Avdarma (daryo)

Avdarma (moldavcha: va gagauzcha: Avdarma) – Moldovadagi daryo, Gagauziya muxtor hududiy tuzilmaning Bessarabiya, Komrat va Chadir-Lung tumanlari hududlari boʻylab oʻtadi, Lunga daryosining oʻng irmogʻi (Dunay havzasi) chegaralarida oqadi. Uchinchi darajadagi irmoq hisoblanadi  .

 Nomlanishi 
Suv havzasi nomi noʻgʻay tilidan kelib chiqqan boʻlib, daryo oqib oʻtadigan Avdarma vodiysi hududining fizik-geografik xususiyatlari bilan bogʻliq. „Avdar“ soʻzi (tarjimada – „aylantirmoq“ va feʼl oʻzagidan ot hosil qiluvchi -ma qoʻshimchasidan hosil boʻlgan)  . Avdarma nomining kelib chiqishining muqobil varianti „av“ – ov va „darma“ – hovli, panjara, „ov hududi“ degan maʼnoni ham anglatadi .

 Tavsif 
Avdarma daryosi Boshqaliya qishlogʻidan 3,0 km janubi-sharqda 185,91 m balandlikdagi yomgʻir suvlaridan hosil boʻladigan manbadan boshlanib, u yerdan oʻz irmogʻini hosil qiladi va shimol-janub yoʻnalishida Chadir-Lunga shahrigacha oqib keladi va Lunga daryosiga 49,57 m balandlikdan quyiladi  .

Yuqori oqimida daryo havzasi keng, kengayuvchi va sayoz, silliq tushishlari bilan yarim doira shakliga ega. Vodiy oʻrta va quyi oqimlarda aniq aks etgan trapetsa shaklga ega boʻlib, yaqqol ifodalangan. Nishablarning pastki qismi orasidagi kenglik 70 dan 250 m gacha, qirgʻoqlari orasi – 0,8 dan 1,1 km.gacha choʻziladi. Ikkala yonbagʻir ham qishloq xoʻjaligi ekinlarni yetishtirish uchun foydalaniladi. Daryoning manbasidan to Avdarma qishlogʻigacha boʻlgan oqimi tabiiy boʻlib, oʻrta va quyi qismida havzasini toʻgʻrilash va chuqurlashtirish yoʻli bilan tartibga solingan. Daryoning oʻrtacha chuqurligi 0,05 m, tubi qumli-silliq. Oqimning kengligi 0,6 dan 9,3 m gacha, suv toshqini tekisligida – 16,4 m. 2,0 m balandlikdagi loyli substrat oʻt-oʻlan bilan qoplangan. Daryo juda sekin oqadi, tezligi 0,25 m/s  .

Yomgʻir suvlaridan hosil boʻladigan manbadan 2,7 km masofada joylashgan va quyiga oqadigan hamda Avdarma qishlogʻidan 1,5 km shimolda, 153,46 m balandlikda joylashgan buloq daryoning doimiy manbai hisoblanadi. Geografik koordinatalari: 46°16’24.95"Shm. va 28°49’53.07"Shr.

 Morfometrik va morfografik xususiyatlari 

 asosiy daryo uzunligi 23,9 km ;
 havzasining uzunligi 24,5 km  ;
 havza maydoni 62,1 km²  ;
 tushish 136,3 m, oʻrtacha qiyalik 5,7 m/km (0,0057 %)  ;
 daryo qiyaligi 1,039  ;
 gidrografik tarmoqning zichligi 0,62 km/km²  ;
 koʻllarning ulushi 1,339 %  ;
 oʻrmonlar ulushi 0,199 %  .

 Daryo etagi 
Lunga daryosiga quyiladi. Qoʻshilish nuqtasi Chadir-Lunga shahrining shimoli-sharqiy chekkasida, 49,57 m balandlikda joylashgan. Geografik koordinatlari: 46°5’22,35"Shm. 28°50’40,04"Shr.

 Daryoning ekologik holati 
Avdarma daryosining ekologik holatiga asosiy antropogen taʼsirni tozalash inshootlari yoʻqligi sababli Avdama qishlogʻi koʻrsatmoqda .

Avdarma daryosining sifat koʻrsatkichlariga taʼsir etuvchi tabiiy omillar qatoriga kuchli yogʻingarchilik kiradi, bu esa suv yigʻish joylari yuzasidan qattiq zarrachalar, qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan kimyoviy moddalar, maishiy chiqindilar va boshqalarni yuvish jarayonlarini kuchaytiradi.

 Manbalar 

Turkum:Moldovadagi daryolar