The Music of Central Asia

„The Music of Central Asia“ () — Markaziy Osiyo xalqlari musiqasi boʻyicha oʻquv qoʻllanma. Asar 14 mamlakatda yashovchi 27 nafar muallif tomonidan yozilgan. Unga amerikalik musiqashunos va etnograf Theodore Levin, qozogʻistonlik musiqashunos va tarixchi Saida Daukeyeva hamda qirgʻizistonlik antropolog Elmira Kochumkulova muharrirlik qilgan. Asar unda tilga olingan 200 ga yaqin musiqiy asarni va qoʻshimcha materiallarni oʻzida jamlagan www.musicofcentralasia.org sayti bilan hamkorlikda eʼlon qilindi.

Kitobda Markaziy Osiyo davlatlarining, xususan, Qirgʻiziston, Qozogʻiston, Tojikiston, Turkmaniston va Oʻzbekistonning musiqiy merosi, ushbu mamlakatlarda yashovchi xalqlar musiqasida Sovet Ittifoqi davrida qilingan islohotlar hamda mintaqada ijod qilgan yetuk musiqachilar, sanʼatkorlar va musiqashunoslar hayoti va ijodi haqida soʻz yuritiladi. Kitobdan, shuningdek, Markaziy Osiyo xalqlari cholgʻu asboblari hamda musiqiy atamalari glossariysi, koʻplab surat va xaritalar hamda mualliflar va muharrirlarning qisqa biografiyalari oʻrin olgan.

Qoʻllanma ilk bor 2015-yil AQShning Bloomington shahrida Indiana University Press nashriyotida Ogʻa Xon madaniyat trasti () qoʻllovi bilan chop etildi. 2016-yil qayta nashr qilindi. Asar Markaziy Osiyo xalqlari musiqasiga bagʻishlangan ilk oʻquv qoʻllanmasidir. Asar toʻrt yirik boʻlim („Markaziy Osiyoda musiqa va madaniyat“, „Koʻchmanchilar dunyosi“, „Oʻtroq xalqlar dunyosi“, „Globalizatsiya davrida Markaziy Osiyo musiqasi“) va 31 bobdan iborat.

Kitob tanqidchilar va oʻquvchilar tomonidan yaxshi kutib olindi. Delaware universiteti professori Sunmin Yoon kitobni yuqori baholadi: „Bu kitob zamonaviy olimlar — ham markaziy osiyolik, ham xorijlik — yozgan tadqiqotlar bilan boyitilgan. Kitobning oʻziga xos jihatlaridan biri yoritilgan mavzularning ularni ham madaniy, ham musiqiy jihatdan oʻz boshidan kechirgan shaxslar tomonidan yozilganidir.“

 Ilk qoʻlyozmasi 
2012—2013-yillarda qoʻllanmaning ilk qoʻlyozmasi asosida Qirgʻizistondagi Markaziy Osiyo universiteti hamda Markaziy Osiyo Amerika universitetida, Markaziy Osiyo universitetining Dushanbedagi Ogʻa xon gumanitar fanlar loyihasida hamda Olmaotadagi Qurmangʻazi nomli qozoq milliy konservatoriyasida 15 haftaga choʻziluvchi kurs uyushtirildi.  Shuningdek, muharrir Levin Dartmouth kollejida Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq musiqasi boʻyicha kursini oʻqitishda qoʻllanmadan  foydalandi. Kitobning dastlabki nusxasini tayyorlashda Ogʻa Xon musiqa tashabbusi () hamda Markaziy Osiyo universiteti hamkorlik qilgan.

Kitobning yakuniy nusxasi talabalar va oʻqituvchilar bergan baho asosida nashrga tayyorlandi. Qoʻllanma ilk bor 2015-yil AQShning Bloomington shahrida Indiana University Press nashriyotida Ogʻa Xon madaniyat trasti () qoʻllovi bilan chop etildi. 2016-yil qayta nashr qilindi.

 Boʻlimlari 
 Boʻlim Bob Bob nomi Tavsif MuallifPart I. Music and Culture in Central AsiaI boʻlim. Markaziy Osiyoda musiqa va madaniyat 1 Music in Central Asia: An OverviewMarkaziy Osiyoda musiqa: Obzor Birinchi bobda Markaziy  Osiyoning geografik va madaniy chegaralari, mintaqada yashovchi koʻchmanchi va oʻtroq xalqlar oʻrtasidagi farqlar va oʻxshashliklar, Islom dini va musiqa, ijro va ijtimoiy kontekst, Islom dini va tasviriy sanʼat, Markaziy Osiyo musiqasining Sovet Ittifoqi davridagi hamda 21-asr boshidagi qismati haqida soʻz yuritiladi.Theodore Levin 2 Musical Instruments in Central AsiaMarkaziy Osiyo cholgʻu asboblari Ikkinchi bobda Markaziy Osiyo xalqlari cholgʻu asboblari, cholgʻularni klassifikatsiyalash, xususan, Hornbostel–Sachs tizimi hamda ularning tuzilishi, va, nihoyat, koʻchmanchi va oʻtmishda koʻchmanchi boʻlgan xalqlar bilan oʻtroq xalqlar cholgʻu asboblari oʻrtasidagi farqlar haqida soʻz yuritiladi.Part II. The Nomadic WorldII boʻlim. Koʻchmanchilar dunyosiPrologueMuqaddima Who Are the Nomads of Central Asia?Markaziy Osiyo koʻchmanchilari kim? Muqaddimada Markaziy Osiyoning oʻtmishda koʻchmanchi boʻlgan xalqlari, sovet davrida ularning majburan oʻtroqlashtirilgani hamda ushbu xalqlarning hozirgi turmush tarzi haqida qisqacha maʼlumot berilgan. 3 Introduction to Central Asian Epic TraditionsMarkaziy Osiyo dostonlariga kirish Uchinchi bobda Markaziy Osiyo xalqlari dostonlari, xususan, „Manas“, „Alpomish“, „Goʻroʻgʻli“ dostonlari, Markaziy Osiyo xalqlari dostonlarining qahramonlari, dostonlarda keng uchraydigan mavzular, doston ijrosi hamda dostonchilar/baxshilar/qissaxonlar haqida hikoya qilinadi.Elmira Kochumkulova 4 The Kyrgyz Epic Manas"Manas" qirgʻiz eposi Toʻrtinchi bobda qirgʻizlarning „Manas“ trilogiyasi, xususan, uning ahamiyati, eposning jugʻrofiy qamrovi, 19-asrdan boshlab yozib olinishi, eposni ijro etish uslublari, taniqli manaschilar hamda eposning zamonaviy Qirgʻizistonda tutgan oʻrni haqida hikoya qilinadi. 5 Oral Epic in Kazakhstan: Körughly and a Dynasty of Great JyrausQozogʻistonda ogʻzaki poetik ijod: Goʻroʻgʻli va buyuk jirovlar sulolasi Beshinchi bobda „Goʻroʻgʻli“ dostonining qozoqlar orasida tarqalgan versiyasi hamda jirovlar va jirovlar sulolalari haqida hikoya qilinadi. Uljan Baybosinova6 Music of the Karakalpaks. The Epic World of the Karakalpaks: Jyrau and BaqsyQoraqalpoqlar musiqasi. Qoraqalpoqlar doston dunyosi: Jirovlar va baxshilar Oltinchi bobning birinchi qismida Qoraqalpogʻistonda bir-biriga yaqin, lekin farq qiladigan jirovlik va baxshilik sanʼati hamda qoraqalpoqlar kundalik hayotida kuylaydigan boshqa kuylar, jumladan, ona allasi haqida soʻz yuritiladi. Frédéric Léotar Music of the Karakalpaks. Qyssakhan: Performer of Written and Oral LiteratureQoraqalpoqlar musiqasi. Qissaxon: Yozma va ogʻzagi adabiyot ijrochisi Oltinchi bobning ikkinchi qismida qissaxonlik anʼanasi, xususan, uning kelib chiqishi, qissaxonlar orasida keng tarqalgan adabiy janrlar, qissaxonlik anʼanasining avlodda-avlodga oʻtishi, ushbu sanʼatning sovet davridagi qismati, taniqli qissaxonlar hamda ushbu sanʼat turi tobora unutilib borayotgani haqida hikoya qilinadi. Qalmurza Qurbanov va Saida Daukeyeva 7 The Art of the Turkmen BagshyTurkman baxshisi sanʼati Yettinchi bobda turkmanlar orasidagi baxshichilik sanʼati, xususan, baxshilar turlari, baxshichilik uslublari va maktablari (Ahal, Bolqon, Lebap, Dashoguz, Mari baxshichilik anʼanalari) yoritilgan. Jamilya Gurbanova 8 The Turkmen DutarTurkman dutori Sakkizinchi bob dutorning turkmanlar orasida keng tarqalgan kalta dastali versiyasi va Turkmanistonning Mari va Ahal viloyatlarida keng tarqalgan ijro uslublariga bagʻishlangan. David Fossum 9 Kyrgyz Wisdom Songs: Terme YrlaryQirgʻiz donishmandlik qoʻshiqlari: Terma ashulalar Toʻqqizinchi bobda terma janrining qirgʻizlar orasida keng tarqalgan turilari, bunday ashulalarning sheʼri va ohangi hamda zamonaviy terma qoʻshiqlar haqida soʻz yuritiladi. Elmira Kochumkulova 10 Aqyns and Improvised Poetry Competitions among
the Kazakhs and KyrgyzOqinlar va qozoqlar va qozoqlarning badiha bellashuvlari Oʻninchi bobda ogʻzaki ijodkorlar, xususan, jirovlar va oqinlar, oqinlik sanʼati, ustoz-shogird munosabatlari, oqinlar bellashuvlari — aytishuvlar, aytishuv turlari, aytishuv poeziyasi va musiqasi, oqinlar ijtimoiy hayot va siyosatda tutgan oʻrin hamda zamonaviy aytishuvlar haqida soʻz yuritiladi. Elmira Kochumkulova va Jangul Qojaxmetova 11 Singing Traditions of the KazakhsQozoqlarning kuylash anʼanalari Oʻn birinchi bobda qozoqlar orasidagi kuylash anʼanalari, xususan, marosim qoʻshiqlari, professional ijodkorlar sollar va serilar ijodi hamda jirovchilik haqida soʻz yuritiladi. Alma Kunanbayeva 12 Kyrgyz Funeral LamentsQirgʻiz motam qoʻshiqlari Oʻn ikkinchi bobda qirgʻizlar orasida keng tarqalgan motam qoʻshiqlari, xususan, marosim qoʻshiqlarining zamonaviy qirgʻiz jamiyatida tutgan oʻrni, marosim qoʻshiqlari va marsiyalarning tuzilishi, vafot etgan ota-ona va yosh shaxsga bagʻishlangan motam qoʻshiqlari, qabr boshida aytiladigan qoʻshiqlar, va, nihoyat, qirgʻiz yozuvchisi Chingiz Aytmatovga bagʻishlangan motam qoʻshigʻi haqida soʻz yuritiladi. Elmira Kochumkulova 13 Kyrgyz Wedding SongsQirgʻiz toʻy qoʻshiqlari Oʻn uchinchi bobda qirgʻiz orasida yoʻq boʻlib borayotgan toʻy qoʻshiqlari, xususan, kelinga aytiladigan qoʻshiqlar, haqida soʻz yuritiladi. Bobda bunday qoʻshiqlar aytiladigan ijtimoiy kontekst, toʻq qoʻshiqlarining sheʼriy tuzilishi, mavzulari yoritilgan. Boʻlimda faqat muallifning oʻz toʻyidan va qarindosh-urugʻi toʻylaridan misollar keltirilgan.14 Kazakh KüiQozoq kuylari Oʻn toʻrtinchi bobning birinchi qismida qozoqlar orasida keng tarqalgan instrumental asarlar, jumladan, instrumental kuylarining kelib chiqish tarixi, ularni doʻmbirada ijro etish uslublari (xususan, „toʻkma“ va „chertma“ chalish uslublari) hamda taniqli ijrochilar haqida hikoya qilinadi. Saida Daukeyeva Kyrgyz KüüQirgʻiz kuylari Oʻn toʻrtinchi bobning ikkinchi qismida qirgʻizlar orasida keng tarqalgan instrumental asarlar, jumladan, kuy turlari hamda zamonaviy qoʻmuz kuylari haqida soʻz yuritiladi. Nurlanbek Nishanov 15 Kyrgyz Jaw HarpsQirgʻiz changqoʻbizlari Oʻn beshinchi bobda qirgʻizlar orasida keng tarqalgan changqoʻbiz, turlari, xususan, yogʻochdan va metalldan yasalgan changqoʻbizlar hamda hozirgi qirgʻiz jamiyatida mazkur cholgʻuga boʻlgan qiziqish haqida soʻz yuritiladi. 16 The Kazakh QobyzQozoq qoʻbizi Oʻn oltinchi bobda qozoqlar orasida keng tarqalgan qoʻbiz, uning kelib chiqishi, kuy ijrosidagi roli, sovet davrida oʻzgartirilgani hamda mustaqil Qozogʻistonda cholgʻuga qaytadan uygʻongan qiziqish va qoʻbiz uchun yaratilgan zamonaviy kuylar haqida soʻz yuritiladi. Saida Daukeyeva 17 Dombyra Performance, Migration, and Memory among Mongolian KazakhsMoʻgʻulistondagi qozoqlar orasida doʻmbira ijrosi, migratsiya va xotira Oʻn yettinchi bobda Moʻgʻulistonda yashovchi etnik qozoqlar orasida doʻmbira ijrosi haqida soʻz yuritiladi. Mazkur bobda qozoq diasporasi orasidagi doʻmbira ijrosi uch davr — qozoq diasporasining yuzaga kelishi, sotsialistik davr hamda mustaqil Qozogʻiston davrida yashab, ijod qilgan uch sanʼatkor misolida yoritilgan.Part III. The World of Sedentary DwellersIII boʻlim. Oʻtroq xalqlar dunyosiPrologueMuqaddima Patterns of Culture: Sedentary DwellersMadaniyat tuzilmalari: Oʻtroq xalqlar Muqaddimada Markaziy Osiyoning oʻtroq xalqlari hamda mintaqada yashovchi oʻtroq va koʻchmanchi xalqlar oʻrtasidagi asosiy farqlar haqida qisqacha maʼlumot berilgan. Theodore Levin 18 Maqom Traditions of the Tajiks and UzbeksTojiklar va oʻzbeklarning maqom anʼanalari Oʻn sakkizinchi boʻlimda tojiklar va oʻzbeklarning maqom sanʼati, xususan, maqomning ikki keng tarqalgan maʼnosi, Markaziy Osiyodagi maqom anʼanalari va ularning kelib chiqishi, maqomning uch keng tarqalgan turi — shashmaqom, olti yarim maqom (Xorazm) hamda chormaqom (Fargʻona-Toshkent) haqida soʻz yuritiladi. Will Sumits va Theodore Levin 19 The Uyghur MuqamUyʻgur maqom Oʻn toʻqqizinchi boʻlimda uygʻurlarning maqom sanʼati, xususan, uning oʻn ikki maqom va dolan maqomi turlari hamda Shinjon-Uygʻur muxtor rayonida yashovchi uygʻurlar orasida maqom sanʼati tugan oʻrin haqida soʻz yuritiladi. Rachel Harris 20 New Images of Azebaijani Mugham in the Twentieth CenturyOzarbayjon maqomining yigirmanchi asrdagi yangi tasvirlari Yigirmanchi boʻlimda ozarbayjonlarning maqom sanʼati, xususan, ozarbayjon va Markaziy Osiyo xalqlari oʻrtasidagi musiqiy va madaniy rishtalar, yigirmanchi asrda Ozarbayjonda shakllangan maqom operasi, simfonik maqom hamda jazz haqida hikoya qilinadi. Aida Huseynova 21 Popular Classics: Traditional Singer-Songwriters in Uzbekistan and TajikistanPop klassika: Oʻzbekiston va Tojikistondagi anʼanaviy qoʻshiqchi- bastakorlar Yigirma birinchi boʻlimda Oʻzbekiston va Tojikiston faoliyat yurituvchi zamonaviy qoʻshiqchi-bastakorlar, yaʼni anʼanaviy va xalq qoʻshiqlarini zamonaviy talqinda ijro etuvchi sanʼatkorlar hamda mumtoz adabiyot vakillari sheʼrlariga kuy bastalovchi yoki aksincha — xalq qoʻshiqlari ohanglariga yangi sheʼr yozuvchi sanʼatkorlar haqida soʻz yuritiladi. Theodore Levin 22 Religious Music and Chant in the Culture of Sedentary DwellersOʻtroq xalqlar madaniyatida diniy musiqa va qoʻshiqlar Yigirma ikkinchi boʻlimda Markaziy Osiyo xalqlari madaniyatida Islom turgan oʻrin, mintaqadagi diniy musiqa va qoʻshiqlar tarixi va turlari, ularni ijro etish anʼanalari, diniy marosimlar davomida ijro etiladigan qoʻshiq va musiqa, tasavvufdagi musiqiy anʼanalar, diniy asosga ega xalq musiqasi hamda diniy anʼanalarni saqlab kelayotgan ayollar haqida soʻz yuritiladi. Aleksandr Jumayev 23 Sufism and the Ceremony of Zikr in GhuljaGʻuljada tasavvuf va zikr marosimi Yigirma uchinchi boʻlimda Shinjon-Uygʻur muxtor rayonidagi Gʻulja shahrida yashovchi uygʻur sufiylar hamda zikr marosimi, xususan, uning „Zikri jahriy“ („oshkora zikr“) hamda „Zikri xafiy“ (yashirin zikr) turlari haqida soʻz yuritiladi. Muqaddas Mijit 24 Dastan Performance among the UyghursUygʻurlar orasida dostonchilik Yigirma toʻrtinchi boʻlimda uygʻurlar orasidagi dostonchilik sanʼati, xususan, doston repertuari, doston aytishni oʻrganish, doston ijro etiladigan joylar hamda uygʻur dostonlarining oʻzgacha jihatlari yoritilgan. Rahile Davut va Elise Anderson 25 Female Musicians in Uzbekistan: Otin-oy, Dutarchi, and MaqomchiOʻzbekistondagi ayolr musiqachilar: otinoyi, dutorchi va maqomchi Yigirma beshinchi boʻlimda Oʻzbekistondagi ayol musiqachilar, xususan, otinoyilar, dutorchilar (jumladan, Dutorchi qizlar ansambli) va maqomchilar (jumladan, Munojot Yoʻlchiyeva) haqida soʻz yuritiladi. Roziya Sultonova 26 Music in the City of BukharaBuxoro shahrida musiqa Yigirma oltinchi boʻlimda Oʻzbekistonning Buxoro shahri musiqasi, xususan, shaharda oʻtkaziladigan bayram tadbirlari va marosimlar, sozandalar va ularning repertuari, mavrigxonlar, shuningdek, shaharda yashab, ijod qilgan yahudiy musiqachilari sulolalari haqida soʻz yuritiladi. Theodore Levin va Aleksandr Jumayev 27 Music and Culture in BadakhshanBadaxshonda musiqa va madaniyat Yigirma yettinchi boʻlimda Badaxshonning Tojikistonga tegishli hududida yashovchi xalqlar, ayniqsa, shia mazhabining ismoiliylik yoʻnalishiga amal qiluvchi xalqlar musiqasi va sanʼati haqida soʻz yuritiladi. Theodore Levin 28 The Maddoh Tradition of BadaksganBadaxshondagi maddohlik anʼanasi Yigirma sakkizinchi boʻlimda Badaxshonning Tojikistonga tegishli hududida yashovchi xalqlar orasidagi maddohlik anʼanaviy aytim yoʻli, xususan, maddohlik yordamida davolash hamda maddohlikda Pomir rubobi tutgan oʻrin haqida soʻz yuritiladi. Benjamin D. Koen 29 Qasoid-khoni in the Wakhan Valley of BadakhshanBadaxshonning Vahon vodiysidagi qasidaxonlar Yigirma toʻqqizinchi boʻlimda Badaxshondagi Vahon vodiysida xalqlar orasidagi qasidaxonlar haqida, xususan, qasida janri musiqasi, qasida ijro etiladigan diniy marosimlar, qasidaxonlarning musiqa asboblari, Pomirdagi ismoiliylar orasida Pomir rubobi tutgan oʻrin hamda qasidalarning diniy aspekti va tuzilishi haqida soʻz yuritiladi. Chorshanbe Goibnazarov 30 Falak: Spiritual Songs of the Mountain TajiksFalak: Togʻli tojiklarning diniy qoʻshiqlari Oʻttizinchi boʻlimda Tojikistonning janubi-sharqida va janubi-gʻarbida yashaydigan xalqlar orasidagi falak musiqa janri haqida, xususan, uning Koʻlob va Pomirdagi turlari, falak janridagi qoʻshiqlar ijro etiladigan marosimlar hamda zamonaviy falak ijrochilari haqida soʻz yuritiladi. Farogʻat AziziyPart III. Central Asian Music in the Age of GlobalizationIIII boʻlim. Globalizatsiya davrida Markaziy Osiyo musiqasi 31 Revitalizing Musical Traditions: The Aga Khan Music InitiativeMusiqiy anʼanalarni qayta jonlantirish: Ogʻa Xon Musiqa tashabbusi Oʻttiz birinchi bobda Markaziy Osiyo musiqasining globalizatsiya davridagi taqdiri, xususan, mintaqa musiqiy anʼanalarini qayta jonlantirishda hamda Markaziy Osiyo madaniyatini global miqyosda targʻib qilib kelayotgan Ogʻa Xon musiqa tashabbusi () haqida soʻz yuritiladi. Theodore Levin 32 Cultural Renewal in KyrgyzstanQirgʻizistonda madaniy tiklanish Oʻttiz ikkinchi bobda Qirgʻizistonda Sovet Ittifoqi parchalanib ketganidan keyin sodir boʻlgan madaniy tiklanish uch davrga boʻlib koʻrib chiqilgan. Bular 1990-yillar, 2000-yillar va 2010-yillardir. Bobda neotraditsionalist va post-neotraditsionalist sanʼatkorlar haqida soʻz yuritiladi. Raziya Sirdibayeva 33 Popular Music in UzbekistanOʻzbekistonda pop musiqa Oʻttiz uchinchi bobda Oʻzbekistonda Sovet Ittifoqi davrida va mustaqillik yillaridagi estrada musiqasi, estradaning Oʻzbekistonning turli hududlaridagi turlari hamda alternativ musiqa haqida soʻz yuritiladi. Bobda Botir Zokirov, „Yalla“ guruhi, Yulduz Usmonova, „Setora“ guruhi, Sevara Nazarxon hamda Mahmud Namozov va Nikita Makarenkoning rock guruhi tilga olingan. Kerstin Klenke 34 Innovation in TraditionAnʼanadan yangilik Oʻttiz toʻrtinchi bobda Oʻzbekistonda Sovet Ittifoqi parchalanib ketganidan keyin musiqa sanʼatida yuzaga kelgan eklektizm musiqasi, bastakor Dmitriy Yanov-Yanovskiy hamda teatr rejissori Ovlaquli Xoʻjaquli kabi ijodiy eksperimentalizm namoyondalari va ularning asarlari haqida soʻz yuritiladi. Aleksandr Jumayev 35 Tradition-Based Popular Music in Contemporary TajikistanHozirgi Tojikistonda anʼanaga asoslangan pop musiqa Oʻttiz beshinchi, yakuniy bobda mustaqil Tojikiston estradasi, xususan, uning xorij musiqasi va anʼanaviy musiqa taʼsirida shakllanishi hamda zamonaviy estrada ijrochilar haqida hikoya qilinadi. Federico Spinetti

 Kutib olinishi 
Kitob tanqidchilar va oʻquvchilar tomonidan yaxshi kutib olindi. Delaware universiteti professori Sunmin Yoon kitobni yuqori baholadi: „Bu kitob zamonaviy olimlar — ham markaziy osiyolik, ham xorijlik — yozgan tadqiqotlar bilan boyitilgan. Kitobning oʻziga xos jihatlaridan biri yoritilgan mavzularning ularni ham madaniy, ham musiqiy jihatdan oʻz boshidan kechirgan shaxslar tomonidan yozilganidir. ... Mahalliy olimlar va sanʼatkorlar kombinatsiyasi hamda mahalliy olimlar bilan yaqindan ishlagan xorijlik tadqiqotchilar orqali bu kitob bugunga qadar kamdan-kam yoritilgan ogʻzaki anʼana va udumlarni taqdim etadi.“

 Manbalar 

 Havolalar 
 Hamroh sayt 
 Kitob mundarijasi 

Turkum:Markaziy Osiyo boʻyicha kitoblar
Turkum:Tarix boʻyicha kitoblar
Turkum:Theodore Levin kitoblari