Fizik doimiylar

Fizika doimiylari 
Fizika doimiylari (yoki fundamental fizik konstantalar) — tabiatda o‘zgarmas, joy va zamon bo‘ylab bir xil bo‘lgan fizik kattaliklardir. Ular nazariy va tajribaviy fizikaning asosini tashkil etadi va fizik qonunlar hamda formulalarda ishlatiladi.

 Tasnifi 
Fizika doimiylarini ikki asosiy turga bo‘lish mumkin:

 O‘lchovli konstantalar (dimensional constants) — birliklarga ega bo‘lgan fizik doimiylar. Misol: yorug‘lik tezligi \(c\), gravitatsion konstant \(G\), Planck konstant \(h\).
 O‘lchovsiz konstantalar (dimensionless constants) — birliklarga ega bo‘lmagan konstantalar. Misol: fin-struktur konstant \(\alpha\).

 Asosiy doimiylar 
Quyida keng qo‘llaniladigan va muhim fizik doimiylarning namunaviy ro‘yxati keltirilgan. Qiymatlar CODATA va NIST tavsiyalariga mos ravishda ko‘rsatilgan; xatolikni hisobga olish kerak bo‘lgan doimiylar uchun izoh berilgan.

 Nomi  Belgilanishi  Qiymati  Birligi  Izoh Yorugʻlik tezligi (vakuumda)    299 792 458  m/s  Aniq (SI ta'rifiga kiritilgan) Gravitatsion konstant    6.67430 × 10−11  m3·kg−1·s−2  Tajribiy o‘lchov; noaniqligi mavjud Planck konstant    6.62607015 × 10−34  J·s  Aniq (SI ta'rifiga kiritilgan) Qisqartirilgan Planck konstant    1.054571817... × 10−34  J·s  — Elementar zaryad    1.602176634 × 10−19  C  Aniq (SI ta'rifiga kiritilgan) Boltzmann konstant    1.380649 × 10−23  J·K−1  Aniq (SI ta'rifiga kiritilgan) Avogadro konstant    6.02214076 × 1023  mol−1  Aniq (SI ta'rifiga kiritilgan) Elektr permittivligi (vakum)    8.8541878128 × 10−12  F·m−1  — Magnit permeabiliti (vakum)    4\pi × 10−7  N·A−2  An'anaviy qiymat; SI ta'riflari o‘zgargan Rydberg konstant    1.0973731568508 × 107  m−1  — Loschmidt konstant    2.6867811 × 1025  m−3  Standart sharoitdagi zarracha zichligi (BSH izohlari) Fin-struktur konstant    7.2973525693 × 10−3  —  O‘lchovsiz; elektromagnit o‘zaro taʼsir kuchi

Izoh: Ba'zi qiymatlar SI birliklarining 2019-yilgi qayta aniqlanishi natijasida aniq belgilangan (yaʼni definitsiyalangan). Boshqa doimiylar tajriba orqali o‘lchanadi va ularning qiymatlarida o‘lchov xatoliklari bo‘lishi mumkin.

 Mashhur doimiylar haqida qisqacha 
 Yorugʻlik tezligi () 
Vakumda elektromagnit to‘lqinlarning tarqalish tezligi. Ko‘plab fizik qonunlarda fundament sifatida ishlatiladi (masalan, nisbiylik nazariyasi).

 Planck konstant (, ) 
Kvant mexanikasida energiya va chastota o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalaydi: . Qisqartirilgan Planck konstant  ko‘plab formulalarda qulaylik uchun ishlatiladi.

 Gravitatsion konstant () 
Nyuton gravitatsiya qonunida tortishish kuchining kattaligini belgilaydi: .

 Boltzmann konstant () 
Termodinamika va statistika fizikasida harorat bilan ichki energiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni taʼriflaydi: .

 Avogadro konstant () 
Kimyoda 1 mol moddadagi zarrachalar sonini bildiradi.

 Fin-struktur konstant () 
Elektromagnit o‘zaro taʼsir kuchining o‘lchovsiz parametridir; atom spektri va kvant elektrodinamikasida muhim rol o‘ynaydi.

 SI birliklarining qayta aniqlanishi 
2019-yilda Xalqaro birliklar tizimi (SI) doimiylarning baʼzilariga asoslanib ayrim birliklarni qayta taʼrifladi. Natijada baʼzi fundamental konstantlar (masalan, ) ni qiymatlari aniqlab qo‘yildi — bu o‘lchovlar birlik taʼriflarini yanada barqaror qiladi.

 Tadqiqot va muammolar 
Baʼzi nazariy va eksperimental tadqiqotlarda fizik doimiylarning vaqt yoki makon bo‘ylab o‘zgarishi mumkinligi muhokama qilingan. Hozirga qadar bunday o‘zgarishlarga oid qatʼiy tajribiy dalillar yo‘q, ammo ko‘plab tadqiqotlar davom etmoqda, ayniqsa kosmologiya va yuqori energiyali fizika sohalarida.

 Manbalar 

 "CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants." National Institute of Standards and Technology (NIST) — Physical Measurement Laboratory. https://physics.nist.gov/cuu/Constants/
 "The 2019 redefinition of the SI base units." NIST and BIPM material. https://www.bipm.org/en/measurement-units/
 "Physical constant." Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/science/physical-constant
 "List of physical constants." Wikipedia (English). https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_physical_constants

 Qoʻshimcha havolalar 
 NIST — Fundamental Physical Constants
 BIPM — Bureau International des Poids et Mesures

Kategoriya:Fizika
Kategoriya:Doimiylar (fizika)