Negapatam jangi (1782)

Negapatam jangi Amerika inqilobiy urushi davrida vitse-admiral ser Edvard Xyuz boshchiligidagi Britaniya floti va Bailli de Suffren qoʻmondonligidagi fransuz floti oʻrtasida Hindiston qirgʻoqlari yaqinida olib borilgan janglar seriyasining uchinchisi edi. Jang 1782-yil 6-iyulda boʻlib oʻtdi.Castex (2004), pp. 269–272 Jang natijasi noaniq boʻlsa-da, Suffren Xyuz tomonidan toʻxtatildi va Kuddalorga chekindi. Inglizlar esa Negapatam ustidan nazoratni saqlab qolishdi.  

 Tarixi 
Fransiya 1778-yilda Amerika inqilobiy urushiga kirdi. Gollandiyaliklar fransuzlar va amerikaliklar bilan harbiy ta'minot savdosini toʻxtatishdan bosh tortganlaridan keyin 1780-yil oxirida Angliya Gollandiya Respublikasiga urush e'lon qildi. Ushbu voqealar haqidagi xabar Hindistonga yetib kelganida, inglizlar Hindistondagi koʻpgina fransuz va golland postlari ustidan nazoratni qoʻlga kiritdilar va bu jarayon Ikkinchi Angliya-Maysor urushini keltirib chiqardi. Negapatam 1781-yil noyabrda ser Hektor Munro tomonidan qamal qilingan va bosib olingan.

Fransuz admirali Bailli de Suffren Hindistondagi fransuz koloniyalariga harbiy yordam koʻrsatish vazifasi bilan joʻnatildi. U 1782-yil fevralda yetib keldi va darhol Sadrasdagi noaniq jangda vitse-admiral ser Edvard Xyuzning Britaniya floti bilan toʻqnashdi. Ikkala flot ham portda ta'mirlash, qayta jihozlash va ta'minotlarini yangilab olganlaridan soʻng Trinkomali Seylon portidan janubda joylashgan Shri Lankadagi aprel jangida yana uchrashishdi. Bu jang boʻron bilan yakunlandi. Xyuz kemalarni yanvar oyida britaniyaliklar qoʻlga kiritgan sobiq Gollandiya porti Trinkomali portiga ta'mirlash uchun qayta joylashtirdi, Suffren esa Gollandiya nazorati ostidagi Battikaloa portiga joʻnadi.

Battikaloada boʻlganida, Suffren Ile de Francedan (hozirgi Mavrikiy) maktub oldi. Maktubda unga Hindistonga qoʻshimcha fransuz qoʻshinlarini kuzatib borish uchun u yerga qaytish buyurilgandi. U ikki flot oʻrtasidagi tenglikni va Hindistondagi fransuz qoʻshinlarini Britaniya flotining harakatlaridan himoya qilish zarurligini ta'kidlab, bunday qilmaslikni ma'qul koʻrdi.

Fransuzlar Comte du Chemin qoʻmondonligi ostida 2000 ga yaqin qoʻshinlari bilan 6-may kuni Kudalorni egallab olishdi. Maysor hukmdori Hayder Ali fransuzlar muhimroq boʻlgan Negapatam portini egallashlarini xohlardi. Fransuzlar Hayderning 60000 qoʻshini bilan Vandavasida inglizlarni qamal qilish uchun qoʻshilishdi. Inglizlar Vandavasidagi qamaldan xalos boʻlish uchun 12000 kishilik qoʻshin yuborganida, du Chemin Hayderning xohishiga qarshi, Franko-Mizor kuchlari gʻalaba qozonishi mumkin boʻlgan jangda qatnashishdan bosh tortdi (bu Hindistonda Britaniyaning harbiy mavjudligini sezilarli darajada kamaytirardi). Natijada, Hayder qamalni bekor qildi va Pondicherry tomonga chekindi.

Hayder Ali Suffrenning Xyuz bilan boʻlgan dastlabki ikki jangidagi harakatlaridan xabar topdi va Suffrenga uchrashuv tashkil etish uchun xabar yubordi. Bu orada Suffren du Chemin bosh tortgan ish, Negapatamni qoʻlga olish uchun Batikaloadan suzib ketdi. U 20-iyun kuni Kuddalorda toʻxtab, qoʻshinlar va ta'minotni qabul qildi. U harbiy harakatlarni kutilmaganda amalga oshirishga umid qildi. Suzib ketishga tayyor boʻlgach, Xyuz Negapatamga ketayotganidan xabar topdi. Uning floti yangi ta'minot manbalari va Ile-de-Fransdan kelganlar (oʻn ikkita kema va toʻrtta fregat edi) hisobiga koʻpayganligi sababli Suffren 5-iyul kuni Negapatam yaqinida langar tashlagan Xyuzga yetib oldi.

 Jang 
Suffren soat 15:00 atrofida oʻzining jangovar chizigʻini shakllantirish jarayonida edi. Boʻron Buvet-Précourt ostidagi Ayaksning asosiy va mizzen ustunlarini qulatdi va uni safni tark etishga majbur qildi. Boʻron tinchigach, u Xyuzga foyda keltirgani ma'lum boʻldi. Shuning uchun u Negapatam bandargohidagi oʻrnidan suzib ketdi. Ikki flot tunni toʻpdan oʻqqa tutib oʻtkazdi.

Ertasi kuni ertalab Suffren "Ayaks "da ta'mirlash olib borilmagani va uning sardori chekinmoqchi ekanligini bilib, gʻazablandi. Jang yaqinlashayotganini hisobga olib, Suffren buni rad etdi. Keyin u oʻz jangovar chizigʻiga qulay harakatlar uchun Britaniya chizigʻiga tushishni buyurdi. Ular harakatlana boshlaganlarida, "Ayaks" harakatga qoʻshilmadi. 6-iyul kuni ertalab soat 9:30 da flotlar bir-biriga qarata birinchi marotaba uzoq masofadan oʻt ochdi. Flamand Hero va Exeter bilan, Annibal Isis bilan, Sever Burford bilan, Brillant esa Sultanga qarshi chiqdi. Ikkita flagman Héros va Superb bir-biri bilan jang qildi. Britaniya chizigʻining qolgan qismi fransuzlarga toʻgʻridan-toʻgʻri qarshi turolmadi. Natijada ularning chizigʻida Sfenks va Monarka jang qilgan burchak paydo boʻldi. Bu front chizigʻi oxiridagi kemalar orasidagi harakatni minimallashtirdi. Flamand katta zarar koʻrdi, ammo raqiblariga javob qaytarishga muvaffaq boʻldi. Brillant Sultonning olovi ostida qoldi. Suffren uni qutqarish uchun Herosdan ajralib chiqishga muvaffaq boʻldi.

Jang taxminan soat 13:00 ga qadar shiddat bilan davom etdi. Shamol yoʻnalishi toʻsatdan oʻzgarib, ikkala chiziqni chalkashtirib yubordi. Kemalarning ikkita parallel chizigʻiga shamol esganda, ba'zi kemalar oʻng tomonga, ba'zilari esa portga tomon surilib ketdi.Clowes (Vol.III), p.556 Koʻpchilik jangdan yuz oʻgirishdi, ammo oltita kema, toʻrtta ingliz va ikkita fransuz kemalari jang maydoni qoldi. Toʻrtta Britaniya kemalari, toʻrtinchi, beshinchi, sakkizinchi va oʻninchi boʻlgan Burford, Sulton, Worcester va Eagle navbati bilan ikki fransuz kemalari Sévère (uchinchi qatorda) va chiziqning orqa tomonidagi Brillantga oʻq uzardi. Sévere Sulton va "boshqa ikkita kema" bilan shugʻullangan. Suffren oʻzining flagmani bilan kelishi va yelkanlarini koʻtarish orqali oʻng tomonga surilib ketgan edi. Brillant esa Worcester va Eagle tomonidan oʻqqa tutilgan va Suffren yaqinlashib, uni qutqarib qolgan.

Vaqti-vaqti bilan ikki kema oʻrtasida otishmalar oʻtkazgan holda, Xyuz soat 14:00 atrofida oʻz chizigʻini mustahkamlashga urindi. Lekin hech bir kema jangovar pozitsiyalarni osongina egallashga qodir emas edi. Shuning uchun Suffren shamol ostida, shimolga, Cuddalor tomon ketishga qaror qildi. Britaniyalik kuzatuvchilardan biri "flotimiz ularni oldini olishga yoki ta'qib qilishga mutlaqo qodir emasligini" ta'kidladi.

 Oqibat 
Suffren Negapatamga borish harakatlarida barbod boʻldi. U "Ayaks" sardori M. Buvetni qoʻmondonlikdan mahrum qildi va yana uchta qoʻmondonni  ushbu jangda va oldingi ikkitasida turli qonunbuzarliklar uchun hibsga oldi. Hibsga olinganlardan biri, Sever qoʻmondoni M. de Cillart boʻrondan keyingi janglardan birida oʻz bayrogʻini almashtirgan edi, ammo uning qoʻl ostidagilari bu harakatning oldini olishdi. Suffren ta'mirlash ishlarini bajarish uchun Cuddalorga suzib ketdi. Xyuz keyingi ikki haftani dengizda oʻtkazdi. 20-iyul kuni ta'mirlash uchun Madrasga qaytdi. Negapatam urush oxirigacha Britaniya qoʻlida qoldi. Parij shartnomasida (1783) Gollandiya Respublikasi Negapatamni Britaniyaga berdi.

 Jang tartibi 
Fransuz jang chizigʻi  Kema Baho Qurollar Komandir Qurbonlar Eslatmalar Oʻldirilgan Yaralangan Jami Flamand 54 qurol 54 Kapitan Kavelier de Kuvervil 13 56 69  Annibal 74 - qurol 74 Kapitan Boudin de Tromelin 28 80 108 Leytenant de frégate de Rigny yaralangan  Sévère 64-qurol 64 Kapitan Cillar de Villeneuve Birinchi ofitser Chevalier de la Salle (kapitan de brulot) yaralangan. Manevr ofitseri De Genning oyogʻidan oʻq uzildi.  Brillant 64-qurol 64 Kapitan de Saint-Féliks  Héros 74 - qurol 74 Kapitan Suffren</br> Mayor Hesmivy de Moissac (bayroq kapitani) 25 72 97  D'Austrasie polkining ofitseri Duvivier oʻldirilgan. Sphinx 64-qurol 64 Kapitan Chilleau de La Roche ( 19 85 104 Kapitan Chillo va ofitserlar Bolieu, La Fond va La Martellière yaralangan.  Petit Annibal 50 qurol 50 Kapitan Morard de Galles  Artésien 64-qurol 64 Kapitan Bide de Maurvil  Vengeur 64-qurol 64 Kapitan Forbin La Barben 4 44 48 Praporshnik Pommac de Bonnevie yaralangan.  Bizarre 64-qurol 64 Kapitan La Landelle de Roscanvec  Orient 74 - qurol 74 Kapitan Kristi de La Palyer  Ayaks 64 qurol 64 Kapitan Buvet de Prekur Eskadron bilan birga edi, lekin jangda qatnashmadi Qurbonlar: 174 kishi halok boʻldi, 601 kishi yaralandi  
Fransuz harbiy holati  Kema Baho Qurollar Komandir Qurbonlar Eslatmalar oʻldirilgan Yaralangan Jami Diligent korvet 10 Mace  Fine fregat 32 Leytenant Perier de Salvert  Subtile korvet 24 Leytenant Xuon de Kermadek  Pulvérisateur olov kemasi 6 dan 12 gacha Leytenant Villaret de Joyeuse   Qurbonlar:
Britaniya eskadroni Kema Baho Qurollar Komandir Qurbonlar Eslatmalar Oʻldirilgan Yaralangan Jami HMS Hero Uchinchi daraja 74 Kapitan Xoker  HMS Exeter Toʻrtinchi daraja 64 Kapitan King  HMS Isis Toʻrtinchi daraja 50 Kapitan Lamli  HMS Burford Toʻrtinchi daraja 64 Kapitan Piter Rainier  HMS Sultan Uchinchi daraja 74 Kapitan Vatt  HMS Superb Uchinchi daraja 74 Admiral Edvard XyuzKapitan Stivens  HMS Monarka Uchinchi daraja 74 Kapitan Jon Gel  HMS Worcester Toʻrtinchi daraja 64 Kapitan Vud  HMS Monmut Toʻrtinchi daraja 64 Kapitan Jeyms Alms  HMS Eagle Toʻrtinchi daraja 64 Kapitan Reddal  HMS Magnanime Toʻrtinchi daraja 64 Kapitan Volseli  HMS Seahorse Oltinchi darajali 24 Robert Montagu  Qurbonlar: 77 kishi halok boʻldi, 233 kishi yaralandi 
Eslatmalar

 Manbalar 

 Adabiyotlar 












Turkum:Urushlar
Turkum:Dengiz janglari
Turkum:Buyuk Britaniya
Turkum:Fransiya