Tavakkal

Tavakkal, Tavakkalxon, Tavakkul sulton (: ?— 1598) – Qozoq xonligi xoni (1582—1598). Shigʻayxonning oʻgʻli.

1581—82 yillarda Abdullaxon II saroyida xizmat qilgan. T. va otasi Shigʻayxon Abdullaxonning Toshkent va Turkistonning shayboniylardan boʻlgan hokimi Boboxon (Bobo sulton)ga va baʼzi qozoq sultonlariga qarshi kurashida katta yordam bergan. Shu xizmatlari tufayli 1575-yil Shigʻayga Xoʻjand viloyati tarxon yoki suyurgʻol tariqasida berilgan. Ofarinkent viloyati T.ga tuhfa qilingan (1582). Biroq xonning unga nisbatan muomalasi yomonlashganidan badgumon boʻlib Dashti Qipchoqqa qaytgan. Mustaqil boʻlish uchun Moʻgʻuliston va Buxoro xonligi bilan kurash olib borgan. Abdullaxonga qarshi kurashda yordam bergani uchun Boboxon Yassi va Sabron viloyatlarini unga suyurgol kilib bergan. T. Sharqiy Turkistondagi Chalish va Turfan viloyatlari ichki ishlariga aralashgan, bu viloyatlar hokimi uning koʻrsatmasi bilan tayinlangan. Rossiya bilan doʻstona aloqa oʻrnatishga harakat qilgan. Rossiya Oʻrta Osiyo xonliklari bilan muzokaralarda T.dan vositachi sifatida foydalanishga hamda T. bilan Eron shohi Abbos I oʻrtasida Buxoro xonligiga qarshi ittifoqchilik shartnomasi tuzilishi uchun koʻp uringan. 1594-yil yanvda podsho xukumati T.ga harbiy yordam berishni vaʼda qilgan. 1595-yil mayiyulda T. huzurida Velyamin Stepanov boshchiligidagi rus elchilari boʻlgan. Abdullaxon va uning oʻgʻli Abdulmoʻminxon vafotidan soʻng T. Movarounnahrni egallashga uringan. Ukasi Ishimxon bilan avval Toshkentni, soʻngra Samarqandni egallab, Buxoroga yurgan. Buxoro yaqinidagi jangda ogʻir yarador boʻlib Toshkentga qaytgan va oʻsha yerda vafot ettan.

 Qozoq xonligining boshqa davlatlar bilan munosabatlari 
Tavakkalxon Hindistondagi Moʻgʻullar imperiyasi, Noʻgʻay Oʻrdasi, Sibir xonligi, Safaviylar davlati va Moskva davlati bilan diplomatik aloqada boʻlgan. Rossiya arxiv hujjatlaridan maʼlumki, 1594-yilda Tavakkalxonning Moskva davlatidagi elchisi Qul-Muhammed Moskvaga Safaviylar Shoh Abbos I elchilari kelgani haqidagi xabarni oladi. Qul-Muhammad oʻz maqsadini juda aniq tushuntirdi: „Biz va Qizilboshlilar surgun qildik va Buxoroda Qizilboshlilar bilan birga boʻlamiz“. Shoh Abbos I elchilari bilan uchrashishga muvaffaq boʻldi. Uchrashuv Safaviy elchilari uchun ham foydali boʻldi. 1590-yilda Usmonli imperiyasi bilan juda ogʻir tinchlik shartnomasi tuzgan Abbos Shoh I yaqinlashib kelayotgan urushda ittifoqchilar qidirdi. Buning natijasida „shohning odami Darvish-Magʻmat“ Qul-Muhammad va rus elchilari bilan birga Qozoq xonligiga boradi. Qul-Muhammad oʻzining ishonchli odamini Safaviy shohi huzuriga joʻnatadi. Bu muzokaralar natijalari tarixiy hujjatlar sahifalarida koʻrinmadi va ular qanday yakunlanganini bilmaymiz. Maʼlumki, Darvesh-Muhammad Tavakkalxon bilan uchrashgan. Safaviy elchisi Qozoq xonligi hududi orqali oʻz vataniga qaytishni rejalashtirgan, biroq Qozoq xonidan ruxsat olmagan. Oxir-oqibat Moskvaga qaytishga majbur boʻldi. Shu oʻrinda, bizningcha, bir muhim faktni qayd etish lozim. Qozoq xonligi hukmdorlari va Safaviylar davlati hukmdorlarining Shayboniylarga qarshi harbiy yurishlari oʻz vaqtlariga toʻgʻri kelgan. Tavakkalxon yurish boshlab, Mvaronunnaronda oʻz hokimiyatini oʻrnatmoqchi boʻlgan bir paytda Abbosshoh I Xurosonda Shayboniylarga qarshi xuddi shunday yurish boshladi. 1598—1599-yillarda qozoq hukmdorlari Turkiston shaharlari bilan bir qatorda Toshkent va Fargʻonani ham Qozoq xonligi tarkibiga kiritgach, safaviylar Xurosonning deyarli barcha shaharlari – Nishopur, Mashhad, Hirot va Marv ustidan oʻz hokimiyatini oʻrnatdilar. Ehtimol, ularning harakatlari bir-biri bilan muvofiqlashtirilgan. Tauekelxon 16-asr oxirida rus podshosi Fyodor I bilan aloqalarni saqlab qolgan. 1594-yilda Tavakkal Kuchumxon bilan urush paytida 1580-yilda asirga olingan Tavakkalning jiyani Uraz-Muhammadni rus asirligidan qutqarish uchun podshoh Fedorga Qul-Muhammad bilan elchixona yubordi. Qozoq elchilari rus podshosiga Tavakkalxon qoʻl ostidagi Qozoq xonligining ahvoli haqida bir qancha qiziqarli maʼlumotlarni yetkazdilar:

Ushbu elchilikka kelsak, Tavakkalxon „qozoqlar va qalmoqlar qiroli“ deb ham ataladi, shundan xulosa qilishimiz mumkinki, baʼzi jungʻor urugʻlari unga boʻysungan. 1595-yilda Qul-Muhammad Moskvada Uraz-Muhammad bilan uchrashganda unga:

Shunday qilib, oʻsha paytda qozoq xoni Tavakkal oʻz ukasini qozoqlarga yaqin joyda aylanib yurgan va Markaziy va Shimoliy Qozogʻiston hududlarida yashagan qalmoqlarning kichik bir qismiga joylashtirishga muvaffaq boʻldi.

1595-yil mart oyida elchiga qirolning javob xati taqdim etildi, unda qirol Qozoq xonligini „shoh qoʻli ostida“ qabul qilayotganini va „shoh va shahzodalarga qizgʻin jang“ yuborishga vaʼda berganligini va istakni aytdi. Shuningdek, Tavakkal „bizning shoh qoʻlimiz ostida boʻlib, shoh buyrugʻimizga koʻra, Buxoro shohi va xoinimiz, Sibir shohi Kuchum jang qiladilar va ularning mulklarin musodara qilib, shoh hazratimiz ostonasigacha joʻnatasan“, yaʼni Tavakkalxonning oʻzi Abdullaxon II va Kuchumni kamtar qilishiga toʻgʻri kelgan. Podshoh Tavakkalning jiyani „evaziga oʻz oʻgʻli Usein shahzodani omonatga yuborsa“gina ozod qilishga rozi boʻldi. Qul-Muhammadning Moskvadagi elchixonasiga javoban Tavakkalga tarjimon Velyamin Stepanov yuborildi.

 Buxoroga yurishi 
1598-yilda Tavakkal Shayboniylar davlatiga yangi bosqin uyushtirdi, bu haqda Iskandar Munshiyning „Tarix-i Alamara-yi Abbosiy“ asarida yetarlicha batafsil bayon etilgan. Nutqning sababi Abdullaxon II va uning oʻgʻli Abdalmoʻminxon oʻrtasidagi janjal edi. Abdullaxon II Tavakkalxonni munosib raqib deb bilmay, unga qarshi sultonlar, chegara hududlari amirlari va qoʻshinlarining bir qismini yubordi. Abdullaxon II qoʻshini qattiq magʻlubiyatga uchragan jang Toshkent va Samarqand oʻrtasidagi hududda boʻlib oʻtdi. Abdullaxon II yangi qoʻshinni safarbar qildi va uning oʻzi boshliq vazifasini bajardi; Urushga tayyorgarlik koʻrib, Hirotga amir Qulbobo Koʻkeldoshga joʻnatdi. Abdullaxon II qoʻshini yaqinlashib kelayotganidan xabar topgan Tavakkalxon dashtga borib, u yerda bir muddat kutishga qaror qildi.

Biroq Qulbobo Koʻkeldosh paydo boʻlib, Abdullaxon II Samarqand yoʻnalishida Tavakkal qoʻshinini yengish uchun yoʻlga chiqqanidan soʻng Abdullaxon II ning sogʻligʻi yomonlashadi va tez orada vafot etadi. Hokimiyat uning oʻgʻli Abd al-Moʻminga oʻtdi, lekin tez orada isyonchilar tomonidan oʻldirildi va koʻpchilik tadqiqotchilarning fikricha, Shayboniylar sulolasi bilan tugadi. Abd al-Moʻminning oʻlimidan xabar topgan Tavakkal Xon 1598-yil avgust oyida Olatogʻ togʻlarida katta harbiy kuchlarni jamlagan holda faol operatsiyalarni boshladi. Iskandar Munshiy keltirgan maʼlumotlarga koʻra, aka-uka Tavakkal va Ishim Sultonning (Ishim Sulton) qoʻshinlari soni yuz ming kishini tashkil qilgan. Muhammad Avazning „Ziyo al-Kulub“ asariga koʻra, ularning qoʻshinlari soni ham yuz ming boʻlib, Tavakkalning 120 nafar oʻgʻil-sultonlari boʻlganligi qoʻshimcha qilingan.

Tavakkalxon Turkiston va Movarounnahr viloyatlarini, birinchi navbatda Axsikent, Andijon, Toshkent va Samarqandni Miyonqalgacha boʻlgan hududlarni egallab olib, ukasi Ishim Sultonni yigirma ming askar bilan Samarqandda qoldirib, oʻzi esa 70-80 ming kishilik qoʻshin bilan Buxoroga yoʻl oldi. Bu vaqtda Buxoroda 10-15 mingdan ortiq askar boʻlmagan va uning hukmdori Pirmuhammadxon va shahar amirlari shaharni tark etmaslikni va ochiq jangda uchrashmaslikni afzal koʻrgan, balki minora va devorlarni mustahkamlab, urushga tayyorgarlik koʻrgan. Jang oʻn bir kun davom etdi, oʻn ikkinchi kuni buxoro qoʻshini shaharni tark etib, qozoqlarni magʻlub etdi; Bu holatdan gʻazablangan Ishim Sulton Tavakkalga xabarchi yuboradi. Xabarda katta qoʻshinning Buxoro qoʻshini tomonidan tor-mor etilishi katta sharmandalik ekani, xon Samarqandga qochib ketsa, qarshiliklarga duch kelishi mumkinligi aytilgan. Shuning uchun eng yaxshi yoʻl Buxoroga qaytishni taklif qildi va Ishim Sultonning oʻzi ham u bilan birga qoʻshin bilan unga qoʻshildi.

Pirmuhammadxon II Tavakkallxon chekinganidan keyin uni taʼqib qilish va Tavakkal bosib olgan yerlarni qaytarib olish maqsadida Buxorodan yoʻlga chiqdi. Jang Uzunsakalda (Miyanqalda) boʻlib oʻtdi. Bu vaqtda Boqi Sulton Pir Muhammadga qoʻshiladi. Har xil janglar bir oyga yaqin davom etib, aksariyat janglarda Tavakkal yengildi. Tavakkalxon janglarda bor kuchini tugatdi va Pirmuhammedxon II qoʻshiniga tunda katta hujum uyushtirdi. Hujum paytida Said Muhammad Sulton (Pir Muhammadxonning qarindoshi) va Muhammad Boqiy ataliq-divonbegi halok boʻldi. Biroq Tavakkal ham yaralanib, Toshkentga chekinib, tez orada vafot etadi. Tavakkalxon xalq xotirasida nafaqat qahramon, sarkarda va davlat arbobi, balki bilimdon zodagon, shoir va musulmon – xudo izlovchisi sifatida ham saqlanib qoldi.

 Adabiyotlar 
 Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982;
 Axmedov B. A., Materiali po istorii kazaxskix xanstv XV—XVIII vekov, Alma-Ata, 1969.

 Manbalar 

Turkum:1562-yilda tugʻilganlar
Turkum:1598-yilda vafot etganlar
Turkum:Qozoq xonlari
Turkum:Toshkentda vafot etganlar
Turkum:Toʻralar