Rentgen spektrlari

Katod va anod orasidagi potensiallar farqi U=U1 boʻlganda spektr toʻlqin uzunligining qandaydir  qiymatidan boshlanadi: katod va anod orasidagi potensiallar farqi U=U2 boʻlganda, spektrning qisqa toʻlqinli chegarasi chap tomonga siljiydi, spektrning intensivligi esa ortadi, bu vaqtda spektr qisqa toʻlqin uzunliklar sohasida  bilan chegaralangan boʻladi. U yana oshirilib U=U3 boʻlganda spektr  bilan chegaralanadi. Tormozlanish rentgen nurlanishi spektrining tutash boʻlishini va qisqa toʻlqinlar uzunliklari sohasida  bilan chegaralanishi quyidagicha izohlash mumkin. Katod va anod orasidagi tezlatuvchi elektr maydoni taʼsirida elektron E=eU1energiyaga erishadi va anod materialida tormozlanib toʻxtaydi. Bunda elektron energiyasining E2 qismi anod materialini qizdirishga sarf boʻladi. Energiyaning qolgan qismi esa tormozlanish rentgen nurlanishining energiyasi, yaʼni rentgen kvanti energiyasi sifatida ajralib chiqadi. Demak, tormozlanish rentgen nurlanishi kvantining energiyasi  kattalikka teng boʻladi, bunda  – rentgen kvantining chastotasi,  esa uning toʻlqin uzunligi. E2=E1 boʻlganda elektron energiyasi faqat anodni qizdirishga sarflanadi, E2=0 boʻlganda esa elektron energiyasi butunlay rentgen kvanti energiyasiga aylanadi. E2 ning qiymati E1 dan 0 gacha boʻlgan oraliqda oʻzgarishi mumkin. Elektron energiyasining anodni qizdirishga sarflanadigan qismi E2 har xil kattalikda boʻlishi mumkinligi uchun har xil energiyali rentgen kvantlari nurlanadi.

Bu esa tormozlanish rentgen nurlanishining spektri tutash boʻlishini koʻrsatadi. Har bir nurlanish kvantining energiyasi anodga urilayotgan tez elektronlar energiyasidan katta boʻla olmaydi, yaʼni

yoki,

bu formulada  – tutash rentgen spektrining qisqa toʻlqin chegarasi, c – yorugʻlik tezligi, h – Plank doimiysi, e – elektron zaryadi, U – trubka orasidagi potensiallar farqi.

Rentgen trubkasidagi U – potensiallar farqi kilovoltlarda oʻlchansa

boʻladi, oʻlchov angstremlarda keltirilgan.

Spektrning qisqa toʻlqinli chegarasi antikatod materialiga bogʻliq boʻlmaydi, balki zaryadlangan zarralarning massasi va ularni tezlatuvchi potensiallar farqiga bogʻliq boʻladi. Potensiallar farqi ortishi bilan tutash spektrni chegaralovchi toʻlqin uzunligi qisqarib boradi, bunda spektrning intensivligi ortadi.

Ingliz olimi G.Mozli nurlanuvchi elementlarning rentgen spektrlarini tadqiq qilib(1913-yil), ularning spektr chiziqlari chastotasi bilan chiziq hosil qiluvchi elementning atom tartib raqami orasidagi bogʻlanishni ifodalovchi qonunni kashf etdi.

Rentgen spektrlari rentgen spektroskopiyasi, rentgen spektr tahlili, rentgen strukturasi tahlili va boshqalarda qoʻllanadi.

 Manbalar 
 G.Ahmedova „Atom fizikasi“
 K.Krane „Introduction nuclear physics“
 R.Bekjonov „Atom va yadro fizikasi“

Turkum:Fizika