Eroniy taqvim

Eroniy taqvim yoki Quyoshli hijra () — astronomik quyoshli taqvim (kalendar). Rasmiy taqvim sifatida Eron va Afgʻonistonda qoʻllanadi. Ushbu taqvim mashhur fors faylasufi, matematiki, astronomi va shoiri Umar Xayyom ishtirokida tuzilgan boʻlib, hozirgi vaqtga qadar bir necha marotaba aniqlashtirilgan. Taqvim hijradan yilboshi sifatida andoza olgan boʻlib, biroq klassik islomiy taqvimdan farqli oʻlaroq quyoshli (yoki tropik) yil bilan butunlay toʻgʻri keladi. Shu sababli eroniy taqvim oylari islomiy taqvimdan farqlanib, faqat yilning oʻsha-oʻsha oylariga toʻgʻri keladi. Eroniy taqvimning boshlanishi, kun va tunning tenglashishi kuni — yaʼni Navroʻz bayramidan (21-mart) boshlanadi.

 Tarixi 
 Qadimgi fors taqvimi 
Qadimiy forslar taqvimida, xuddi qadimgi hind taqvimi kabi oltita fasl mavjud boʻlib, har bir fasl qariyb ikki oyga toʻgʻri kelgan. Qadmigi forslar madaniyati Mesopotamiya madaniyati bilan kesishgan davrdan boshlab, ikki madaniyat taqvimi qariyb bir xil koʻrinishga kelgan. Ushbu taqvimda yil kun va tun birlashishi kunida boshlanib, 12 oydan iborat boʻlgan. Har bir oy 29 yoki 30 kunni tashkil etgan. Umumiy hisobda bir yil ushbu taqvimda 354 kundan iborat boʻlgan. Tropik yil bilan farq oʻrnini bosish uchun har olti yilda oʻn uchinchi oy qoʻshilganS. H. Taqizadeh: Old Iranian Calendars.

 Zardushtiy taqvim 

  Avesta tilidagi yazata nomi
  Maʼnosi
  Oʻrtafors tilidagi nomi
  Zamonaviy fors tilidagi nomi Original Transkripsiya 1 Frawašinąm Fravashi (Ilk tanlov) Frawardīn فروردین Farvardīn 2 Ašahe Vahištahe Asha Vahishta(Eng yaxshi haqiqat) Ardwahišt اردیبهشت Ordībehešt 3 Haurvatātō Haurvatat (Yaxlitlik) Xordād خرداد Xordād 4 Tištryehe Tishtriya (Sirius yulduzi) Tīr تیر Tīr 5 Amərətatātō Ameretat (Oʻlmaslik) Amurdād مرداد Mordād 6 Xšaθrahe Wairyehe Xshatra Vairya(Xohish hukmdorligi) Šahrewar شهریور Šahrīvar 7 Miθrahe Mitra (Kelishuv) Mihr مهر Mehr 8 Apąm Apam (Suvlar) Ābān آبان Ābān 9 Āθrō Aur (Olov) Ādur آذر Āzar 10 Daθušō Dausho(Yarativchi, yaʼni Axura Mazda) Day دی Dey 11 Waŋhə̄uš Manaŋhō Voxu Mana(Yaxshi niyat) Wahman بهمن Bahman 12 Spəntayā̊ Ārmatōiš Spenta Armaiti(Muqaddaslik) Spandarmad اسفند Esfand

 Jaloliy taqvimi 
Saljuqiylar sulolasidan (1038–1194) chiqqan va Jaloliddin Malikshoh I (1055-1092) nomi bilan mashhur podshoh. 1072–1092 yillari hukmronlik qilgan. Uning davrida Isfahondagi rasadxonada Umar Xayyom va zamonasining boshqa buyuk olimlari tomonidan tuzilgan taqvim. Ushbu taqvim Jaloliddin Malikshoh laqabiga atab, Jaloliy taqvimi deb yuritilgan. 

 Xoniy taqvimi 

 Oʻn ikki yilli hayvonot yillari 
XIII-asrda Yaqin Sharq Moʻgʻullar istilosi tufayli ularga boʻysundirilgan edi. Moʻgʻullarning ushbu istilosi natijasida ular tomonidan Yaqin Sharqqa qadimiy Xitoy madaniyatidagi oʻn ikki yillik hayvonot yillari kirib keldi. Ushbu taqvimdagi yillarda har bir yil muayyan hayvonga bagʻishlangan edi. Moʻgʻullar keltirgan yangilik Yaqin Sharqda darrov ommaboplikni qoʻlga kiritmadi, ammo keyinroq oʻsha yerdagi xalqlarning taqvimiga kirib bordi va ushbu taqvimlarning ajralmas qismiga aylandi. Aynan oʻsha paytlarda islomiy taqvimda ushbu oʻn ikki yillik hayvonot yillari kirib borishga ulgurgan edi.

Oʻn ikki yilni quyidagi oʻn ikki hayvon tasvirlar edi: sichqon, buqa, yoʻlbars, quyon, ajdar, ilon, ot, echki yoki qoʻy, maymun, xoʻroz, it, qobon (toʻngʻiz) yoki choʻchqa.

 Zamonaviy taqvim 
 XX-asr boshidagi islohotlar 

 Eronda 
 Afgʻonistonda 
1922-yilda Afgʻonistonda Erondagi islohotlar qabul qilinadi va ushbu taqmiv Afgʻoniston hududida rasmiy taqvim deb eʼlon qilinadi. Bundan oldin ushbu mamlakatda oyli hijriy taqvim ishlatilib kelinar edi. Oylar nomlari sifatida esa burjlar nomlari ishlatilgan. Yangi taqvimda oylar nomlari Afgʻonistonning ikki davlat tillaridan biri — dariy tilida xuddi Erondagi fors tilidagidek nomlanadi. Afgʻonistondagi yana bir davlat tili — pushtu tilida esa oylar nomlari fors tilidan oʻgirilgan.

 Zamonaviy taqvim oylari nomlari 
   Kunlar soni 
  Erondagi fors tilida
  Kurd tilida
  Afgʻonistondagi dariy tilida
  Afgʻonistondagi pushtu tilida
  Grigorian taqvim bilan tutashishi(kabisa yillarisiz) XFA Original Oʻzbek tilida Lotin yozuvida Arab yozuvida XFA Original XFA Original 1 31  فروردین Forvardin Xakelêwe خاکەلێوە  حمل  ورى 21-mart — 20-aprel 2 31  اردیبهشت Ordibehesht Gullan (Banemer) گوڵان  ثور  غویى 21-aprel — 21-may 3 31  خرداد Hurdod Cozerdan جۆزەردان  جوزا  غبرګولى 22-may — 21-iyun 4 31  تیر Tir Pûşper پووشپەڕ  سرطان  چنګاښ 22-iyun — 22-iyul 5 31  مرداد Murdod Gelawêj گەلاوێژ  اسد  زمرى 23-iyul — 22-avgust 6 31  شهریور Shahrivor Xermanan خەرمانان  سنبله  وږى 23-avgust — 22-sentyabr 7 30  مهر Mehr Rezber ڕەزبەر  میزان  تله 23-sentyabr — 22-oktyabr 8 30  آبان Abon Xezellwer (Gelarêzan) گەڵاڕێزان  عقرب  لړم 23-oktyabr — 21-noyabr 9 30  آذر Azar Sermawez سەرماوەز  قوس  لیندۍ 22-noyabr — 21-dekabr 10 30  دی Dey Befranbar بەفرانبار  جدی  مرغومى 22-dekabr — 20-yanvar 11 30  بهمن Bahman Rêbendan ڕێبەندان  دلو  سلواغه 21-yanvar — 19-fevral 12 29/30  اسفند Esfand Reşeme ڕەشەمە  حوت  كب 20-fevral — 20-mart

 Fasllar 
Eroniy taqvimda yil anʼanaviy toʻrt faslga boʻlinadi. Oʻz navbatida, har bir fasl uch oydan tashkil topadi.
 Bahor ( [bæhɒr],  [psarʼlai]): farvardin (mart), ordibehesht (aprel), xordod (may);
 Yoz ( [tɒbestɒn],  ['dobai]): tir (iyun), murdod (iyul), shahrivor (avgust);
 Kuz ( [pɒjiz],  ['mənai]): mehr (sentyabr), abon (oktyabr), azor (noyabr);
 Qish ( [zemestɒn],  ['ʒəmai]): dey (dekabr), bahman (yanvar), esfand (fevral).

 Hafta kunlari 
Eroniy taqvimda hafta shanba kunida boshlanib juma kunida tugaydi. Juma rasmiy dam olish kuni deb eʼlon qilingan.
 Shanba — () Shanbe;
 Yakshanba — () Yakshambe;
 Dushaunba — () Dushanbe;
 Seshanba —  () Seshanbe;
 Chorshanba — () Chorshanbe;
 Payshanba — () Panjshanbe;
 Juma — () Juma, baʼzida Odina ().
Hafta kunlarining nomlanishi yakshanbadan boshlab to payshanbagacha shanba soʻziga qoʻshimcha son nomi (fors tilida) qoʻshiladi va shu tariqa ushbu kunlar nomlari kelib chiqadi. Masalan: yakshanba — «birshanba», dushanba — «ikkishanba», seshanba — «uchshanba». Juma kuni nomlanishi esa arab tilidan kelib chiqgan boʻlib — majlis (musulmonlardagi anʼanaviy juma namozi nazarda tutiladi) degan maʼnoni bildiradi.

 Grigorian taqvim bilan tutashishi 
Yulduzcha bilan Navroʻzning 20-mart kuni kelishi koʻrsatilgan.
 Grigorian yil  Eroniy taqvim va quyoshli hijra yili 1999—2000  1378 2000—2001  1379* 2001—2002  1380 2002—2003  1381 2003—2004  1382 2004—2005  1383* 2005—2006  1384 2006—2007  1385 2007—2008  1386 2008—2009  1387* 2009—2010  1388 2010—2011  1389 2011—2012  1390 2012—2013  1391* 2013—2014  1392 2014—2015  1393 2015—2016  1394 2016—2017  1395* 2017—2018  1396 2018—2019  1397 2019—2020  1398 2020—2021  1399* 2021—2022  1400

 Manbalar 

 Havolalar 

Turkum:Eron tarixi
Turkum:Afgʻoniston
Turkum:Eron milliy ramzlari
Turkum:Taqvimlar
Turkum:Eron madaniyati