Olloqulixon

Olloqulixon (taxminan 1794—1842) – Xorazm xoni (1825—1842) — Muhammad Rahimxon Ining oʻgʻli, qoʻngʻirotlar oʻzbek sulolasidan.
Olloqulixon davrida zulm, talonchilik, oʻzaro urushlar kuchaygan. Olloqulixon Buxoro amirligi bilan sulh tuzilganiga qaramay 7-marta amirlik hududiga yurishlar qilib qishloqlarni talab qaytgan. Xurosonga 5-marta yurish qilgan. Qoraqalpoq va turkmanlarning qoʻzgʻolonlarini beshafqat bostirgan (1828). Rossiya bilan savdo va elchilik munosabatlarini (1840—1841) rivojlantirgan.

 Tarjimayi holi 
Olloqulixon 1794-yilda Xiva shahrida tugʻilgan. 1825-yilda Muhammad Rahimxon I (1806—1825) vafotidan keyin Xiva xonligida hokimiyat tepasiga Muhammad Rahimxonning oʻgʻli Olloquli keladi.

 Ichki siyosat 
Olloqulixon davrida ham davlatni markazlashtirishni kuchaytirish siyosati davom etdi. 1828-yilda sarik qabilalarining qoʻzgʻoloni bostirildi.

Olloqulixon davrida mamlakat iqtisodiyotini tiklash ishlari davom etdi. Uning hukmronligi davrida Xorazmda yirik irrigatsiya ishlari olib borildi. 1830—1831-yillarda Koʻhna Urganchda kanal qurildi.

Olloqulixon dunyodagi siyosiy  voqealariga qattiq qiziqar, chet tillarini oʻrganar edi. Oʻrta Osiyoning barcha zamondosh hukmdorlaridan farqli oʻlaroq, u rus tilida bemalol oʻqigan va yozganТуркестанские ведомости. № 35, 1879 год.

Olloqulixon Qoʻqon xonligi bilan ittifoqchilikda Buxoro amirligi hududiga bir necha bor hujumlar uyushtirdi. Xurosonga besh marta yurish qildi.

 Tashqi siyosat 
Olloqulixon davrida Rossiya, Usmonlilar imperiyasi, Buyuk Britaniya, Eron, Afgʻoniston bilan diplomatik aloqalar oʻrnatilgan.

1840-yilda ingliz elchilari Jeyms Ebbot va Richmond Shekspir Xivaga tashrif buyurdilar.

1840-yilda Rossiya imperiyasi bilan munosabatlar biroz sovuqlashganidan keyin Xiva elchisi Otaniyoz Xoja Rais muftiysi Peterburgga yuboriladiГуломов Х. Г., Дипломатические отношения государств Средней Азии с Россией в XVIII — первой половине XIX века. Ташкент, 2005, с.247.

1841-yilda Xivaga kapitan Nikiforov boshchiligidagi rus missiyasi keldi.

1842-yilda imperator Nikolay I Peterburgda Xiva elchilari Vaysbay Niyozov va Ishbay Babayevni qabul qildiГуломов Х. Г., Дипломатические отношения государств Средней Азии с Россией в XVIII — первой половине XIX века. Ташкент, 2005, с.251. Elchilarga Rossiya hukumati  bilan muzokara o'tkazish va ikki tomonlama ogʻir holatda qolayotgan siyosiy aloqalarni yumshatish vazifasi berilgandi. 1841-yilning 12-dekabrida Orenburg shahriga yetib kelgan xivalik elchilar oʻz safarlarini davom ettirib, 1842-yil 10-martda Peterburgga yetib  bordilar. Peterburgda olib borilgan muzokaralardan keyin ikki tomonlama munosabatlar biroz yumshadi.

 Madaniy siyosat 

1842-yilda Ichan qalʼa tashqarisida yashayotgan aholini himoya qilish maqsadida Dishan qalʼa (Tashqari qalʼa) qurilgan. Qalʼaning uzunligi 6250 metr boʻlib, shunday ulkan qurilish qoʻl kuchi bilan paxsadan 30 kun davomida qurib bitkazilgan. Ichan qalʼaning janubiy darvozasidan Dishan qalʼa devorigacha boʻlgan masofa 300–400 metrni tashkil qiladi.

Olloqulixon davrida Xivada Munis Xorazmiy, Rojix, Dilavar, Said Mirzo Junayd, Mirzo Masixo kabi shoirlar ijod qilgan.  Tarixchilar Munis Xorazmiy va Ogahiy Xorazm tarixini yozgan.
Olloqulixon davrida Xivada karvonsaroy, tim, 111 xona va boʻlmali Toshhovli saroyi (1834—1835), Ichan qalʼaning sharqiy darvozasiga tutashtirib qurilgan Olloqulixon madrasasi, Oq masjid, Saitboy masjidi, Toshhovuz qalʼasi (1835—1836) va boshqa inshootlar qurilgan. Yangi kanallar qazdirib sugʻoriladigan yerlarni kengaytirgan. Xiva shahrining obodonchiligi uchun koʻp mehnat sarf qilgan. Olloqulixon davrida koshinpazlik (koshinkorlik) sanʼati yuksak choʻqqiga chiqqan. Pahlavon Mahmud maqbarasi va Koʻhna Ark koshinlar bilan bezatilgan. Sayid Alovuddin maqbarasi va boshqa koʻpgina tarixiy obidalar taʼmirlandi. Arab Muhammadxon va Muhammad Amin inoq madrasalari qaytadan qurildi. Xiva shahrining atrofi mudofaa devori bilan oʻrab olingan (1842).  Olloqulixon 1842-yil Chorjoʻyga yurish qilib qalʼani qamal qilgan paytda ogʻir kasalga duchor boʻlib orqaga qaytishga majbur boʻlgan va 23-noyabrda vafot etgan. Uni oʻzi hayot vaqtida tayyorlab qoʻygan Pahlavon Mahmud maqbarasiga dafn etishgan.

Olloqulixon vafotidan keyin Xorazmdagi hokimiyat uning oʻgʻli Rahimqulixon (1842—1845) qoʻliga oʻtadi.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 
 Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959;
 Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941;
 Xudoyberganov K., Xiva – 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
 Gulomov X. G., Diplomaticheskiye otnosheniya gosudarstv Sredney Azii s Rossiyey v XVIII – pervoy polovine XIX veka. Tashkent, 2005
 Gulyamov Y. G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957
 Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993.
 Istoriya Uzbekistana v istochnikax. Sostavitel' B. V. Lunin. Tashkent, 1990
 Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
 Sevara Saburova.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.

 Manbalar 

Turkum:Xorazm hukmdorlari
Turkum:Madrasa asoschilari
Turkum:1794-yilda tugʻilganlar
Turkum:1842-yilda vafot etganlar