Tabriz

Tabriz () — Eronning shimoli-gʻarbida joylashgan Sharqiy Ozarbayjon viloyatining Tabriz tumaniga qarashli shahar. Mazkur shahar Eronda aholi soni boʻyicha oltinchi yirik shahardir.

Tabriz Eronning tarixiy Ozarbayjon viloyatidagi Quru daryosi vodiysida, Sahand va Eynali togʻlaridagi vulqon konuslarining uzun tizmalari orasida joylashgan. Tabrizning dengiz sathidan balandligi  gacha yetadi. Vodiy Urmiya koʻlining sharqiy qirgʻoqlarigacha pasayib, tekislikka aylib boradi. U gʻarbga tomon  gacha choʻzilgan. Shahar 2015-yil oktyabr oyida Butunjahon hunarmandlar kengashi tomonidan Jahon gilam toʻqish shahri va Islom hamkorlik tashkiloti tomonidan 2018-yilning namunali sayyohlik shahri sifatida etirof etilgan.

Aholisi 1,7 milliondan ortiq (2016) boʻlgan Tabriz shahri, Eronning shimoli-gʻarbiy qismidagi eng yirik iqtisodiy markaz va metropoliten hisoblanadi. Aholisi ikki tilli boʻlib, koʻpchilik ona tili sifatida ozarbayjon tilida, ikkinchi til sifatida esa fors tilida soʻzlashadi. Tabriz avtomobilsozlik, mexanizmlar, neftni qayta ishlash zavodlari, neft-kimyo, toʻqimachilik va sement ishlab chiqarish bilan shugʻullanuvchi yirik ogʻir sanoat markazi hisoblanadi. Shahar oʻzining hunarmandchiligi, jumladan, qoʻlda toʻqilgan gilam va zargarlik buyumlari bilan mashhur. Mahalliy qandolat mahsulotlari, shokolad, quritilgan yongʻoqlar va anʼanaviy Tabriziy taomlari butun Eronda eng yaxshilaridan biri sifatida tan olingan. Eronning shimoli-gʻarbiy qismidagi eng mashhur madaniy muassasalar ham ayni Tabriz hududida joylashgan boʻlib, shahar intellektual faoliyat markazi hisoblanadi.

Tabrizda koʻplab tarixiy obidalar mavjud boʻlib, ular Eronning uzoq tarixi davomidagi meʼmoriy oʻtish davrini oʻzida ifodalaydi. Tabrizning saqlanib qolgan tarixiy hududlarining aksariyati Ilxoniylar, Safaviylar va Qojarlar davriga tegishli. Bu manzilgohlar orasida Tabrizning katta bozori ham bor, u Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Ilk yangi davrdan boshlab, Tabriz uchta qoʻshni mintaqalarning (Kavkaz, Sharqiy Anadolu va Markaziy Eron) rivojlanishi va iqtisodiyotida muhim rol oʻynagan. Zamonaviy davrda, shahar Eron tarixida muhim ahamiyat kasb etgan. Mamlakatning Yevropaga eng yaqin markazi boʻlganligi uchun ham, Eronda erta modernizatsiyaning koʻp jihatlari Tabrizda boshlangan. 19-asrning birinchi yarmidagi ikki rus-fors urushidan keyin Qajarlar sulolasining Kavkaz hududlari Imperator Rossiyasiga majburan berilgunga qadar, Tabriz oʻzining Kavkaz hududlari ustidan Eron hukmronligini amalda ushlab turgan. 1925-yilgacha shahar Qajar toj knyazlarining anʼanaviy qarorgohi boʻlgan.

 Etimologiyasi 
Baʼzi manbalarga koʻraGholam-Reza Sabri-Tabrizi. , jumladan, Britannica Encyclopædiasida qayd etilishicha, Tabriz nomi bu hududda koʻplab termal buloqlar mavjudligi sababli olingan boʻlib, tap-riz („issiq oqadigan“) soʻzi ayni shu maʼnoda qoʻllangan.

Boshqa manbalarda"Tabrīz." Microsoft Encarta 2007 [DVD]. Samuel Graham Wilson.  taʼkidlanishicha, milodiy 246-yilda ukasining oʻlimi uchun qasos olgan Armaniston qiroli Tiridat II Sosoniylar imperiyasi hukmdori Ardashir I ni oʻldirgan va shahar nomini Shohistondan Tovrisga oʻzgartirgan, bunda nom „ta-vrej“ (klassiy arman tiliga koʻra „bu qasos“ degani) soʻzidan kelib chiqqan. Milodiy 297-yilda Armaniston qiroli Tiridates III bu hududni oʻz poytaxtiga aylantirgan. Biroq, hech bir qadimgi manbada bunday voqea qayd etilmagan. Boshqa bir nom esa 13-asrda yashagan arman tarixchisi Vardan Areveltsi qaydlariga asoslanadi. Unga koʻra, shaharning tarixiy armancha nomi Tavrej boʻlgan ().

The Cambridge History of Iran nomli kitobda eramizdan avvalgi 8-asrda mavjud boʻlgan „Qadimgi Tarui-Tarmakisa qalʼasi“ (yoki Tarvi-Tarvakisa) va Tabriz shahri oʻrtasidagi aloqaga ishora qilinadi. Ernst Emil Herzfeldning Archaeological History of Iran (Eron arxeologik tarixi) asari ham "Tarvakisa"shahrini bevosita Tabriz bilan tenglashtiradi. Biroq, ayrim tadqiqotchilarning fikricha, Tabriz Eron vujudga kelgunigacha mavjud boʻlgan qadimiy toponim hisoblanishi mumkin[ iqtibos kerak ].

 Geografiyasi 

 Topografiyasi 
Tabriz Eronning shimoli-gʻarbida Sharqiy Ozarbayjon viloyatida, Eynali va Sahand togʻlari oraligʻida, Aji daryosi va Quri daryosi qirgʻogʻidagi unumdor hududda joylashgan. Mahalliy hudud zilzilalarga moyil boʻlib, oʻz tarixi davomida shahar bir necha bor vayron qilingan va qayta qurilgan.

 Iqlimi 
Tabriz sovuq yarim qurgʻoqchil iqlimga ega (Köppen: BSk, Trewartha: BS), yozi issiq boʻlgan nam kontinental iqlim bilan chegaradosh (Köppen: Dsa, Trewartha: Dc). Yillik yogʻin miqdori  ga yaqin, uning asosiy qismi qish oylarida qor, bahor va kuzda esa yomgʻir shaklida tushadi. Shaharda bahor va kuzda yumshoq va yaxshi iqlim kuzatiladi, yozi issiq va quruq, qishi esa qorli va sovuq kechadi. Oʻrtacha yillik harorat  ni tashkil etadi. Sharqdan gʻarbga tomon, asosan yoz oylarida, salqin shamollar esadi.

Safaviylar davrida fransuz sayyohi Jean Chardin Tabrizga tashrif buyurib, oʻzining sayohat jurnallarida Tabrizdagi iqlimni quyidagicha qayd etgan: „Yilning koʻp qismida sovuq havo boʻladi. Shahar shimoliy qismda boʻlgani uchun togʻ choʻqqilarida toʻqqiz yil davomida qor yogʻadi. Yil davomida shamol odatda ertalab va tunda esadi, yozdan tashqari barcha mavsumlarda yomgʻir yogʻadi.“


 Demografiyasi 
Eron milliy aholini roʻyxatga olish birinchi marta 1956-yilda amalga oshirilgan va 2006-yilgacha har oʻn yilda maʼlumotlarni chop etgan. Shundan soʻng Eron Statistika markazi ularni har besh yilda bir marta oʻtkaza boshlagan. 1976-yilgi aholini roʻyxatga olish shuni koʻrsatadiki, Oq inqilob davrida qishloqdan shaharga migratsiya natijasida oʻn yil avvalgi natijadan ikki baravar koʻproq aholi koʻchib kelishi sababli, hududdagi aholi soni koʻpaygan. 2006-yilgi aholini roʻyxatga olishda shahar aholisi 378 329 ta xonadonda yashovchi 1 378 931 kishidan iborat ekanligi qayd etilgan. 2011 yilgi aholini roʻyxatga olishda 455 494 ta xonadonda 1 495 452 kishi yashashi qayd qilingan. 2016-yildagi soʻnggi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, 497,898 ta xonadonda 1,558,693 kishini tashkil etgan. Shahar aholisining asosiy qismini ozarbayjon xalqi, undan keyin forslar, kurdlar, armanlar, ossuriyaliklar va boshqa Kavkaz xalqlari tashkil qiladi.

 Tili 

Tabrizda aholi soʻzlashuvchi asosiy til ozarbayjon tilidir (Ozarbayjon xalqi uni turku (تۆرکۆ) yoki turkiy (تۆرکی) tili deb ataydi), bu zamonaviy turk lahjalari bilan oʻzaro tushunarli boʻlgan turkiy tildir. Koʻp asrlar davomida fors tili bilan yaqin aloqada boʻlganligi sababli bu til kuchli Eron superstratumiga ega. Eronning boshqa qismlariga oʻxshab, bu yerda ham rasmiy til fors tili boʻlib, aholining aksariyati taʼlimning asosiy vositasi boʻlgan fors tilini ona tiliga yaqin darajada bilishadi{. Shunga qaramay, Eron konstitutsiyasi boshqa ona tillarida, jumladan, ozarbayjon tilida gapirish huquqini ham hurmat qiladi va kam sonli ozarbayjon tilida dars beruvchi taʼlim muassasalariga ham ega. Ilk bor 1999-yilda Tabriz universitetida ozarbayjon tili boʻyicha akademik dastur ochilganRasmus Christian Elling, Minorities in Iran: Nationalism and Ethnicity after Khomeini, Palgrave 2013. Ozarbayjon tilidan tashqari, arman tilida soʻzlashuvchilarning sezilarli ozchiligi va ossuriyalik neo-aramey tilida soʻzlashuvchilarning nisbatan kamroq qismi mavjud.
Bu hududda ozarbayjon tilining sekin-asta kuchayib, hukmron boʻlishidan oldin Ozarbayjon va Tabrizda fors tiliga oʻxshash boshqa eron tillarida ham soʻzlashishgan, deb ishoniladiJean During, „The Spirit of Sounds: The Unique Art of Ostad Elahi“, Cornwall Books, 2003, p172:"Maraghi (15th century) mentions the Turkish and the Shirvani tambour, which had two strings tuned in second (which the Kurds and Lors call Farangi) and was quite popular among the inhabitants of Tabriz (a region which was not yet Turkish speaking at the time) "R. N. Frye, „Peoples of Iran“ in Encyclopædia Iranica. Azari, the Old Iranian Language of Azerbaijan", Encyclopædia Iranica, op. cit.. 13-asrga oid „Safina-yi Tabriz“ qoʻlyozmasining muallifi Tabrizda tugʻilgan. Mazkur qoʻlyozmada „Tabriziy tili“ (Zabān-e-Tabrizi) deb atalgan sheʼrlar mavjud boʻlib, uning tuzilishi fors tiliga oʻxshaydiصادقی, علی اشرف 1379: چند شعر به زبان کرجی, تبریزی و غیره … .

 Dini 
1501-yilda Tabrizda toj kiygandan keyin Shoh Ismoil I shia islomining oʻn ikkinchi boʻlimini Safaviylar imperiyasining rasmiy dini deb eʼlon qilgan. Bu qirollik farmoni natijasida Tabrizning asosan sunniy aholisi shialikni majburan qabul qilganJohn A A Boyle (Editor), Persia: History and Heritage, Routledge, 2011, p:38Melissa L. Rossi (2008), What Every American Should Know about the Middle East, Penguin, , Forced conversion in the Safavid Empire made Persia for the first time dominantly Shia and left a lasting mark: Persia, now Iran, has been dominantly Shia ever since, and for centuries the only country to have a ruling Shia majority.. Hozirda aholining aksariyati shia islomiga eʼtiqod qiladi.

Shaharda nasroniylikka ergashadigan uchun arman Apostol cherkovi bor. Ilgari kichik yahudiylar jamoasi ham boʻlgan, ammo ularning aksariyati Tehronga koʻchib oʻtgan. Shaharda bahoiy dinining kichik jamoasi ham borPhyllis G. Jestice (Edit.), Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia, 2004, p. 92..

Sanʼat
 Rassomchilik 
„Tabriziy uslub“ rasmi Ilxoniylar, Qoraqoʻyunlu va Safaviylar davrida shakllanganEleanor Sims, Boris Ilʹich Marshak, Ernst J. Grube, Peerless Images: Persian Painting and Its Sources, 2002, p.44. Rasmlar 14-asr boshlarida chizilgan va xitoy uslubida chizilgan rasmlarning sezilarli taʼsirini oʻzida namoyish etadi. Yillar davomida Tabriz fors miniatyurasining diqqatga sazovor maktabi markaziga aylanganMichael Dumper, Bruce E. Stanley, Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia, 2007, p. 339. Safaviylar davridagi „Tabriziy uslub“ rasmining xayoliy hikoyasi Orhan Pamukning Benim Adım Kırmızı asarida tariflanadi.

 Panoramik koʻrinishi 

 Yana qarang 

 Pardis hayvonlar boshpanasi
 Tabriz xonligi
 Tabriz xronologiyasi

 Eslatmalar 

 Manbalar 

 Adabiyotlar 






 Havolalar 




Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari
Turkum:Eron shaharlari
Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turkum:Tabriz
Turkum:Eron ustonlari markazlari
Turkum:Eronning arxeologik manzilgohlari