Archytas

Archytas (; M. A. 428-347) – qadimgi yunon faylasufi, matematik, astronom, davlat arbobi va strategi. U Pifagor maktabining olimi va matematik mexanikaning taniqli asoschisi va Aflotunning yaxshi doʻsti boʻlgan.

Pifagorchi sifatida Archytas geometriya emas, balki arifmetika (logistika) qoniqarli isbotlar uchun asos boʻladi, deb hisoblardiMorris Kline, Mathematical Thought from Ancient to Modern Times Oxford University Press, 1972 p. 49 va antik davrda olamning cheksizligi haqidagi eng mashhur dalilni ishlab chiqdi.

 Hayoti 
Arxitas Magna Graecianing bir qismi boʻlgan yunon shahri Tarentumda tugʻilgan va Hestiaeusning oʻgʻli edi. Taxminlarga koʻra, u Philolaus tomonidan oʻrgatilgan va Yevdoks Knidlik va Yevdoksning shogirdi Menaxmga matematikadan dars bergan.

Siyosiy va harbiy jihatdan Archytas oʻz avlodida Tarentumda hukmron shaxs boʻlgan koʻrinadi, uni yarim asr oldin Afinadagi Perikl bilan solishtirish mumkin. Tarentinlar uni yetti yil ketma-ket strategos („general“) etib sayladilar, bu qadam ularni ketma-ket tayinlashlarga qarshi oʻz qoidalarini buzishga majbur qildi. Archytas janubiy Italiya qoʻshinlariga qarshi Tarentin tarixida general sifatida yangilmas deb tanilgan.

Oʻzining davlat faoliyatida Archytas nufuzli obroʻga ega edi. Anʼanaga koʻra Aflotunga tegishli boʻlgan Yettinchi maktubda Archytas Sirakuzalik Dionisiy II bilan boʻlgan qiyinchiliklar paytida Aflotunni qutqarishga harakat qilgani taʼkidlanadi. Baʼzi olimlar, Archytas Aflotunning faylasuf shohi uchun bir namuna boʻlgan „Respublika“ va boshqa asarlarida ifodalangan siyosiy falsafasiga taʼsir qilgan deb taʼkidlaydilar.

 Faoliyati 
Aytishlaricha, Archytas arifmetika (logistika), geometriya, astronomiya va garmonika fanlari haqida soʻzlagan birinchi qadimgi yunonlik boʻlib, keyinchalik bu fanlar oʻrta asr kvadriviumiga aylangan. U fanlarda juda koʻp asarlar yozgan deb taxmin qilinadi, lekin faqat toʻrtta haqiqiy qismlari maʼlum.

Evtosiyning taʼkidlashicha, Archytas birinchi boʻlib kubni ikki barobarga oshirish masalasini (Delian muammosi deb ataladi) mohir geometrik konstruksiya bilan hal qilgan. Bundan oldin, Gippokrat bu muammoni kub ildizlarini ajratib olishga teng boʻlgan ikkita oʻrtacha proportsionallikni topishgacha qisqartirgan edi. Archytasning namoyishi kattaliklar orasidagi ikkita proportsionalni qurish uchun harakatlanuvchi raqamlar tomonidan hosil qilingan chiziqlardan foydalanadi va Diogen Laertiusning soʻzlariga koʻra, mexanik harakatlar geometriyaga birinchi boʻlib kirgan.

 Manbalar 

 Tashqi havolalar 


 Pseudo-Aristotle, Mechanica – Grek matni va inglizcha tarjimasi
 Complete fragments (Greek–Spanish bilingual edition)
 Fragments and Life of Archytas 

Turkum:Qadimgi Yunoniston generallari
Turkum:Qadimgi Yunoniston matematiklari
Turkum:Qadimgi Yunoniston musiqa nazariyotchilari
Turkum:Qadimgi Yunoniston matematik faylasuflari
Turkum:Qadimgi Yunoniston fiziklari
Turkum:Qadimgi Yunoniston ixtirochilari
Turkum:Pifagorchilar