Sumgait

Sumgait — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar (1949-yildan). Apsheron yarim orolning shimoli-gʻarbiy sohilida. Bokutsan 35 km. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi– 341,2 ming kishi (2018).

Sumgait 1949-yilda kimyo va metallurgiya sanoatining rivojlanishi munosabati bilan kichkinakishloqoʻrnida vujudga kelgan. S. sanoat mollari ishlab chiqarish. hajmi boʻyicha respublikada 2oʻrinda (Bokudan keyin) turadi. Sanoatining yetakchi tarmoklari: kimyo (organik sintez, „Ximprom“ ishlab chiqarish. birlashmalari) va metallurgiya sanoatlari (truboprokat, alyuminiy zavodlari).

Qurilish materiallari sanoati (polimer kurilish materiallari, uysozlik ktlari, temirbeton buyumlari va deraza oynasi zavodlari), mashinasozlik (kompressor zavodi), yengil (ustki trikotaj fabrikasi), oziqovqat sanoatlari korxonalari, issiklik elektr stansiyalari ishlab turibdi. Ozarbayjon neft va kimyo instituti filiali, shahar tarixi muzeyi, teatr faoliyat koʻrsatadi.

 Etimologiya 

Shahar nomining kelib chiqishi bir necha manbalarda turlicha izohlanadi. Ayrim tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, shahar nomi mo‘g‘ul qabilalaridan biri — Sugaut (yoki Sagait) nomidan kelib chiqqanMustafayev, Shahin (2018) Outlines of the Mongolian supremacy in Azerbaijan and the South Caucasus  Khazar Press.

Mahalliy folklorga ko‘ra esa, shahar Sumgayit daryosi nomi bilan bog‘liq. Afsonalardan birida Sum ismli qahramon haqida hikoya qilinadi. Rivoyatga ko‘ra, Sum jamoa tomonidan Sumgayit daryosini to‘sib qo‘ygan mahluqqa qarshi kurashish uchun tanlanadi. U mahluqni yengishga muvaffaq bo‘ladi, biroq daryo oqimi ochilgach, kuchli suv oqimi uni olib ketadi va u bedarak yo‘qoladi. Shundan so‘ng, Sumning suyuklisi Jeyran uning yo‘qolishidan qayg‘urib, daryo bo‘yiga kelib: “Sum qayıt!” (ozarbayjon tilida “Sum, qayt!” degan ma’noni anglatadi) deb nola qilgan. Shu voqeadan so‘ng daryo Sumgayit, keyinchalik esa shahar ham shu nom bilan atalgan, degan rivoyat mavjud.

 Demografiya 

Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2018-yil holatiga Sumgayit shahrining aholisi 341 200 kishini tashkil etgan. Bu ko‘rsatkich 2000-yildagi 256 700 kishiga nisbatan 84 500 kishiga, ya’ni taxminan 33 foizga oshgan.
Aholi tarkibida 168 300 nafar erkak va 172 900 nafar ayol mavjud. Shuningdek, shahar aholisining 23 foizdan ortig‘ini 14–29 yoshdagi yoshlar va o‘smirlar tashkil etadi.

 Etnik tarkibi 

Shahar aholisining etnik tarkibida ozarbayjonlar 85 foizni tashkil etadi. Shuningdek, talishlar va lezginlar har biri 5 foizdan, ruslar 2 foiz, turklar 1 foiz, boshqa millatlar esa 2 foizni tashkil qiladi. 1988-yil fevral oyiga qadar Sumgayit shahrida taxminan 20 ming nafar arman yashagan. Ular Sumgayit voqealari natijasida shaharni tark etishga majbur bo‘lgan.

 Din 

Sovet Ittifoqi parchalanishigacha Sumgayit shahrida masjid mavjud bo‘lmagan. 2010-yillarda esa shahar Ozarbayjonda salafiylik oqimi tarqalgan markazlardan biri sifatida tilga olinadigan bo‘ldi. Salafiylik — sunniy islomning dastlabki davr amaliyotlariga qaytishni targ‘ib qiluvchi diniy yo‘nalish hisoblanadi. Suriya fuqarolar urushi va IShID (ISIL) guruhining paydo bo‘lishi munosabati bilan davlat organlari Sumgayitda diniy radikalizmga aloqador deb baholangan faoliyatlarga qarshi choralarni kuchaytirdi.

 Taʼlim 

2011-yil holatiga ko‘ra, Sumgayit shahrida 49 ta umumta’lim maktabi, 13 ta kasb-hunar va musiqa maktabi, Sumgayit Xususiy Turk Litseyi hamda o‘qituvchilar instituti faoliyat yuritgan.

Shahardagi yagona oliy ta’lim muassasasi — Sumgayit Davlat Universiteti hisoblanadi. Universitet 7 ta fakultetdan iborat bo‘lib, unda taxminan 4 000 nafar talaba tahsil oladi.

 Manbalar 

 Havolalar 

Turkum:Ozarbayjon shaharlari
Turkum:Kaspiy dengizi aholi punktlari