Mezolit

Mezolit (mezo... va lithos — tosh) — oʻrta tosh davri; paleolitdan neolitga oʻtish davri (miloddan avvalgi 12-7 ming yillik).

Geologik pleyspgotsendan hozirgi golosenga oʻtish davri. Mezolitda hayvonot dunyosi, landshaftlar muzlik davridan xalos boʻlib hozirgi tabiiy sharoitga moslashgan. Muzlik davriga moslashgan yirik hayvonlar (mamontlar) yoʻq boʻlib, yangilari paydo boʻlgan. Inson hayotida katta oʻzgarishlar sodir etilgan. Mezolitda oʻq-yoyning kashf etilishi bilan yakka oila boʻlib yashash imkoniyati tugʻilgan. Tosh, suyak, yogʻochdan mikrolit qurollar (pichoq, qirgʻich, bolta) kashf qilingan. Bu qurollar yordamida odamlar yakka holda ov qilish imkoniga ega boʻlishgan. Shu tariqa jamoa boʻlib yashashga barham berilgan. Mezolit davri odamlari ovchilik, baliqchilik, terimchilik bilan shugʻullanganlar.

Oʻzbekiston hududida mezolit davriga oid eng qadimgi yodgorlik Qoʻshilish boʻlib, u miloddan avvalgi 10 ming yillik bilan davrlanadi. Undan mikrolit qurollar, paykon va uchburchak shakldagi qurollar, qoʻlga oʻrgatilgan tur (buqa yokisigir) suyagi topilgan. Bu esa Mezolit davri boshida Oʻzbekiston hududida odamlar chorvachilikdan xabardor boʻlganliklaridan dalolat beradi. Respublikamizda Mezolitga oid koʻplab yodgorliklardan Fargʻona vodiysining Soʻx tumanidagi Obishir I va Obishir V manzilgohlari (qarang Obishir madaniyati), Surxondaryoning Boysun tumanidagi Machay gʻori kabilarni koʻrsatish mumkin.Mezolit davrida iqlimning o‘zgarishi bilan hayvonot dunyosi ham o‘zgaradi. Paleolit davridagi yirik hayvonlar yo‘qolib, ular o'rniga tez chopar va mayda hayvonlar: arxar, muflon, tog‘ echkisi, 
bug‘u, jayron, qulon, quyon, arslon, yoʼlbars, bars, qoplon va boshqa 
hayvonlar paydo boʼldi. Ularni ilgaridagidek ovlash ibtidoiy odam 
uchun murakkablik tug‘dirdi. Natijada o‘q-yoy ixtiro qilindi. Bu mezolit 
davrining eng katta yutug‘i edi. O‘q yoyning kashf etilishi xo‘jalikda 
ovning ahamiyatini oshirdi. Endi ibtidoiy ovchilar uzoqdan turib o‘z 
o'ljasini nishonga olish imkoniyatiga ega boʼldilar va oziq-ovqatga 
boʼlgan talabni qondira oldilar.
Oʻsimliklar dunyosida ham issiqtalab o‘simliklar salmog‘i oshdi. 
Daryolarning sersuv bo‘lishi baliqchilikning vujudga kelishiga va 
dastlabki qayiqlarning paydo boʼlishiga olib keldi. Bu esa ibtidoiy 
odamning turmush tarzini o‘zgartirdi.
Ibtidoiy ovchilar hayvonlar (asosan bug‘ular) izidan yurib, yangi-yangi yerlarni o‘zlashtirib bordilar. Shu sababli, mezolit davri odamlari 
keng hududlarga tarqalganlar. Mezolit davrida Oʻrta Osiyoning 
deyarli barcha hududlari yashash uchun qulay boʼlgan. Amudaryo 
bilan Sirdaryo oraliqlarida mezolit davriga oid yodgorliklar ko‘p 
uchraydi.
Bu davr jamoasida diniy tasavvurlar maʼlum bir shaklga kirdi. Bu 
haqda mezolit davri mozorlari, qoyatosh rasmlari darak beradi. Oʻrta 
Osiyodagi mezolit davri yodgorliklaridan 3tasida - Qayla, Tutqaul, 
Machay makonlarida mozorlar topilgan. Ular mezolit davrining so‘ngi 
bosqichiga taalluqli. Qayla g'orida 2 ta mozor o‘rganilgan. Skeletlar 
chalqanchasiga yotqizilib. oyoqlari biroz bukilgan, ustiga oxra 
sepilgan. Yonlarida dengiz chig‘anoqlaridan yasalgan taqinchoqlar 
topilgan. Bosh suyagi ustiga ham mayda tosh munchoqlar tizib 
chiqilgan. Boshqa mozorlarda ham shu holat kuzatilgan. Bularning
barchasi narigi dunyoga ishonishni bildiradi,
Jahon arxeologiyasida mezolit davri 2 bosqichga: Azil va 
Tardenuazga boʼlinadi. (3-jadva!) Ular Fransiyadan topilgan makonlar 
nomlari bilan atalgan. Azil davri tosh qurollarining asosiy 
xususiyatlaridan biri - mikrolit qurollarning yasalishidir (yunoncha 
mikros-kichik). Ular asosan o‘q uchi vazifasini bajargan. Ularning 
ko‘pchiligi tol bargiga o‘xshash boʼlgan. Egamberdiyeva.Oʼtkir IsmoilovOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilEgamberdiyeva.Toshkent 2011.

 Yana qarang 

 Paleolit
 Neolit

 Manbalar 

Turkum:Tarixiy davrlar