Chigʻatoylar

Chigʻatoylar — XIII asrning ikkinchi yarmidan XIV asrning ikkinchi yarmigacha boʻlgan davrda Movarounnahr koʻchmanchi aholisining bir qismi nomi. Chingizxonning oʻgʻli — Chigʻatoy nomi bilan bogʻliq. Maʼlumki XIII asr boshlarida Movarounnahr Chigʻatoy ulusi tarkibiga kirgan. Bu davrda (XIII-XIV asrlarda) „Chigʻatoy“ atamasi dastlab Chigʻatoy atrofidagi aslzodalar, qoʻshini va ularning avlodlarini anglatgan. XIV asrga kelib, koʻchmanchilar va oʻtroq aholining oʻzaro taʼsiri natijasida maxsus tarixiy-madaniy majmua shakllandi, uning tashuvchilari chigʻatoy turklari deb ataldi. chigʻatoy tili va chigʻatoy adabiyotining qoʻshilishi ham xuddi shu davrga toʻgʻri keladi. Keyinchalik XV asrda Movarounnahr va Sharqiy Turkistonning turkiy aholisi chigʻatoylar deb atalgan.

 Kelib chiqishi 
1224-yilda Movarounahr Chigʻatoy ulusi tarkibiga kirdi. Turkiyzabon xalqlar orasida urugʻ va urugʻ boʻlinmalarini ajdodlari (yoki boshliqlari) nomi bilan chaqirish odat tusiga kirgan, shuning uchun nafaqat Chigʻatoy xonining avlodlari, balki eng yaqin doiralari, sheriklari va saroy aʼyonlari ham oʻzlarini Chigʻatoy urugʻi sifatida tasniflay boshladilarKarmisheva B. X., Ocherki etnicheskoy istorii yujnix rayonov Tadjikistana i Uzbekistana, M., 1976, S. 323.. Bu davrda (XIII-XIV asrlar) „Chigʻatoy“ atamasi dastlab chigʻatoylar qurshovida boʻlgan aslzodalar, qoʻshin va ularning avlodlarini anglatgan. Baʼzi tadqiqotchilarning fikricha, bu belgi dastlab Chigʻatoy qoʻshinini tashkil etgan moʻgʻul qabilalariga nisbatan qoʻllangan.
XV asr oxiri — XVI asr boshlarida Movarounnahrning turkigoʻy va forsigoʻy oʻtroq aholisi chigʻatoy deb ataldiSultanov T. I. K istoriografii etnopoliticheskoy istorii ulusov Djuchi i Chagataya. Zolotoordinskoe obozrenie, T. 5, № 1, 2017. S. 74—92.. Movarounnahrda va XV asrda imtiyozli harbiy mulkni tashkil etgan turkiy yoki turklashgan koʻchmanchilar, Chigʻatoy naslidan boʻlgan sulola boʻlmaganda ham oʻzlarini „chigʻatoy“ deb atashganBlagova G. F. „Tyurksk. chaҕataj — russk. chagatay-/djagatay- (Opit sravnitelnogo izucheniya starogo zaimstvovaniya)“ // Tyurkologicheskiy sbornik 1971. Sbornik pamyati V. V. Radlova. M.: „Nauka“, Glavnaya redaksiya vostochnoy literaturi, 1972. S. 167—205..

XVI-XVII asrlarda Movarounnahrning oʻtroq turkiy aholisining katta qismi oʻzbek nomini qabul qildi. XVIII asr manbalarida Boburiylar saltanatining qoʻshini chigʻatoylar deb atalgan.

Manbalarda chigʻatoy nomidan tashqari turli turk-moʻgʻul etnonimlari ham qayd etilgan: barlos, derbet, nukus, nayman, qipchoq, dugʻlat, qiyot, jaloyir, suldus, merkitlar, yasovur, qavchin, qangʻliИстория Казахстана в персидских источниках. — Алматы: Дайк-Пресс, 2006. — 117 с., tulkichi, arlot (olot), tatar va b. Koʻchmanchi oʻzbek askarlari Amir Temur xizmatida boʻlgan, masalan, manbalarda 1366-yilda Qarshida, shuningdek, Temur xizmatida boʻlgan beklar (Baxt Xoʻja Oʻzbek) oʻzbek askarlari haqida maʼlumotlar keltirilgan. 1399-yilda Hindiston yurishida Temur qoʻshinlari tarkibida oʻzbeklarning 400 ta uyi boʻlganШараф ад-Дин Али Йазди. Зафарнамэ. / Предисл., пер. со староузбекского А. Ахмедова. — Т.: Узбекистан, 2008. — С. 48, 84, 107, 249..

Movarounnahrda bir necha oy qolgan Kastiliya elchisi Klavixo oʻz yodnomalarida mintaqa aholisining nomi sifatida “chakatay” soʻzini tilga oladiПилипчук Я. В. Улус Чагатая и государство Тамерлана XIII — начала XV веков по сведениям европейских источников. Культурное наследие Евразии. Алматы, 2016. С. 658-679. стр. 665.. 1405-yilda Amir Temur vafotidan keyin mamlakatdagi siyosiy vaziyat tez oʻzgara boshladi. Agar Temur davrida ham “chigʻatoy” atamasi butun mamlakat aholisini emas, faqat hukmron harbiy mulkni nazarda tutgan boʻlsa, XV asrda u yanada kengroq ma’no kasb etdi: Turonning butun turkiy aholisi chigʻatoylar deb atala boshlandi, shu jumladan, ilgari kelgan qabilalar (masalan, qarluqlar) koʻchmanchi qismi bilan cheklanmaganChigʻatoylar. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi – Toshkent, 2000-2005-yil.

Keyinchalik temuriylarning Muhammad Shayboniy bilan kurashi davrida Turon aholisi yangi kelgan oʻzbeklardan farqli ravishda baʼzi manbalarda “chigʻatoy xalqi” (chagʻatoy eli) deb atalganТрепавлов В. В. Шибаны: несостоявшийся этноним. Золотоордынское обозрение, Т. 7, № 2, 2019. С. 351—371..

XIV asr oʻrtalarida Chigʻatoy ulusi ikki alohida davlatga parchalanib ketganidan keyin. “chigʻatoy” atamasi faqat gʻarbiy davlat (Temuriylar davlati) va uning aholisi uchun qolgan. Yangi tashkil etilgan ikki davlat aholisi, deb yozadi Haydar Dugʻlatiy, “oʻzaro adovat tufayli ular bir-birini har xil kamsituvchi ismlar bilan ataydilar, yaʼni: chagʻatoylar moʻgʻullarni – jete, moʻgʻullar esa chigʻatoylarni qoraunaslar deyishadi”Ибрагимов С. К. Материалы по истории казахских ханств XV—XVIII веков: (Извлечения из перс. и тюрк. сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 216. — 648 с..

Bir qator asarlarda chigʻatoylarning turkiy-moʻgʻullarning aralash kelib chiqishi haqida soʻz boradiЧвырь Л. А. Обряды и верования уйгуров в XIX-XX вв: очерки народного ислама в Туркестане. — Восточная литература РАН, 2006. — С. 36. — 286 с. — ISBN 9785020184930.История Туркменской ССР. — Изд-во Академии Туркменской ССР, 1957. — С. 377.. I.P. Magidovichning yozishicha, chigʻatoylar chigʻatoy moʻgʻullari, yaʼni turkiy moʻgʻul qabilalarining avlodlaridirКраткие Сообщения. Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. — 1957.Советская этнография. — Изд-во Академии наук, 1969. — С. 44..

 XIX—XX asrdagi chigʻatoylar 
XIX asr oxiri — XX asr boshlarida chigʻatoylarning maʼlum qismi turkigoʻy boʻlsa, qolgani forsigoʻy boʻlgan. Lekin, ularning koʻpchiligi 2 til — turkiy va forsiyda erkin soʻzlashgan. XX asr boshlarida Oʻzbekiston va Tojikistonning janubida Shayboniyxon yurishlarigacha yashagan aholi avlodlariga nisbatan chigʻatoy atamasi ishlatilgan. XX asr boshlarida chigʻatoylarning asosiy qismi hozirgi Oʻzbekistonning Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida va Tojikistonning janubida yashagan. Chigʻatoylarning maʼlum guruhlari Oʻzbekistonning Xorazm, Buxoro, Navoiy, Samarqand viloyatlari hamda Shimoliy Afgʻoniston va Pokistonda ham yashagan.
 Manbalar 

 Adabiyotlar 
 Karmisheva B. X., Ocherki etnicheskoy istorii yujnix rayonov Tadjikistana i Uzbekistana, M., 1976.

Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Tojikiston tarixi