Tallin

Tallinn yoki Tallin () — Estoniya Respublikasining poytaxti, yirik yuk tashish va dengiz porti hisoblanadi.

Estoniyaning siyosiy, ilmiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Respublika hukumatining barcha tarmoqlari shaharda joylashgan, mamlakatning ko'pgina oliy va o'rta maxsus kasb-hunar maktablari jamlangan.
 Geografiyasi 
Tallin Shimoliy Yevropada, Finlandiya ko'rfazining janubiy qirg'og'ida, Xelsinki shahridan 80 km janubda joylashgan. Geografik va madaniy jihatdan Shimoliy Estoniyaning bir qismi. Tallinning eng katta ko'li - Ulemiste (9,6 km²). Bu shaharning ichimlik suvining asosiy manbai. Xarku ko'li - ikkinchi eng katta (maydoni - 1,6 km²). Ko'pgina yirik shaharlardan farqli o'laroq, Tallindagi yagona muhim daryo Pirita shahar markazidan uzoqda joylashgan (Pirita shahar maydoni). Uning hovuzi go'zal manzara tufayli himoyalangan.

Sohil chizig'i 46 kilometrni tashkil qiladi. Poytaxt ichida u uchta yirik yarimorolni tashkil etadi: Kopli, Palyassaare va Kakumae; To'rtta ko'rfaz: Tallin, Palyassaare, Kopliyskiy va Kakumaye.
 Iqlimi 
O'rtacha yillik harorat +5,9 °C.
O'rtacha yillik shamol tezligi 4,1 m/s
O'rtacha yillik havo namligi 80%
 Aholisi 
Tallin shaharining aholisi har yili o'sib bormoqda.2013-yil 1-yanvar holatiga ko'ra, Tallinning doimiy aholisi 395 392 kishini tashkil etgan . 2016-yil 1-sentabr holatiga ko'ra shahar aholisi 441 961 kishiga yetgan.
 Ma'muriy bo'linishi 
Tallin Estoniyaning eng yirik mahalliy ma'muriyati bo'lib, u Haryuma okrugi tarkibiga kiradi.

Sovet davrida shahar to'rt tumanni o'z ichiga olgan: Kalininskiy (sobiq Koplinskiy), Leninskiy, Morskoy, Oktabrskiy. 1993-yil 4-martda mahalliy boshqaruvni isloh qilish jarayonida to'rt tumandan shaharning sakkiz qismi tashkil etildi.

Shaharning har bir qismidagi kengashning boshlig'i oqsoqol (est. Linnaosavanem) bo'lib, uni Tallin shahar kengashi shaharning qism qismlarining ma'muriy kengashlari bilan maslahatlashgandan so'ng merning taklifiga binoan tayinlaydi. Shahar qismlari ma'muriy kengashlarining vazifasi shahar ma'muriyatiga va shahar assambleyasining doimiy qo'mitalariga munitsipal muammolarni hal qilish va harakatlar rejasini ishlab chiqish bo'yicha tavsiyalar tayyorlashdan iborat.
 Tarixi 
Birinchi ming yillikning ikkinchi yarmida zamonaviy Tallindan unchalik uzoq bo'lmagan joyda qadimgi Ira shaharchasi qad ko'tardi. XI asr o'rtalarida u e'tibordan yo'qolgan..Hozirgi Tallin o'lkasida joylashgan aholi punkti birinchi marta 1154-yilda arab geografi Al-Idrisining Quoluvany asarida tilga olingan bo'lib, uni "katta shaharcha, qal'aga o'xshash kichik shahar" deb ta'riflagan. Rus yilnomalarida qal'a Kolyvan deb nomlanadi
 Daniya davri 
1219-yilda daniyaliklar tomonidan bosib olingan. Latviyaning Xaynrixning Livonik xronikasida aytilishicha, 1219-yilning yozida qirol Valdemar II boshchiligidagi katta armiya Riaval yeriga kelib qo'shilgan, daniyaliklar "ilgari rivalarans yashaydigan Lindanisda joylashib, eski shaharni vayron qilganlar .

Daniya boʻlgandan keyin, shahar estonlar tomonidan doimiy reydlar va Germaniya Qilich ordeni bilan shug'ullangan, ular shu paytgacha zamonaviy Latviya va zamonaviy janubiy Estoniya hududlarini o'zlashtirib olishgan.

1227-yilda Revel qilichli ritsarlar tomonidan qo'lga olingan. 1238–1346-yillarda u yana Daniyaga tegishli edi. 1334-yilda Muqaddas Ruh kasalxonasi tashkil etildi.
 Ganzey davri 
XV asrning boshi - XVI asr o'rtalari - qadimgi Revalning oltin davri. Shahar Ganzey ligasining bir qismi boʻlgan va Boltiq dengizi mintaqasida muhim rol o'ynagan. O'sha davrdagi iqtisodiy yuksalish nafaqat shahar chegaralarini mustahkamlashga yordam berdi, balki faol ijodkorlik, me'moriy va badiiy qadriyatlarni yaratish uchun barcha shart-sharoitlarni yaratdi. Islohotlar harakati tarqaldi. Biroq, Livoniya tartibining zaiflashishi va Livon urushi davrida iqtisodiy tanazzul shaharning avvalgi ahamiyatini yo'qotishiga olib keldi.
 Shvetsiya tarkibida 
1561-yildagi Livon urushi paytida Livon ordenining mavjudligi to'xtadi. Rus qo'shinlari Revel chegaralariga yaqinlashdilar. Yangi homiy qidirib, Revel  yordam so'rab Polsha va Shvetsiyaga murojaat qilishdi. Polshadan harbiy yordam kutmasdan, 1561-yil 6-iyunda shahar Shvetsiya qiroli Erik XIVga sodiqlik haqida qasamyod qildi. Shu bilan birga, Revel Shvetsiya Qirolligining yirik savdo shahri bo'lib, Shvetsiya, Stokgolmning tashqi savdo hajmi va kapitalidan kattaroq bo'ldi.
200px|thumb
1568-yilda shahar Polsha floti tomonidan dengiz blokadasiga duchor boʻlgan, 1569-yilda - Daniya floti tomonidan bombalangan va 1570-1571-yillarda - Daniya shahzodasi Magnusning qo'shinlari tomonidan qamal ostida boʻlganligi Livoniyaning qiroli deb e'lon qilingan. 1577-yil boshida rus qo'shinlari yana Revelni qamal qildilar, ammo uch oylik qamal muvaffaqiyatsiz tugadi. O'sha yili o'lat epidemiyasi boshlandi. Livon urushi natijasida Reveldagi savdo tanazzulga yuz tutdi va shahar hozirgi Narva orqali o'tgan Rossiya bilan tranzit savdosida muhimligini yo'qotdi.

1583-yilda rus-shved tinchligi bitimi tuzulgandan so'ng, Estoniyaning shimoliy qismi Shvetsiya tasarrufida qoldi va uning markazi Revalda joylashgan Estlandiya Gersogligi deb nomlandi. Shahar Lyubek shahar qonuni kuchida qoldi, uning imtiyozlari saqlanib qoldi, lekin shved qirollari vaqti-vaqti bilan shaharni cheklab qo'yishga va shved qonunlarini kiritishga harakat qildilar.

XVII asrda Revel yangi yuksalishni boshdan kechirdi, hunarmandlarning faoliyati kengaydi, birinchi ishlab chiqarishlar paydo bo'ldi, o'quv yurtlari soni ko'paydi. Shvetsiya davrining oxiriga kelib, aksariyat fuqarolar savodli edilar. 1637-yilda Estoniyada birinchi kitob nashr etildi. 1689-yilda birinchi Revalische Post-Zeitung gazetasi chiqdi.

Shvetsiya hukmronligi yillarida Revel tranzit savdosida oldingi ahamiyatini qayta tiklay olmadi va ko'plab imtiyozlarni yo'qotib, mustaqil shahar-davlatdan viloyatning ma'muriy markaziga aylandi.
 Rossiya imperiyasi tarkibida 
Shimoliy urush davrida Revelni 1710-yil 18-avgustda shaharga yaqinlashgan general R.X.Baur qo'mondonligi ostida rus qo'shinlari qo'lga oldi. Ixtiyoriy taslim bo'lish uchun shaharga barcha imtiyozlari saqlanib qolishi va'da qilingan. Estlandiya gubernatorining o'rinbosari D. Patkul bu taklifni rad etib, shahar atroflarini buzib tashlash va yondirishni buyurdi. Bu vaqtda shaharda vabo epidemiyasi boshlanib, o'lim darajasi yuqori boʻlgan. 1710-yil dekabr oyida magistratura ma'lumotlariga ko'ra, shaharda 1962 kishi istiqomat qilgan, shu vaqtga qadar 5,887 fuqaro o'latdan vafot etgan.1710-yil 30-sentabrrda Revel taslim bo'ldi. Shved garnizonining qoldiqlari Buyuk dengiz darvozasi orqali shaharni tark etishdi, rus qo'shinlari esa shahar sobori darvozasi orqali shaharga kirishdi.tzar Pyotr I zodagonlar va shahar atroflariga nizomlar berdi. Shahardagi vabo 1711-yilgacha davom etdi. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, u 15000 ga yaqin odamning hayotiga zomin boʻlgan.

1871-yilda Boltiqbo'yi temir yo'lini qurgandan so'ng, savdo hajmi sezilarli darajada oshdi, yillik oborot 100 million rublni tashkil etdi.
 Estoniyaning birinchi mustaqillik davri 
1918-yil 18-fevralda Germaniya istilosi boshlandi. 23-fevral (Parnu shahrida) va 1918-yil 24-fevralda Revalda Estoniyaning mustaqilligi e'lon qilindi. 3-mart kuni Brest-Litovsk tinchlik shartnomasi (IV-modda) shartlariga binoan Germaniya va RSFSR o'rtasida nemislar tomonidan Estoniyaning bosib olinishi o'rnatildi.

1919-yilda Revel rasmiy ravishda Estoniyaning zamonaviy Tallin nomini oldi.
 Sovet Ittifoqi tarkibida 
 Sovet davridan keyingi davr 
 Madaniyati, diqqatga sazovor joylar 
 Qadimgi shahar 
 Aleksandr Nevskiy sobori 
 Avliyo Nikolay cherkovi 
 Gumbaz sobori 
 Muzeylar 
 Zoopark 
 Tallin teliminorasi 
 Tallin botanika bog'i 
 Iqtisodiyoti 
 Turizm 
 Tallin do'konlari 
 Sport 
 Sog'liqni saqlash 
 Qabristonlar 
 Manbalar 


Turkum:Kiili parish aholi punkti, Estoniya