Germaniya birinchi jahon urushi davrida

Germaniya imperiyasi - 1914-yil 1-avgustda Markaziy kuchlar tomonida Rossiyaga urush eʻlon qilib, Birinchi jahon urushiga sabab boʻldi. Germaniya 3-avgustda Fransiyaga, 4-avgustda Britaniya imperiyasiga urush eʻlon qildi.

Urushning boshlanishiga avstriyalik ertsgersog Frans Ferdinandning serbiyalik talaba tomonidan oʻldirilgani sabab boʻlgan. Germaniya imperiyasi ittifoqchisi Avstriya-Vengriyani qoʻllab-quvvatladi va 1-avgustda Rossiyadan safarbarlikni toʻxtatishni talab qilib, oxiri urush eʻlon qildi.

Germaniya urushda faol ishtirok etdi. Nemis qoʻshinlari Gʻarbiy, Sharqiy, Italiya va Bolqon frontlarida jang qildilar. Shuningdek, nemis mustamlakachi qoʻshinlari Afrikada jang qildilar. Germaniya dengiz floti Shimoliy dengiz, Boltiq dengizi, Atlantika, Tinch okeani va Hind okeanlarida harakat qildi, Germaniya ham cheklanmagan suv osti urushini olib bordi. Germaniya markaziy kuchlarning harbiy-siyosiy blokining yetakchisi edi.

Versal shartnomasi boʻyicha urushda markaziy kuchlar magʻlubiyatga uchragach, Germaniya Birinchi jahon urushining asosiy aybdori deb topildi. Bundan tashqari, urushdan keyin Germaniya barcha mustamlakalarini, hududning muhim qismini yoʻqotdi. Armiya va flotning soni keskin cheklangan edi, gʻoliblarga tovon toʻlash mamlakatga yuklangan edi.

 Germaniya urushdan oldin: 
1871-yilda Fransiya-Prussiya urushidan keyin tashkil topgan Germaniya imperiyasi Yevropada siyosiy va iqtisodiy ustunlikka intildi. 1871-yildan keyin mustamlaka uchun kurashga qoʻshilgan Germaniya Angliya, Fransiya, Belgiya, Niderlandiya va Portugaliyaning mustamlaka mulklarini oʻz foydasiga qayta taqsimlashni xohladi, bu vaqtga qadar dunyodagi eng yirik metropollar edi.

1882-yilda uchlik ittifoqi (Germaniya, Avstriya-Vengriya va Italiya) tuzildi. Shartnomada tomonlardan biriga hujum qilingan taqdirda ittifoqning har bir davlati oʻz ittifoqchisiga yordam berishga majbur boʻlish sharti qoʻyilgan edi. Shunday tarizda, Germaniya ikki frontda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan urushdan oʻzini himoya qilishga muvaffaq boʻldi. 1888-yilda Vilgelm II agressiv tashqi siyosat va ekspansiya tarafdori boʻlgan Germaniya imperatori boʻldi.

Germaniyada zamonaviy flot qurilishi boshlandi. Bu Germaniya va Antanta mamlakatlari oʻrtasida qurollanish poygasining boshlanishiga olib keldi. Shuningdek, Germaniya yangi koloniyalar va taʻsir doiralarini olishga intildi.

 Iyul inqirozi 
1914-yil 28-iyunda Avstriya archduke Frans Ferdinand Sarayevoda serb talabasi Gavrila Princip tomonidan oʻldirildi. Ushbu holatdan soʻng Avstriyaning Bolqondagi Avstriya gegemonligiga aralashgan Serbiyaga urush eʻlon qilish uchun asos boʻldi. Suiqasddan koʻp oʻtmay, Avstriya imperatori Frants Iosif I asosiy ittifoqchi – Germaniyani qoʻllab-quvvatladi. 5-iyul kuni Germaniya imperatori Vilgelm II Berlin Venani qoʻllab-quvvatlashini taʼkidladi.

23-iyul kuni Avstriya-Vengriya Serbiyaga ultimatum qoʻydi, u oʻn banddan iborat. Ultimatum aniq amalga oshirib boʻlmaydigan va Serbiya uni rad etadigan tarzda ishlab chiqilgan va shu bilan harbiy harakatlar boshlanishiga asos boʻlgan. Javob berish uchun 48 soat vaqt berildi. Oltinchi bandda shunday deyilgan edi: “Sarayevo qotilligi ishtirokchilarining har biriga qarshi tergovda Avstriya hukumati ishtirokida tergov oʻtkazish”. Bu band Serbiya suvereniteti va Konstitutsiyasini buzdi. Serblar oltinchidan tashqari ultimatumning barcha bandlarini qabul qilishdi. Bu avstriyaliklarga 1914-yil 28-iyulda Serbiyaga urush eʼlon qilishga asos berdi.

31-iyulda Frans Iosif I Avstriya-Vengriyada umumiy safarbarlik toʻgʻrisidagi farmonni imzoladi. Bunday sharoitda, 29-iyul kuni Nikolay II Rossiyada doʻstona slavyan davlatini himoya qilishga tayyor boʻlgan umumiy safarbarlikni buyurdi. Germaniya Rossiyadan harbiy tayyorgarlikni toʻxtatishni talab qildi.

1914-yil 1-avgustda Germaniya Rossiyaga, 3-avgustda esa Fransiyaga urush eʻlon qildi. 4-avgustda Britaniya imperiyasi Germaniyaga urush eʻlon qildi. Birinchi jahon urushi boshlandi.

 Safarbarlik va armiya holati 
Mobilizatsiyadan keyin Germaniya qurolli kuchlari safida 822 ming kishi bor edi. Schlieffen rejasiga koʻra, Fransiyaga zarba berish, uni urushdan olib chiqish va keyin asosiy kuchlarni rus armiyasiga qarshi oʻtkazish rejalashtirilgan edi.

Gʻarbiy frontda safarbarlik boshlanishi bilan tomonlar qoʻshinlarni joylashtirish joylariga oʻtkazishni boshladilar. Germaniya qoʻmondonligi Fransiyaga qarshi 7 ta armiya va 4 ta otliq korpusni, 5000 tagacha qurolni, jami nemis qoʻshinlari guruhini 1 600 000 kishini tashkil etdi. Germaniya qoʻmondonligi Belgiya hududi orqali Fransiyaga zarba berishni rejalashtirgan. Biroq nemis qoʻmondonligining barcha asosiy eʻtibori Belgiyaga bostirib kirishga qaratilgan boʻlsa-da, nemislar Elzas-Lotaringiyada oldinga siljayotgan fransuz qoʻshinlarining ushbu mintaqani egallab olishiga yoʻl qoʻymaslik uchun barcha choralarni koʻrdilar.

Joylashtirishning oxiriga kelib, tomonlarning kuchlari soni boʻyicha taxminan teng boʻldi (1 600 000 nemis qoʻshinlari 1 562 000 ittifoqchi qoʻshinlarga qarshi). Biroq strategik tashabbus nemislar tomonida edi. Ularning joylashtirilgan qoʻshinlari deyarli yopiq konsentrlangan kuchlarni koʻrsatadi.

Sharqiy frontda nemis qoʻmondonligi Sharqiy Prussiyada Rossiyaga qarshi bitta armiya (8-armiya) toʻpladi. 8-armiya tarkibiga 4 ta armiya korpusi kiritilgan. Germaniya armiyasining asosiy vazifasi Sharqiy Prussiyani himoya qilish va Germaniya qoʻmondonligining rejasiga koʻra Rossiyaga qarshi kurashda katta rol oʻynashi kerak boʻlgan unda  Avstriya-Vengriya qoʻshinlariga yordam berish edi.

 Qurollanish 
Germaniya imperiyasi urushga yetarlicha kuchli armiya va Yevropadagi ikkinchi yirik dengiz floti bilan keldi. Dastlab Germaniyaning qurollanishi dushman davlatlarining qurollanishiga toʻgʻri keldi. Shuningdek, nemis qoʻmondonligi oʻta konservatizm bilan ajralib turdi, bu nemislar orasida eng yangi qurol turlarining tez paydo boʻlishiga salbiy taʻsir koʻrsatdi: zirhli mashinalar, tanklar, samolyotlar. Shu bilan birga, nemis armiyasi Atlantika okeani va Boltiq dengizida ishlaydigan katta suv osti floti bilan bir qatorda ancha rivojlangan motorizatsiyaga ega edi.

 Harbiy ishlarda ishtirok 
Germaniya qurolli kuchlari Yevropa, Osiyo, Afrikadagi jangovar harakatlarda qatnashgan. Nemis qoʻshinlari urushning boshidanoq ikki frontda jang qilishga majbur boʻldilar. Gʻarbda nemislarga belgiyaliklar, fransuzlar va inglizlar, sharqdagi rus qoʻshinlari qarshilik koʻrsatdilar. Bundan tashqari, Germaniya qoʻmondonligi deyarli butun urush davomida ittifoqdoshlariga: Avstriya-Vengriya, Turkiya va Bolgariyaga harbiy, moddiy va boshqa turdagi yordam koʻrsatishga majbur boʻldi.

Nemis qoʻshinlari Italiya frontiga, Bolqon frontiga va turk armiyasiga yordam berish uchun oʻtkazildi. Nemis ofitserlari va generallari Bolgariya va Avstriya qoʻmondonliklari bilan yaqindan hamkorlik qilib, turk qurolli kuchlariga rahbarlikni amalga oshirishdi. Urush davomida nemis qoʻshinlari urushayotgan kuchlarning eng jangovar qoʻshinlari edi. Nemis qoʻshinlari urushning barcha jabhalarida muvaffaqiyatli operatsiyalarni amalga oshirdi. Germaniyaning yordami tufayli Toʻrtlik ittifoqi qoʻshinlari Italiya va Bolqon jabhalarida, Ruminiyada katta muvaffaqiyatlarga erishdilar.

Nemis floti ham Antanta flotlariga qarshi chiqdi, lekin aslida kuchliroq ingliz floti tomonidan bloklandi. Lekin Germaniya yuzasi va ayniqsa, suv osti floti urush davomida muvaffaqiyatli operatsiyalarni amalga oshirdi. Shu tufayli, nemis armiyasi markaziy kuchlar qoʻshinlari ichida eng jangovar tayyor edi.

 Gʻarbiy front 
Gʻarbiy front Belgiya, Lyuksemburg, Elzas, Lotaringiya, Germaniyaning Reyn provinsiyalari, undan tashqari, Fransiyaning shimoli-sharqini qamrab oldi. Sheldt daryosidan Shveysariya chegarasigacha boʻlgan frontning uzunligi 480 km, chuqurligi – 500 km, Reyndan Kalegacha. Amaliyotlar gʻarbiy qismi yirik harbiy tuzilmalarning operatsiyalari uchun qulay boʻlgan keng yoʻl tarmogʻiga ega boʻlgan tekislik edi; sharqiy qismi asosan togʻli (Ardennes, Argons, Vosges) qoʻshinlarning manyovr erkinligini cheklab qoʻygan. Gʻarbiy frontning oʻziga xos xususiyati uning sanoat ahamiyati edi (koʻmir konlari, temir rudalari, rivojlangan ishlab chiqarish sanoati).

1914-yilda urush boshlanganidan soʻng, Germaniya armiyasi Belgiya va Lyuksemburgga bostirib kirdi, keyin esa mamlakatning muhim sanoat hududlarini egallashga intilib, Fransiyaga hujum qiladi. Marne jangida nemis qoʻshinlari magʻlubiyatga uchradi, shundan soʻng ikkala tomon erishilgan chiziqlar boʻylab mustahkamlanib, Shimoliy dengiz qirgʻogʻidan Fransiya-Shveysariya chegarasigacha pozitsion frontni tashkil etdi.

1915—1917-yillarda bir nechta hujum operatsiyalari oʻtkazildi. Janglarda ogʻir artilleriya va piyoda askarlardan foydalanilgan. Biroq dalani mustahkamlash tizimlari, pulemyotlardan foydalanish, tikanli simlar va artilleriya hujumchilarga ham, himoyachilarga ham jiddiy talofatlar keltirdi. Natijada oldingi chiziqda sezilarli oʻzgarishlar boʻlmadi.

Har ikki tomon oldingi chiziqni kesib oʻtishga urinishlarida yangi harbiy texnologiyalardan foydalanishdi: zaharli gazlar, samolyotlar, tanklar. Davom etayotgan janglarning pozitsion xarakteriga qaramay, Gʻarbiy front urushni tugatish uchun muhim ahamiyatga ega bolgan. 1918-yil kuzida Ittifoqchilarning hal qiluvchi hujumi nemis armiyasining magʻlubiyatiga va Birinchi jahon urushining tugashiga olib keldi.

 1914-yil 
2-avgustda nemis armiyasi hujumga oʻtdi, unda Lyuksemburg bosib olindi. Belgiya nemis qoʻshinlarining oʻz hududidan oʻtishiga ruxsat bermaganidan soʻng, Germaniya Belgiyaga urush eʻlon qilib, bosqinchilikni boshladi. 16-avgust kuni hujumdan soʻng Belgiyaning eng yirik Liej qalʼasi egallab olindi. 20-avgustda nemislar Bryussel, Namurni egallab, Antverpenni qamal qilishdi.

Shuningdek nemis qoʻshinlari Fransiya hududiga bostirib kirdi va fransuz qoʻshinlari bilan yaqinlashib kelayotgan shiddatli janglar boshlandi. Shunda chegara jangida nemislar gʻalaba qozondi. Ittifoqchi qoʻshinlar butun front boʻylab shoshilinch ravishda orqaga chekinishdi. 5-sentabrda nemis qoʻshinlari Marnaga etib kelishdi. Tez orada bu yerda keng koʻlamli jang boshlandi, unda ingliz-fransuz qoʻshinlari nemis qoʻshinlarini magʻlub etishdi. Shuningdek, Aisne ustida kuchayib, tomonlar bir qator muvaffaqiyatsiz hujumlarni boshladilar.

Shundan keyin, dushmanning qanotlarini qamrab olish uchun kurash boshlandi, ammo bu urushayotgan tomonlarga muvaffaqiyat keltirmadi va butun front chizigʻi boʻylab pozitsion front tashkil etildi.

 1915-yil 
1915-yilda Gʻarbiy frontda pozitsion sukunat oʻrnatildi. Germaniya qoʻmondonligi Sharqiy frontga Rossiya armiyasiga qarshi muhim kuchlarni oʻtkazib, faqat kichik operatsiyalar va mudofaa harakatlarini rejalashtirdi.

Bundan foydalangan ittifoqchilar nemis qoʻshinlarini magʻlub etish va front chizigʻini yorib oʻtishni rejalashtirdilar. Neuve Chapelledagi birinchi urinish inglizlar uchun muvaffaqiyatsiz tugadi. Fransuz qoʻshinlari Shampanga bir necha bor hujum qilishdi, ular ham muvaffaqiyatga erisha olmadilar. Kuzda ingliz-fransuzlar yana bir bor katta hujum uyushtirishga harakat qilishdi, lekin bu ham foyda bermadi. 1915-yilda nemis armiyasi Garbda zaharli gazlar yordamida Flandriyada bitta yirik hujum operatsiyasini oʻtkazdi, ammo dastlabki muvaffaqiyatga erishib boʻlmadi.

 1916-yil 
1916-yilda Germaniya Bosh shtabi asosiy kuchlarni Gʻarbga oʻtkazishgan, Fransiya armiyasini magʻlub etish orqali urushni tugatishga qaror qildi. Nemislar hujumining maqsadi Fransiya frontining asosiy tayanchi boʻlgan Verden toʻsigʻi edi.

Mart oyida nemis armiyasi Verdunga keng koʻlamli hujumni boshladi. Nemislar qalʼalarning koʻp qismini egallashga muvaffaq boʻlgan boʻlsalar-da, shiddatli janglarda nemis armiyasi katta yoʻqotishlarga duch keldi. Koʻp sonli hujumlar va zahiralarni yetkazib berishga qaramay, nemislar Verdunni qoʻlga kirita olmadilar. Shuningdek, Sharqiy frontda rus qoʻshinlarining davriy hujumlari nemislarni Avstriya-Vengriya qoʻshinlarini qoʻllab-quvvatlash uchun Verdun va Gʻarbiy frontning boshqa qatorlaridan qoʻshinlarning bir qismini oʻtkazishga majbur qildi. Oktabr oyida fransuz qoʻshinlari qarshi hujumga oʻtib, vaziyatni tikladilar. Verden jangida ikkala tomon ham katta yoʻqotishlarga uchradi (har biri 300 000). Verdun jangi Verdun goʻsht maydalagichi deb nomlangan. Fransiya frontini yorib oʻtish rejasi amalga oshirilmadi.

Yozda, Verdundagi vaziyatni yumshatish uchun Britaniya armiyasi Somme boʻylab keng koʻlamli hujumni boshladi. Koʻp oylik kurash tomonlarga kerakli natijani bermadi. Bu operatsiya davomida inglizlar nemis mudofaasiga biroz chuqurroq kirishdi.

Natijada, katta yoʻqotishlarga qaramay, nemis armiyasi asosiy vazifani – ittifoqchi kuchlarning old qismini yorib oʻtishni uddalay olmadi.

 1917-yil 
1917-yilda hujum tashabbusi nihoyat Antanta mamlakatlariga oʻtdi. Ittifoqchi kuchlar 1917-yil bahorida bir qator yirik hujum operatsiyalarini oʻtkazdilar. Lekin, Arrasdagi janglarda, ayniqsa fransuz armiyasining hujumi paytida ittifoqchilar muvaffaqiyatga erisha olmadilar. Ittifoqchi qoʻshinlar front chizigʻini yorib oʻta olmadilar va katta yoʻqotishlarga uchradilar. Fransuz armiyasi deyarli qobiliyatsiz boʻlib chiqdi, unda askarlarning qoʻzgʻolonlari boshlandi.

1917-yil oxirida ingliz qoʻshinlari bir qator operatsiyalarni amalga oshirdilar. Flandriyadagi jang katta natijalar bermadi va ogʻir sharoitlarda qoldi. Kembray jangida inglizlar birinchi marta tanklarni koʻp miqdorda ishlatishdi, ammo ular dastlabki muvaffaqiyatga erisha olmadilar.

 1918-yil 
1918-yil mart oyida AQSh qoʻshinlari Gʻarbiy frontga kelishdi. Shu vaqtda, Germaniya qoʻmondonligi Fransiyani urushdan chiqarib yuborish uchun Gʻarbdagi Antanta qoʻshinlariga qarshi ommaviy hujumni amalga oshirishga va Parijni egallashga urinishdi (Kaiserschlacht operatsiyasi). Bunga Rossiya bilan Brest-Litovsk shartnomasi yordam berdi, bu nemis qoʻmondonligiga Sharqiy frontdan qoʻshinlarning bir qismini ozod qilish va ularni gʻarbiy yoʻnalishga yoʻnaltirish imkonini berdi. Martdan iyulgacha nemis armiyasi dushmanga jiddiy zarar yetkazishga va Parij tomon Marna daryosigacha borishga muvaffaq boʻldi, u yerda iyul oyining oʻrtalarida ittifoqchilar Germaniya hujumini toʻxtatishga muvaffaq boʻlishdi. Avgust oyida ittifoqchilar Amyen yaqinidagi nemis frontini yorib oʻtishga muvaffaq boʻldilar va sentabrda ularning hujumi butun front boʻylab boshlandi. Janglardan charchagan nemis qoʻshinlari Fransiya hududidan umumiy chiqib ketishga kirishdilar.

Erich Mariya Remark oʻzining “Gʻarbiy frontda hamma tinch” romanida 1918-yildagi nemis qoʻshinlarining ahvoli haqida shunday yozgan: «На каждый немецкий аэроплан приходится по меньшей мере пять английских и американских. На одного голодного, усталого немецкого солдата в наших окопах приходится пять сильных, свежих солдат в окопах противника. На одну немецкую армейскую буханку хлеба приходится пятьдесят банок мясных консервов на той стороне. Мы не разбиты, потому что мы хорошие, более опытные солдаты; мы просто подавлены и отодвинуты назад многократно превосходящим нас противником». 
 “Har bir nemis samolyotiga kamida beshta Britaniya va Amerika samolyotlari toʻgʻri keladi. Bizning xandaqdagi har bir och, charchagan nemis askariga dushman xandaqlarida beshta kuchga toʻlgan askar toʻgʻri keladi. Bir nemis armiyasining noniga, boshqa tomonida ellikta konserva goʻshti bor. Biz magʻlubiyatga uchramadik, chunki biz yaxshi, tajribali askarlarmiz; Biz shunchaki bizdan bir necha barobar yaxshi imkoniyatga ega dushmandan biroz ortda qoldik.” Oktabr oyining boshiga kelib, Germaniyaning ahvoli umidsiz boʻlib qoldi. Mamlakat iqtisodiyoti chuqur tanazzulga yuz tutdi; armiya qoʻzgʻolonga yaqin edi; aholi kayzerga ishonchini yoʻqotdi. Butun mamlakat boʻylab ish tashlashlar boʻlib oʻtdi va front Germaniya chegarasiga qaytdi. Sentabr oyining oxiridan boshlab markaziy kuchlar koalitsiyasi parchalana boshladi va Germaniya ittifoqchilari birin-ketin urushdan chiqa boshladilar. 9-noyabrda monarxiya agʻdarildi.

1918-yil 11-noyabrda Compiègne oʻrmonida Germaniya delegatsiyasi tomonidan sulh imzolandi. Bu Birinchi jahon urushida Germaniyaning taslim boʻlishini anglatardi.

 Sharqiy front 
Sharqiy frontda bir tomondan Rossiya va Ruminiya (1916 -yildan) (Antanta), ikkinchi tomondan Germaniya va Avstriya-Vengriya (Markaziy kuchlar) oʻrtasida jangovar harakatlar boʻlib oʻtdi. Sharqiy front Gʻarbiy frontga qaraganda ancha uzun edi. Shu sababli sharqiy frontdagi urush Gʻarbiy frontga nisbatan kamroq pozitsion xususiyatga ega edi. Birinchi jahon urushining eng yirik janglari Sharqiy frontda boʻlib oʻtdi. Rossiyadagi Oktabr inqilobidan keyin Avstriya-Germaniya bloki Rossiya va Ruminiyani alohida tinchlik shartnomalarini imzolashga koʻndirishga muvaffaq boʻldi.

 1914-yil 
1914-yil avgustda 2 rus armiyasi Sharqiy Prussiya hududiga bostirib kirdi. Gumbinnen shahrida Germaniyaning 8-chi armiyasini magʻlub etgandan soʻng, ruslar hujumni davom ettirdilar, bu nemis qoʻmondonligining xavotiriga soldi. Nemis qoʻshinlari Gʻarbiy frontdan koʻchirilgan 2 korpus tomonidan mustahkamlandi. Koʻp oʻtmay, nemis qoʻshinlari 2-chi rus armiyasini oʻrab olishga va magʻlub etishga muvaffaq boʻlishdi. Ushbu gʻalabani qoʻlga kiritgan nemis qoʻshinlari nihoyat barcha rus qoʻshinlarini Sharqiy Prussiyadan haydab chiqarishga muvaffaq boʻlishdi. Shunda 1914-yil oxirigacha Sharqda nemis qoʻmondonligi yana 2 ta armiya (9 va 10) tuzdi. Oktabr-dekabr oylarida nemis qoʻshinlari Lodz, Ivangrod va Varshava yaqinidagi ruslar bilan janglarda qatnashdilar.

1914-yilgi yurish paytida nemis armiyasi ruslarning hujumini toʻxtatishga va ularga katta yoʻqotishlar keltirishga muvaffaq boʻldi. Ammo Polshada hujumga oʻtish nemis armiyasi uchun muvaffaqiyatli boʻlmadi. 1914-yil oxiridan boshlab Sharqiy frontda pozitsion front chizigʻi oʻrnatildi.

 1915-yil 
Fevral oyida Germaniyaning Sharqiy fronti Rossiyaga qarshi zarba berish uchun asosiy kuchlarni yubordi. Shu bilan birga, Masuriya koʻllarida (Sharqiy Polsha chegarasi) jang boʻlib oʻtdi, u yerda nemis qoʻshinlari 10 000 askardan iborat rus qoʻshinlarini magʻlub etib, ularni Sharqiy Prussiyani tark etishga majbur qilishdi. Mart rus qoʻshinlari tomonidan Avstriyaning yirik Przemysl qalʼasini bosib olish bilan nishonlandi. May-aprel oylarida nemis qoʻshinlari tomonidan Galisiyadagi frontning yutilishi, rus qoʻshinlarining chekinishi boshlandi. Rus qoʻshinlari 1915-yil iyul-avgust oylarida Polshadan chiqib ketishdi va oktabrda front barqarorlashdi. Bolgariyaning Uch ittifoq tomonida urushga kirishi. Bolqonda Serbiyaning magʻlubiyati.





 Germaniya revolyutsiyasi 
Doktor ist. Fanlar F. I. Notovich nemis armiyasi 1918-yilda ittifoqchilarga qarshi janglarda harbiy magʻlubiyatga uchraganligini va shundan keyingina Germaniyada yuz bergan inqilob Kayzer armiyasining parchalanishini tezlashtirganini koʻrsatdi.

 Oqibatlar 

 Versal tinchligi 
1919-yildagi Versal shartnomasi Birinchi jahon urushini rasman tugatgan shartnomadir. U 1919-yil 28-iyunda Versalda Amerika Qoʻshma Shtatlari, Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya, Yaponiya, shuningdek, bir tomondan ularning bir qator ittifoqchilari va boshqa tomondan Germaniya tomonidan imzolangan. Shartnoma shartlari Germaniya uchun nihoyatda ogʻir boʻlib, dunyoni gʻolib mamlakatlar foydasiga qayta taqsimlashga qaratilgan edi.

Shunda, kelishuvga koʻra, Elzas va Lotaringiya, Poznan, Saar, Danzig va boshqa hududlar Germaniyadan tortib olindi, Reyn demilitarizatsiya zonasi ham tashkil etildi. Germaniya mustamlakalarining qayta taqsimlanishi sodir boʻldi. Germaniyaga 100 mingdan ortiq armiya va zamonaviy turdagi qurollarga ega boʻlish taqiqlangan edi. Germaniyaning deyarli barcha zirhli mashinalari va qurollari hamda dengiz flotining omon qolgan kemalari gʻolib davlatlarga topshirilishi kerak edi.

Birinchi jahon urushida oʻldirilgan va jarohatlar va kasalliklardan vafot etgan nemis qurolli kuchlarining yoʻqotishlari, professor Helmut Arntzning hisob-kitoblariga koʻra, 1 936 897 kishini tashkil etdi. 100 mingga yaqin odam bedarak yoʻqolgan. Shu bilan birga, Germaniya qurolli kuchlarining umumiy yoʻqotishlari taxminan 2 036 897 kishini tashkil etdi.

 Yana qarang 

 Зайончковский А. М. Первая мировая война. — СПб.: Полигон, 2000. — 878 с. — ISBN 5-89173-082-0.
 История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / Под ред. И. И. Ростунова. — 2 tom. — М.: Наука, 1975. — 25 500 bosma taboq.

 Germaniya tarixi
 Ikkinchi jahon urushida Germaniya
 Birinchi jahon urushidagi nemis qoʻshinlari qoʻmondonlarining roʻyxati

 Adabiyotlar 

 Зайончковский А. М. Первая мировая война. — СПб.: Полигон, 2000. — 878 с. — ISBN 5-89173-082-0.
 История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / Под ред. И. И. Ростунова. — В 2 томах. — М.: Наука, 1975. — 25 500 экз.
 Зайончковский Андрей Медардович. Первая мировая война. Раздел первый. Подготовка мировой войны. Глава первая. Вооруженные силы обеих сторон
 Martin Kitchen. The Cambridge Illustrated History of Germany. — Cambridge University Press, 1996. ISBN 0-521-45341-0 oʻzbek tiliga tarjima qilingan, ayrim soʻzlar notogʻri boʻlishi mumkin va manosi tushunarsiz boʻlishi mumkin
 Maʼlumot 9-sinf darsligidan olingan. Jahon Tarixi 2014, M. Lafasov, U. Jʻorayev, E. Xoliqov, D. Qodirova. (23-§ Avstriya-Vengriya imperiyasining tashqi siyosat
 Палеолог М. Царская Россия во время мировой войны. — М.: Международные отношения, 1991.
 Палеолог М. Царская Россия во время мировой войны. — М.: Международные отношения, 1991. (Глава XII).
 Бьюкенен Дж. Глава 14 // Мемуары дипломата — М.: Международные отношения, 1991. http://militera.lib.ru/memo/english/buchanan/14.html
 Buchanan G. My Mission to Russia and other diplomatic memories — 1923. — P. 200. http://www.archive.org/stream/mymissiontorussi01buchuoft#page/200/mode/1up/search/+Hague
 Gerhart Binder. Epoche der Entscheidungen // Eine Geschichte des 20. Jahrhunderts. — 6. Aufl. — Stuttgart-Degerloch: Seewald Verlag, 1960.

 Manbalar 

 Havolalar 

 http://www.megabook.ru/Article.asp? AID=660824 (mavjud + havola)
 http://militera.lib.ru/h/ergos/27.html
Turkum:Pages with unreviewed translations