Pax Sinica

Pax Sinica (lotincha "xitoy tinchligi") — tarixnavislik atamasi boʻlib, Sharqiy Osiyo, Shimoliy- Sharqiy Osiyo, Janubi-Sharqiy Osiyo, va Markaziy Osiyo hududlarida Xitoy boshchiligidagi tinchlik davrlarini nazarda tutadi. Sinotsentrik dunyo tizimi nazariyasi boʻyicha tadqiqot shuni koʻrsatadiki, Pax Sinica barcha davrlari birgalikda olinganda taxminan ikki ming yil davom etgan.

Sharq dunyosining birinchi Pax Sinica davri Xan sulolasi hukmronligi davrida shakllangan va Rim imperiyasi boshchiligidagi gʻarbiy dunyoning Pax Romana davri bilan bir vaqtga toʻgʻri kelgan. Bu Yevroosiyo tarixida uzoq masofalarga sayohat va savdoni ragʻbatlantirdi. Birinchi Pax Sinica ham, Pax Romana ham miloddiy 200-yillarda inqirozga uchragan.

Bu atama soʻnggi yillarda, ayniqsa 2010-yildan keyin qayta tiklandi. Xitoy Xalq Respublikasining jadal yuksalishi ba'zi tahlilchilar tomonidan Pax Sinica'ga ehtimoliy qaytish sifatida baholanmoqda. Chunki Xitoy iqtisodiyoti dunyodagi eng yirik milliy iqtisodiyot boʻlib qolmoqda va ba'zi jihatlarda Pax Sinica sifatlari allaqachon mavjud.Elliott, Michael (2007-01-22).. Time Magazine. Archived from the original  on January 14, 2007."Pax Sinica". The Economist. 2014-09-20. ISSN 0013-0613. Retrieved 2019-10-21. <"How is China shaping the global economic order?". CSIS China Power. 9 March 2016. Archived from the original on 20 September 2016. Retrieved 24 December 2020.

Xitoyning iqtisodiy rivojlanishi uning koʻp sonli va mehnatga layoqatli aholisi bilan bogʻliq. Biroq, Xitoy aholisining qarishi murakkab ijtimoiy muammolarni keltirib chiqarishi, ijtimoiy beqarorlik xavfini oshirishi va uning yangi global gegemon sifatida harakat qilish imkoniyatlarini cheklashi mumkin.Sasse, Ben (January 26, 2020). "The Responsibility to Counter China's Ambitions Falls to Us". The Atlantic. Retrieved February 4, 2021.

 Pax Sinicaning tarixiy davrlari 

 Xan sulolasi 
Pax Sinicaning birinchi davri Xitoyning Xan sulolasi davrida vujudga kelgan.Morris, Ian (2014). War! What Is It Good For?: Conflict and the Progress of Civilization from Primates to Robots. p. 69. ISBN 9780374711030. Mamlakatda imperatorning hokimiyati feodal tuzumning vayron boʻlishidan keyin mustahkamlandi. Wen va Jin, Min va Chjan hukmronligi jamiyat barqarorligi va iqtisodiy farovonlik davrlari edi. Tashqi siyosatda Xan sulolasi bir qator urushlardan keyin koʻchmanchi Xunlar tomonidan yuzaga kelgan tahdidni bartaraf etdi. Xitoyning chegaralari hozirgi gʻarbiy Shinjon, Janubiy Koreya (zamonaviy Seul yaqinida) va Vyetnam (zamonaviy Xua atrofida)gacha kengaytirildi.Grousset (1964). p. 60. Xan diplomati Chjan Syan Markaziy Osiyoning koʻplab qabilalari va davlatlari bilan aloqa oʻrnatganidan soʻng, Ipak yoʻli Sharq va Gʻarbni bogʻlovchi asosiy yoʻl sifatida shakllandi va shu orqali savdo va madaniy almashinuvlar yoʻlga qoʻyildi.Grousset (1964). p. 85.

Xan sulolasi tomonidan tashkil etilgan Pax Sinica koʻpincha Rim imperiyasining Pax Romanasi bilan solishtiriladi. Xan sulolasining Pax Sinicasi keyinchalik Xan sulolasining qulashiga va Xitoy tarixidagi parchalanish davriga olib kelgan oʻn yillik ichki tartibsizliklardan soʻng yakunlandi.

 Tan sulolasi 
Tan sulolasi davri Xitoy tarixidagi oltin asrlardan biri boʻlib, Pax Sinicaning boshqa bir davriga boshchilik qilgan. Tan poytaxti Changʻan yirik iqtisodiy va madaniy markaz boʻlib, oʻsha paytda dunyodagi eng yirik shahar edi. Ipak yoʻli Xitoy va tashqi dunyo oʻrtasidagi iqtisodiy va madaniy almashinuvlarda muhim rol oʻynadi. Xitoy bilan bunday almashinuvlardan eng koʻp foyda koʻrgan xalqlar orasida forslar va soʻgʻdlar ham bor edi. Shimolda Turk xoqonligi magʻlubiyatga uchratildi va hududlari qoʻshib olindi; gʻarbda Tan sulolasi oʻz chegaralarini hozirgi Afgʻoniston va Orol dengizigacha kengaytirdi; sharqda Tan nazorati Saxalingacha yetib bordi. Oʻz qudratining eng yuqori choʻqqilarida Tan sulolasi 72 davlatlar ustidan gegemonlikni saqlab qoldi. Bu davrda Xitoy madaniyati jonlanib, rang-barang tus oldi. Xitoy va Yaponiya oʻrtasidagi oʻzaro aloqalar hajmi oshdi; Tan sulolasidan keyin Xitoyning Yaponiya madaniyati va siyosatiga ta'siri kuchaydi.

 Yuan sulolasi 
Yuan sulolasi Xitoyning etnik moʻgʻullar tomonidan boshqariladigan hukmron sulolasi boʻlib, Moʻgʻul imperiyasining asosiy vorisi edi. Yuan sulolasi koʻpincha Osmon mandatiga ega boʻlgan qonuniy Xitoy sulolasi deb hisoblansa-da, tarixchilar odatda bu davrni Pax Mongolica tarkibida tasniflashadi.

 Min sulolasi 
Xitoyning Min sulolasi Pax Sinicaning yana bir davriga rahbarlik qildi. Bu davrda Xitoy vassal tizimining rasmiy institutsionalizatsiyasi kuzatildi. Bu Xitoyning oʻsha paytdagi buyuk siyosiy qudratini namoyish etdi. Chjan Xe boshchiligidagi yetti dengiz ekspeditsiyasi Min sulolasining siyosiy kuchini Janubi-Sharqiy Osiyo, Janubiy Osiyo, Yaqin Sharq va Sharqiy Afrika boʻylab namoyish qildi. Bu davrda Xitoy ham Koreya madaniyati va siyosatiga katta ta'sir koʻrsatdi.

 Sin sulolasi 
Xitoyning Sin sulolasi Pax Sinica davrining yana bir davrini boshqardi. Oʻz qudratining eng yuqori choʻqqisida u hududi boʻyicha toʻrtinchi yirik imperiya boʻldi. Dunyodagi umumiy yer maydonining 9,87 foizini idora qildi. Yuqori Sin davri barqaror tinchlik, iqtisodiy farovonlik va hududiy kengayish davri edi. Sin sulolasining koʻp madaniyatli va koʻp millatli tabiati Chjonghua minzu zamonaviy milliy konsepsiyasining shakllanishi uchun asos boʻldi. Sin sulolasining hukmdorlari etnik manjur boʻlgani sababli, bu tinchlik davri ba'zan " Pax Manjurica " deb ham ataladi.Horner (2010). p. 54.Smolnikov (2018). p. 141.

 Mumkin boʻlgan qayta tiklanish va toʻsiqlar 
Soʻnggi yillarda, ayniqsa 2010-yildan keyin atamaning qayta tiklanishi kuzatilmoqda. Xitoy Xalq Respublikasining jadal yuksalishi ba'zi tahlilchilar tomonidan Pax Sinica'ga ehtimoliy qaytish sifatida baholanmoqda. Chunki Xitoy iqtisodiyoti dunyodagi eng yirik milliy iqtisodiyot boʻlib qolmoqda va uning ba'zi jihatlari allaqachon mavjud. Britaniyada joylashgan Iqtisodiyot va biznes tadqiqotlari markazining prognoziga koʻra, Xitoy 2028-yilga borib, kutilganidan deyarli oʻn yil oldin AQShni quvib oʻtib, dunyoning eng yirik iqtisodiyotiga aylanadi.

Xitoyning iqtisodiy rivojlanishi uning koʻp va mehnatga layoqatli aholisi bilan bogʻliq. Biroq, Xitoy aholisining qarishi murakkab ijtimoiy muammolarni keltirib chiqarishi, ijtimoiy beqarorlik xavfini oshirishi va uning yangi global gegemon sifatida harakat qilish imkoniyatlarini cheklashi mumkin.

 Manbalar 

 Qoʻshimcha oʻqish uchun 

 KIM, S.S, China's Pacific Policy: Reconciling the Irreconcilable, International Journal, 1994.
 Kueh, Y.Y. (2012). Pax Sinica: Geopolitics and Economics of China's Ascendance
 TERMINSKI, Bogumil, (2010), The Evolution of the Concept of Perpetual Peace in the History of Political-Legal Thought, Perspectivas Internacionales, vol. 10: 277–291.
 YEOH, Kok Kheng, (2009), Towards Pax Sinica?: China's rise and transformation : impacts and implications, University of Malaya.
 ZHANG, Yongjin, (2001), System, empire and state in Chinese international relations, Review of International Studies, vol. 27: 43–63.

Turkum:Xalqaro aloqalar
Turkum:Xitoyning tashqi siyosati
Sinica