Sanskrit

Sanskrit (qadimgi hindcha sam skrta – mukammal, sayqallangan) – hindevropa tillari oilasiga kiruvchi qadimgi hind tillaridan biri. Qadimgi hind lahjalari asosida shakllangan va miloddan avvalgi I asrda Shimoliy Hindistonda tarqalgan. Sanskritning bir necha turi bor: epik sanskrit („Mahabharata“ va „Ramayana“ tili), klassik sanskrit (qatʼiy meʼyorga tushirilgan til, miloddan avvalgi IV asrda yaratilgan Panini grammatikasida oʻz ifodasini topgan), budda (yoki gibrid) sanskrit (budda dini bilan bogʻliq adabiyot tili), jayn sanskrit (jayn diniga oid adabiyot tili), veda tili yoki veda sanskrit.

Sanskrit tilida 7 ta kelishik, 3 ta jins va 3 ta grammatik son kategoriyalari mavjud. Feʼlda zamon va mayl tizimi nihoyatda rivojlangan. Nutkda soʻz va morfemalarning qoʻshilishi qoidalari (sandhi) turlituman. Qoʻshma soʻzlar keng qoʻllanadi. Baʼzi hollarda bita qoʻshma soʻz butun bir gapga teng keladi. Sanskritda juda koʻp diniy, falsafiy, ilmiy asarlar yaratilgan, ayniqsa, badiiy adabiyot keng rivojlangan. Sanskrit tili Hindistonda gumanitar fanlar va ibodat tilidir. Tor doirada olim brahmanlar sanskrit tilidan soʻzlashuv tili sifatida foydalanadilar. Sanskrit va Sanskrit tilida yaratilgan madaniy meros qoʻshni mintaqalar (Janubiy-sharqiy Osiyo va Markaziy Osiyo)ga, 18-asr oxirlaridan boshlab esa Yevropa va Amerikaga ham taʼsir oʻtkazgan. Qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning boshlanishi sanskrit tilining kashf etilishi va oʻrganilishi bilan bogʻliq.

Sanskrit tilidagi matnlarni yozuvda ifodalash uchun asli brahmi yozuvidan kelib chiqqan bir qator alifbolardan (kharoʻshthi, gupta, nagari, kushon yozuvi va boshqalar) foydalanilgan. Sanskrit tilini oʻrganish 2500-yil burun boshlangan (Panini va uning salaflari).

Li..Ivanov V. V., Toporov V. N., Sanskrit, M., 1960; Barrou T., Sanskrit, M., 1976.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Manbalar