Svastika

Svastika (санскр. स्वस्तक स्वसति dan, स्वस्ति - salomlashish, omad tilash, farovonlik, सु सु -, su - "yaxshi, yaxshi bo'lsin " va अस्ति dan" ; , ) uchlari toʻgʻri burchak ostida egilgan xoch shaklidagi belgi koʻproq soat yoʻnalishi boʻyicha (“ kàn ”, oʻng qoʻl), yoki unga qarama-qarshi (“ kān ”, chap qoʻl - odatda boshqa maʼnoga ega boʻladi, baʼzi mualliflar bunday belgini sauwastika, Sauwastika deb atashadi .); kengroq maʼnoda - uchlari bir tomonga egilgan, ham toʻg'ri burchak ostida, ham silliq, lauburu kabi, yoki spiral konturlari boʻlgan rozet, koʻpincha toʻrtburchak (tetraskelion), shuningdek, uchburchak (triskelion), besh, olti va shunga oʻxshash n-terminalli svastikalar, masalan, arevakhach ("50x50px ”). Simmetriya nazariyasiga asoslanib, svastika nafaqat rozet, balki boshqa nosimmetrik figuralar sifatida ham koʻrib chiqilishi mumkin - chegara va toʻrli bezak, masalan, meander ("70x70px ”) .

Svastika bezakli naqsh sifatida hamma joyda uchraydi, koʻpincha meander shaklida. Bu belgi miloddan avvalgi 8-ming yillikda topilgan. Oxirgi paleolitda paydo boʻlgan romb-meander bezaklaridan kristallangan . "Bir qadam" ("ikkita meander") metrik siljishi bilan bir-biriga oʻrnatilgan ikkita meander xoch svastikani beradi. Aynan mana shu belgilar Suzadan (zamonaviy Eron hududi) loydan yasalgan idishlarda, qadimgi yunon vaza rasmining geometrik uslubida, Xitoy va Yaponiyaning qadimiy sanʼati yodgorliklarida: neolit davri kulollarida, suyak buyumlarida va Shan va Chjou davrlarining bronza idishlarida uchraydi(miloddan avvalgi 2-1 ming yilliklar). Qadimgi Rim meʼmorchiligida davrida svastikani tashkil etuvchi qoʻsh meander Rimdagi Avgust Tinchlik qurbongohining tashqi devorlarining gorizontal kamarini bezatadi (miloddan avvalgi 13 yil). e.).

Svastika Yevroosiyo, Afrika va Kolumbiyadan oldingi Amerikaning turli madaniyatlarida uchraydi. Dunyoning koʻplab xalqlarida u kundalik buyumlar, kiyim-kechak, tangalar, guldonlar, qurollar, bayroqlar va gerblarda, cherkovlar va uylarni bezashda tasvirlanganБорисов И. В. Свастика как эмблема: современный взгляд // Геральдика в прошлом, настоящем и будущем. 2000. — С. 6—9..

Svastika qadimgi hind-eron dunyosida muhim rol oʻynagan, qadimgi yunon-rim madaniyatida keng tarqalgan edi. Ayniqsa, hinduizm, jaynizm va buddizmda keng tarqalgan. Ilk nasroniy va Vizantiya sanʼatida koʻp bora duch kelingan. Xristian ikonografiyasida u xochning shakllaridan biri edi. Svastika qadimgi german dunyosida ham keng tarqalgan.

Svastika koʻp maʼnoga ega, qadimgi xalqlar orasida u harakat, hayot, farovonlik ramzi boʻlib, yaxshi belgi, farovonlik, unumdorlik, uzoq umr koʻrish bilan bogʻliq boʻlib, yovuz ruhlarga qarshi talisman boʻlib xizmat qilishi mumkin edi. Shu bilan birga, u yorugʻlik, olov, chaqmoq yoki samoviy jismlarning ramzi boʻlishi mumkin. Falsafiy kategoriyalarni ramziy maʼno berishi mumkin. Hindistonda svastika hindlar, jaynlar va buddistlar orasida eng koʻp qoʻllaniladigan xayrli belgi boʻlib qolmoqda.

XIX-XX asrlarda u koʻp sonli siyosiy, harbiy va tijorat tashkilotlarining ramziy belgisi sifatida foydalanilgan .

XIX-asrning oxirida uchlari toʻg'ri burchak ostida egilgan, soat yoʻnalishi boʻyicha burilgan svastika " Aryan irqi " ning ramzi hisoblana boshladi va XX-asrda u natsizm va milliy timsolga aylandi. Fashistlar Germaniyasining ramzi buning natijasida u dunyoning koʻproq qismini natsistlar mafkurasi va fashistlar rejimining siyosati va jinoyatlari bilan mustahkam aloqaga ega boʻldi. Svastika neo - natsizmda [ va neo -butparastlikning ayrim sohalarini ifodalaydi.

 Kelib chiqishi va ma'nosi 

 Etimologiya va sinonimlar 
" Svastika " soʻzi hind tilidan kelib chiqqan. Bu soʻz ikki sanskrit ildizidan iborat: सु, su - "yaxshi, yaxshi" va अस्ति - "bo'lmoq, bo'lmoq ", yaʼni "omonlik" yoki "omonlik". Bu nomdan tashqari, sanskrit tilida ramzning turli mifologik afsonalar va anʼanalar bilan bogʻliq boʻlgan oʻnlab boshqa nomlari mavjud. "Svastika" nomi 1852-yildan fanga Evgeniy Burnuf tomonidan kiritilganBurnouf E. Le Lotus de la Bonne Loi. — P., 1852. .
Sanskrit atamasi qabul qilinishidan oldin Gʻarbda anglo-sakson nomi " filfot " keng tarqalgan edi (). Uning др.-сканд. fjôl ga mos keladi va  - koʻp + др.-сканд. fotr - oyoqWaring J. B. Ceramic art in remote ages. — L., 1874.; yoki dan "to'rt panja"). Bu, ehtimol, bir nechta ingliz olimlari va Skandinaviya antikvaristlari tomonidan svastikaning mahalliy laqabi boʻlgan. Zamonaviy Yevropa geraldikasida uchlari kesilgan svastika filfot deb ataladi.

Svastikaning boshqa anʼanaviy Yevropa nomlari qatorida yunoncha " gammadion " (, tetragamma), chunki yunonlar svastikada toʻrtta " gamma " (D), tetraskelion ("to'rt oyoqli"), triskelion ("uch oyoqli"), gamma xoch (inqilobdan oldingi davrda) birikmasini koʻrgan. teologik seminariyalar uchun qoʻllanma). Fransuz tilida svastika baʼzan, ayniqsa eski adabiyotlarda croix gammée yoki gammadion, croix cramponnée, croix pattée, croix à crochet » deb atalgan, ammo keyinchalik svastika atamasi oʻrnatilgan .

An'anaviy rus tilida svastika boshqacha nomlangan. Masalan, " shabada " - chunki nasroniylikda svastika ma'lum bir ruhiy harakatni, Muqaddas Ruhning tushishini anglatadi, shuning uchun "shamol" va "ruh" bir xil maʼnoga ega soʻzlardir. Yoki: " g'ozlar ", " ogevtsy ", " quyonlar " (svastika sochiqni " quyon " sochiq deb atashgan), " otlar ", " otlar ", chunki bunday egri xoch [ bo'lmagan - nufuzli manba? ] .

Baʼzi neonatsistlar  va neo -butparastlar  xalq tarixchilari svastikaning ruscha nomi " Kolovrat " deb ta'kidlashadi ., lekin buni tasdiqlovchi birorta etnografik manba yoʻq. Shu bilan birga, olti va sakkiz qirrali rozet shaklidagi tumorlarni nomlash uchun tegishli " koleso " soʻzi, masalan, "momaqaldiroq g'ildiragi" haqiqiy folklorda, xususan, Rossiya shimolida mavjud.

Natsistlar Germaniyasida Gitler ramzni "Hackenkreuz" (, soʻzma-soʻz - "kancalı xoch", baʼzan "kelan shaklidagi xoch" va shunga oʻxshash).

Baʼzi tadqiqotchilar tomonidan " Torning bolg'asi " svastikasining nomi notoʻg'ri deb tan olinganStephens, «Old Northern Runic Monuments», II, p. 509; Haddon, «Evolution in Art», p. 288; Мюллер Л. Det saakaldte Hageker’s Anvendelse og Betydning i Oldtiden. Kopenhagen, 1877.; Мюллер Л. Кольцеобразные, крестообразные и крылатые символы в религиях народов мира = Religiese symboler at stieme-, korsog circel-form hos oldtiens kulturfolk. Kebenhavn, 1864. (Danske vidensk. selskabs skrifter. R. 5. Bd.3. S. 60-149). .

 Izohlar 
Romb-meander svastika bezaklarining eng qadimgi qoʻllanilishidan biri paleolit davrida Kostenkovskaya va Mezinskaya madaniyatlarida (miloddan avvalgi 25-20 ming yillar) qayd etilganЕлинек Ян. Большой иллюстрированный атлас первобытного человека. Прага, 1985..

Hozirgi vaqtda ramzning maʼnosini tushuntiruvchi farazlar doirasi keng. Turli mualliflar svastikani oqayotgan suv, havo, olov, olov, ayol jinsi, ikki jinsning birligi, oy, kardinal nuqtalar, turli xudolar va boshqalar bilan .

Hindiston yodgorliklarida svastika quyoshniDechelette J. Manuel d’archeologie prehistorique. P. 1908/10: a — t. 1; b — t. 2. — P. 454. ramziy qiladi, quyosh esa (miloddan avvalgi 2 ming yilga oid maʼlumotlarga koʻra) qush bilan ifodalangan. Xuddi shunday, Kolumbiyagacha boʻlgan Amerikada svastika quyosh xudosining timsoli hisoblanganDanzel T.-W. Handbuch der prakolumbischen Kulturen in Latinamerika. — Hamburg, 1937. — P. 57, shuning uchun koʻkragida svastika boʻlgan qush tasviri, xuddi xochli qush kabi, bronza davrida shunday talqin qilingan. quyosh xudosining ramzi. Xitoyda svastika 7-asrda Quyosh ieroglifi sifatida kiritilgan .

A. Golanning soʻzlariga koʻra, quyoshga boʻlgan hurmat qayd etilgan kult qarashlar sohasida svastika xoch bilan bir xil maʼnoga ega edi, yaʼni u quyosh qushining ramzi edi. Ehtimol, svastika quyoshning yillik harakatini, xoch esa kunlik harakatini bildirgan. Darhaqiqat, Azteklar orasida xochli disk shaklidagi ieroglif "kun" maʼnosini, svastikali disk esa "yil" degan maʼnoni anglatadi .

Baʼzi grafik kompozitsiyalar svastikaning quyosh maʼnosidan dalolat beradi. Svastika, xuddi xoch kabi, koʻpincha aylana shaklida tasvirlangan, u bronza davrida quyosh diskining tasviri hisoblangan, baʼzan bronza davrida quyosh qiymatiga ega boʻlgan tishlari, nurlari bilan nuqtalar bilan oʻralgan. Biroq, aylana va svastikadan tashkil topgan bu grafemalarning barchasi neolit davriga mansub: A.Golanning fikricha, ilk dehqonchilik dini nuqtai nazaridan ular osmon maʼbudasi va xudosi oʻrtasidagi bogʻliqlikni anglatadi. yer.

Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, ehtimol eskirgan, svastika panteonning boshida momaqaldiroq xudolarining belgisi boʻlgan, masalan: Indra, Zevs, Yupiter va Tor .

Biroq, svastika nafaqat quyosh ramzi, balki yer unumdorligining ramzi sifatida ham koʻrib chiqiladi. Svastika toʻrtta asosiy kuchning ramzi sifatida tushunilgan, elementlar, oʻq atrofida joylashgan toʻrtta asosiy nuqta (bu oʻrta asr musulmon qoʻlyozmalarida ham qayd etilgan va Amerika hindulari orasida ham bizning davrimizga qadar saqlanib qolgan The Migration of Symbols and their Relations to Beliefs and Customs. — NY: Alfred A. Knopf, 1926. — P. 13, 40.), fasllarning oʻzgarishi, falakning osmon oʻqi atrofida aylanishi. Gʻarbiy okkultizmda unga zodiakning aylanishlari va elementlarning oʻzgarishi haqidagi alkimyoviy gʻoya berilgan  .

Britaniyalik matematik Ian Styuart svastikaga oʻxshash naqshning hamma joyda boʻlishi inson miyasining ishi bilan bogʻliq, deb taxmin qildi. Yaʼni, qoʻzgʻalish holatida koʻrish maydonining kvadrantlari miyaning turli sohalarida namoyon boʻlib, svastikaga oʻxshash aylanadigan tasvirlarni hosil qiladi.

 An'anaviy belgi 

 Tarqalishi 
Svastika alohida bir oʻqli belgi sifatida miloddan avvalgi 8-ming yillikning neolit va eneolit davridan beri topilgan. e. Taxminlarga koʻra svastika Mezin madaniyati topilmalarida soʻnggi paleolit davriga oid proto-svastika romb-meander bezaklaridan kelib chiqqan .

Sharqiy Yevropa, Gʻarbiy Sibir, Oʻrta Osiyo va Kavkazda u miloddan avvalgi II-I ming yilliklarda sodir boʻladi. e. Zaqafqaziyada miloddan avvalgi 16-asrdan. e., Shimoliy Kavkazda miloddan avvalgi 1-ming yillikdan. e.

Bronza davrida svastika vaqti-vaqti bilan Markaziy va Gʻarbiy Yevropa, Kavkaz, Gʻarbiy Sibir va Markaziy Osiyoda uchraydi. Svastika sharqona bezaklarda, monumental binolarda va uy-roʻzgʻor buyumlarida, turli xil tumorlarda va pravoslav piktogrammalarida taqdim etilgan. Troya qazishmalarida topilgan buyumlarning bezaklarida muhim oʻrin tutadi va antik davr yodgorliklarida nisbatan keng tarqalgan. Bu Kolumbiyagacha boʻlgan Amerikaga, xususan, Markaziy Amerikadagi Mayya davlatiga maʼlum boʻlgan .

Qadimgi Misr sanʼatida svastika juda kam uchraydi, Finikiya, Arabiston, Suriya, Ossuriya, Bobil, Shumer, shuningdek Avstraliya va Okeaniya yodgorliklarida uchramaydi .

Svastika Afrikada, Akan xalqlari orasida Efiopiya va Gananing ajdodlari an'analarida mavjud.

Ramz yevroosiyo shimolidagi hind-evropa va fin-ugr, turkiy, kavkaz xalqlarining deyarli barcha madaniyatlariga xosdir.

 Natsizm va fashizm 
Svastika natsizmdagi ariosofiyaning asosiy merosiga aylandi. Yosh Gitler Germaniyaga svastika haqidagi ariosofik gʻoyani olib kelgan shoir Alfred Shulerning maʼruzalaridan ilhomlangan. Gitlerning fikriga koʻra, svastika "Aryan irqi g'alabasi uchun kurash" ni anglatadi. Ushbu tanlov svastikaning mistik okkultual maʼnosini, shuningdek, svastikaning "Aryan" ramzi sifatida gʻoyasini (Hindistonda keng tarqalgani sababli) va nemis ekstremal oʻng anʼanalarida allaqachon oʻrnatilgan svastikani birlashtirgan: u Avstriyaning baʼzi antisemit partiyalari tomonidan ishlatilgan va 1920-yil mart oyida Kapp toʻntarishi paytida u Berlinga kirgan Erxardt brigadasining dubulgʻalarida tasvirlangan (bu yerda Boltiqboʻyi davlatlarining taʼsiri boʻlgan boʻlishi mumkin, chunki koʻngillilarning koʻplab jangchilari. Korpus Latviya va Finlandiyada svastikalarga duch keldi)Shirer, William. The Rise and Fall of the Third Reich. London, 1960 = Ширер У. Взлёт и падение Третьего рейха / Пер. с англ. коллектив переводчиков / С предисловием и под ред. О. А. Ржешевского. М. : Воениздат, 1991. 653 с..

Ommabop eʼtiqoddan farqli oʻlaroq, svastikani fashistlar Germaniyasining ramziga aylantirish gʻoyasi shaxsan Gitlerga tegishli emas edi. NSDAP chap qoʻl emas, balki uning oʻng qoʻli versiyasidan foydalangan. Bu buddizmga ishora qilgan Tule jamiyatining bilimdon aʼzosi, stomatolog Fridrix Kronning fikriga zid boʻldi, bu yerda chap qoʻl svastika omad va salomatlikni, oʻng qoʻl esa - pasayish va oʻlimni anglatadi. Biroq, List jamiyati va Tule jamiyatining aksariyat aʼzolari bunga unchalik ahamiyat bermadilar va oʻng qoʻl svastikasini afzal koʻrishdi. Bu fikrni Gitler ham baham koʻrdi. Natsizmning ramzi qizil fonda oq doira ichida yozilgan oʻng qoʻl svastika edi. Ushbu dizayn Gitlerning boy uy kutubxonasiga tashrif buyurgan Kron tomonidan taklif qilingan. Bu svastika birinchi marta 1920-yil 20-mayda Starnbergdagi NSDAP mitingida paydo boʻlgan. Milliy sotsialistik nemis ishchilar partiyasining ramzi sifatida svastika 1920-yilning yozida Gitler tomonidan tasdiqlangan.

1924-yilda, muvaffaqiyatsiz pivo zarbasidan keyin qamoqda boʻlganida, Gitler oʻzining mashhur " Mening kurashim " kitobida shunday yozgan.Как национал-социалисты мы связываем нашу программу с нашим флагом. Красный цвет на нем означает социальную идею движения, белый — националистическую идею, свастика заключает идею борьбы за победу арийского человека, а также <…> победу идеи созидательного труда, которая как таковая всегда была и будет направлена против семитов.


 Manba 

 Adabiyot 
; На русском языке







  — фрагмент текста (отличается от печатного) 
















 На других языках











Turkum:Pages with unreviewed translations