Braziliya tarixi

Braziliyada 8 000 yil avval odamlar yashab keladi. Ammo qayd etilgan tarix 1500-yil 22-aprelda portugaliyalik navigator Pedro Kabral tomonidan Braziliyani kashf qilishdan boshlanadi.

Braziliya Portugaliya tomonidan kashf etilgandan soʻng, u Portugaliya mustamlakasiga aylandi. 1822-yil 7-sentabrda Braziliya mustaqillikka erishdi va Braziliya imperiyasi tashkil topdi. 1889-yilda Braziliyada harbiy toʻntarish sodir boʻldi, Braziliya imperiyasi agʻdarildi, Braziliya konstitutsiyaviy monarxiyadan respublikaga aylandi.

 tarixdan oldingi Braziliya 
Portugaliyalik tadqiqotchilar Braziliyaga kelishidan oldin, bu hududda yuzlab turli xil Jiquabu qabilalari yashagan. "Minas-Jerais tog'laridagi eng qadimgi odamlarni 10 000 yil oldin kuzatish mumkin". Gʻarbiy yarimsharda topilgan eng qadimgi kulolchilikni uglerod izotopini sinash orqali 8000-yil oldin kuzatish mumkin. Hindlar koʻplab etnik guruhlarga boʻlingan, ular mingdan ortiq tilda gaplashadi va har birida turli xil urf-odatlar mavjud. Ularning aksariyati kichik qabilalarda yashaydi, ularni ikki qabilaga boʻlish mumkin: biri Amazonkada yashovchi tropik oʻrmon qabilasi, ikkinchisi savannada yashovchi qabila. Biroq, ular oxir-oqibat yagona davlatga aylana olmadilar.

 Mustamlaka davri (1500-1822) 
1500-yil 22-aprelda portugal navigatori Pedro Kabral Braziliyaga keldi. Keyingi uch yuz yil ichida portugallar asta-sekin bu erga joylashdilar, dastlab Braziliya atirgulini yigʻish bilan shugʻullanishdi, soʻngra asta-sekin oltin pan va shakarqamish ekish uchun kengaytirildi va asta-sekin Portugaliya mustamlakasiga aylandi.

Fransuz mustamlakachilari Braziliyada qalʼa oʻrnatishga harakat qilishdi. Ular orasida 1555-yildan 1567-yilgacha hozirgi Rio-de-Janeyro va 1612-yildan 1614-yilgacha hozirgi San-Luis bor edi. Iezuitlar bu yerga oldingi davrlarda kelib, Sankt-Polni oʻrnatdilar. Ular missionerlik faoliyatini olib boradilar.

Portugaliya bir vaqtlar Ispaniya tomonidan birlashtirilgandan soʻng, gollandlar Braziliyani bir muddat bosib oldilar (1624-1654), ammo 1644-yilda ajoyib Gollandiya gubernatori Jon Mauritz isteʼfoga chiqqanligi sababli, 1654-yilda birinchi Angliya-Gollandiya urushidan keyin Portugaliya qayta tiklandi. Braziliyani qoʻlga kiriting.1693-yilda Braziliya yirik oltin konini topdi va dunyodagi asosiy oltin ishlab chiqaruvchiga aylandi, shu bilan Portugaliya qirolini nihoyatda boy qildi va kuchli mutlaq monarxiya oʻrnatdi.

1808-yilda Napoleon I birinchi Fransiya imperiyasi Ispaniya va Portugaliyaga bostirib kirdi va yarim orol urushi boshlandi.Koʻp oʻtmay ikki davlatning poytaxtlari Madrid va Lissabon fransuz armiyasi tomonidan bosib olindi.Portugaliya qirollik oilasi va hukumati Braziliyaga koʻchib oʻtdi. va 1821-yilda Portugaliyaga qaytib keldi. Bu davrda Braziliya Buyuk Britaniyaga savdo portlarini ocha boshladi. 1815-yilda Portugal-Braziliya-Algarve Birlashgan Qirolligi tashkil topdi, Braziliya Qirolligi va Portugaliya Qirolligi umumiy konfederatsiyani tuzdilar. 1822-yilda Braziliya imperiyasi tashkil topdi va Braziliya mustaqillikka erishdi.

 Braziliya imperiyasi (1822-1889) 

1815-yilda qirol Braziliyaga Birlashgan Qirolliklarda Portugaliya va Algarve bilan bir xil maqom berdi. 1821-yilda qirol Joao VI Braziliyadan Portugaliyaga qaytganida, uning katta oʻgʻli Pedro Braziliyada regent boʻlib xizmat qildi. Bir yil oʻtgach, Pedro Braziliyaning Portugaliyadan mustaqilligini eʼlon qildi va mustaqillik uchun urush boshladi. U Braziliyada konstitutsiyaviy monarxiya oʻrnatdi va oʻzi Braziliya imperatori Pedro I boʻldi.

1831-yilda siyosiy tarqoqlik tufayli Pedro I taxtdan voz kechdi. U besh yoshli oʻgʻli Pedro II ni qoldirib, Braziliyadan Portugaliyaga joʻnab ketdi. Braziliyani 1831-yildan 1840-yilgacha regent boshqargan. Bu davrdan keyin Pedro II voyaga yetganini eʼlon qildi va toʻliq hokimiyatni oʻz zimmasiga oldi. U parlament ustidan ozmi-koʻpmi hukmronlik qiladi. Bu 1889-yilga qadar davom etdi, Pedro II davlat toʻntarishi natijasida agʻdarildi.

 Qadimgi respublika (1889-1930) 
1889-yilda Pedro II taxtdan olindi va Deodoro da Fonseka tomonidan Birinchi Respublika tashkil etildi. Mamlakat nomi Braziliya Qoʻshma Shtatlari Respublikasiga oʻzgartirildi.

1889-1930-yillar oraligʻida Braziliya rasmiy konstitutsiyaviy demokratik davlat boʻlsa ham, 1891-yilda qabul qilingan Birinchi Respublika Konstitutsiyasi ayollar va savodsizlarni saylov huquqidan mahrum qildi.

Qirol oilasining quldorlikni bekor qilish toʻgʻrisidagi deklaratsiyasidan norozi boʻlgan xoʻjalik egalari va respublika hukumati qirol oilasini quvib chiqaradi. Yangi hukumat, "tartib va ​​taraqqiyot" shiori ostida va Braziliya modernizatsiyasini kuchaytirish uchun prezidentlik tizimi asosida, jahon qahvasining toʻrtdan uch qismini ishlab chiqarishdan tashqari, iqtisodiy muvaffaqiyatlarga erishdi.

 Populizm va taraqqiyot (1930-1964) 
1930-yillardagi jahon iqtisodiy vahima “qahva iqtisodiyoti”ga qattiq taʼsir koʻrsatdi va undan keyingi toʻntarishlar, diktatura va konstitutsiyaviy monarxiyalar siyosatni xaosga olib keldi.

 Harbiy diktatura (1964-1985) 
1960-yillarga kirgandan keyin siyosiy betartiblik va iqtisodiy inqirozlar davom etdi va uzoq vaqtdan beri hukumatdan norozi boʻlgan armiya qoʻzgʻolon koʻtarib, davlat toʻntarishi uyushtirdi va hokimiyatni qoʻlga oldi. Konstitutsiyani oʻzgartirish va siyosiy partiyalarni taqiqlash bilan birga, harbiy rejim soʻz erkinligini ham cheklaydi va noqonuniy saylovlar oʻtkazadi. Harbiy rejimning qattiq nazorati ostida, Braziliya iqtisodiyoti oʻsishda davom etgan boʻlsa-da, kapitalning chiqib ketishi va boylar va kambagʻallar oʻrtasidagi tafovutning kengayishi kabi muammolarni keltirib chiqardi.

 Demokratiya (1985-yildan) 
1980-yillardan keyin fuqarolar asta-sekin huquqlarning muhimligini tan oldilar va hukumatni demokratlashtirishni talab qildilar. Jamiyat demokratlashtirish harakatini boshlab, prezidentni toʻgʻridan-toʻgʻri saylash tarafdori boʻldi.1988-yilda yangi konstitutsiya oʻrnatilgandan soʻng, keyingi yili Braziliya prezidenti toʻgʻridan-toʻgʻri saylandi. Braziliya hukumati erkinlik va demokratiya sari intilayotgani bois, uzoq muddatli harbiy rejimlardan qolgan muammolar hali ham hal qilinmoqda.

2002-yilda Mehnat partiyasi Luis Inasiu Lula da Silva Braziliya prezidenti etib saylandi. 2010-yilgi saylovlarda Dilma Russeff Braziliya prezidenti etib saylandi va Braziliyaning birinchi ayol prezidentiga aylandi. 2013 va 2014-yillarda Braziliyada umummilliy norozilik namoyishlari boshlandi. Bu, asosan, jamoat transporti tariflari va 2014-yilgi jahon chempionatiga davlat xarajatlariga qaratilgan.

2016-yil avgust oyida Braziliya Rio-de-Janeyroda yozgi Olimpiya oʻyinlariga mezbonlik qildi.Lula segue política econômica de FHC, diz diretor do FMI (portugalcha k.). Tikrinta 2020-08-04.

 Manbalar 

Turkum:Braziliya tarixi
 Havolalar