Yukava potensiali

Zarrachalar, atom va kondensatsiyalangan muhitlar fizikasida Yukava potensiali (shuningdek, ekranlangan Kulon potensiali deb ham ataladi) yapon fizigi Xideki Yukava nomi bilan atalgan potensialdir. Potentsial quyidagi shaklga ega:



Bu yerda g - masshtab shkalasi konstantasi, ya'ni potentsial amplitudasi, m - zarrachaning massasi, r - zarrachagacha bo'lgan radial masofa va α - boshqa masshtab konstantasi, shuning uchun  taxminiy diapazondir. Potensial r -da monoton ravishda ortib bormoqda va u salbiy, bu kuchning tortishish kuchiligini bildiradi. XBS tizimida Yukava potentsialining birligi (1/metr).

Elektromagnetizmning Kulon potentsiali Yukava potentsialiga misol bo'la oladi, bunda   faktor 1 ga teng. Buni foton massasi m 0 ga teng deb talqin qilish mumkin. Foton o'zaro ta'sir qiluvchi, zaryadlangan zarralar orasidagi ta'sir tashuvchisidir.

Mezon maydoni va fermion maydoni o'rtasidagi o'zaro ta'sirlarda g doimiysi ushbu maydonlar orasidagi o'lchov juftligi konstantasiga teng. Yadro kuchiga kelsak, fermionlar proton bilan boshqa proton yoki neytron bo'lishi mumkin.

 Tarixi 

Xideki Yukavaning 1935-yildagi maqolasigacha fiziklar Jeyms Chadvikning kichik yadro ichida joylashgan, radiusi 10-14 metr boʻlgan musbat zaryadlangan proton va neytronlardan iborat atom modeli natijalarini tushuntirish uchun kurashdilar. Fiziklar bu masshtabdagi elektromagnit kuchlar ta'siri protonlarning bir-birini itarishi va natijada yadro parchalanishiga olib kelishini bilishgan. Shunday qilib, elementar zarralar orasidagi o'zaro ta'sirlarni yanada tushuntirish uchun motivatsiya paydo bo'ldi. 1932-yilda Verner Heisenberg yadro ichidagi neytronlar va protonlar o'rtasidagi "Platzwechsel" (migratsiya) o'zaro ta'sirini taklif qildi, unga ko'ra neytronlar proton va elektronlardan iborat kompozit zarralar edi. Ushbu kompozit neytronlar elektronlarni chiqaradi, protonlar bilan tortishish kuchi hosil qiladi va keyin o'zlari protonlarga aylanadi. 1933-yilda Solvay konferentsiyasida Geyzenberg o'zining o'zaro ta'sirini taklif qilganda,kuch qisqa masofaliligi tufayli, fiziklar bu ikki shaklda bo'lishi mumkin deb taxmin qilishdi:



 Biroq, uning nazariyasida ko'p muammolar bor edi. Ya'ni, spini bo'lgan  elektron va protonning spini  bo'lgan neytron hosil qilishi mumkin emasdi. Geyzenberg bu masalaga munosabati izospin g'oyalarini shakllantirishga davom etadi.

 Kulon potentsialiga bog'liqligi 

Agar zarrachaning massasi bo'lmasa (ya'ni, ), u holda Yukava potensiali Kulon potensialiga kamayadi va diapazon cheksiz deyiladi. Aslida, bizda quyidagi chiqadi:



Natijada, tenglama ko'rinishi



Kulon potentsiali shakliga soddalashadi



bu yerda biz masshtab konstantasini o'rnatamiz:



Yukava va Kulon uchun uzoq masofali potentsial kuchning taqqoslanishi 2-rasmda ko'rsatilgan. Ko'rinib turibdiki, Kulon potentsiali uzoqroq masofaga ta'sir qiladi, Yukava potentsiali esa nolga tez yaqinlashadi. Biroq, har qanday Yukava potentsiali yoki Kulon potensiali har qanday katta r uchun nolga teng emas.

 Furye konvertatsiyasi 

Yukava potentsialining massiv maydon bilan bog'liqligini tushunishning eng oson yo'li uning Furye konvertatsiyasini o'rganishdir. 



bu yerda integral k 3-vektor momentining barcha mumkin bo'lgan qiymatlari bo'yicha bajariladi. Ushbu shaklda va masshtablash faktorini birga teng deb belgilash, , kasr  Klein-Gordon tenglamasining targ'ibotchisi yoki Grin funktsiyasi sifatida ko'riladi.

 Feynman amplitudasi 
Yukava potentsialini juft fermionning o'zaro ta'sirining eng past tartibli amplitudasi sifatida olish mumkin. Yukava o'zaro ta'siri fermion maydonini birlashtiradi  mezon maydoniga  



ulanish termini bilan birlashtiradi. Ikki fermion uchun tarqalish amplitudasi, biri   ikkinchisi esa  boshlang'ich impulsga ega, moment k bilan mezonni almashishi, o'ngdagi Feynman diagrammasi bilan berilgan.

Har bir cho'qqi uchun Feynman qoidalari g faktorini amplituda bilan bog'laydi; bu diagrammaning ikkita cho'qqisi borligi sababli, umumiy amplituda faktorga ega bo'ladi . Ikki fermion chizig'ini bog'laydigan o'rtadagi chiziq mezon almashinuvini ifodalaydi. Zarrachalar almashinuvi uchun Feynman qoidasi - tarqatuvchidan foydalanish; massiv mezonning targ'ibotchisi hisoblanadi . Shunday qilib, biz ushbu grafik uchun Feynman amplitudasi boshqa narsa emasligini ko'ramiz

 Shredinger tenglamasining xususiy qiymatlari 

Yukava potentsialiga ega bo'lgan radial Shredinger tenglamasini perturbativ tarzda echish mumkin..  Radial Shredinger tenglamasidan quyidagi shaklda foydalanamiz



va kuch bilan kengaytirilgan shaklda Yukawa potensiali:



va  sozlash kiritamiz, burchak momenti uchun  ifoda olinadi:



 uchun, 



Orbital burchak momenti yoki Regge traektoriyasi uchun yuqoridagi kengayish  energiyaning xos qiymatlarini yoki  ekvivalentini olish uchun qaytarilishi mumkin.



Yuqoridagi burchak momentining asimptotik kengayishi  ning kamayib borayotgan kuchlarida  WKB metodi bilan ham olinishi mumkin. Biroq, u holda, Kulon potentsialidagi kabi  ifoda  Shredinger tenglamasining markazdan qochma hadi  bilan almashtirilishi kerak.

 Ko'ndalang kesim 

Yukava potentsialidan foydalanib, proton va neytron yoki pion o'rtasidagi differentsial kesimni hisoblashimiz mumkin. Biz Born yaqinlashuvidan foydalanamiz, bu bizga sferik simmetrik potentsialda biz chiquvchi tarqoq to'lqin funksiyasini kiruvchi tekislik to'lqin funktsiyasi va kichik chetlashishning yig'indisi sifatida taxmin qilishimiz mumkinligini aytadi:



bu yerda  zarrachaning kirishdagi impulsi. Funktsiya  quyidagicha berilgan:



bu yerda  zarrachaning chiqishdagi tarqoq impulsi va  kiruvchi zarralarning massasi (pion massasi  bilan adashtirmaslik kerak). Biz  ga  ni kiritish orqali hisoblaymiz :



Integralni baholash quyidagini beradi



Energiyani tejash nazarda tutadiki:



Shuning uchun:



o'rniga qo'yish orqali quyidagini olamiz:



Shunday qilib, biz differensial kesimni olamiz:



Integratsiyalashda umumiy kesim:



 Shuningdek qarang 

 Yukava o'zaro ta'siri
 Ekranlangan Puasson tenglamasi
 Bessel potensiali

 Manbalar 

Turkum:Fizika
Turkum:Yadro fizikasi
Turkum:Milliy Fizika