Madaniy imperializm nazariyasi

Madaniy imperializm — bu bir madaniyatni boshqasidan ustunlik qilishi jarayoni va amaliyoti. Koʻpincha bu hodisa mustamlaka paytida sodir boʻlgan, yaʼni bir mamlakat boshqa bir mamlakatni, odatda iqtisodiy jihatdan yoki harbiy jihatdan zaifroq boʻlgan davlatni yengadi. Hukmron mamlakat oʻzining madaniy eʼtiqodlari va ananalarini bosib olingan xalqqa majburan singdiradi. Bu Yunoniston va Rim imperiyalaridan Fransiya va Britaniya imperiyalarigacha, Amerika inqilobi va Xitoy va Sovet Ittifoqidagi kommunistik hukumatlarning yuksalishidan bugungi kungacha butun dunyo boʻylab sodir boʻladigan jarayonni anglatadi.

 Nazariyaning hozirgi ahamiyati 
Madaniy imperializm nazariyasiga koʻra, Gʻarb davlatlari butun dunyo boʻylab ommaviy axborot vositalarida hukmronlik qiladilar, bu esa oʻz navbatida uchinchi dunyo madaniyatlariga Gʻarb qarashlarini singdirish orqali kuchli taʼsir koʻrsatadi va shu yoʻl bilan ularning milliy madaniyatini yoʻq qiladi.

Bu nazariya Herb Shiller tomonidan 1973 yilda taqdim etilgan. 1976-yilda esa Uayt Plains tomonidan shu nazaryani yorituvchi ilk maqola, „Muloqot va madaniy hukmronlik“ NY: Xalqaro sanʼat va fanlar matbuoti jurnalida chop etilgan.

Nazariyaning individual talqinlari shuni koʻrsatadiki, Gʻarb sivilizatsiyasi ommaviy axborot vositalarining koʻp qismini (film, yangiliklar, komikslar va boshqalar) ishlab chiqaradi, chunki ularda buni amalga oshirish uchun yetarlicha mablagʻ bor. Dunyoning qolgan qismi bu mahsulotlarni sotib oladi, chunki bu ularga oʻzlari ishlab chiqarishdan koʻra arzonroq boʻadi. Shu sababli, Uchinchi dunyo mamlakatlari Gʻarb dunyosining yashash, eʼtiqod va fikrlash tarzi bilan toʻldirilgan ommaviy axborot vositalarini kuzatmoqda. Buning natijasida, Uchinchi dunyo madaniyatlari oʻz mamlakatlarida xuddi shunday narsalarni qilishni xohlay boshlaydilar va oʻz madaniyatlarini yoʻq qiladilar.

 Meta-nazariy taxminlar 
Nazariyada baʼzi meta-nazariy taxminlar mavjud boʻlib, ular Ontologik taxminlar, epistemologik taxminlar va aksiologik taxminlar sifatida tasniflanishi mumkin.

 Ontologik taxminlar: 
Bu nazariya shuni koʻrsatadiki, odamlar oʻzlarini qanday his qilishlari, qanday harakat qilishlari, oʻylashlari va yashashlarini tanlash erkinligiga ega emaslar. Ular televizorda koʻrgan narsalariga munosabat bildirishadi, chunki buni oʻz hayotlaridan boshqa hech narsa bilan solishtirish mumkin emas,

 Epistemologik taxminlar: 
Bu nazariya bitta haqiqat borligini va nima boʻlishidan qatʼiy nazar, bu haqiqat hech qachon oʻzgarmasligini tushuntiradi. Yaʼni Uchinchi dunyo davlatlari Gʻarb sivilizatsiyasi dasturlarini efirga uzatishda davom etar ekan, uchinchi dunyo davlatlari har doim Gʻarb sivilizatsiyalari kabi harakat qilishlari, his qilishlari, oʻylashlari va yashashlari kerakligiga ishonishadi.

 Aksiologik taxminlar: 
Bu nazariya qiymatga nisbatan neytral va obyektivdir. Uchinchi dunyo aholisi qanday eʼtiqodga ega boʻlishidan qatʼi nazar, Gʻarbiy dunyoning teledasturlari bir xil xabarni yetkazadi va ularga xuddi shunday taʼsir qiladi.

Madaniy imperializm nazariyasi ilmiy nazariya boʻlib tuyuladi, chunki u tushuntirish va bashorat qilish kuchlariga ega.

Tushuntirish kuchi: Oʻz gʻoyalariga ega boʻlgan bir guruh odamlar ommaviy axborot vositalari orqali boshqa odamlar guruhiga xabar yuborganda nima sodir boʻlishini tushuntiradi.

Bashoratli kuch: Uchinchi dunyo mamlakatlari madaniyati yoʻq qilinishini va odamlar Gʻarb qarashlari bilan tanishishini bashorat qiladi.

Bundan tashqari, biz media kanallari orqali joʻnatuvchidan qabul qiluvchiga toʻgʻridan-toʻgʻri chiziqli yoʻlni koʻrishimiz va keyin effektlarni tomosha qilishimiz mumkin boʻlgan parsimon effektga ega. Nazariyaning yana bir jihati uning ichki izchilligi bo‘lib, bu nazariya ichida voqealar va oqibatlarning mantiqiy oqimi mavjudligini tushuntiradi.

Evristik provokatsionlik ham nazariyaning muhim xususiyati boʻlib, yangi farazlarga olib keladi, masalan, qaysi madaniyatlar boshqalarga qaraganda koʻproq taʼsir qiladi (agar mavjud boʻlsa) yoki past kontekst yuqori kontekstli madaniyatlar bilan solishtirganda xabarlarni qabul qilishda farq qiladimi?

Nihoyat, nazariyaning eng muhim xususiyati, uning tashkiliy kuchga ega ekanligi: Bu Gʻarb sivilizatsiyasi va Uchinchi dunyo mamlakatlari oʻrtasidagi farqlar haqida biz bilgan narsalarga mos keladi. Misol uchun, bir nechta odamlar „Janubiy park“ epizodini koʻrdilar, unda talabalardan biri „och Efiopiya“ ga almashtirilgan. Agar Efiopiyada kimdir bu multfilmni koʻrsa, gʻarbiy efiopiyaliklarning ochlikdan oʻlgan stereotipi bu odamga oʻziga yordam bera olmaydigan mayda qora tanli odamlar ekanligini aytadi. Agar odamga bu tarzda taʼsir qilmasa, nazariya notoʻgʻri ekanligi isbotlangan, ammo amerikalik va efiopiyalik shaxslar oʻrtasidagi munosabatlar bu stereotiplar tufayli hali ham zarar koʻradi.

 Manbalar: