 g / sm 3 gacha, Yupiterning 1,326 g / sm 3 va Yerning 5,515 g / sm 3 (suvning zichligi 1) bilan solishtirganda. g/sm 3). Gʻayrioddiy past zichlik sayyoraning orbital ekssentrikligi va uning ona-yulduziga yaqinligi (Merkuriy va Quyosh orasidagi masofaning yettidan bir qismidan kam) kombinatsiyasining natijasi boʻlib, toʻlqinlarning egiluvchanligiga va uning ichki qismining isishiga olib keladi. Xuddi shu mexanizm Yupiterning yoʻldoshi Io ning kuchli vulqon faolligiga sabab boʻladi. WASP-39b ham xuddi shunday past taxminiy zichlikka ega.

WASP-17 atmosferasidagi ekzosayyora natriy 2018-yilda aniqlangan. Ammo 2021-yilgacha tasdiqlanmagan. Buning oʻrniga suv, alyuminiy oksidi (AlO) va titan gidridining (TiH) spektral belgilari aniqlandi. Suv karbonat angidridni singdirish bilan birga 2022-yilda tasdiqlangan.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Clear_to_cloudy_hot_Jupiters.jpg/400px-Clear_to_cloudy_hot_Jupiters.jpg|center|thumb|400x400px| „Qaynoq Yupiter“ ekzosayyoralarini taqqoslashYuqori chapdan pastki oʻngga: WASP-12b, WASP-6b, WASP-31b, WASP- 39b, HD 189733 b, HAT-P-12b, WASP-17b, WASP-19b, HAT-P-1b va HD 209458 b

 Yana qarang 

 HAT-P-7b, yana bir ekzosayyora WASP-17b eʼlon qilingan kundan bir kun oʻtib retrograd orbitaga ega ekanligini eʼlon qilindi.
 TrES-4b, past zichlikka ega boʻlgan yana bir yirik ekzosayyora
 Ekzosayyora ekstremallari roʻyxati

 Foydalanilgan adabiyotlar 

 Havolalar 

 Alexander, Amir. Scientists Detect „Wrong-Way“ Planet.   The Planetary Society, August 12, 2009. Accessed August 14, 2009.
Turkum:Ekzosayyoralarni nomlash
Turkum:Ekzosayyora
Turkum:Qaynoq Yu
Turkum:2009-yilda kashf etilgan