Bentli paradoksi

Bentli paradoksi (Richard Bentli nomi bilan atalgan) kosmologik paradoks boʻlib, Nyutonning tortishish nazariyasi kosmologiyaga tatbiq etilganda yuzaga keladigan muammoga ishora qiladi. Yaʼni, agar barcha yulduzlar tortishish kuchi bilan bir-biriga tortilgan boʻlsa, ular qachondir bitta nuqtaga qulashi kerak.

 Tarixi 
1687-yilda Isaak Nyuton oʻzining butun olam tortishish qonunini oʻz ichiga olgan Principia'ni nashr etdi. Besh yil oʻtgach, Nyuton nazariyalari va ateizmni rad etish haqida maʼruza tayyorlayotgan yosh cherkov aʼzosi va olim Richard Bentli Nyutonga maktub yozdi: chekli koinotda, agar barcha yulduzlar bir-birini oʻziga tortsa, ular bir nuqtaga jamlanishi kerakmasmidi? Va cheksiz koinotda yulduzlar cheksiz koʻp boʻlsa, har bir yulduz barcha yoʻnalishlarda harakat qiladigan cheksiz kuchlar tomonidan parchalab yuborilmaydimi? Nyuton oʻz javobida birinchi fikrga qoʻshildi va koʻp yulduzli cheksiz koinotni maʼqulladi, shunda har bir yulduzlar barcha yoʻnalishlarda teng miqdorda chiziladi, kuchlar bir-birini yoʻq qiladi va hech qanday parchalanish sodir boʻlmaydi. Nyuton bunday beqaror muvozanatni qulashisiz saqlab qolish uchun yulduzlarni aniq joylashtirish kerakligi muammosini tan oldi va keyinroq Xudo „doimiy daqiqali tuzatishlar“ orqali qulashning oldini olgan; „Quyosh va oʻzgarmas yulduzlarning tortishish kuchi orqali birga harakatlanishiga yoʻl qoʻymaslik uchun doimiy moʻjiza kerak.“, deb daʼvo qildi.

Nyuton ham, Bentli ham yulduzlar harakat qilmaydi deb oʻylashgan va yulduzlarni harakatini hisobga olmagan. Harakatdagi oʻzaro oʻzaro tortuvchi yulduzlarning chekli soni haqiqatan ham kollapslanishdan qochadi.

Bugungi kunda maʼlumki, gravitatsion maydon hosil qiladigan materiya bilan bir xilda toʻldirilgan cheksiz koinotni Nyuton mexanikasi yordamida tahlil qilib boʻlmaydi, chunki har bir yoʻnalishdagi har bir nuqtada hosil boʻladigan kuch haqiqatda cheksiz boʻladi. Umumiy nisbiylik nazariyasi bu muammoni hal qila oladi.

Nyutonning tushuntirishi kosmologik nuqtai nazardan unchalik qoniqarsiz boʻlsada, Bentli paradoksi "Katta portlash" ning teskari hodisasi boʻlgan "Katta inqiroz" ning natijasi boʻlishi mumkin.

 Manbalar 

Turkum:Fizik kosmologiya
Turkum:Paradokslar
Turkum:Gravitatsiya