Endoteliy

Endoteliy - qon va limfa tomirlarining, yurak bo'shliqlarining ichki yuzasini qoplaydigan mezenximal kelib chiqishga ega, bir qavatli yassi hujayralar.

 Asosiy ma'lumotlar 
Zamonaviy tushunchalarga ko'ra, endoteliy faqat baryer yoki filtr emas. Endoteliy faol endokrin organ bo'lib, tanadagi eng katta organ bo'lib, barcha to'qimalarda diffuz tarzda tarqalgan. Endoteliy qon ivishini nazorat qilish, tonus va qon bosimini tartibga solish, buyraklarning filtrlash funksiyasi, yurakning qisqarish faolligi va miyaning metabolik ta'minoti uchun muhim boʻlgan moddalarni sintez qiladi. Suv, ionlar, metabolik mahsulotlarning tarqalishini nazorat qiladi. Oqayotgan suyuqlikning mexanik ta'siriga, qon bosimiga va tomirning mushak qatlami tomonidan yaratilgan javob tarangligiga javob beradi. Kimyoviy va anatomik shikastlanishga sezgir bo'lib, bu aylanma hujayralarning agregatsiyasi va adgeziyasi (yopishishi) kuchayishiga, trombozning rivojlanishiga, lipid konglomeratlarining cho'kishiga olib kelishi mumkin.

 Tuzilishi 
Uning hujayralari kuchli qattiq birikmalar bilan bog'langan, ularning shakllanishi astrositlar bilan aloqa qilish natijasida yuzaga keladi. Endoteliy - qon tomirlari devorining chuqur qatlamlaridan qon oqimini ajratib turadigan qon tomirlarining ichki qoplamasi. Bu to'qima hosil qiluvchi epiteliy hujayralarining doimiy monoqavati bo'lib, odamlarda massasi 1,5-2,0 kg ni tashkil qiladi. Endoteliy doimiy ravishda juda koʻp miqdordagi eng muhim biologik faol moddalarni ishlab chiqaradi va shu bilan inson tanasining butun maydoniga tarqalgan gigant parakrin organ hisoblanadi.

 Funksiyalari 
Endotelial hujayralar qon tomir tizimining koʻplab funksiyalarini bajaradi, masalan:

 Qon bosimini nazorat qilish uchun vazokonstriksiya va vazodilatatsiya
 Trombin va fibrin kabi qon ivish komponentlarini regulyatsiya qilish
 Angiogenez (yangi qon tomirlarining shakllanishi)

Endoteliy ham eng muhim immun baryer funksiyasini bajaradi  .

 Kasalliklar 
Endotelial disfunktsiya bilan bog'liq kasalliklar:

 ateroskleroz ;
 gipertoniya kasalligi ;
 koronar yetishmovchilik ;
 miokard infarkti ;
 diabet va insulinorezistentlik ;
 buyrak yetishmovchiligi ;
 irsiy va orttirilgan metabolik kasalliklar (dislipidemiya va boshqalar);
  yoshga oid endokrin buzilishlar;
 nafas olish o'pka patologiyalari ( astma );
 qorin bo'shlig'ining spayka kasalligi  Состоянии микроциркуляции сосудов брюшины в динамике операционной травмы .

 Manbalar 

 Adabiyot 

 Эндотелий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Turkum:Limfa sistemasi
Turkum:Yurak qon-tomir sistemasi