Qand

thumb
Qand, qand moddasi, shakar moddasi – uglevodlar (monosaxaridlar va oligosaxaridlar) sinfining quyi molekulali vakillari. Suvda yaxshi erishi va kristallanishi qand moddasining oʻziga xos xususiyati hisoblanadi. U qaysi manbadan ilk bor olingan boʻlsa, oʻshaning nomi bilan ataladi. Mas, glyukoza – uzum qandi, laktoza – sut qandi, maltoza – solod qandi, saxaroza – shakarqamish yoki lavlagi qandi. Qand moddasi deganda Q boʻlmagan tabiiy va sintetik monosaxaridlar ham tushuniladi. Bunday moddalar odatdagi qand moddasidan oʻziga xos tomonlari bilan ajratadi. Ularning molekulasida gidroksil guruh (—ON) oʻrniga boshqa guruh, mas, vodorod atomi (dezoksisaxar), aminoguruh N11, (aminosaxar), merkaptoguruh §N (tiosaxar) va hokazo boʻladi; tarmoqdangan uglerod skeleti (tarmoqlangan qand moddasi) yoki 7 va undan koʻp atomdan iborat utlerod zanjiriga (yuqori qand moddasi) ega; qoʻshimcha kislorod gutuvchi sikli (angidrosaxar) yoki qoʻshaloq uglerod bogʻi (toʻyinmagan qand moddasi) boʻladi. Mikroorganizmlar turlituman „qand boʻlmagan“ qand moddasiga boy manbadir. Koʻpchilik tabiiy qand moddalarining strukturasi kimyoviy sintez yoʻli bilan aniqlangan.

 Tarixi 

 Qadimgi dunyodan Uygʻonish davrigacha 
 Osiyo 
Shakar Hindiston yarim orolida ming yillar davomida ishlab chiqarilgan. Shakarqamish shu yerda yetishtirilgan boʻlib, Khyber dovoni va karvon yoʻllari orqali Xitoyga tarqalgan. Ilk davrlarda u kamyob va qimmat boʻlgan. Dunyoning koʻp qismida shirinlik uchun asaldan koʻproq foydalanilgan. Dastlab, odamlar shakarqamishni xom holida chaynab, uning shirinligini olishgan. Yevropa mustamlakachiligi davrida tozalangan shakarqamish keng tarqalgan boʻlsa ham, Java va Janubi-Sharqiy Osiyoning boshqa shakar ishlab chiqaruvchi hududlarida palma shakari afzal koʻrilgan. Bugungi kunda ham palma shakari kokos shakari bilan birga mahalliy shirinliklar tayyorlashda ishlatiladi.

Shakarqamishning vatani Hindiston yarim oroli (Janubiy Osiyo) va Janubi-Sharqiy Osiyodagi tropik hududlardir. Shakarqamish haqidagi eng qadimgi tarixiy maʼlumotlardan biri miloddan avvalgi VIII asrga oid xitoy qoʻlyozmalarida uchraydi. Ushbu qoʻlyozmalarda shakarqamishdan foydalanish Hindistonda boshlanganligi qayd etilganQuoted from Book Two of Dioscorides' Materia Medica. The book is downloadable from links at the Wikipedia Dioscorides page..

 Manbalar 

 Yana qarang 
 Uglevodlar

 Qoʻshimcha adabiyotlar 



 Frankopan, Peter, The Silk Roads: A New History of the World, 2016, Bloomsbury, 

 Strong, Roy (2002), Feast: A History of Grand Eating, Jonathan Cape, 

 Havolalar 

 Sugar at the National Health Service

Turkum:Biokimyo
Turkum:Oziq-ovqat