Zaqatala tumani

Zaqatala tumani(ozarb. Zaqatala rayonu) — Ozarbayjon Respublikasıdagi maʼmuriy mintaqalardan biri. Uning markazi Zaqatala shahridir.

 Tarixi 
Zaqatala maʼmuriy rayoni 1930-yil 8-avgustda tashkil etilgan.

 Geografik mavqei 
Zaqatala rayoni Ozarbayjon Respublikasining  shimoliy-gʻarbida, poytaxt Baku shahridan 430 km masofada, Buyuk Kavkaz togʻlarining janibiy etaklarida, Qur’a-Ayrichay vodiysida joylashgan.
Rayon ekoturizm uchun qulay yerda joylashgan. Uning tabiyati ajoyib. Bu yerda 1839-yilda tashkil etilgan (maydoni 23800 gektar) Zaqatala Davlat Qoʻriqxonasi, Zaqatala sharsharasi, Xalaxi koʻli, Malarasa oʻtish yoli, qolaversa davlat ahamiyatiga molik  108 ta  tarixiy-madaniy obidalari bor. Shuningdek Mosul qishlogʻi hududida  19-asrda qurilgan  minora bu rayonning eng goʻzal meʼmoriy obidalaridan biri sanaladi. Uning maketi Zaqatala rayonining Tarix muzeyida saqlanadi. Qayd etish lozimki, Mosul qishlogʻida yashagan aholining   100 foizi ingiloylar boʻlgan . Ulardan  Mamrux qishlogʻi hududidagi II-IV asrlarga oid alban obidasi, V-VII asrlarga oid Zaqatala devori, Jar qishlogʻidagi XVI asrga oid Jinkoʻzqal’a, 1830-yilda qurilgan Zaqatala qal’ası va boshqalar saqlanib qolganini aytib oʻtish lozim. Zaqatala rayoni Buyuk Kavkaz  togʻlari etagida Ozarbayjonning shimoli-gʻarbida joylashgan. Rayon shimoli-sharqdan Rossiya Federasiyasınıng Dogʻıston Respublikası , gʻarbdan Balakan rayoni, sharqdan esa Qax rayoni bilan chegaradoshdir. Rayonning shimoli-sharq tomoni togʻli, janub va janubi-garbiy qismi tekisliklardan iborat. Rayondagi eng baland nuqta Quton togʻidir (3648 m). Tekislik qismida yumshoq, togʻli qismida sovuq iqlim hukmronlik qiladi. Yanvar oyida oʻrtacha  harorat tekislikda −1 °C, togʻlarda −10 °C, iyul oyida esa  +24 °C va +5 °C ni tashkil etadi. Bu yerda yiliga 600–1600 mm yogʻingarchilik tushadi. Rayon hududining yarmini togʻlar egallagan boʻlsa, yarmi oʻrmonlar bilan qoplangan. Zaqatala — koʻpmillatli rayondir. Bu yerda asosan ozarbayjonliklar, saxurlar, avarlar, ingiloylar, ruslar va boshqa millatga mansub kishilar istiqomat qiladi. Rayon hududida juda koʻp  tarixiy va madaniyət obidalari bor. Markazi Zaqatala shahridir. Shahar dengiz sathidan 535 metr balandlikda, Ozarbayjon Respublikasıning poytaxtı Baku shahridan 445 km uzoqlikda, Tala daryosining sohilida, Yevlax-Balakan shossesi oʻtadigan yoʻlda joylashgan.

 Relefi 
Rayon hududi asosan togʻlik va tekisliklardan iborat.

 Tabiati 
Zaqatala hududining taxminan yarmini oʻrmonlar tashkil etadi. Rayonning relefi togʻ va tekisliklardan iborat. Rayonda oʻrmonlar koʻp, lekin ularning asosiy qismi togʻ va togʻoldi hududlarda joylashgan. Oʻrmonlar qimmatbaho daraxtlarga boy. Bu yerda - kashtan,   yongʻoq, dub, grab, qayragʻoch va boshqa qimmatbaho daraxtlar koʻp.  Faunasi, yaʼni hayvonot dunyosi ham xilma-xil. Togʻ va oʻrmonlarida   bugʻu, togʻ echkisi, toʻngʻiz, ayıq, boʻri, quyon va boshqa jonivorlar uchraydi. Shuningdek turli qushlarni ham uchratish mumkin. Bu yerda qirgʻovul, kaklik, togʻ lochini, kalxat,   olaqargʻa va  bulbul singari qushlarni uchratish mimkin.1929-yilda bu yerda, Bosh Kavkaz togʻlarining janubiy yonbagʻirlarida Zaqatala Davlat Q’oʻriqxonasi tashkil etilgan.

 İqlimi 
Iqlimi moʻtadil  subtropik.  Havo harorati togʻlarda sovuq, tekisliklarda esa issiqni tashkil etadi.

 Aholisi 
Rayon hududi 1 shahar, 2 shaharcha, 59 qishloqdan tarkib topgan. Uning markazi boʻlmish  Zaqatala shahrida 20600 nafar aholi istiqomat qiladi. 1830-yilda bu yerda Zaqatala qal’ası qurilgan boʻlsa,  1840-yildan esa Zaqatala shahar maqomini olgan. Maydoni 1348 kv. km. 2012-yil  1-yanvar holati boʻyicha taxminan 121.394[3] nafar aholi yashaydi. Ularning asosiy qismini ozarbayjonliklar tashkil etadi. Shuningdek rayonda ozarbayjonliklardan tashqari 20 dan ortiq millat va elatlar (rus, ukrayin, gruzin, lak, avar, saxur, udin, ingiloy, lezgi, tatar, yahudiy, turk, yunon, osetin va boshqalar) istiqomat qiladi.

Zaqatala rayoni, RİHB İjro namoyandalari va shahar oʻz-oʻzini boshqarish organlari tomonidan idora qilinadi. Rayonda 29 ijro va 31 nafar oʻz-oʻzini boshqarish organi xodimlari faoliyat  koʻrsatadi..
Aholining umumiy soni — 121 394. Qishloqlar soni — 59. Shaharchalar soni — 2 ta.  Oʻrta taʼlim muassalarining soni — 71 ta. Maktabgacha taʼlim muassasalarining soni — 39 ta. Umumtaʼlim maktablarining soni — 67.  Texniki, oʻrta-maxsus va  kasbga yoʻnaltirilgan maktablarning soni — 4 ta. Oliy taʼlim muassasalarining soni — 2 ta. Shifoxona va tibbiyot muassasalarining soni — 10 ta. Madaniyat markazlari soni — 143.

+Zaqatala rayoni aholisining milliy tarkibi Etnik guruhlar1939 r/o.Ethno-Caucasus, Etnodemografiya Kavkaza :Zakatal’skiy rayon (perepis' 1939 goda)1959 r/o.Ethno-Caucasus, Etnodemografiya Kavkaza :Zakatal’skiy rayon (perepis' 1959 goda)1970 r/o.Ethno-Caucasus, Etnodemografiya Kavkaza :Zakatal’skiy rayon (perepis' 1970 goda)1979 r/o.Ethno-Caucasus, Etnodemografiya Kavkaza :Zakatal’skiy rayon (perepis' 1979 goda) 1999 r/o.Population statistics of Eastern Europe :Azerbaijan Republic population and housing census of 1999 2009 r/o.Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi :Zaqatala rayonu Population statistics of Eastern Europe :Azerbaijan Republic population and housing census of 2009 2012 r/t.Zaqatala Rayon İcra Hakimiyyəti :ƏhalisiJami45 85447 77669 27079 627107 240118 228121 394ozarbayjon21 71229 78542 03449 07163 81180 47681 474avar9 9588 87815 24017 59225 83525 57826 402saxur6 021**2 6035 6977 72813 11411 20312 788turk…………303303320rus3 7542 2291 661*1 213*404233210gruzin2791781 7852243 0755927lezgin1 6852 1371 0142 2183135071ukrayin268…**50…7tatar……5956321115arman1 4591 2341 0388841……kurd141179……50yahudiy2923138………olmon49………………tolısh181…………8udin**…35………Boshqa169771962230331522

Eslatma: *- Ukrayın va Ruslar bilan birgalikda /**- Saxurlar va boshqar Dogʻıston xalqları /r.o.- roʻyxatga olish. /r.t.- 2009 yilgi roʻyxatga olish natijalari asosidagi rasmiy taxmin.

 Taniqli shaxslari 
 Shax Ahmad Afandi — ijtimoiy va din xodimi.
 Bolakishii bey Arablinskiy — Chor Rossiyasining generalı.
 Arslan bey Qardashov — 1918 yil 28 mayda Ozarbayjonning mustaqilligini eʼlon qilgan Milliy Shoʻroviy Kengash aʼzolaridan biri.
 Orif Hojılı — Mustaqillik Aktini imzo etgan millat vakili, Tenglik Partiyası Markazi İjro aparatınıng raisi.
 Foiq İsfandiyor oʻgli Amirov — Ozarbayjonning Milliy Qahramonı.
 Notiq Bashir oʻgʻli Mammadov — Ozarbayjonning Milliy Qahramonı.

 İqtisodiyoti 
Rayon iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi asosiy oʻrinni egallaydi.  Don (ayniqsa makkajoʻxori), tamaki, mevachilik (yongʻoq), sabzavot mahsulotlarini yetishtirish yetakchi hisoblanadi. Rayonda oziq-ovqat mahsulotlari kombinatı, yongʻoq tozalovchi, tamaki mahsulotlari yetishtiruvchi, efir-moy zavodları, tikish va mebel fabrikalari faoliyat koʻrsatadi. Rayon keng turizm imkoniyatlariga ega.

 Madaniyat, taʼlim va tibbiyot muassasalari 
Rayonda 48 oʻrta, 14 asosiy, 4 boshlangʻich maktab, 1 gumanitar fanlar gimnaziyası, 39 maktabgacha tarbiya muassasasi, 6 ixtiyoriy maktab muassasasi, BETMning Zagatala filiali, 2 oliy  maktabining (oʻqituvchilar institutu va islom universiteti) filialı, 1 kollej, 1 kasbiy-texnika maktabi, 81 kutubxona, 36 klub, 27 madaniyat uyi, 1 xalq teatrı, tarix-madaniyat qoʻriqxonasi, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi, 1 musiqa maktabi, yosh bolalar sport maktabi, shaxmat maktabi, bolalar ijodiyot markazi,  10 shifoxona, 21 qishloq vrachlik  ambulatoriyası, 26 feldsher stantsiyalari, 23 masjid, 1 mehmonxona, 4 motel faoliyat koʻrsatadi.
Iqtisodiyotining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil etishini yuqorida aytib oʻtdik. Rayonda mebel, tikuvchilik, qurilish materialları, oziq-ovqat, yengil sanoatni rivojlantirish uchun katta salohiyat va imkoniyatlar  mavjud.

 Moddiy-madaniy merosi 
Zaqatala rayoni hududida  Ozarbayjon Respublikasi Nozirlər Kabinetining  2001-yil 2-avgustdagi  132 sonli qaroriga asosan Davlat himoyasiga olingan 100 ga yaqin obida qayd etilgan. Bulardan eng qadimiysi  Pariqal’a, Armatay qal’ası, Cingoʻzqal’a, Shayton qal’ası, Zaqatala qal’ası va boshqalardır. Rayonning qishloq joylarida VI-VIII asrlardan qolgan 10dan  ortiq Alban obidalari  bor.

Rayonning  Mamrux (Mamrux  cherkovi), Mazıx, Muxax, Qabizdara, Yuqorı Tala (Yuqorı Tala ibodatxona) va Yuqorı Chardoxlar qishloqlarida VI-VIII asrlardan saqlanib qolgan koʻplab Alban obidalari, qal’alar mavjud boʻlib, moliyaviy qiyinchiliklar sababli ularni yangidan qurish imkoni boʻlmasada qisman taʼmirlash ishlari olib borildi. Bu yerda mavjud boʻlgan masjidlarning hammasida yangidan qurilish, taʼmir ishlari olib borilgan va tarixiy obida sifatida davlat himoyasiga olingan.
Rayondagi tarixiy obidalarning koʻpi eng qadim  davrlardan to hozirga qadar saqlanib qolgani asosan qishloqlarda joylashgan. Goʻzparak va Halal  qishloqlarida XVIII asrga oid masjidlar, Keloba qishlogʻida XV asrga oid ikki minora, Mazıxda  XII asrga oid minora, Yuqorı Chardoxlarda V asrga oid  Pariqal’a, Jar qishlogʻida XIV asrga oid  Chingizqal’a va rayon  Tarix-oʻlkashunoslik muzeyi,  Pashan qishlogʻida Alban minorasi (XIII asr) va Axaxdara qishlogʻidaki Alban minorasi (XII asr), shuningdek, boshqa qishloqlarda, jumladan Aliobod va Mosulda XIX asrda qurilgan masjidlar saqlanib qolgan.

 Sport 
300px|right|thumb|Zaqatala shahar stadioni
Rayonda 1 Olimpiya Sport Kompleksi, 3 stadion, 1 suzish havzasi, 1 shaxmat klubi, 71 ta oddiy, 18 ta kichik sport kompleksi, 3 aerobika-trenajor zali faoliyat koʻrsatadi. Rayon sportchilari Respublika, Yevropa va Jahon chempionatlarida yuksak natijalarni koʻrsatib Ozarbayjon sporti taraqqiyotida oʻz munosib hissalarini qoʻshib kelmoqdalar.

 Oʻz-oʻzini boshqarish organlari haqida maʼlumot 
Zaqatala rayonida 31 oʻz-oʻzini boshqarish organlari faoliyat koʻrsatadi. Zaqatala oʻz-oʻzini boshqarish organlari Zaqatala shahrini  idora qiladi. Rayonda shunday  oʻz-oʻzini boshqarish organlari borki, ularning tarkibida  bir necha qishloqlar oʻrin olgan. Umuman mavjud  31 ta oʻz-oʻzini boshqarish organlari tarkibida 1 shahar, 1 shaharcha va 59 qishloq bor. 2004-yil 1-yanvardagi maʼlumotlarga qaraganda ularda 110830 nafar aholi istiqomat qiladiki, ularning  83297 nafari qishloq joylariga toʻgʻri  keladi.

 Galereya 

 Manbalar 

Turkum:Ozarbayjon tumanlari

 Havolalar 
 Zaqatala.in Zaqatala Tumani
 Zaqatala manzaralari
 Zaqatala Rayon Mahkamasi 
 Zaqatala Rayon İjro Hokimiyati : Oʻz-oʻzini boshqarish organlari