Kavkaz musulmonlari idorasi

Kavkaz musulmonlari idorasi (1992-yilgacha – Kavkazorti musulmonlari diniy boshqarmasi) – Kavkazorti musulmonlarining Oliy diniy boshqaruv organi. 1943-yilda tashkil topgan. Markazi Baku shahrida.

 Tarixi 

 Rossiya imperiyasi davri 
Boshqaruv tarixi 1823-yildan boshlanadi. Shunday qilib, 1823-yilda Tbilisida Kavkazorti shialariga rahbarlik qilish uchun diniy rahnamo shayx ul-Islom lavozimi tashkil etiladi. Oradan 9 yil oʻtib, 1832-yilda Tbilisida Kavkaz sunniylarining boshligʻi muftiylik lavozimini ham oʻrnatadi. Birinchi muftiyni rossiyalik general Georg Rosenga topshirilgan.

1872-yilda Aleksandr II sunniy va shia maktablarining Kavkazorti musulmonlari maʼnaviyat idoralarini tuzadi. Madrasalar (maktablar) 1873-yil 2-yanvarda Tbilisida tantanali ravishda ochiladi. Janubiy Kavkazda ikki musulmon maʼmuriy organi tashkil etilgan boʻlib, ularda muftiy boshchiligidagi sunniy diniy boshqarmasi va shayx raisligidagi shia diniy boshqarmasi tashkil etilgan. Tbilisida joylashgan bu ikki boʻlinmaning har biri: rais (muftiy yoki shayxulislom), hayʼatning 3 nafar aʼzosi, 2 nafar yordamchi boʻlgan kotib, tarjimon va arxivchidan iborat edi. Shayxulislom va muftiy Kavkaz noibi tomonidan tayinlanishi mumkin boʻlgan. 1867-yilgacha hukumatdan faqat shayx ul-islom va muftiylargina maosh olishgan boʻlsa, oʻsha yildan boshlab boshqa yuqori martabali musulmon ulamolari ham maosh ola boshlaganlar.

Bu muassasalarning maʼnaviy yurisdiktsiyasi Boku, Yelisavetpol, Tiflis va Erivan gubernatorliklarida yashovchi musulmonlarga ham taalluqli edi.

 Respublika davri 
1918-yil 28-mayda Ozarbayjon Demokratik Respublikasi eʼlon qilinganidan keyin Ozarbayjon hukumati oldida bir qator muammolar paydo boʻladi, Tbilisi shahrida joylashgan Kavkaz (Kavkazorti) musulmonlari diniy boshqarmasi Boku shahriga koʻchirilishi va 1917-yilda bekor qilingan shayx ul-islom lavozimi qayta tiklanishi shular jumlasidandir.

Shunday qilib, 1918-yil boshida maʼmuriyat Bokuga koʻchiriladi va Oxun Ogʻa-Alizoda oliy ruhoniylik darajasiga – Shayx ul-islom lavozimiga yagona nomzod boʻladi. Respublika davrida maʼnaviyat idorasi „Mashxati-islomiya“ deb atalgan.

 Sovet davri 
1944-yil 14-aprelda SSSR rahbariyati tashabbusi bilan Kavkazorti musulmonlari diniy boshqarma sifatida tashkil etilgan. 1944-yil 25-28-mayda Kavkazorti musulmonlarining I qurultoyi boʻlib oʻtadi. Qurultoyda Ogʻa-Alizoda Kavkazorti musulmonlari diniy idorasi raisi etib qayta saylanadi va yana shayx ul-islom diniy martabasini oladi. U, shuningdek, maʼmuriyat tarixida saylangan birinchi shayx ulislomdir, shu vaqtgacha shayx ulislomlar davlat tomonidan tayinlangan. Oʻsha qurultoyda Diniy idoraning Nizomi tasdiqlanib, uning rahbariyati (muftiy va idora aʼzolari, shayx ul-islom bilan birga) saylangan.

 Mustaqillik davrida 
Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin u oʻz nomini zamonaviyroq boʻlgan „Kavkaz diniy kengashi“ (Kavkaz musulmonlari idorasi) shakliga oʻzgartiradi. 1992-yilda Ozarbayjon, Gruziya, Dogʻiston, Kabardin-Balkar, Ingushetiya, Checheniston, Qorachay-Cherkes va Adigey respublikalari din arboblari tomonidan Hoji Ollohshukur Poshozoda Kavkaz xalqlari oliy diniy kengashining raisi etib saylangan.
Nizomga koʻra, Kavkaz musulmonlari idorasi rahbari shia, uning oʻrinbosari esa sunniy mazhabida boʻlishi kerak. Bu sobiq Ittifoq musulmonlari diniy boshqarmasi orasida keng tarqalgan yagona ierarxiya hisoblanadi.

2003-yilda Kavkaz musulmonlarining XI qurultoyida hoji Allohshukur Poshozoda umrbod shayx ul-islom etib saylandi. 2009-yil 12-avgustda Bokuda Kavkaz musulmonlarining soʻnggi 12-qurultoyi boʻlib oʻtdi.

800 ming musulmon istiqomat qiladigan Gruziyada Kavkaz musulmonlari idorasining vakolatxonasi ham ochildi. 2011-yil avgust oyida Gruziyada Kavkaz musulmonlari boshqarmasiga boʻysunmagan yangi islom instituti tashkil etiladi.

 Rahbarlari 
Shia jamiyati rahbari shayx ul-Islom Kavkaz musulmonlari kengash raisi hisoblanadi. Sunniy jamoatning boshligʻi boʻlgan muftiy uning oʻrinbosari sifatida faoliyat yuritadi.

 Shayx ul-islomlar 
Kavkazda shayx ul-islomlik martabasi ilk bora 1823-yilda taʼsis etilgan. Hozirgacha 12 kishi shayx ul-islom boʻlgan. Ularning faoliyat yuritish muddati quyidagi jadvalda keltirilgan:
# Ism 1 Muhammadali Husaynzoda 1823–1846-yillar 2 Fozil Iravani 1846–1862-yillar 3 Ahmad Husaynzoda 1862–1884-yillar 4 Mirzo Hasan Tohirzoda 1885–1894-yillar 5 Abdussalom Oxundzoda 1895–1907-yillar 6 Muhammad Hasan Movlazoda Shakaviy 1907–1909-yillar 7 Muhammad Pishnamazzoda 1909–1918-yillar 8 Agha Alizoda 1918–1920-yillar
1944–1954-yillar 9 Muhsin Hakimzoda 1954–1966-yillar 10 Ali Ogʻa Sulaymonzoda 1968–1976-yillar 11 Mirgazanfer Ibragimov 1978–1979-yillar 12 Ollohshukur Poshozoda 1980 – hozirgi kungacha

 Muftiylar 
Kavkazdagi sunniy islom mazhabiga mansub musulmonlarning muftiy lavozimi birinchi marta 1832-yilda tashkil etilgan. Shu paytgacha 11 afar muftiy faoliyat yuritgan. Ularning amal qilish muddati quyidagi jadvalda koʻrsatilgan:
# Ism Davr 1 Tojuddin Mustafin 1832–1840-yillar 2 Usmon Velizoda 1842–1847-yillar 3 Muhammad Muftizoda 1847–1880-yillar 4 Abdul Hamid Afandizoda 1872–1880-yillar 5 Mirzo Husayn Afandi Qayibov 1883–1917-yillar 6 Ibrohim Afandizoda 1944–1955-yillar 7 Asadulla Dibirov 1956–1959-yillar 8 Sharif Velizoda 1960–1966-yillar 9 Ahmad Bozgeziev 1968–1969-yillar 10 Ismoil Ahmedov 1969–1986-yillar 11 Salmon Musaev 1989 – hozirgi kungacha

 Yana qarang 

 Sovet Ittifoqida Islom
 Rossiyada islom
 Muftiylik
 Tazo Pir masjidi

 Manbalar 

 Havolalar 

 Kavkaz musulmonlari idorasi

Turkum:Ozarbayjonda Islom
Turkum:Rossiyada Islom
Turkum:Gruziyada Islom
Turkum:Islomiy tashkilotlar
Turkum:Kavkazda Islom
Turkum:Chechenistonda Islom
Turkum:Yevropadagi islomiy tashkilotlar