Mikrogliya

Mikrogliya — bu miya va orqa miya boʻylab joylashgan neyrogliya (glial hujayra) turi. Mikroglia miya ichidagi barcha hujayralarning 10-15 % ni tashkil qiladi. Oʻtroq makrofag hujayralari sifatida ular markaziy asab tizimida (MNS) faol immunitet himoyasining birinchi va asosiy shakli sifatida ishlaydi. Mikrogliya (va boshqa neyrogliyalar, shu jumladan astrositlar) markaziy asab tizimining katta hududlarida tarqalgan. Mikroglia miyaning umumiy parvarishida asosiy hujayralar boʻlib, ular doimiy ravishda markaziy asab tizimini blyashka, shikastlangan yoki keraksiz neyronlar va sinapslar va yuqumli agentlardan tozalaydi. Ushbu jarayonlar potentsial oʻlimga olib keladigan zararni oldini olish uchun samarali boʻlishi kerakligi sababli, mikrogliyalar hatto markaziy asab tizimidagi kichik patologik oʻzgarishlarga ham juda sezgir. Bu sezgirlikka qisman hujayradan tashqari kaliydagi kichik oʻzgarishlarga ham javob beradigan noyob kaliy kanallari mavjudligi bilan erishiladi. Soʻnggi dalillar shuni koʻrsatadiki, mikrogliya ham sogʻlom sharoitlarda miyaning normal funktsiyalarini taʼminlashda asosiy oʻyinchilardir.Kierdorf and Prinz, J Clin Invest. 2017;127(9): 3201-3209. https://doi.org/10.1172/JCI90602.  Mikrogliya shuningdek, toʻgʻridan-toʻgʻri somatik aloqalar orqali neyron funktsiyalarini doimiy ravishda kuzatib boradi va kerak boʻlganda neyroprotektiv taʼsir koʻrsatadi.

Markaziy asab tizimini tashkil etuvchi miya va orqa miya odatda Gemato-ensefalik baryernomlanuvchi bir qator endotelial hujayralar tufayli organizmning qon aylanishidagi patogen omillar bilan bevosita bogʻlanmaydi. Gemato-ensefalik baryer koʻpgina infektsiyalarning zaif nerv toʻqimalariga etib borishini oldini oladi. Yuqumli agentlar miyaga toʻgʻridan-toʻgʻri kiritilganda yoki qon-miya toʻsigʻini kesib oʻtganda, mikroglial hujayralar yalligʻlanishni kamaytirish va sezgir nerv toʻqimalariga zarar etkazishdan oldin yuqumli agentlarni yoʻq qilish uchun tezda reaksiyaga kirishishi kerak. Tananing qolgan qismlaridan antikorlar yoʻqligi sababli (bir nechta antikorlar qon-miya toʻsigʻini kesib oʻtish uchun etarlicha kichikdir), mikroglia begona jismlarni tanib olishi, ularni yutib yuborishi va T-hujayralarini faollashtiradigan antigen taqdim qiluvchi hujayralar sifatida harakat qilishi kerak. .

 Shakllari 
Mikrogliyal hujayralar juda plastik boʻlib, joylashuvi va tizim ehtiyojlariga qarab turli xil tarkibiy oʻzgarishlarga uchraydi. Ushbu plastikliklik mikrogliya bajaradigan juda koʻp turli xil funktsiyalarni bajarish uchun talab qilinadi. Transformatsiya qilish qobiliyati mikrogliyani muntazam ravishda almashtirilishi kerak boʻlgan makrofaglardan ajratib turadi va ularga immunologik buzilishlarsiz juda qisqa vaqt ichida markaziy asab tizimini himoya qilish qobiliyatini beradi. Mikroglia mahalliy sharoitga va ular aniqlagan kimyoviy signallarga javoban oʻziga xos shaklni yoki fenotipni qabul qiladi.

 Funksiyalari 
Mikroglial hujayralar markaziy asab tizimida asosan immun javob va gomeostazni saqlash bilan bogʻliq turli xil vazifalarni bajaradi. Quyida ushbu hujayralar bajaradigan asosiy funktsiyalardan baʼzilari keltirilgan. 

 Tozalash 
Atrof-muhitdagi kichik oʻzgarishlarga juda sezgir boʻlishdan tashqari, har bir mikroglial hujayra ham muntazam ravishda oʻzini tekshiradi. Ushbu harakat tich holatida amalga oshiriladi. Agar mikroglial hujayra oʻzining oʻrnatilgan hududi boʻylab harakatlanayotganda, agar biron bir begona moddani, shikastlangan hujayralarni, apoptotik hujayralarni, neyrofibrilyar chigallarni, DNK parchalarini yoki plaklarni topsa, u material yoki hujayrani faollashtiradi va fagotsitoz qiladi. Shu tarzda mikroglial hujayralar tasodifiy uyali qoldiqlarni tozalaydigan „uy bekasi“ vazifasini ham bajaradi. Miyaning rivojlanishida mikroglial hujayralar neyron prekursor hujayralari sonini tartibga solish va apoptotik neyronlarni olib tashlashda katta rol oʻynaydi. Bundan tashqari, mikroglia sinapslarni yutish va yoʻq qilish orqali sinaptik sxemani yaxshilashi mumkinligi haqida dalillar mavjud. Rivojlanishdan keyin oʻlik yoki apoptotik hujayralarning aksariyati miya yarim korteksida va subkortikal oq moddada joylashgan. Bu nima uchun ameboid mikroglial hujayralarning aksariyati miya yarim korteksidagi „mikrogliya favvoralari“ ichida joylashganligini tushuntirishi mumkin.

 Fagotsitoz 
Mikrogliyaning asosiy roli, fagotsitoz, turli materiallarni yutishdan iborat. Yutilgan materiallar odatda yalligʻlanmagan holatda hujayra qoldiqlari, lipidlar va apoptotik hujayralardan va yalligʻlangan holatda virus, bakteriyalar yoki boshqa begona moddalardan iborat. Mikroglial hujayra „toʻlgan“ holatda boʻlsa, u fagotsitar faollikni toʻxtatadi va nisbatan reaktiv boʻlmagan gitter hujayraga aylanadi .

 Hujayradan tashqari signalizatsiya 
Mikroglial hujayraning miyadagi rolining katta qismi infektsiyalanmagan hududlarda gomeostazni saqlash va infektsiyalangan yoki shikastlangan toʻqimalarda yalligʻlanishni ragʻbatlantirishdir. Mikrogliya buni boshqa mikroglia, astrositlar, nervlar, T-hujayralar va miyeloid progenitor hujayralar bilan aloqa qilish imkonini beruvchi juda murakkab hujayradan tashqari signalizatsiya molekulalari orqali amalga oshiradi. Yuqorida aytib oʻtilganidek, IFN-g sitokin mikroglial hujayralarni faollashtirish uchun ishlatilishi mumkin. Bundan tashqari, IFN-g bilan faollashgandan soʻng, mikroglia hujayradan tashqari boʻshliqqa koʻproq IFN-g ni chiqaradi. Bu koʻproq mikrogliyani faollashtiradi va yaqin atrofdagi barcha mikrogliyalarni tezda faollashtiradigan sitokin bilan bogʻliq faollashuv kaskadini shakillantiradi. Mikroglia tomonidan ishlab chiqarilgan TNF-a asab toʻqimasini apoptozga olib keladi va yalligʻlanishni kuchaytiradi. IL-8 B-hujayralarining oʻsishi va differentsiatsiyasini ragʻbatlantiradi, bu mikrogliyaga infektsiyaga qarshi kurashda yordam beradi. Boshqa bir sitokin, IL-1, antigen namoyishini va yalligʻlanishga qarshi signalizatsiyani pasaytiradigan IL-10 va TGF-b sitokinlarini ingibitr qiladi. Qoʻshimcha dendritik hujayralar va T-hujayralar shikastlanish joyiga MDC, IL-8 va MIP-3b kabi kimyotaktik molekulalarning mikroglial ishlab chiqarilishi orqali jalb qilinadi. Va nihoyat, PGE 2 va boshqa prostanoidlar mikroglial yalligʻlanishga qarshi javobni inhibe qilish va Th1 (T-yordamchi hujayra) reaktsiyasini kamaytirish orqali surunkali yalligʻlanishni oldini oladi.

 Antigen namoyishi 
Yuqorida aytib oʻtilganidek, rezident faollashtirilmagan mikrogliyalar MHC sinf I/II oqsillari yoʻqligi sababli zaif antigen taqdim qiluvchi hujayralar rolini oʻynaydi. Faollashtirilgandan soʻng ular tezda MHC sinf I/II oqsillarini aniqlay oladi va tezda samarali antigen taqdimotchilariga aylanadi. Baʼzi hollarda mikrogliya IFN-g tomonidan antigenlarni taqdim etish uchun faollashishi mumkin, ammo ular MHC sinf I/II oqsillarini oʻzlashtirgandek samarali ishlamaydi. Yalligʻlanish jarayonida T-hujayralari maxsus sirt belgilari tufayli qon-miya toʻsigʻini kesib oʻtadi va keyin antijenlarni olish uchun toʻgʻridan-toʻgʻri mikrogliya bilan bogʻlanadi. T-hujayralari antigenler bilan taʼminlangandan soʻng, turli xil rollarni bajarishda davom etadilar, shu jumladan yalligʻlanishga qarshi toʻplanish, immun xotiralarni shakllantirish, sitotoksik moddalar sekretsiyasi va begona hujayralarning plazma membranalariga toʻgʻridan-toʻgʻri hujumlari va boshqalar.

 Sitotoksiklik 
Fagotsitoz orqali hujayralar bilan aloqa qilish, yuqumli organizmlarni yoʻq qilishdan tashqari, mikrogliya turli xil sitotoksik moddalarni ham chiqarishi mumkin. Madaniyatdagi mikroglia " nafas olish portlashi " deb nomlanuvchi jarayonda koʻp miqdorda vodorod peroksid va azot oksidi chiqaradi. Ushbu kimyoviy moddalarning ikkalasi ham hujayralarga bevosita zarar etkazishi va neyron hujayralarining oʻlimiga olib kelishi mumkin. Mikrogliya tomonidan chiqariladigan proteazlar oʻziga xos oqsillarni katabolizatsiya qiladi va toʻgʻridan-toʻgʻri hujayra shikastlanishiga olib keladi, IL-1 kabi sitokinlar esa neyron aksonlarining demyelinatsiyasiga yordam beradi. Nihoyat, mikroglia glutamat, aspartat va xinolin kislotasini ajratish orqali NMDA retseptorlari vositachiligidagi jarayonlar orqali neyronlarga zarar etkazishi mumkin. Sitotoksik sekretsiya infektsiyalangan neyronlarni, viruslarni va bakteriyalarni yoʻq qilishga qaratilgan, lekin ayni paytda koʻp miqdorda garov nerv zarariga olib kelishi mumkin. Natijada, surunkali yalligʻlanish reaktsiyasi katta miqyosda asabiy shikastlanishga olib kelishi mumkin, chunki mikroglia bosqinchi infektsiyani yoʻq qilish uchun miyani vayron qiladi. Edaravone, radikal tozalash vositasi, faollashtirilgan mikroglia tomonidan choʻktirilgan oksidlovchi neyrotoksiklikni oldini oladi.

 Klinik ahamiyati 
Mikrogliya periferik makrofaglarga oʻxshash markaziy asab tizimining asosiy immun hujayralaridir. Ular morfologiyani oʻzgartirib, shikastlanish joyiga koʻchib oʻtish orqali patogenlar va jarohatlarga javob beradi, bu yerda patogenlarni yoʻq qiladi va shikastlangan hujayralarni olib tashlaydi. Ularning javobining bir qismi sifatida ular sitokinlar, kimokinlar, prostaglandinlar va immun reaktsiyasini boshqarishga yordam beradigan reaktiv kislorod chiqaradilar. Bundan tashqari, ular yalligʻlanishga qarshi sitokinlarni ishlab chiqarish orqali yalligʻlanish reaktsiyasini bartaraf etishda muhim rol oʻynaydi. Microglia shuningdek, Altsgeymer kasalligi, Parkinson kasalligi, Ko'p skleroz, shuningdek, yurak kasalliklari, glaukoma, virusli va bakterial infektsiyalar kabi neyrodegenerativ kasalliklardagi zararli roli uchun keng oʻrganilgan.

 Manbalar 

 Havolalar 

 Microglia.net saytidagi Microglia bosh sahifasi 
 Boshingizga kirib ketish — Microglia haqida qisqacha kirish — Ilmiy ijodiy choraklik sharh

 Wikiversityning Neyrologiya boʻlimi
 NIF Search -  Neuroscience Information Framework orqali mikroglial hujayra

Turkum:Nerv sistemasiga oid chala maqolalar