Fleksaton

Fleksaton (  — „kavisli“ va  — „kuchlanish“ yoki „ohang“) — zarbli musiqa asbobi, maʼlum bir balandlikdagi metall idiofon. 1924-yilda AQShda patentlangan.

 Chalish texnikasi 
Ijrochi oʻynayotganda oʻng qoʻlidagi fleksatonni dastagidan ushlab, plastinkaning boʻsh uchini bosh barmogʻi bilan bosib turadi. Asbob chayqalganda toʻplar qamishga tegib, tovush chiqaradi. Ovoz balandligi bosh barmoq bosimi bilan oʻrnatiladi: plastinka qanchalik koʻp egilgan boʻlsa, tovush shunchalik baland boʻladi. Fleksatonning tembri jiringlaydi, qichqiradi, yuqori registrda — oʻtkir ovozga ega. Ovoz balandligini tartibga solish qiyin, ammo maʼlum texnik koʻnikmalar bilan tovushlarni taxminan ikki oktava ichida ajratib olish mumkin: birinchidan uchinchigacha va undan yuqori. Fleksatonni oʻynashning eksperimental usullari orasida oʻrnatilgan bolgʻa oʻrniga uchburchak yoki ksilofondan yasalgan tayoqlardan va hatto skripka kamonidan foydalanish kiradi.

 Dizayn 
Fleksaton — uchlari bir oz egilgan, uzunligi taxminan 180 millimetr, tagida taxminan 60 millimetr kengligi, qarama-qarshi tomonga torayib ketgan yupqa poʻlat plastinka. Plitaning keng uchi simli ramkaning tagida tutqich bilan oʻrnatiladi va tor uchiga ikkita moslashuvchan novda biriktiriladi, ularning har birining uchida metall yoki yogʻoch toʻp bor.

 Fleksatonning musiqada qoʻllanishi 
Fleksaton uchun eslatmalar haqiqiy tovushga koʻra yuqori nuqtada yoziladi. Simfonik orkestr partiturasida fleksaton qismi odatda quvurli qoʻngʻiroq qismining ostiga, uchburchak qismining ustiga yoziladi (zarbli cholgʻu asboblari ijrochilar tomonidan qanday guruhlanganligiga qarab, u yoki bu qismning partituradagi oʻrni oʻzgarishi mumkin).

Mavjudligining dastlabki kunlarida fleksaton jazzda ishlatilgan, ammo tez orada klassik musiqa bastakorlari ham qiziqish uygʻota boshladilar: Artur Xonegger („Antigona“), Ervin Shulxof (Birinchi simfoniya), Arnold Schoenberg (Orkestr uchun variatsiyalar; opera „Bugundan ertaga“ va „Muso va Horun“), Dmitriy Shostakovich („Burun“ operalari va „Mtsensk okrugi Makbet xonim“), Aram Xachaturyan (Fortepiano kontserti). Fleksaton keng qoʻllanilmaganiga qaramay, uning oʻziga xos tembri baʼzan pop musiqa va kinoda talabga ega. Hans Verner Henze, Dyordji Ligeti, Krzysztof Penderecki, Sofiya Gubaydulina, Alfred Shnittke, Sergey Slonimskiy va boshqa avangard bastakorlarning asarlarida fleksaton qismlari mavjud.

 Adabiyotlar 


 Andreeva O. F. Udarnі іnstrumenti suchasnogo simfonіchnogo orkestru. Kiev: Muzichna Ukraïna, 1985.

Turkum: Idiofonlar