Qubbat as-Saxra (Qoya gumbazi)

Qoya gumbazi ( qubbat aṣ-ṣakhra) Quddusning Eski shahridagi Ma'bad tog'ida joylashgan islomiy ziyoratgoh bo'lib, musulmonlar uchun al-Haram ash-Sharif yoki Al-Aqso majmuasi sifatida ham tanilgan Masjid al-Aqsoning yonida joylashgan masjid. Uning dastlabki qurilishi Umaviylar xalifaligi tomonidan milodiy 691-692 yillardagi Ikkinchi Fitna paytida Abdulmalik buyrug'i bilan amalga oshirilgan va   Ikkinchi yahudiylar ibodatxonasi ( vayron bo'lgan Sulaymon ma'badi o'rniga) o'rniga qurilgan, u milodiy 70- yilda rimliklar tomonidan vayron qilingan. Dastlabki gumbaz 1015-yilda qulab tushdi va 1022–23 yillarda qayta tiklandi. Qoya gumbazi islom me'morchiligining dunyodagi eng qadimgi saqlanib qolgan yodgorliklaridandir.

Uning arxitekturasi va mozaikasi yaqin atrofdagi Vizantiya cherkovlari va saroylariga xos boʻlgan, garchi uning tashqi koʻrinishi Usmonlilar davrida va yana zamonaviy davrda sezilarli darajada oʻzgargan boʻlsa-da, xususan, 1959–61, 1993-yillarda oltin bilan qoplangan tom qoʻshilgan. Tuzilishning sakkizburchak rejasiga Vizantiya davridagi Maryam oʻrindigʻi cherkovi (yunoncha Kathisma va arabchada al-Qadismu deb ham ataladi) taʼsir qilgan boʻlishi mumkin, u 451-458 yillarda Quddus va Baytlahm oʻrtasidagi yoʻlda qurilgan.

Ma'bad ustiga qurilgan poydevor toshi (yoki Noble qoya) Ibrohim dinlarida Xudo dunyoni hamda birinchi inson Odam Ato yaratgan joy sifatida katta ahamiyatga ega.Carol Delaney, Abraham on Trial: The Social Legacy of Biblical Myth, Princeton University Press 2000 p.120. Bu, shuningdek,yahudiylar   bu hududni Ibrohim o'z o'g'lini qurbon qilmoqchi bo'lgan joy va ibodat paytida murojaat qiladigan boshqa joylardan ko'ra Xudoning ilohiy mavjudligi ko'proq namoyon bo'ladigan joy ekanligiga ishonishadi. Yahudiy an'analari va zamonaviy ilm-fandagi konsensus nazariyasiga ko'ra, Muqaddaslar Muqaddasligi to'g'ridan-to'g'ri poydevor toshida turardi.Yoma 54b:2Sanhedrin 26b:5Ritmeyer, L. (2006) The Quest, Revealing the Temple Mount in Jerusalem, pp. 101-103. Bu yer  musulmonlar uchun katta ahamiyatli chunki uni dunyoning yaratilishi bilan bog'laydigan an'analardan va Muhammad payg'ambarning tungi sayohati(me'roj)  voqeasi ushbu markazdagi qoyadan boshlanganiga ishonishdan kelib chiqadi.

YuNESKO tomonidan Butunjahon merosi ob'ekti sifatida belgilangan, u "Quddusning eng taniqli diqqatga sazovor joyi" hisoblanadi.  Bu musulmon hukmdori tomonidan qurilgan eng qadimgi arxeologik tasdiqlangan diniy inshoot bo'lib, binoning yozuvlarida quron oyatlari va hadislar mavjud; ushbu xattotlik namunalari islom me'morchiligida voqea bo'ldi, chunki keyinchalik ular islom arxitekturasida umumiy xususiyatga aylandi. Qoya gumbazi tarixchi Oleg Grabarga ko'ra, "deyarli barcha jihatlari bo'yicha islom madaniyatining noyob yodgorligi", jumladan "san'at asari va madaniy va taqvodor hujjat sifatida" bo'lib qolmoqda.

 Tavsif 

 Asosiy tuzilma 
Tuzilishi asosan sakkiz burchakli. Uning markazi gumbaz bilan qoplangan, diametri taxminan 20 metr , 16 ta tayanchtda (4 qavat va 12 ustun) turgan baland dumaloq barabanga o'rnatilgan.

Bu doira atrofida 24 ta ustun va ustunlardan iborat sakkiz burchakli arka joylashgan.  Sakkiz burchakli arkada va ichki dumaloq baraban muqaddas qoyani o'rab turgan ichki ambulatoriyani yaratadi.

Tashqi devorlari ham sakkiz burchakli. Ularning har biri taxminan 118m (60ft) ga teng keng va 11m (18ft) baland. Tashqi va ichki sakkizburchak ichki ambulatoriyani o'rab turgan ikkinchi tashqi ambulatoriyani yaratadi.

Ham dumaloq baraban, ham tashqi devorlarda ko'plab derazalar mavjud.

 Ichki bezatish 
Gumbazning ichki qismi mozaika, fayans va marmar bilan bezatilgan bo'lib, ularning ko'p qismi qurib bitkazilganidan keyin bir necha asrlar o'tib qo'shilgan. Unda Qur’on yozuvlari ham bor. Ular bugungi standart matndan farq qiladi (asosan birinchi shaxsdan uchinchi shaxsga o'zgaradi) va Qur'onda bo'lmagan yozuvlar bilan aralashtiriladi.Robert Schick, Archaeology and the Quran, Encyclopaedia of the Qur'an

Gumbaz atrofida o'rnatilgan kufiy yozuvidagi bag'ishlov yozuvida gumbazning birinchi qurilgan yili, ya'ni hijriy 72 (milodiy 691/2) sanasi, tegishli xalifa va gumbaz quruvchisi al-Malik nomi yozilgan. Keyinchalik  oʻchirilib, oʻrniga Abbosiylar xalifasi Al-Maʼmun (813–833-yillar hukmronligi) nomi berilgan, u davrida rekonstruksiya ishlari olib borilgan.

 Tashqi bezatish 
Tashqi devorlarni bezash ikkita asosiy bosqichdan o'tdi: Umaviylarning dastlabki loyihasi ichki devorlarga o'xshab marmar va mozaikadan iborat edi. 16-asrda Usmonli sultoni Sulaymon Kanuniy uni turk fayans(sopol) koshinlari bilan almashtirgan. Usmonli kafel bezaklari 1960-yillarda Italiyada ishlab chiqarilgan ishonchli nusxalar bilan almashtirildi.

Yosin surasi (“Qur’on qalbi”) kafel ishining tepasida yozilgan boʻlib, 16-asrda Sulaymon Sulaymon tomonidan buyurtma qilingan.  Isro va me'roj  haqida hikoya qiluvchi Al-Isro surasi, 17-sura, buning tepasida yozilgan.

 Tarix 

 Islomdan oldingi ko'rinish 
Qoya gumbazi Ma'bad tog'ining markazida, Sulaymon ibodatxonasi va Ikkinchi yahudiylar ibodatxonasi joylashgan bo'lib, u miloddan avvalgi 1-asrda Buyuk Hirod davrida ancha kengaytirilgan. Hirodning ibodatxonasi milodiy 70-yilda rimliklar tomonidan vayron qilingan va milodiy 135-yildagi Bar Kokhba qoʻzgʻolonidan soʻng, bu yerda imperator Hadrian tomonidan Yupiter Kapitolin uchun Rim ibodatxonasi qurilgan.Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Aelia Capitolina". Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press. p. 256. Lester L. Grabbe (2010). An Introduction to Second Temple Judaism: History and Religion of the Jews in the Time of Nehemiah, the Maccabees, Hillel, and Jesus. A&C Black. p. 29.

Quddus IV-VI asrlar davomida Vizantiya imperiyasi tomonidan boshqarilgan. Bu vaqt ichida Quddusda xristian ziyoratlari rivojlana boshladi.Davidson, Linda Kay and David Martin Gitlitz Pilgrimage: From the Ganges to Graceland : an Encyclopedia Volume 1, ABC-CLIO, Inc, Santa Barbara, CA 2002, p. 274. Muqaddas qabr cherkovi 320-yillarda Konstantin ostida qurilgan, ammo Ibodatxona tog'i Murtad Julian davridagi yahudiylar ma'badini tiklash bo'yicha muvaffaqiyatsiz loyihadan so'ng rivojlanmay qolgan."Julian thought to rebuild at an extravagant expense the proud Temple once at Jerusalem, and committed this task to Alypius of Antioch. Alypius set vigorously to work, and was seconded by the governor of the province, when fearful balls of fire, breaking out near the foundations, continued their attacks, till the workmen, after repeated scorchings, could approach no more: and he gave up the attempt." Ammianus Marcellinus, Res Gestae, 23.1.2–3.

Milodiy 638-yilda Vizantiya Quddus Roshidun xalifaligining ikkinchi xalifasi Umar ibn al-Xattob arab qoʻshinlari tomonidan bosib olindi. Umarga Islomni qabul qilgan yahudiy ravvin Ka'b al-Ahbor  bu joy Quddusdagi sobiq yahudiy ibodatxonalari bilan bir xil ekanligini maslahat bergan. Birinchi musulmonlar orasida Ma'bad tog'i Madinat bayt al-Maqdis ("Ma'bad shahri") deb atalgan.Ben-Dov, M. Historical Atlas of Jerusalem. Translated by David Louvish. New York: Continuum, 2002, p. 171

 Umaviylar 

 Asl qurilishi 
Qoya gumbazining dastlabki sakkiz burchakli tuzilishi va uning dumaloq yog'och gumbazi asosan bugungi kunga o'xshash shaklga ega edi. U umaviylar xalifasi Abd al-Malikning buyrug'i bilan qurilgan (r. 685–705). Sibt ibn al-Javziy (1185–1256) maʼlumotlariga koʻra, qurilish 685/86 yillarda boshlangan boʻlsa, as-Suyutiy (1445–1505) uning boshlangan yili 688 deb hisoblaydi. Kufiy yozuvidagi bagʻishlov yozuvi gumbaz ichida saqlanib qolgan. Sana hijriy 72 (milodiy 691/2) sifatida qayd etilgan bo'lib, ko'pchilik tarixchilar asl gumbazning qurilishi tugagan deb hisoblashadi. Yozuvning muqobil talqiniga koʻra, u qurilish boshlangan yilni bildiradi.Sheila Blair, "What Is The Date Of The Dome Of The Rock?" in J. Raby & J. Johns (ed.), "Bayt Al-Maqdis: `Abd al-Malik's Jerusalem", 1992, Part 1, Oxford University Press: Oxford (UK), pp. 59-87. Bu yozuvda “al-Malik” nomi oʻchirilib, oʻrniga Abbosiylar xalifasi al-Maʼmun (r. 813–833). Asl yozuvning bunday oʻzgartirilishi birinchi marta 1864-yilda Melkior de Vogyu tomonidan qayd etilgan. Baʼzi olimlar gumbaz Muoviya I (h.m. 661–680)Oleg Grabar: The Meaning of the Dome of the Rock. tomonidan qurilgan mavjud binoga qoʻshilgan deb taxmin qilishgan. haqiqatan ham musulmonlar istilosidan oldingi Vizantiya binosi, Heraklius davrida qurilgan (610–641).

Qoyaning gumbazi arxitekturasi va mozaikalari yaqin atrofdagi Vizantiya cherkovlari va saroylariga xos tarzda bezatilgan. Loyihaning nazoratchisi va muhandisi Raja ibn Hayva, Yazid ibn Salom va uning o'g'li Baha edi. Raja musulmon ilohiyotshunosi va Beysan shahrida tugʻilgan, Yazid va Baho esa Qudduslik Abd al-Malikning mavaliylari (arab boʻlmagan, musulmon boʻlganlar; mijozlari) edi. Abd al-Malik qurilishni nazorat qilishda uning o'g'li Said al-Xayr tomonidan taqdim etilgan. Xalifa oʻz hududi boʻylab, oʻsha paytda Suriya va Misr bilan chegaralangan boʻlgan,, ehtimol, nasroniylar boʻlgan mutaxassislardan ishlagan. Xabarlarga ko'ra, qurilish qiymati Misrning yillik soliq daromadidan etti baravar ko'p bo'lgan. Tarixchi KAC Creswell ziyoratgohni qurganlar Muqaddas qabr cherkovining o'lchovlaridan foydalanganligini ta'kidladi. Ziyoratgoh gumbazining diametri  va balandligi , Muqaddas qabr cherkovi gumbazining diametri  ni tashkil qiladi. va balandligi .

 Qurilish sabablari 
O'rta asr manbalarida Abd al-Malikning Qoya gumbazini qurishdagi motivlari haqidagi rivoyatlar turlicha. Qurilish vaqtida xalifa xristian Vizantiyasi va uning suriyalik nasroniy ittifoqchilari bilan, bir tomondan musulmonlar ziyoratgohi boʻlgan Makkani nazorat qilgan raqib xalifa Abdulloh ibn az-Zubayr bilan urush olib borgan edi., boshqa tarafdan. Shunday qilib, bir qator tushuntirishlar shundan iboratki, Abd al-Malik Qoya gumbazini xristianlar ustidan gʻalaba qozongan diniy yodgorlik boʻlishini moʻljallagan boʻlib, u Quddusning umumiy Ibrohimiy diniy muhitida islomning oʻziga xosligini ajratib koʻrsatadi. ikki qadimgi Ibrohim e'tiqodi, yahudiylik va nasroniylik. Tarixchi Shelomo Dov Gyoteynning taʼkidlashicha, Qoya gumbazi boshqa dinlarga sigʻinishning koʻplab goʻzal binolari bilan raqobat qilish uchun moʻljallangan: “ Qubbat as-Saxraga berilgan rotunda shaklining oʻzi, Bu islomga begona bo'lsa ham, ko'plab xristian gumbazlari bilan raqobatlasha oldi.

Yana bir asosiy tushuntirish shundan iboratki, Abdulmalik Ibn al-Zubayr bilan urush qizg'in paytida o'z hududidagi musulmonlarning diqqatini Makkadagi Ka'badan chalg'itish uchun bino qurishga harakat qilgan, u yerda Ibn al-Zubayr Zubayr Umaviylarni har yili muqaddas joyga ziyorat qilishda ochiqchasiga qoralar edi. Garchi koʻpchilik zamonaviy tarixchilar bu soʻzni anʼanaviy musulmon manbalarida Umaviylarga qarshi targʻibot mahsuli sifatida rad etishsa va Abd al-Malik musulmonlarning muqaddas haj ziyoratini bajarish talabini oʻzgartirishga harakat qilishiga shubha qilishsa ham. Ka'ba, boshqa tarixchilar buni qat'iyan rad etib bo'lmasligini tan olishadi.

 Abbosiylar va fotimiylar 
Bino 808-yil va 846-yildagi zilzilalarda qattiq shikastlangan Gumbaz 1015-yildagi zilzila natijasida qulab tushgan va 1022–23 yillarda qayta tiklangan. Barabandagi mozaikalar 1027—28 yillarda taʼmirlangan.

 Salibchilar 

Asrlar davomida nasroniy ziyoratchilar kelib, Ma'bad tog'ini boshdan kechirishlari mumkin edi, ammo Quddusga ziyoratchilarga nisbatan zo'ravonlikning kuchayishi (muqaddas qabrni yo'q qilishga buyruq bergan Al-Hakim bi-Amr Alloh bunga misol bo'ldi) salib yurishlariga olib keldi.Stark, Rodney. God's Battalions; a Case for the Crusades. Harper Collins, NY, 2009, pp. 84–85. Salibchilar 1099-yilda Quddusni egallab olishdi va Qoya gumbazi uni cherkovga aylantirgan avgustiniyaliklarga berildi, yaqin atrofdagi Al-Aqso masjidi avvaliga bir muddat qirollik saroyiga aylandi, keyin esa XII asrning katta qismi Templar ritsarlarining bosh qarorgohi. Templar, miloddan boshlab faol. 1119-yilda Qoya gumbazini Sulaymon ibodatxonasi joylashgan joy sifatida aniqladi. Templum Domini, ular Qoya gumbazi deb atashgan, ordenning buyuk ustalarining rasmiy muhrlarida (masalan, Everard des Barres va Renaud de Vichiers) tasvirlangan va tez orada butun Yevropa bo'ylab dumaloq Templar cherkovlari uchun me'moriy namunaga aylandi.The Architecture of the Italian Renaissance, Jacob Burckhardt, Peter Murray, James C. Palmes, University of Chicago Press, 1986, p. 81

 Ayyubiylar va Mamluklar 
1187-yil 2-oktabrda Quddus Saladin tomonidan qaytarib olingan va Qoya gumbazi musulmonlar ziyoratgohi sifatida qayta muqaddas qilingan. Gumbaz tepasidagi xoch yarim oy bilan almashtirildi va pastdagi tosh atrofida yog'och ekran o'rnatildi. Saladinning jiyani al-Malik al-Muazzam Iso bino ichida boshqa restavratsiya ishlarini olib bordi va ayvonni Al-Aqso masjidiga qo'shib qo'ydi.

Qoya gumbazi 1260-yildan 1516-yilgacha davom etgan Mamluklar davrida sultonlar tomonidan keng qamrovli qirollik homiyligining markazida bo'lgan.

 Usmonli davri (1517-1917) 
Buyuk Sulaymon hukmronligi davrida (1520–1566) Qoya gumbazining tashqi tomoni koshinlar bilan qoplangan. Bu ish etti yil davom etdi.  Ichki bezakning bir qismi Usmonli davrida qo'shilgan. 

Usmonlilar Qoya gumbaziga tutash boʻlib, 1620- yilda mustaqil Paygʻambar gumbazini qurdilar. 

1817-yilda Mahmud II davrida keng ko'lamli ta'mirlash ishlari olib borildi.  1874-75 yillarda Usmonlilar sultoni Abdulaziz davrida amalga oshirilgan yirik restavratsiya loyihasida binoning sakkizburchak qismining gʻarbiy va janubi-gʻarbiy devorlaridagi barcha koshinlar olib tashlandi va ularning oʻrniga 2000-yilda yaratilgan nusxalar qoʻyildi. Kurka.1927-yil 11-iyuldagi zilzila paytida Qoya gumbazining qismlari qulab tushdi va devorlari qattiq yorilib, oʻtgan yillardagi koʻplab taʼmirlash ishlariga zarar yetkazdi. 

 Iordaniya hukmronligi 
1955-yilda Iordaniya hukumati tomonidan arab hukumatlari va Turkiya tomonidan taqdim etilgan mablag'lar hisobidan keng qamrovli ta'mirlash dasturi boshlandi. Ish kuchli yomg'ir tufayli yiqilib ketgan, Sulaymon hukmronligi davridagi ko'p sonli plitkalarni almashtirishni o'z ichiga olgan. 1965-yilda ushbu restavratsiyaning bir qismi sifatida gumbaz Italiyada ishlab chiqarilgan mustahkam alyuminiy bronza qotishmasi bilan qoplangan, u qo'rg'oshin tashqi ko'rinishini almashtirgan. 1959-yilgacha gumbaz qoraygan qo'rg'oshin bilan qoplangan. 1959-yildan 1962-yilgacha amalga oshirilgan jiddiy restavratsiya jarayonida qo'rg'oshin oltin barg bilan qoplangan alyuminiy-bronza plitalari bilan almashtirildi.

 Isroil hukmronligi 
Olti kunlik urush paytida 1967-yilda Qoya gumbazi ustida Isroil bayrog'i ko'tarilganidan bir necha soat o'tgach, isroilliklar Moshe Dayanning buyrug'iga binoan uni tushirdilar va Ma'bad tog'ini boshqarish vakolati bilan musulmon vaqfiga (diniy ishonch) sarmoya kiritdilar. "tinchlikni saqlash" uchun.

1993-yilda oltin gumbaz qopqog'i Iordaniya qiroli Husayn tomonidan 8,25 million AQSh dollari miqdorida xayriya qilinganidan so'ng ta'mirlandi, u Londondagi uylaridan birini talab qilingan 80 kilogramm oltinni moliyalashtirish uchun sotdi.

 Foydalanish imkoniyati 
Gumbaz Iordaniyaning Amman shahridagi Avqof vazirligi tomonidan saqlanadi.

20-asrning oʻrtalariga qadar bu hududda musulmon boʻlmaganlar boʻlishi mumkin emas edi. 1967-yildan beri musulmon bo'lmaganlarga cheklangan kirishga ruxsat berilgan; ammo musulmon bo'lmaganlarga Ma'bad tog'ida ibodat qilishlari, ibodat kitoblarini olib kelishlari yoki diniy kiyim kiyishlari mumkin emas. Isroil politsiyasi buni amalga oshirishda yordam beradi.  Isroil 2012-yilda Gʻarbiy Sohildagi falastinliklarning Ma’bad togʻiga kirishini qisqa muddatga cheklab qoʻygan. G'arbiy Sohildagi Falastinlik erkaklar ruxsat olish uchun 35 yoshdan katta bo'lishi kerak edi. Isroil rezidentlik kartalariga ega bo'lgan Quddusdagi falastinliklarga va Isroil fuqaroligiga ega bo'lgan falastinliklarga cheklovsiz kirishga ruxsat berilgan.

 Diniy ahamiyati 
Qoya gumbazining joylashuvi ko'plab musulmonlar tomonidan Qur'onning 17-surasida eslatib o'tilgan joy, deb hisoblashadi, bu yerda Isro va Me'roj, Muhammad payg'ambarning Buyuk masjiddan mo''jizaviy tungi sayohati haqida hikoya qilinadi. Makkadan u namoz oʻqigan Al-Aqso masjidiga (“eng uzoq namoz oʻqiladigan joy”), soʻngra namoz oʻqiydigan jannatga tashrif buyurib, Allohdan koʻrsatmalar olish uchun osmonga koʻtariladi. Quddus shahri Qurʼonda birorta nomi bilan tilga olinmagan boʻlsa-da, hadislarda Muhammad alayhissalomning tungi sayohat joyi sifatida tilga olingan.Historic Cities of the Islamic World edited by Clifford Edmund Bosworth P: 226

Ilk musulmon manbalariga qaraganda, bu 8-asrda gumbaz qurilishi paytida musulmonlar tomonidan qabul qilingan eʼtiqodlarning hali toʻliq shakllantirilgan qismi boʻlmagan koʻrinadi va gumbaz ichidagi bino xalifaga tegishli boʻlgan yozuvlar. 691/2 yildagi Abd al-Malik Tungi sayohatga umuman ishora qilmaydi, balki faqat Iso payg'ambarning tabiati haqidagi Qur'on nuqtai nazarini o'z ichiga oladi. Yozuv mozaik frizda bo'lib, unda Masihning ilohiyligini ochiq-oydin rad etish mavjud:

Gyoteinning fikricha, ichki makonni bezatgan yozuvlar xristian diniga qarshi munozara ruhini yaqqol namoyon qiladi, shu bilan birga, Isoning haqiqiy payg'ambar ekanligi haqidagi Qur'on ta'limotini ta'kidlaydi. " La sharika lahu " ("Allohning hamrohi yo'q") formulasi besh marta takrorlanadi; Maryam surasi 19:35-37 oyatlari Iso alayhissalomning Allohga paygʻambarligini qat’iy tasdiqlovchi oyatlar duo bilan birga keltiriladi: Allohumma salli ala rasulika vaabdika Iso ibn Maryam – “Yo Rabbiy, Paygʻambaringga salavot yoʻlla va Xizmatkor Iso ibn Maryam”. Uning fikricha, bu qurilish paytida xristian olami bilan raqobat va musulmonlarning nasroniylarga missiyasi ruhi ishlayotganligini ko'rsatadi.

 Qo'shimcha o'qish 








 Havolalar 


 Dome of the Rock Sacred sites
 The Dome of the Rock in Jerusalem Masterpieces of Islamic Architecture


Turkum:Pages with unreviewed translations
Turkum:Gumbazli masjidlar