Hinokitiol

Hinokitiol (β-tuaplisin) — Kiparis oilasidagi daraxtlar yogʻochidan topilgan tabiiy monoterpenoiddir. Bu tropolonning hosilasi va tuyaplitsinlardan biridir. Hinokitiol ogʻizni parvarish qilish mahsulotlarida keng qoʻllanadi va keng spektrli antimikrobiyal va yalligʻlanishga qarshi faollikka ega. Bundan tashqari, Yaponiyada oziq-ovqat mahsulotlarini saqlashga yordam beruvchi oziq-ovqat qoʻshimchasi sifatida tasdiqlangan.

„Hinokitiol“ nomi 1936-yilda dastlab Tayvan xinokisidan ajratib olinganligi bilan bogʻliqdir. U yapon xinokilarida deyarli yoʻq boʻlib, anyi vaqtda mojjevelnik (archa) yogʻochida, xiba kedr (sadr) yogʻochi va gigant tuya yogʻochlarida yuqori kansentratsiyani oʻz ichiga oladi (yogʻoch massasining yadrosining oʻgʻirligi 0,04 % atrofida). Uni kedr (sadr) yogʻochidan erituvchi va ultratovush yordamida osongina olish mumkin.

Hinokitiol tizimli ravishda tropolon bilan bogʻliq boʻlib, unda izopropil oʻrinbosari yoʻqdir. Tropolonlar xelatlash agentlari (vositalari) sifatida tanilgan.

 Mikroblarga qarshi faolliklari 
Hinokitiol biologik faollikning keng doirasiga ega boʻlib, ularning aksariyati adabiyotlarda oʻrganilgan va tasvirlangan. Birinchi va eng yaxshi maʼlum boʻlgani, bu uning antibiotiklarga chidamliligidan qaramasdan koʻplab bakteriyalar va zamburugʻlarga qarshi hamda kuchli mikroblarga qarshi faollik koʻrsatishidir. Xususan, Hinokitiol Streptococcus pneumoniae, Streptococcus mutans va Staphylococcus Aureus, umumiy inson patogenlariga qarshi samaradorlikni namoyish etadi. Bundan tashqari, Hinokitiolning Chlamydia trachomatisga qarshi kamaytirish taʼsiriga ega ekanligi va mahalliy dori vositasi sifatida klinik jihatdan foydali boʻlishi mumkinligi isbotlangan. Keyinchalik tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, Hinokitiol shuningdek, rinovirus, koksaki virusi va mengovirus virusini oʻz ichiga olgan bir nechta inson viruslariga qarshi sink (rux) birikmasi bilan birgalikda ishlatilganda antiviral faollikni namoyish etadi.

 Antiviral faollik 
Soʻnggi yillarda oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, Hinokitiol odamning turli viruslariga, shu jumladan rinovirus, koksakskievirus va mengovirusga qarshi rux aralashmasi bilan birgalikda ishlatilganda antiviral taʼsir koʻrsatadi. Virusli infektsiyalarni davolash katta iqtisodiy foyda keltirishi mumkin va Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti kabi global institutlar uchun katta ahamiyatga ega boʻlishi kerak. Virusli qayta ishlash cheklash poliproteini, Hinokitiol inhibe Virusli koʻpayish — Hinokitiol bir chunki Biroq, bu qobiliyati, ikki, qimmatbaho metall ionlarining mavjudligi bogʻliq tuzining uning. Sinkning Hinokitiol bilan birgalikda mavjudligi ushbu variantlarni qoʻllab-quvvatlaydi va quyida muhokama qilinadi.

 Boshqa faolliklari 
Keng spektrli antimikrobiyal faoliyatdan tashqari, Hinokitiol in vitro hujayra tadqiqotlari va in vivo jonli hayvonlarni tadqiq qilishda tasvirlangan yalligʻlanishga qarshi va antikanser faoliyatga ega. Kinokitiol TNF-a va NF-kB kabi asosiy belgilar va yalligʻlanish yoʻllarini kamaytiradi. Surunkali yalligʻlanish yoki autoimmun sharoitlarda davolash uchun uning salohiyati ham oʻrganilmoqda. Aniqlandiki, Hinokitiol bir necha maʼlum saraton hujayralariga sitotoksik taʼsir koʻrsatadi, bu esa autofagik jarayonlarga olib keladi.

 Koronavirus tadqiqotlari 
Hinokitiolning viruslarga qarshi taʼsiri uning sink (rux) ionofori taʼsiridan kelib chiqadi. Hinokitiol RNK viruslarining replikatsiya mexanizmini kamaytiruvchi va buning oqibatida, virus replikatsiyasini kamaytiruvchi hujayralarga sink (rux) ionlari oqimini taʼminlaydi.  Maʼlum boʻlgan RNK viruslariga inson grippi virusi, SARS va yangi paydo boʻlgan koronavirus kiradi. Tadqiqot yangi paydo boʻlgan koronavirus bilan juda koʻp oʻxshash boʻlgan yana bir koronavirus boʻlgan SARS ning replikatsiyasini inhibe qilishda sink ionofor bilan sink (rux) ionlarining samaradorligini tasdiqladi. Sink (rux) ionlari virusning hujayralar ichidagi replikatsiyasini sezilarli darajada kamaytirishi mumkinligi aniqlandi va faolligi sink oqimiga bogʻliq ekanligi isbotlandi. Ushbu tadqiqot sink (rux) ionafor pirition bilan amalga oshirildi, uning ishlashi Hinokitiolning ishlashiga juda oʻxshashdir.

Hujayra kulturalarida hinokitiol inson rinovirusi, koksakskievirus va mengovirusning koʻpayishini inhibe qiladi. Hinokitiol pikornavirusning koʻpayishini inhibe qiladigan virusli polipoteinlarni qayta ishlashga xalaqit beradi. Hinokitiol pikornaviruslarning replikatsiyasini virusli polipoteinlarni qayta ishlashini susaytiradi va hinokitiolning antiviral faolligi sink ionlarining mavjudligiga bogʻliq.

 Temir ionofori 
Hinokitiol kemiruvchilarda gemoglobin ishlab chiqarishni tiklash uchun koʻrsatildi. Hinokitiol hujayra ichidagi temir darajasini oshirib, temirni hujayralarga yoʻnaltirish uchun temir ionofori vazifasini bajaradi. Odamlarda temirning taxminan 70 % qizil qon hujayralari va xususan gemoglobin oqsili tarkibida boʻladi. Temir deyarli barcha tirik organizmlar uchun juda muhimdir va kislorod transport tizimi, deoksiribonuklein kislotasi (DNK) sintezi va elektron transport va temir tanqisligi kabi bir nechta anatomik funktsiyalarning muhim elementi anemiya kabi qon kasalliklariga olib kelishi mumkin, bu ham jismoniy, ham aqliy ishlashga sezilarli darajada zarar yetkazishi mumkin.

 Rux sinergizmi 
Hinokitiol sink ionoforidir va bu qobiliyat viruslarning replikatsiyasini kamaytiradi. Qisqacha aytganda, sink (rux) ionofori kabi, Hinokitiol molekulalarni hujayralarga plazma membranasi yoki hujayra ichidagi membrana orqali tashishda yordam beradi va shu bilan belgilangan molekulaning hujayra ichidagi kontsentratsiyasini oshiradi. Binobarin, sink (rux)ning antivirus xususiyatlarini Hinokitiol bilan birgalikda qoʻllash orqali sinkning yemilishini tezlashtirish mumkin.

 Saraton tadqiqotlari 
Hujayra madaniyati va hayvon tadqiqotlarida kinokitiolning metatezni kamaytirganligi  va saraton hujayralariga antiproliferativ taʼsir koʻrsatganligi koʻrsatildi.

 Sink (rux) yetishmasligi 
Sink (rux) yetishmovchiligi baʼzi saraton hujayralarida namoyon boʻldi va optimal hujayra ichidagi sink (rux) darajasini qaytarish oʻsimta oʻsishini bostirishga olib kelishi mumkin. Hinokitiol hujjatlashtirilgan sink ruh ionoforidir, ammo hozirgi vaqtda Hinokitiol va sink (rux)ni yetkazib berish usullarining samarali kontsentratsiyasini aniqlash uchun qoʻshimcha tadqiqotlar talab etiladi.

 „Melanoma oʻsishi va eksperimental metastaz oziq-ovqat rux taʼsiri…“ 
 „Rux parhez taqchilligi qiziloʻngach saratoni rivojlanishini oziqlantirib, alohida yalligʻlanish belgisini sabablari…“ 
 Sarum sink darajasi va oʻpka saratoni oʻrtasidagi bogʻliqlik: kuzatish ishlarining meta-tahlillari…"
 „Rux tanqisligi bilan bogʻliq microRNAs s va qiziloʻngach saratoni oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrganish taraqqiyot…“

 Hinokitiolni oʻz ichiga olgan mahsulotlar 
Hinokitiol kosmetika, tish pastasi, ogʻiz spreyi, quyosh kremi va soch oʻsishi mahsulotlarini oʻz ichiga olgan bir qator isteʼmol mahsulotlarida keng qoʻllanadi. Hinokitiol isteʼmol mahsulotlarini sotishda yetakchi brendlardan biri Hinoki Clinical hisoblanadi. Hinoki Clinical (1956) 1955da birinchi „kinokitiolni sanoat ishlab chiqarish“boshlanganidan koʻp oʻtmay tashkil etilgan. Boshqa bir brend, yaʼni „Relief Life“, Hinokitiolni oʻz ichiga olgan „Dental Series“ tish pastasida milliondan ortiq sotuvlar bilan faxrlanadi. Boshqa mashhur kinokitiol mahsulotlari ishlab chiqaruvchilari orasida Otsuka Pharmaceuticals, Kobayashi Pharmaceuticals, Taisho Pharmaceuticals, SS Pharmaceuticals mavjud. Osiyodan tashqari, Swanson Vitamins ® kabi kompaniyalar AQSh va Avstraliya  kabi bozorlarda antioksidant zardob va boshqa harakatlarda isteʼmol mahsulotlarida Hinokitioldan foydalanishni boshlaydilar. 2006-yilda Hinokitiol Kanadadagi moddalarning milliy roʻyxatiga koʻra suv organizmlari uchun beqaror, bioakkumulyatsiyalanmagan va toksik boʻlmagan deb tasniflangan.

Ekologik ishchi guruhi (EWG), Amerika faollar guruhi, sahifani Hinokitiol tarkibiga bagʻishladi, bu „allergiya va immunotoksiklik“, „saraton“ va „rivojlanish va reproduktiv toksiklik“ kabi sohalarda „past xavfli“ ekanligini koʻrsatib, Hinokitiolga 1-2 bahosini berdi. Propilparaben (Hinokitiolni baholashdan farqli oʻlaroq) turli xil ogʻiz yuvish vositalarida hali ham sotiladigan tarkibiy qism katta toksiklik va xavfli muammolarni keltirib chiqaradi. Propilparaben Yevropa gormonlarni buzish komissiyasi tomonidan boshqa muammolar qatorida insonning endokrin buzuvchisi sifatida eʼtirof etildi va uni EWG veb-saytida 4-6 bal darajasida qoldirildi.

 Dr ZinX 
2020-yil 2-aprelda Avstraliyaning Advance Nanotek rux oksidi ishlab chiqaruvchi korxonasi muhim tarkibiy qismi sifatida oʻz ichiga olgan Hinokitiolni turli ogʻiz parvarishlash mahsulotlari, shu jumladan, virusga qarshi tarkibi uchun AstiVita Limited bilan qoʻshma patent ariza topshirdi. Ushbu yangi ixtironi oʻz ichiga olgan brend doktor ZinX deb ataladi va ehtimol 2020-yilda sink(rux) + Hinokitiolning kombinatsiyasini chiqaradi. Doktor ZinX 2020-yil 18-mayda „tibbiy sohadagi virusli faollikni baholash uchun miqdordagi suspenziya sinovi“ natijalarini eʼlon qildi. Natijada surrogat mushuk koronavirusi COVID-19ga qarshi 5 daqiqa davomida „3,25 log“ (99,9 %) toza konsentratsiyaga kamaygan. Sink (rux) tananing ajralmas oziq-ovqat mahsuloti va mikroelementidir. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti hisob-kitoblariga koʻra, aholining 17,3 % sink (rux) isteʼmoli kam. 

 Tarix 

 Kashf etilishi 
Hinokitiol — 1936-yilda Tetsuo Nozoe tomonidan Tayvan kiparisi efir moyidan doktor kashf etilgan. Tabiatda mavjud emasligi aytilgan geptagonal molekulyar tuzilishga ega boʻlgan bu birikmaning kashf etilishi global miqyosda kimyo tarixida katta yutuq sifatida eʼtirof etildi.

 Nozoe Tetsuo 
Nozoe Tetsuo 16-may 1902-yil Yaponiya Sendai shahrida tugʻilgan. U 21 yoshida Tohoku Imperial universitetining kimyo fakultetiga oʻqishga kirdi.1926-yil mart oyida universitetni tugatgach, Nozoe ilmiy xodim boʻlib qoldi. Lekin tez orada Sendai shahrini tark etdi va 1926-yil iyun oyining oxirida Formoz (hozirgi Tayvan nomi bilan tanilgan) ga koʻchib oʻtdi.

Nozoening asosiy ilmiy manfaatlari tabiiy mahsulotlarni, ayniqsa Formozda mavjud boʻlganlarini oʻrganish bilan bogʻliq. Nozoening Formozdagi hujjatlashtirilgan ishi togʻli hududlarda oʻsadigan mahalliy ignabargli tosh Tayvanxinokaning kimyoviy tarkibiy qismlari bilan bogʻliq. Nozoe bu turning tarkibiy qismlaridan yangi birikma, Hinokitiolni aniqladi va bu haqda birinchi marta 1936-yilda Yaponiyaning kimyoviy jamiyati byulletenining maxsus sonida maʼlum qildi.

1950-yil noyabr oyida London kimyoviy jamiyati tomonidan „Tropolon va ittifoqdosh birikmalar“ simpoziumi tashkil etilganda, Nozoe-ning hinokitiol boʻyicha faoliyati tropolon kimyosining kashshof hissasi sifatida tilga olinadi va shu bilan Nozoe tadqiqotlari Gʻarbda tan olinishiga yordam beradi. Nozoe 1951-yilda J.W. tufayli hinokitiol va uning hosilalarini tabiatda nashr etishga muvaffaq boʻldi. Kuk, simpozium raisi. Tayvanda tabiiy mahsulotlarni tadqiq qilish bilan boshlangan va 1950 va 60-yillarda Yaponiyada toʻliq ishlab chiqilgan Nozoe ishi organik kimyoning yangi sohasini, yaʼni benzenoid boʻlmagan aromatik birikmalar kimyosini joriy qildi. Uning ishi Yaponiyada yaxshi qabul qilindi va shu sababli Nozoe 1958-yilda 56 yoshida tadqiqotchilar va rassomlarga qoʻshgan hissasi uchun eng yuqori sharaf boʻlgan Madaniyat ordeni bilan taqdirlandi.

 Istiqbolli Kelajak 
2000-yillardan boshlab (xususan Chlamydia trachomatis bakteriyasini kamaytirish uchun) tadqiqotchilar Hinokitiolni farmatsevtika sifatida qadrlashlari mumkinligini tan olishdi.

Kimyogar Martin Burke va Urbana-Champaigndagi Illinoys universitetidagi hamkasblar Hinokitiolning muhim tibbiy maqsadlarini aniqladilar. Burkning maqsadi temirni hayvonlar tomonidan muntazam ravishda olib oʻtishni yengish edi. Bir nechta oqsil etishmasligi hujayralardagi temir tanqisligiga (anemiya) yoki teskari taʼsir — gemoxromatozga olib kelishi mumkin edi. Genropatiyasi pasaygan xamirturush kultivatsiyasidan surrogat sifatida foydalanib, tadqiqotchilar temir transporti va shuning uchun hujayra oʻsishi belgilari uchun kichik biomolekulalar kutubxonasini tekshirdilar. Hinokitiol hujayralarning funksionalligini tiklaydigan vosita sifatida paydo boʻldi. Jamoa tomonidan olib borilgan keyingi ishlarda Hinokitiol hujayra temirini tiklaydigan yoki kamaytiradigan mexanizm yaratildi. Keyin ular tadqiqotlarini sutemizuvchilarga oʻtkazishdi va kemiruvchilar „temir oqsillari“ etishmasligi uchun Hinokitiol olganlarida, ichakdagi temirning soʻrilishini tikladilar. Zebra baligʻidagi shunga oʻxshash tadqiqotda molekula gemoglobin ishlab chiqarishni tikladi. Burke ishiga berilgan sharh „Temir odam molekulasi“ deb nom oldi. Bu toʻgʻri va oʻrinli edi, chunki Nozoe kashfiyotchisining ismi ingliz tiliga „Temir odam“ deb tarjima qilinishi mumkin.

Hinokitiolni ogʻiz orqali yuborish sohasida ham muhim tadqiqotlar olib borilgan, chunki hinokitiol asosidagi ogʻiz mahsulotlariga talab ortib borgan. Yaponiyadagi 8 ta turli institutlar bilan birgalikda olib borilgan shunday tadqiqotlar: „Hinokitiolning antitakteriyaga chidamli va ular uchun sezgir boʻlgan patogen bakteriyalarga nisbatan ogʻiz boʻshligʻi va yuqori nafas yoʻllarida ustunlik qiladi“, degan xulosaga keldi. „Hinokitiol turli xil patogen bakteriyalarga qarshi antibakterial taʼsir koʻrsatadi va inson epitelial hujayralariga nisbatan past sitotoksiklikka ega“.

 Tegishli tadqiqotlar 

 „Zn2 + koronavirus va arterivirus RNK polimeraza faolligini kamaytiradi in vitro va rux ionoforalari bu viruslarning hujayra madaniyatidagi replikatsiyasini toʻsadi…“ 
 „Pikornavirus infeksiyalariga qarshi rux Ionoforalari Pirition va Hinokitiolning Antiviral faolligi…“
 „Erta tashxis tomoq yuvish va soʻlak SARS bogʻliq koronavirus aniqlash…“
 „Ogʻiz shilliq qavatining epitelial hujayralari haqida 2019-nCoV ACE2 retseptorlari yuqori ifodasi…“
 „Antiviral Dori…“
 „Antiviral vosita va tomoqdan tayyorlangan shakarlama(ledinitsa)lar, tomoq chayish va ogʻiz yuvish vositasi …“
 „Antibakterial va antifungal faoliyat usuli, yuqumli kasalliklarning terapevtik usuli va kosmetika vositalarini konservalash usuli…“
 „Sinokitiolning sichqonlardagi eksperimental ligaturaga bogʻliq periodontitda periodontal suyak yoʻqolishiga qarshi himoya taʼsiri…“
 „Yangi antidiyabetik rux (II) — ZN (O4) muvofiqlashtirish rejimiga ega boʻlgan Hinokitiol (β-Tucaplicin) kompleksi …“
 „[Zn(hkt)2] (sink & Hinokitiol) insulin qarshiligini amelioratsiyalash yoʻli bilan periferik organlarga asosiy taʼsirni kuchaytirilishi…“

 Adabiyotlar