Naʼmatak

Na’matak (meva) (shuningdek, itburun deb ham ataladi) — ra’nodoshlar (Rosaceae) oilasiga mansub atirgul turkumi oʻsimliklarining soxta mevasi. Odatda u qizil yoki toʻq sariq rangda boʻladi, biroq ayrim turlarida (masalan, Rosa spinosissima) toʻq binafsha yoki qora rangga ham kirishi mumkin. Na’matak gullash jarayoni tugagandan soʻng, barcha gulbarglar toʻkilib ketgach shakllanadi.

 Tavsifi 
Na’matak mevasi botanik jihatdan "koʻp yongʻoqchali meva" (poliakena) hisoblanadi. Tashqi qizil qismi — oʻzgargan gul oʻrni (gipantiy) boʻlib, uning ichida haqiqiy mevalar — qattiq urugʻchalar joylashgan.

Ushbu mevalar yozning oxiridan kech kuzgacha yetiladi. Ba’zi turlarning mevalari qish davomida ham butada saqlanib qoladi va qushlar uchun ozuqa manbai boʻlib xizmat qiladi.

 Kimyoviy tarkibi 
Na’matak mevasi oʻzining boy kimyoviy tarkibi, ayniqsa yuqori antioksidantlik xususiyati bilan ajralib turadi.

 S vitamini: Na’matak dunyodagi eng boy tabiiy S vitamini manbalaridan biridir. 100 gramm quruq meva tarkibida $2000 \text{--} 5000 \text{ mg}$ gacha askorbin kislotasi boʻlishi mumkin (bu apelsindan taxminan 50 baravar koʻp).
 A vitamini (Karotinoidlar): Likopin, beta-karotin va lyutein.
 Boshqa vitaminlar: B1, B2, E, K va P (rutin) vitaminlari.
 Minerallar: Kaliy, magniy, kalsiy va temir tuzlari.
 Yogʻlar: Urugʻlari tarkibida linol va linolen kislotalariga boy moy mavjud.

 Qoʻllanilishi 

 Tibbiyotda 
Na’matak farmatsevtika sanoatida keng qoʻllaniladi. Uning asosiy xususiyatlari:
 Immunomodulyator: Organizmning yuqumli kasalliklarga chidamliligini oshiradi.
 Yalligʻlanishga qarshi: Boʻgʻim kasalliklarida (osteoartrit) ogʻriqni kamaytiradi.
 Oʻt haydovchi (Xolagog): Jigar va oʻt pufagi kasalliklarida qoʻllaniladi (masalan, "Xolosas" preparati).

 Oziq-ovqat sanoatida 
Na’matak yangi uzilgan, quritilgan yoki qayta ishlangan holda iste’mol qilinadi:
 Choy: Quritilgan mevalardan tayyorlangan damlama eng keng tarqalgan usuldir.
 Siroplar va murabbolar: Shvetsiyada nyponsoppa (na’matak shoʻrvasi) deb ataladigan mashhur desert tayyorlanadi.
 Yogʻ: Urugʻidan olingan moy kosmetikada terini regeneratsiya qilish uchun ishlatiladi.

 Yetishtirish va yigʻish 
Na’matak yetishtirish uchun quyoshli va yaxshi drenajlangan tuproq talab etiladi. Meva pishib yetilganda, lekin hali yumshab ulgurmasdan yigʻib olinishi kerak. Terib olingan mevalar $80\text{--}90^\circ\text{C}$ dan yuori boʻlmagan haroratda tezda quritiladi, aks holda S vitamini parchalanishi mumkin.

 Xavfsizlik choralari 
Meva ichidagi mayda tukchalar (trihomalar) kuchli mexanik qichishishni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun mevalarni iste’mol qilishdan oldin urugʻlaridan tozalash yoki damlamani juda zich mato orqali suzish tavsiya etiladi.

 Ozuqaviy qiymati 
+ Na’matakning 100 gramm mahsulotdagi ozuqaviy qiymati Modda  Miqdori Energiya  678 kJ (162 kcal) Uglevodlar  38.22 g Shakar  2.58 g Kletchatka  24.1 g Yogʻlar  0.34 g Oqsillar  1.6 g

 Shuningdek qarang 
 Atirgul
 Vitaminlar
 Fitoterapiya

Turkum:Mevalar
Turkum:Dorivor oʻsimliklar
Turkum:Raʼnodoshlar