Konstantinopol fathi

Konstantinopolning fathi (; ) — Vizantiya imperiyasining poytaxti Usmonlilar imperiyasi tomonidan qamal qilinib, soʻngra bosib olinishidir. Shaharni qamal qilish 1453-yil 6-aprelda boshlangan va 53 kun davom etgan. 1453-yil 29-mayda shahar butunlay taslim boʻlgan va bir vaqtlar dunyoning eng kuchli davlatlaridan boʻlgan Vizantiya imperiyasi qulagan.

Konstantinopol himoyachilaridan ancha koʻp boʻlgan turk askarlariga 21 yoshli Sulton Mehmed II Fotih qoʻmondonlik qilgan. Konstantinopol armiyasiga esa Vizantiya imperatori Constantine XI Palaiologos boshchilik qilgan. Shahar zabt etilgandan soʻng, Mehmed II Fotih Usmonlilar imperiyasi poytaxtini Edirnedan Konstantinopolga koʻchiradi va shaharni Istanbul deb nomlaydi.

Konstantinopolning qulashi Rim imperiyasining davomchisi boʻlgan 1,500 yillik koʻhna davlat Vizantiya imperiyasining qulashi edi. Yevropa va Osiyoni bogʻlab turadigan Konstantinopolning qoʻlga olinishi Usmonlilarga Yevropaga yanada samarali bostirib kirishga imkon berdi va oxir oqibat Bolqon yarim orolining katta qismini Usmonlilar zabt etdilar.

Shaharning qulashi oʻrta asrlar oxirining eng katta va muhim voqeasi boʻlgan va oʻrta asrlar tarixini tugatib, yangi tarixni boshlab bergan voqea sifatida qaraladi. Shaharning qulashi harbiy tarixda ham burilish nuqtasi boʻlgan. Qadim zamonlardan beri shaharlar va qasrlar bosqinchilarga qarshi turish uchun ustunlar va devorlarga tayanib kelgan. Shu bilan birga, Konstantinopolning muhim istehkomlari, katta toʻp va bombardimonlar ko'rinishida, oʻq otish vositasi yordamida yengildi. Yangi qurollardan keng foydalanildi.
 Vizantiya imperiyasi 
330-yilda Konstantinopol Rim imperatori Konstantin I hukmronligi davrida imperatorlik poytaxti boʻlgan. Keyingi oʻn bir asrda, shahar koʻp marta qamal qilingan, ammo bosib olisha olmagan. Ammo 1204-yildagi toʻrtinchi salib yurishlari paytida Konstantinopol qamal qilindi va bosib olindi. Salibchilar Konstantinopolda va atrofida Lotin davlatini barpo qildilar, Vizantiya imperiyasining qolgan qismi, xususan Nikeya, Epirus va Trebizondga boʻlib ketdi. Bu davlatlar Lotin davlatiga qarshi kurashdilar, shu bilan birga Vizantiya taxtiga ham.

Nikiyaliklar oxir oqibat 1261-yilda Konstantinopolni Lotinlardan tortib olib, Paleologlar sulolasi hukmrdorligi ostida Vizantiya imperiyasini tikladilar. Keyinchalik, Lotinlar, Serblar, Bolgarlar va Usmonli turklarning ketma-ket hujumlariga uchragan vizantiyaliklar uchun tinchlik yoʻq edi.

1346-yil va 1349-yillar orasida qora oʻlim Konstantinopol aholisining deyarli yarmini oʻldirdi. Imperiya iqtisodiy va hududiy tanazzulga uchrashi natijasida shahar yana vayron boʻldi va 1453-yilga kelib, u beshinchi asr Teodosiya davridagi devorlari bilan oʻralgan keng dalalar bilan ajratilgan qishloqlardan iborat edi.

1450-yilga kelib imperiya deyarli yoʻq boʻlib ketdi. Konstantinopoldan tashqarida deyarli imperiyaning hududi qolmagan edi. Imperiya Qora dengiz sohilidagi hududlaridan ham ajralgan edi. Trebizond imperiyasi, Toʻrtinchi Salib yurishidan keyin vujudga kelgan mustaqil voris davlati Qora dengiz sohilida mavjud edi.

 Qamalga tayyorgarliklar 
1451-yilda Mehmed II Fotih otasining oʻrniga taxtga kelganida, u oʻn toʻqqiz yoshda edi. Koʻplab Yevropaliklar yosh Usmonli hukmdori Bolqon va Egeydagi nasroniy hokimiyatiga jiddiy eʼtiroz bildirmaydi deb taxmin qilishdi. Ushbu mulohazaga Mehmedning yangi devonida Yevropa elchilariga doʻstona soʻzlari sabab boʻldi. Ammo Mehmedning yumshoq soʻzlari uning harakatlariga mos kelmadi. 1452-yil boshiga kelib, Konstantinopoldan bir necha kilometr shimolda Bosforning Yevropa tomonida ikkinchi qal’a (Rumeli hisari) qurilishi boshlandi. Yangi qal’a Mehmed II Fotihning katta bobosi Boyazid I Yildirim qurdirgan Anadolu Hisarining toʻgʻrayidan barpo etildi. Bu qal’alar Bosfor boʻgʻozidagi dengiz harakatini toʻliq nazorat qilishni taʼminlab, shimolga Qora dengiz sohilidagi Genev koloniyalari hujumidan himoya qildi. Aslida, yangi qal’a strategik mavqeini taʼkidlash uchun Boğazkesen deb nomlangan, bu „boʻgʻozni toʻsuvchi“ yoki „tomoq kesuvchi“ degan maʼnoni anglatadi. 1452-yil oktabrda Sulton Mehmed II Fotih Turaxan Begga Peloponnesda Tomas va Demetriosni Konstantinopolni qamal qilish paytida birodari Constantine XI Palaiologosga yordam bermasligi uchun katta garnizon qoʻshinini joylashtirishni buyurdi. Yunon tarixchisi Maykl Kritobulus Sulton Mehmed II Fotihning qamal oldidan askarlariga qilgan nutqidan iqtibos keltiradi:

 Yevropaning madadi 
Vizantiya imperatori Constantine XI Sulton Mehmed II Fotihning asl maqsadini darrov angladi va yordam uchun Gʻarbiy Yevropaga murojaat qildi; ammo endi sharqiy va gʻarbiy cherkovlar oʻrtasidagi yuz yillik urush va adovatning bahosi toʻlanishi kerak edi. 1054-yildagi oʻzaro zulmdan beri Rim papasi sharqiy cherkov ustidan hokimiyat oʻrnatishga intilgan.

 Kuchlar 
 Usmonli imperiyasi joylashuvi va strategiyasi 
 Vizantiya imperiyasi joylashuvi va strategiyasi 

 Qamal 
 Yakuniy hujum 

 Talonchilik 

 Manbalar 

Turkum:Usmonli imperiyasi ishtirokidagi janglar
Turkum:Mehmed II ning janglari