Nurlanish reaksiyasi

Zaryad chiqarayotgan toʻlin energiya va impulsga ega boʻlishi sababli, uning energiyasi va impulsi kamayadi. Demak, nurlanayotgan elektromagnit maydon shu zaryadning oʻziga taʼsir qiladi. Zaryad chiqarayotgan elektromagnit maydonning shu zaryad xususiy harakatiga taʼsiri nurlanish reaksiyasi deyiladi. Nurlanish reaksiyasi kuchini nuriy ishqalanish kuchi deyish mumkin, chunki mexanik ishqalanish singari, natijada energiya va impuls kamaya boradi.

 Nurlanish reaksiyasi intensivligi 
Nurlanish kuchi intensivligi yoki kuchini  orqali belgilaymiz. Nurlanish reaksiyasi kuchining  vaqt oraligʻida bajargan ishi  boʻladi. Shu vaqt oraligʻidagi nurlanish energiyasini topish uchun 
ifodadan foydalanamiz. U holda nurlanish energiyasi  boʻladi. Energiyaning saqlanish qonuniga asosan:


Maʼlumki, 

demak,


Zaryad shunday harakatda boʻlsinki, uning  momentdagi holati va  momentdagi holati bir xil (masalan, davriy harakatda) boʻlsin. Binobarin, 


demak,


Koʻrinib turibdiki, nurlanish reaksiyasi kuchi tezlanishning vaqt boʻyicha birinchi hosilasiga bogʻliq.

 Tashqi elektromagnit maydondagi zaryad harakati 
Tashqi elektromagnit maydon taʼsiridagi zaryadning harakat tenglamasini yozganda, shu zaryadning nurlanish reaksiyasi kuchini ham eʼtiborga olsak,


bu yerda zaryadga taʼsir qiluvchi tashqi kuch, yaʼni:


Agar tashqi elektromagnit maydon boʻlmasa, yaʼni  shart bajarilsa, (2) ga asosan,  boʻladi. Demak,


yaʼni nurlanish reaksiyasi taʼsirida zaryadning tezlanishi oʻz-oʻzidan orta boradi. Bu esa energiya va impuls saqlanish qonunlariga, inersiya qonuniga, tajribalarga tamomila ziddir. Shunday qilib nurlanish reaksiyasi kuchini tashqi kuchga nisbatan juda kichik deb hisoblashga majburmiz, yaʼni


U holda, aytish mumkinki, (2) ga muvofiq zaryadning tezlanishi asosan tashqi kuch taʼsiri bilangina bogʻlangandir.

 Garmonik harakatdagi zaryad 
Garmonik harakatdagi zaryad uchun




Shuningdek, (3) ga asosan, 

yaʼni


 boʻlgani uchun (4) ga muvofiq,


Maʼlumki, elektronning klassik radiusi  tartibidadir ().
Shunday qilib, nurlanish reaksiyasi formulasi (1) ning tatbiq qilinishi chegaralangan: klassik elektrodinamikadan foydalanish elektronning klassik radiusiga nisbatan ancha uzun boʻlgan elektromagnit toʻlqinlar bilangina cheklanadi. Hozirgacha maʼlum boʻlgan deyarli barcha elektromagnit toʻlqinlarga nisbatan bu shart bemalol bajariladi. Faqat yuqori energiyali <math>\gamma</math-nurlar va umuman, juda kichik sohalarda roʻy beruvchi kvant tabiatli hodisalar bundan mustasnodir.

 Manbalar 
R.X.Mallin, Klassik elektrodinamika, Toshkent, 1974

 Yana qarang 
 Ossilyatorning radiatsion so'nishi
 Spektral chiziqning tabiiy kengayishi
 Multipol nurlanish
 Tez va tekis harakatlanuvchi zaryad elektromagnit maydoni