Allergik rinit

Allergik rinit bu burun shilliq qavatining oʻtkir yoki surunkali yalligʻlanish kasalligi boʻlib, nafas havosi bilan kirgan allergenlarga immun sistemasining oʻta kuchli javob reaksiyasi tufayli paydo boʻladi. Bu kasallikni keltirib chiqaruvchi allergenlarga chang, hayvon yunglari, mogʻor sporalari, oʻsimlik changlari va boshqalarni keltirish mumkin. Allergik rinit rinitlarning eng keng tarqalgan turi boʻlib, boshqa allergik holatlar masalan konyuktivit, atopik dermatit, yoki astma kabi kasalliklar bilan aloqador boʻladiSeidman MD, Gurgel RK, Lin SY, et al. Clinical practice guideline: Allergic rhinitis. Otolaryngol Head Neck Surg.2015; 152(1 Suppl): p.S1-S43. doi: 10.1177/0194599814561600. Bemorlarda burun bitishi, burundan suv kelishi va aksirish kabi belgilar kuzatiladi. Allergiya belgilarining kuchayishi maʼlum fasllarda yoki allergenlar bilan nafas olinganda kuzatiladi. Allergik rinit odatda klinik belgilariga qarab tashxislanadi. Allergik rinitning qoʻzgʻatuvchi agentini aniqlashda yoki tashxisda ikkilanish boʻlganida turli allergik testlardan foydalaniladi. Dastlabki davo usullarini allergendan holi boʻlish, mahalliy kortikosteroidlar va antigistaminlar tashkil etadi. Agar yuqoridagi davo usullari yetarli boʻlmasa, allergen immunoterapiya usuli haqida oʻylab koʻrish mumkin.

 Belgi va simptomlari 
Allergik rinitning xarakterli belgilariga davomli aksirish, burun bitishi, burundan suv kelishi, burun hamda tomoqning qichishi va baʼzan giposmiya (hid bilishning pasayishi) kiradi. Allergik rinit boʻlgan bemorlarda 50-70 % hollarda allergik konyuktivit (koʻz shilliq pardasining yalligʻlanishi) kuzatilganligi sababli qoʻshimcha koʻzlarning qizarishi, qichishishi va koʻz yosh tashlash kuzatilishi mumkin.Tashqi tomondan bemor pastki qovoqlarida giperpigmentatsiya va shish kuzatiladi. Shuningdek, bemorlarda allergik rinit boʻlganida, ular burunlarini pastdan yuqoriga qarab artishadi. Chunki, shu bilan burundagi qichishishni ham kamaytirishga erishishadi. Bu holat tibbiyotda allergik salyut deb nomlanadiGreiner AN, Hellings PW, Rotiroti G, Scadding GK. Allergic rhinitis. Lancet. 2011 Dec 17;378(9809):2112-22. doi: 10.1016/S0140-6736(11)60130-X. Epub 2011 Jul 23. PMID: 21783242..

 Sabablari 
Asosan oʻsimlik changi va boshqa allergenlar tomonidan chaqiriladigan I tip gipersezuvchanlik reaksiyasi (IgE ga aloqador reaksiya) natijasida yuzaga keladi. Bu kasallikka tashqi muhit omillaridan tashqari genetik moyillik ham muhim rol oʻynaydi.

 Xavf omillari 
Genetik moyillik

Oila aʼzolarida allergik kasalliklar boʻlishi

Boshqa allergik kasalliklar — allergik konyuktivit, atopik dermatit va bronxial astma

Antibiotiklar, sunʼiy ozuqalar va kashalardan erta foydalanishDuong QA, Pittet LF, Curtis N, Zimmermann P. Antibiotic exposure and adverse long-term health outcomes in children: a systematic review and meta-analysis. J Infect.2022. doi: 10.1016/j.jinf.2022.01.005.

Oʻsimliklar gullash faslida tugʻilish

 Diagnostikasi 
alt=Teri prik testi|thumb|Teri prik testi
Allergik rinitga tipik simptomlar, tibbiy koʻruv va kasallikning davolashga javobiga qarab tashxis qoʻyiladi. Agar simptomlar ogʻir darajada, davoga yetarlicha taʼsir etmasa va tashxis nomaʼlumligicha qolsa, teri prik testidan foydalanib allergen aniqlanadi va tashxis tasdiqlanadiWilliams PB, Dolen WK, Koepke JW, Selner JC. Comparison of skin testing and three in vitro assays for specific IgE in the clinical evaluation of immediate hypersensitivity. Ann Allergy. 1992 Jan;68(1):35-45. PMID: 1736718.. Agar teri prik testidan foydalanish imkoni boʻlmasa, qondagi IgE miqdoridan ham tashxisni tasdiqlashda foydalanish mumkin.

 Klassifikatsiyasi 
Mavsumiy allergik rinit — maʼlum fasllarda havo tarkibidagi changlar miqdorining oʻzgarishi natijasida yuzaga keladi.

Doimiy allergik rinit — fasllarga bogʻliq boʻlmagan holda doimiy kuzatiladi.

 Differensial diagnostika 
Allergik boʻlmagan rinitlar

Sinusit

Nasal polip

Adenoid gipertrofiyasi

 Profilaktikasi 
Profilaktikaning asosini kasallik chaqiradigan allergendan oʻzini olib qochish tashkil etadi. Bu chora-tadbirlarga xonadonda uy hayvonlarni saqlamaslik, uni quruq saqlash va gilamlardan foydalanmaslikni keltirish mumkinSur DK, Plesa ML. Treatment of Allergic Rhinitis. Am Fam Physician. 2015 Dec 1;92(11):985-92. PMID: 26760413..

 Davolash 
Intranazal kortikosteroidlar allergik rinit simptomlarini yengillashtirishda foydalaniladigan eng samarali usul hisoblanadi. Ikkinchi qator preparatlariga oral hamda intranazal antigistaminlar, dekonjestantlar, intranazal kromolin, intranazal antixolinergiklar va leykotriyen retseptor antagonistlari kiradi. Dekonjestanlar va intranazal kromolin bolalar uchun tavsiya etilmaydi.

 Epidemiologiyasi 
Allergik rinit rinitlarning eng koʻp uchraydigan shakli boʻlib, rinitlarning 50-70 % ini tashkil qiladi. Bu kasallik har oltita amerikalikdan bittasini zararlaydiBernstein JA. Allergic and mixed rhinitis: Epidemiology and natural history. Allergy Asthma Proc. 2010 Sep-Oct;31(5):365-9. doi: 10.2500/aap.2010.31.3380. PMID: 20929601..

 Manbalar 

Turkum:Tibbiyot
Turkum:Allergiya