Ossuriya

Podsholik otadan bolaga o‘tgan hamda ular  “Ishshakum” deb atalgan. Lekin ularning hokimiyati cheklangan bo‘lib deyarli diniy nazorat ishlari va u bilan bog‘liq qurilish ishlarini idora qilishgan. Muhim davlat ishlarini oqsoqollar kengashi hal qilgan. Bu kengash a’zolari o‘zlarini “limmu” deb ataganlar. Limmular boshqaruvi bir yil davom etgan va boshqarayotgan limmu boshqa limmular nazorati ostida bo‘lgan.Boshqaruv davrida u xazinani boshqargan va u boshqargan bir yil uning nomi bilan atalgan. Bu odat ishshukumlarning to’liq manarxiyaga o’tgan davrida ham saqlani qolgan.

Ossuriyaning qadimgi aholisi Akkad hujjatlariga ko‘ra subariylar hisoblanadi[2]. Ammo keyinchalik Akkaddan ko‘chib kelgan semit xalqlari bilan aralashib akkad yozuvi va tili rasmiy til bo‘lib qolgan. Ashshur hukmdorlarining o‘sha davrdagi qisqacha yozuvlari akkad tilida yozilgani bundan dalolat beradi. Aholi asosan savdo-sotiq bilan shug‘illanishgan. Muhim savdo yo‘llari o‘tgan hududlarda ossuriyalik savdogar va sudxo‘rlar Kichik Osiyoga borib o‘z savdo kaloniyalariga asos solishgan. Bundan tashqari dehqonchilik bilan ham shug‘illanishgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida ziroatchilik qishloqlari topib o‘rganilgan.

Yuqorida aytilganidek ossuriyaliklar asosan savdo sotiq bilan shug‘illanishgan. Ammo miloddan avvalgi XX asrga kelib ossuriyaliklar savdoda to‘siqlarga duch kela boshladi. Frot daryosi havzasidagi Mari davlati yuksalib Ashshurning g‘arb savdosiga jiddiy to‘siq bo‘lgan bo‘lsa Xettlar ossurlarni savdosini Kichik Osiyoda to‘xtatib qo‘ygan. Aynan shu davrdagi Amoriy qabilalarining istilochilik yurushlari ham vaziyatni beqaror qilib Ossuriya savdosiga zarar yetkazgan.

Lekin miloddan avvalgi 1781-yillar atrofida vaziyat o‘zgardi. Amoriy qabilasi sardori Shamshi-Adad Ashshurni Yuqori Mesopotamiyadagi davlatining markaziga aylantiradi. Shu davrdan boshlab Ashshur Mesopotamiya shimolidagi istilochilik yurushlarinni boshlab yuboradi. Mari shaxrini bo‘ysuntirib, Karxemish bilan ittifoq tuzdi. Suriyaning ham bir qator shaharlarini bosib oldi hamda g‘arbdagi savdo vositachiligini o‘z qo‘liga oldi. Mamlakatda podsho mavqei kuchayib ketdi.        Shamshi-Adad davlat boshqaruvini o‘z qo‘liga olib, mutloq hukmdor sifatida davlat va  qo‘shin boshlig‘i hamda sudya vazifalarini bajardi. Mamlakat hududi, aholisi viloyatlarga bo‘linib ularga noiblar tayinlandi. Miloddan avvalgi 1757-yilda podsho Ishme-Dagan (Shamshi-Adadning o‘g‘li) davrida Bobil hukmdori Hammurapi tomonidan bosib olindi. 

Ko‘p o‘tmay aniqrog‘I miloddan avvalgi 1740-yillar atrofida kassitlarnig Mesopotamiyaga hujumlari Ashshurda qisqa muddatga bo‘lsada yana Shamshi-Adadning vorislari hukmronligiga zamin yaratdi. Shamshi-Adad sulolasining hukmronligi Ashshur tarixining eng yorqin davri deb tan olingan va keyinchalik Ossuriya podsholari ro‘yhatiga kiritilgan.

Miloddan avvalgi 1500-yillarda Mitanni davlati Shimoliy Suriya hududlarini bosib oladi. Zaiflashgan Ossuriya esa Mitanni hokimiyatini tan olishga majbur bo‘ladi. Mitannining tazyiqiga qarshi Misr bilan diplomatic aloqa o‘rnatadi. Ammo miloddan avvalgi XV asrda Ashshur Mitanni podshosi Shaushtatar tomonidan istilo qilinadi. Uning g‘arb bilan savdosi butunlay to‘xtatiladi. Keying asr boshlarida Mitanniga qarshi Bobil bilan yaqinlashishga harakat qiladi. Lekin Bobil hukmronligini tan olishga majbur bo’ladi. Shunday qilib Ossuriya Mitanni zulmidan ozod bo‘lib Bobil tasiriga tushib qoladi. Tez orada Bobilning zaiflashib qolganidan foydalanib Ossuriya o‘z mustaqilligini qayta tiklaydi va bu hududda Bobilga qarshi ta’sir o‘tkazish uchun harbiy harakatlarni boshlaydi. 

Milloddan avvalgi 1353–1318-yillarda  podsho  Ashshurballit Osuriyani qudratli davlatga aylantiradi. Zaiflashgan Mitanni Xettlarga qarshi Ossuriyaga ittifoqchiga aylanadi. Tez orada Ossuriya Xettlarni yuqori Mesopotamiyadan haydab chiqarib, Frot daryosiga chiqadi. Mitannining sharqiy viloyatlari, shu jumladan bu yerdagi diniy markaz – Nineviya bosib olinadi. Dastlab Mitanni keyinchalik Bobil ham Ossuriya ta’siri ostiga tushib qoladi. Ossuriya kichik shahar-davlatdan qudratli davlatga aylanadi. Yetti yuz yil mobaynida talonchilik urushlari, bosib olgan hududlar aholisiga nisbatan shavqatsizligi bilan qo‘shnilariga qo‘rquv va daxshat solib turdi.

Ossuriyaning  davlat bo‘lib shakllanishi miloddan avvalgi 1295-1264-yillarda hukmronlik qilgan Adad-Nerari davriga to‘g‘ri keladi. U birinchi bo‘lib o‘ziga podsho unvonini berib Oldi Osiyodagi buyuk davlat hukmdorlariga teng bo‘lgan “Buyuk podsho” unvoniga da’vo qilgan. 

Adad-Neraruning o‘li Salmanasar I otasining mitanniga qarshi yurishini davom ettiradi. Yuqori Mesopotamiyani Karxemeshgacha Osuriyaga qo‘shib oladi.Mitanni davlatini tugashiga ham sababchi bo‘ladi. Bu  orada  Xett davlati Misr bilan sulh tuzib,  Bobil bilan ittifoqni qayta tiklashga erishadi. Oqibatda Old Osiyo mintaqasida kuchlar muvozanati qayta tiklanadi.

Salmanasar I ning o‘g‘li Tukulti-Ninurta I Bobilga va Kavkazortiga g‘olibona yurushlar uyushtiradi Xett podshosi Tudxali IV Sharqdagi mulklarini himoya qilish uchun Tukulti-Ninurtaga qarshi qo‘shin tortadi lekin yozma manbalarda Tudxali o‘z qo‘shiniga ishonmaganligi haqida ham ma’lumotlar bor. Erbil shaxri yaqinida bo‘lgan jangda Oosuuriya qo‘shinlari g‘alaba qozonadi. Manbalarga ko‘ra jangdan so‘ng  28,800 kishi asir olingan[4]. Xettlar davlati kuchsizlana boshlaydi. 

Janubda Bobil davlati urushga tayyorlana boshlagan edi. Miloddan avvalgi       1223-yilda kuchlar o‘zaro teng bo֥‘lgan jangda Tukilti-Ninurta Bobil podshosi Kashtiliash IV ni asir olib kiyimsiz holida Ashshurga olib ketadi. Bobildagi Marduk ilohi haykallari ham aynan shu urushda olib ketilgan. Podsho Ashshurdan 3 km   shimoli-sharqda  o‘zi uchun yangi  poytaxt Каг Tukulti-Ninurta (“Tukulti-Ninurta  savdo  qo‘nalg‘asi”) shahrini  qurdiradi. Ashshurda  lshtar  xudosi ibodatxonasini  qayta  tildaydi. Ammo Ossuriya zodagonlari  podshoning Bobil  ilohlariga  qarshi qilgan  shakkokligini bahona qilib,  unga qarshi  fitna uyushtirishgan. Natijada                     Tukulti-Ninurta I aqldan  ozgan deb e'lon qilinadi va uy qamog'iga olinib o‘ldiriladi. 

Taxtga fitna  ishtirokchisi  podshoning o‘g‘li  Ashshur-Nadin-Apal  o'tqaziladi. U Marduk ilohi haykalini Bobilga qaytarib yuboradi. Ammo Bobilliklarni tinchlantira olmaydi. Tez orada qo‘zg‘alonlan boshlanadi. Ossuriya noibi shaharni tark etadi. Kassit qabilasidan bo‘gan zodagonlardan biri Bobil ossurlardan ozod bo‘lganini e’lon qiladi. 

Keyinchalik  Bobil davlati  kuchayib,  Ossuriyani bosib  olgan hududlaming  katta qismini qayta egalab oladi. Mamlakat  uzoq tashqi  urushlar natijasida  zaiflashib, ichki  nizolar  bo'lib o'tadi.  Ossuriya  davlati siyosiy tushkunlikka uchraydi.

Podsho  Tiglatpalasar I davrida Ossuriya yana kuchayadi. Bu davrda Xettlar frigiyaliklarning hujumiga uchrab halokatga uchragan, Misr esa kuchsizlanib qolgan edi. Uning atrofidagi yirik davlatlar endi Ossuriyaga havf sola olmas edi. Bundan foydalangan Tiglatpalasar I Shimoliy suriya va Shimoliy finikiya, Kichik Osiyoning janubi- sharqiy qismlariga harbiy yurishlar uyushtiradi. Mamlakat 38 yil davomida qo‘shni xalqlar bilan urush olib bordi. Aynan shu urushlar tufayli Tiglatpalasar  I o‘z  jang  aravalarini Kichik  Osiyoning  tog'li o'lkalariga  ham boshlab  bordi. Karkemish  shahri bir kun ichida zabt etildi. Hatto Misr fir’avnlari Tiglatpalasar I ga sovg‘a sifatida timsoh yuborishdi. Tiglatpalasar  I  Bobil podshosi  Marduk-Nadin-Axxega  qarshi ikki marotaba  harbiy  yurish qilib.  vaqtincha  uni kuchsizlamirishga  erishadi. Lekin  bobilliklar  o'z mustaqilligini  saqlab  qoladi. So'ngra  aramey qabilalariga  qarshi 28  marotaba yurish  uyushtiradi. Ammo arameylami  shimoliy Mesopotamiya  yaylovlariga kirib  borishiga  butunlay to'sqinlik  qila olmadi. Uning vafotidan so‘ng  vorislari  davrida Ossuriya siyosiy  tushkunlikni  boshdan kechiradi. 

Ossuriyaning  gullab-yashnashiga miloddan avvalgi XI asrlarda Arabistondan  ko'chib  kelgan chorvador  oromiy qabilalari  chek qo'yadi.  Shu  tariqa. Ossuriva  podsholigi sivosiy mavqeyidan ajrala boshlaydi. 

Miloddan avvalgi X  asr oxirlarida  tarixda "Ossuriya  renessansi”  deb nom  olgan  davr boshlandi. podsho Ashshurdan II  mamlakat  taraqqiyotini qayta  yo'lga qo'yadi  Natijada  ossuriyaliklar  Shimoliy Mesopotamiyada o'z  hukmronliklarini  qayta tikladilar  va  faol istilochilik  yurishlarini boshlash  uchun  zamin yaratadilar.

Bu  vaqtda Ossuriya  armiyasi o‘zining soni,  yuqori  darajada tashkilashtirilganligi, qurollanish  darajasi  va jangavor  qobiliyati  bilan Old  Osiyodagi  birinchi o'ringa  chiqib  oladi. Podsho Tukulti-Ninurta II  ning o g'li Ashshumatsirpal II. davrida dastlab  shimoli-g'arbga  Dajla daryosi qirg'oqlariga yurish  qiladi.  Miloddan avvalgi  882-yilda Xulay  boshchiligidagi  qo‘zg‘olonni shafqatsizlik bilan  bostiradi. O‘rtayer  dengizi  qng oqlariga yurish  qiladi. O‘zining qarorgohini yangi poytaxti Kalxu(KaIax)ga ko'chiradi. Miloddan avvalgi 886-yilda Bit-Zamam  o'lkasi podshosi  Ilanu boshchiligidagi  qo‘zg‘olonni bostiradi. Ashshumatsirpal  II  podsholigi davrida  Ossuriya  yana imperiyaga aylanadi.  U  Nineviya shahrini  davlatining  shimolidagi tayanch  nuqtasiga aylantirdi. Dajla  daryosi  qirg'oqlarida Kalxu  shahrini  qayta tiklab, poytaxtga aylantirdi. Ashshur shahridan  mohir ustalar  va bog'bonlar olib kelinib  shahar obodonlashtirildi,  Hukumatni  ham shu  yerga  ko‘chiradi.

Miloddan avvalgi 876-yilda  Ossuriya  qo‘shinlari Finikiya  qirg‘og‘iga  chiqdilar. Salmanasar  III Suriyaga yangi  yurish  uyushtirdi. Bu  hududda Ossuriyaning  ekspansiyasiga  qarshi bir  necha  shahar-davlatlaming  Damashq podsholigi  boshchiligida  ittifoqi tashkil  topdi. Miloddan avvalgi 853-yildagi Oront daryosi yonidagi jang Suriya, Falastin,  Finikiya,  Kilikiya va Damashqning birlashgan qo'shinlari ossur qo'shinlarini jangda magiubiyatga uchratdilar. Bu haqida biz hozirgi kunda Britaniya  muzeyida  saqlanayotgan monolit  toshdagi  yozuv. Salamanasar  III  hukmronligining  birinchi yetti  yilligi  annallarini o‘zida  aks ettirgan. Monolitdan bilishimiz mumkin. Ushbu Manolitlar Diyorbakirdan janubdagi  Kurxe degan joydan topilgan.

Miloddan avvalgi 845-yilda Salmanasar III  120 ming kishilik qo'shin bilan  Suriyada yana jang harakatlani  boshladi. Lekin  bu harbiy  harakatlar ham  muvaffaqiyatli  chiqmadi, Ossuriyalildar vaqtinchalik  Suriyadan chekindi. Ammo  tez  orada ittifoqchi  shahar-davlatlar  o‘rtasida kelishmovchiliklar boshlandi va ossuriyaliklar bundan oqilona foydalanib qoldi. Miloddan avvalgi 841-yilda Suriyada, miloddan avvalgi 840-yilda 16ta yurishdan so‘ng Damashq podsholigi ham bo‘ysuntirildi.

Osuriya uzoq vaqt olib borilgan urushlar natijasida zaiflashib qoldi. Mil.avv. VIII asr-da Osuriya iqtisodiy tushkunlikka yuz tutadi. Ichki ziddiyatlar, qo‘zg‘olon va isyonlar boshlanadi.

Osuriyaning  yangidan yuksalishi  podsho  hokimiyatini bosib  olgan harbiy  boshliq,  podsho Tiglatpalasar  III davrida  boshlandi. Tiglatpalasar III harbiy zodagonlar  yordamida  podsho Ashshurnirari  VI  ni taxtdan  tushirib, hokimiyatga keldi va istilochilik urushlarini olib bordi Tiglatpalasar III podsho hokimiyatini mustahkamlash  uchun  qator islohotlar  o‘tkazdi.  U mamlakat  hududini  kichik-kichik noibliklarga  bo‘lib  yubordi. Noiblar  ustidan markaziy hokimiyatning nazorati o‘rnatilib, noiblarning vakolatlari belgilanib, vazifalari cheklandi. Viloyat noiblariga viloyatda soliqlarni to‘plash, fuqarolarning majburiyatlarni bajarishini tashkil qilish va o‘z viloyatlari harbiy qismlariga rahbarlik qilish vazifalari yuklandi.

Tiglatpalasar III xazinadan maosh oladigan ko‘p sonli muntazam qo‘shin tuzdi va ko‘ngillilarni harbiy xizmatga chaqirishdan voz kech di. Harbiy xizmatga aholining o‘rta va past tabaqalari  jalb  qilindi. Osuriya  qo‘shini  davlat bosqinchilik  siyosatining asosiy quroli bo‘lgan. Qo‘shin qurollariga qarab, bir necha qismlarga  bo‘lingan. Piyoda  qo‘shinlar  son jihatidan  eng  ko‘p sonli bo‘lib,  u  yengil va  og‘ir  qurolli qismlarga  bo‘lingan.  Miloddan avvalgi IX asrdan boshlab otliq qismlar paydo bo‘ladi. Qo‘shinning zarbdor qismi jang aravalari bo‘lgan.

Miloddan avvalgi 743–740-yillarda  Shimoliy  Suriya va  Kichik  Osiyo hokimlarining  birlashgan  ittifoqining kuchlari  tor-mor  qilindi. Urartu davlatiga  qarshi  g‘olibona yurishlar  olib  borildi va  mamlakat talon-taroj qilindi. Sharqda Osuriya Midiyaning bir qismiga ega bo‘lib, bu yerda bir necha provinsiyalar tashkil qilindi. Miloddan avvalgi 729-yilda Bobilni bosib olib, Tiglatpalasar III Pulu nomi bilan Bobil podshosi tojini kiydi. Sargon II davrida miloddan avvalgi. 722-yilda Isroil podsholigi bosib olindi. Hokimiyatni noqonuniy ravishda bosib olgan Sargon II podshoning yangi qarorgohi – Dur-Sharrukin («Sargon qal’asi»)ni qurdi. Uning avlodlari – Sargoniylar Osuriyani uning halokatigacha boshqarganlar.

Badjahl podsho – Sinaxxerib poytaxtni Nineviyaga  ko‘chirdi.  Uning podsholigi  davrida Ossuriya  Kichik Osiyoning  janubiy-sharqini  qo‘ldan chiqardi. Yahudiyaning qarshiligini  bostira  olmadi va  uni  qo‘llab-quvvatlagan  Misrni bo‘ysundira  olmadi. 

Sinaxerribning  vorisi Asarxaddon  vayron qilingan  Bobilni qayta tikladi. Zaif, qaram Bobilni Osuriya bilan ittifoqda bo‘lgan alohida podsholik deb e’tirof etdi. Asarxaddon mamlakat shimoliy-g‘arbida  miloddan avvalgi.  679-yilda paydo  bo‘lgan  kimmeriylar hujumini bartaraf qilib, Eronning shimoliy-g‘arbida yashagan skiflar bilan miloddan avvalgi  672-yilda ittifoq tuzdi. U miloddan avvalgi  671-yilda Misrni bosib olib, shimoliy arab qabilalarini bo‘ysundirdi. Bu davrda Osuriya davlati chegaralari Nil daryosining birinchi ostonalaridan Kavkazortigacha, Eron pasttog‘idan Kichik Osiyogacha,  O‘rtayer  dengizidan Fors  qo‘ltig‘igacha  cho‘zildi.

Bu ulkan davlatni  boshqarish  Osuriyaga juda  katta  qiyinchiliklarni tug‘dirdi. Tiglatpalasarning vorislari Sargon II, Sinaxxerib, Asarxaddon va Ashshurbanipal  yuz yillar davomida ko‘plab istilochilik urushlari natijasida tashkil etilgan ulkan  imperiyani  mustahkamlashga  harakat qildilar.  Ammo Ashshurbanipal hukmronligining so‘nggi yillarida imperiyaning yemirilishi boshlandi. 
Ashshurbanipal mil.avv. 629-yilda vafot etdi. Uning ukasi Sinshariskun taxtga chiqdi. Uch yildan so‘ng joylarda  Osuriyaning  hukmronligiga qarshi  kuchli  noroziliklar boshlanib,  oxir-oqibatda uning  halokatiga  olib keldi.  Imperiyaning jadal yemirilishi boshlandi. Bobil,  Elam,  Xaldey, Oromiy  hokimliklari,  Suriya va  Finikiya  shaharlari Osuriya  hukmromligiga  qarshi bosh  ko‘tardi. Bobil va Midiya birgalikda Osuriyaga qarshi ittifoq tuzib, miloddan avvalgi. 614-yilda Ashshurni, miloddan avvalgi 612-yilda Nineviyani vayron qildilar. Miloddan avvalgi 590-yilda  Xarran[5] yonidagi  jangda  Osuriyaning harbiy  qudrati  to‘liq sindirildi.
[1] D.G.Reder, E.A.Cherkasova – “Qadimgi dunyo tarixi” – Toshkent “O‘qituvchi” 1974 – 210-b

[2] Subariy qabilalari xurrit qabilalarining bir qismi sifatida qaraladi.

[3] akkad  tilida Shulmanu  –  ashared mil.avv.  1274–1245-yillar

[4] D.J.Urakov, R.N.Tursunov, A.A.Biykuziyev B.B.Xaynazarov – “Jahon tarixi”  Toshkent “Navro‘z” 2018 – 62-bet

[5] Hozirgi Turkiyaning janubiy qismida joylashgan Anatoliya va Mesopotamiya bilan chegaradosh bo‘lgan shaxar

Soyfullo TursunovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Manbalar 

2. https://interoncof.com/index.php/italy/article/view/11479 

Turkum:Qadimgi Mesopotamiya
Turkum:Davlat
Turkum:Tarix
Turkum:Fan