Xirqa

Xirqa (arab. – yamoq, quroq) – junli matodan tikilgan ustki kiyim. Asosan, sufiylar kiygan. X. odatda sufiylikda pirdan shogirdga oʻtgan, uzoq vaqt kiyilgani sababli u koʻpincha eskirgan, quroq va yamoq boʻlgan. X. oʻzbeklar orasida janda deb atalgan.

XIRQA (arab. – yamoq, quroq) – poʼstak, yamoqli kiyim.
Kiygan odamning suluk yoʼlida ekanini ifoda etadi .
Tariqatlarda xirqa, kuloh, kamar, shadd, abo, poʼstak, tannura
kabi liboslar kiyiladi. Mazkur liboslar ham oʼz oʼrnida
maʼlum bir tasavvufiy maʼnoni ifodalaydi. Xirqa odatda
sufiylikda pirdan shogirdga oʼtib, uzoq vaqt kiyilgani
sababli u koʼpincha eskirgan, quroq va yamoqlardan, jun, paxta,
palos va teridan tikilgan. Xirqa „janda“ nomi bilan ham
yuritiladi. U tariqat ahli kiygan keng, uzun, oldi ochik.,
yoqasiz, yengi uzun libos. Xirqa kiyish shayxga bayʼat qilish
va taslim boʼlishni ifoda etadi. Xirqa ikki xil mazmunni
anglatgan: muridni sulukka olib kirish va tariqat ishini
yoyishga ruxsat berish. Shunga koʼra Suhravardiy „Avorif al -
maorif“da ikki xil xirqani ajratadi: tabarruk xirqa va
iroda xirqasi. Tabarruk xirqa tariqatga kirishga moyil
boʼlgan, zikr majlislari, shayx suhbatlarida ishtirok
etadigan, ammo hali tariqatga kirmagan kishining oʼz
istagiga koʼra unda tariqatga mehr paydo qilish, pirga
qoʼl berishga undash maqsadida kiydiriladi. Irodat
 Tasavvuf atamalari
xirqasi esa tariqatda muayyan bosqichlarni bosib oʼtgan
muridga tariqat shayxi tomonidan kiydirilib, u oʼziga xos
ijozat sifatida talqin qilinadi. Shayx muriddan xirqa
shartlariga vafo qilish axdini oladi va unga xirqaning
haqlarini oʼrgatadi. Xirqani solik butun hayoti davomida
kiyib yurishi tavsiya etiladi. Xirqaning turiga koʼra uni
kiydirish uchun belgilangan sinov muddati qirq kundan
uch yilgacha, yoki undan ham koʼproq vaqtni talab qilgan.
Xirqaning rangi haqidagi munozaralardan ayon boʼladiki,
toʼq rangli xirqa kir koʼtarishi va sufiy uningtozaligini
saqlashi uchun koʼp vaqtini olmasligi nuqtai nazaridan
qulay hisoblangan. Tasavvuf olimlari pirsiz yuqori
darajalarga erishgan sufiylar uchun „xirqai Xizriy“
tushunchasini kiritib, goʼyoki ularning piri Xizr (a.s.)
boʼlgan, degan maʼnoni ifoda etganlar. Keyingi davr
adabiyotida xirqaning turlari detallashtirilgan:
xirqai iroda yoki xirqai asl; xirqai tabarruk yoki xirqai
tashabbuh; xirqai tarbiya yoki xirqai hidoya (muridlarga
taʼlim bera oladigan, ularninng ruhiy holatlarini
izohlab toʼgʼri yoʼl koʼrsata oladigan muridlarga berilgan);
xirqai suhbat (tariqatda oʼzi mustaqil faoliyat yuritishi
mumkin boʼlgan muridga berilgan); xirqai taʼlim (kitob
va shayxlarning oʼgiti asosida taʼlim berishga qodir
muridlarga berilgan, bu muridlar faqat kitobiy taʼlim
berish bilan cheklangan). Ammo aksariyat koʼzga koʼringan
ulamolar xirqani umumlashtirib, xirqai tasavvuf
nomi bilan atab kelganlar. Xirqani dunyoviy manfaat
qozonish uchun vosita qilishdan saqlanish, uni nafs va
qalb tarbiyasi uchun kiyish tavsiya etilgan. Tasavvufiy
manbalarda, xususan Voiz Koshifiyning „Futuvvatnomai
sultoniy“ asarida xirqa mavzusi batafsil izohlangan:
xirqa sharti, turi, maqsadi, kiyish va kiydirish odoblari,

Muhammad Hakim Termiziy. Xatm al-avliyo. – Bayrut, 1965;

Xujviriy. Kashf al-mahjub. – Misr, 1974.

T.N; Muhyiddin ibn Arabiy. Al Futuhot al-Makkiyya. – Misr, 1911;

 Anqo mugʼrib fi xatm al-avliyo va shams
al-magʼrib. – Bayrut, 2009;

 Devon Ibn Arabiy. – Bayrut, 1996;
 Abdurazzoq
Koshoniy. Istilohat as-sufiyya. – Qohira, 1992; Abdulkarim Jiliy. al Isfar an risalat al-anvar. – Bayrut, 2004;

Muhammad Abdurauf Manoviy. at Taorif. – Bayrut-Damashq, 1990; 

Jaloliddin Suyutiy. al-Hoviy fi-l-fatovo.
T.2.- Bayrut, 1982;
Salohiddin Sofadiy. Vafiy bi-l-vafayat. – Qohira, 2000;
Ahmad Kumushxonaviy Naqshbandiy. Jomiʼ al-usul fi-l-avliyo va anvoihim.
– Misr, 1880;
Muhammad Sodiq M.Yu. Tasavvuf haqida tasavvur. – Toshkent,
2004; 
Ali (Mishel) Chadkievich. al-Valaya va-n-nubuvva inda ash-shayx al-akbar
Muhyidtsin ibn Arabiy.- Marokash, 1999; 5aNN f y . Nak1Sh T1gpgp21 ue (azauuiG
ap1au151. 1p5ap uau1p1ap. – 1$ipi1,2008;
 Bahouddin Naqshband Buxoriy (nashrga
tayyorlovchi va izoxdar muallifi Yoʼldosh Eshbek). – Qarshi, 2010.
Hakim Termiziy. Navodir al-usul. – Bayrut, 2010; Xdkim
Termiziy.Xatm al-avliyo. – Bayrut, 1965
 Kalobodiy, Abu Bakr. at-Taarruf li-mazhab ahl at-tasavvuf. – Qohira, 1994;
Abu Nasr Sarroj Tusiy. al Luma*. – Qohira, 1960; Hujviriy. Kashf al-mahjub. – Misr, 1974. T.N .;
Shihobuddin Suhravardiy. Avorif al-maorif. – Bayrut, 1992; Lisoniddin 
 Xatib. Ravzat at-taʼrif bi-l-hubb ash-sharif. – Qohira, 1966; Muhammad 
 Anvar Badaxshoniy. Akidatut-Tahoviya sharhiningtalxisi.-Toshkent, 2014.
 Manbalar 

Turkum:Tasavvuf