Qorabogʻiy Yusuf

Qorabogʻiy Yusuf, Yusuf ibn Muhammadjon al-Qorabogʻiy alMuhammad Shohiy (1563, Ozarbayjon, Qorabogʻ qishlogʻi — 1647, Buxoro) — faylasuf olim va faqih. Dastlabki maʼlumotni Qorabogʻda olgan, soʻngra Shirvon va Sherozda tahsilni davom ettirgan. Arab va fors tillarini chuqur bilgan. Siyosiy notinchliklar (Safaviylar davlatiaati qizilboshlilar zulmi) natijasida ustozi Habibulla Mirzojon Sheroziy bilan Samarqandga kelib (1586), kubroviylik tariqatining Samarqanddagi piri Xalilullo Badaxshiyning shogirdi sifatida kubroviylikning faol targʻibotchisiga aylangan. Keyinchalik Buxoroga koʻchib kelgan va uning Sepulon mavzeida yashab qolgan.

Q. Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Gʻazoliy, Nosiruddin Tusiy, Jaloliddin Davoniy, Taftazoniy kabi faylasuflarning anʼanalarini davom ettirib, 16—17-asrlarda falsafaning Oʻrta Osiyodagi taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. Q.ning "Risolai botiniyya" (bu asar "Yetti jannat" nomi bilan mashhur), "Fi taʼrifi ilm" ("Ilm taʼrifida"), "Mafotih" ("Kalitlar") va boshqa asarlar yozgan. Shuningdek, u Davoniy, Qazviniy, Taftazoniy, Shahobiddin Suxravardiy kabi olimlarning asarlariga sharhlar bitgan, arab tili, mantiq, riyoziyot, lugʻatshunoslik va fiqh masalalariga oid qator risolalar, sheʼrlar ham yozgan. Olimning 24 ta risolasining qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanadi. 

Movarounnahr va Bulg`orda (hozirgi Tatariston) nom taratgan taniqli  din peshvosi va targ`ibotchisi Kubrobiya va Yassaviya tariqatlarining peshvosi so`fiy Sayyid Ahmad Buxoriy (laqabi Sayyid Ota) dir.

Sayyid Otaning Bulg`orda tug`ilgan o`g`illaridan ulug`i Sayyid Abdulloh Zarbaxsh Bulg`orda, keyinchalik Oltin O`rdada otasidan kam bo`lmagan mavqe'ga ega boladi. Uning Zarbaxsh (qalblarga zar bag`ishlovchi, soflovchi) laqabi ham bunga dalolatdir.

Manbalarda Sayyid Ota O`zbekxon va uning el-ulusini islomga keltirgan degan malumot bor. Ammo, Sayyid otaning 1292-yilda (bazi malumotlarda 1311 yilda)  vafot qilgani va O`zbekxon 1320-yilda islomni qabul qilganini hisobga olsak, o`zbekxon va uning ulusini Sayyid Abdulloh Zarbaxsh islomga kirititlgani malum bo`ladi. Oltin O`rdada islomni mustahkamlash uchun Sayyid Abdulloh Zarbaxsh balog`atga yetgan yosh qizini O`zbekxonga nikohlab beradi. O`zbekxon suyukli ayoli sharafiga Oltin O`rda xonligi tug`i (bayrog`i) ga Oytug`libegim timsolini tushuradi. Bu tug`da oy va ayol timsoli (rasmi emas) ya`ni Oytug`libegim timsoli to`liq mujassam edi. Oytug`libegimdan tug`ilgan Jonibekxon tarbiyasi bilan uning tog`asi, ya`ni Sayyid Abdulloh Zarbaxshni o`g`li Sayyid Mahmud Shahid shug`ullanadi.

Ko`sa (kamsoqol) nomi bilan mashhur bo`lgan Yusuf Qorabog`iy o`g`illari Yaqub, Muhammadjon nisbalari bilan Abu Yaqub al-Qorabog`iy al-Muhammad  Shohiy, Abu Muhammadjon al-Qorabog`iy al-Muhammad Shohiy nomlari bilan ham mashhurdir.

Qadimda o`zining masjidlari, tarixiy obidalari bilan mashhur  bo`lgan Qorabog`iylar mavzesi sabablarga ko`ra inqirozga yuz tutadi va oldingi mashurligini yo`qotadi. Ana shu qishloqda Sayyid Ato avlodlariga mansub oilada 1563-yilda Yusuf Qorabog`iy tug`iladi. Uning Sayyid Ato avlodi ekanligiga  quyidagi tarix keltiriladi:

1354-yilda Oltin O`rda xoni Jonibekxon Tabrizda (Eron) tahtiga o`tirib musulmonlarga zulm qilayotgan Malik Ashraf qasdiga Eronga otlanadi.

Malik Ashraf Nahichevonga qochadi. Jonibekxon u bilan Nahichevonda jang qiladi. Shu jangda Jonibekxon tog`asi Sayyid Mahmud Shahid shahid bo`ladi. Jonibekxon uni Qorabog`iylar qishlog`iga dafn qiladi va qabri ustiga mahobatli va go`zal minorasimon maqbara barpo qildiradi. 

Oltin O`rdadan Sayyid Mahmud Shahidning o`g`li Sayyid Mahdi xo`ja va boshqa xesh-aqrobalari ko`chib Qorabog`iylar qishlog`ida muqumlashadi.

Ana o`shalarning avlodidan Muhammad Shox va uning o`g`li Yusuf Qorabog`iydir. 

Eron shia Safaviylarning zulmi ostida qolgan sunniylar boshqa tomonlarga ko`chib ketadilar. Muhammad Shox ham oilasi bilan Buxoroga ko`chib keladi. Buxoroga uning boshqa qarindoshlari ham ko`chib kelishadi. Keyinchalik  ular Buxoro xonligida uzoq vaqt naqiblik lavozimini egallashgan. 

Yusuf Qorabog`iy Buxoroda madrasani tugatib, qalbi Kubroviylikka tug`yon  qilib ( bunga bobosi Sayyid Otaning onasi Najmiddin Kubro avlodi bo`lganligi sabab bo`lgandir). Najmiddin Kubro talimotini organish maqsadida o`sha paytda Samarqandda yashayotgan  kubraviylikning yirik shayxi  Xalilulloh Badaxshi oldiga yo`l oladi. Samarqandda Badaxshidan kubraviylik talimotini puxta egallab, u Buxoroga qaytib keladi.

Taniqli olim astronomiya va falsafani chuqur egallagan Muhammadjon Sheroziy Buxoroga keladi. Yusuf Qorabog`iy undan talim olib, bilimllarini mustahkamlaydi. 

Yusuf Qorabog`iy 1647-yilda Buxoroning Safedmun mavzesida o`zi qurdirgan xonaqohda vafot etadi. Uning  qabri xonaqoh orqasidagi tepalikda bo`lgan.Yusuf Qorabog`iyni uning o`g`li Xo`ja Ya`qub   o`limi sanasini quyidagicha aytgan: "Haft Yusuf az didai Ya`qub". Abjat hisobida bu 1645-yil bo`ladi. Xo`ja Ya`qub Xorazmda yashab, kubroviylik ta`limotini rivojlantirib, o`zining Ya`qubiya tariqatini kashf qiladi. Uning tariqatidagilar qora kiyinib qora eshakda yurishgan. Shu jihatdan ular shialikda ayblanib, osiylar deb ta`qibga uchraganliklari sababli ular Qorako`lga ko`chib kelishadi. 

1690-yil,  umrining ohirlarida Xo`ja Yaqub Buxoro xoni Subhonqulixon yordamida otasi Yusuf Qorabog`iyni qabrini Buxorodan ko`chirtirb ozi yashayotgan joyga olib kelib dafn qiladi. O`zi vafot etgach otasi oyoq uchida muqim topadi. Keyinchalik bu joy Xo`ja Yaqub avlodlari mozoristoniga aylanadi va "Qora a`lam" mozoristoni deb ataladi.

Yusuf Qorabog`iyning yozgan kitoblari avlodlari  qo`lida asraladi. Ko`p foydalanib eskirgan  "Tatimat al-haviy fi azalat al- g`afiy" asari Qorako`l madrasasida ko`chirilib yangilangan. 

Sho`rolar davrida u kitoblar tortib olingan. Hozir ular Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharhshunoslik instutidagi Sharq qo`lyozmalari fondida saqlanmoqda.        

 Manbalar 

Turkum:Buxoroda vafot etganlar
Turkum:Oʻzbek xonliklarining madaniyat va sanʼat namoyandalari