Kosmodrom

Kosmodróm () — koinot apparatlari ishga tushiriladgan hudud, belgilab qoʻyilgan inshootlar oʻrin egallaydigan majmua. Koinot samolyotlari uchun analog atamasida aerodrom nomi berilgan. Odatda kosmodromlar katta maydon va kamaholi joylar hamda alohidagi jarayonda aholi yashaydigan hududlarda, raketalar zarar etkazmaydigan pogʻonalarda uchiriladigan maskanlar yoki qoʻshni uchiriladigan maydonlar qurilishi uchun qarz olishyapti.Hammasidan koʻra kosmodromni manfaatli vaziyati ekvator boʻlib bu kosmodromdan uchiriladigan aylanish raketalari uchun qulay maskan, hammasidan koʻra energiya talab qila oladigan etarli foydalanish tuprogʻi mavjud. Uchar Raketalar ekvatorda ishga tushirilishi oʻrta kenglikda joylashgan kosmodromda uchiriladigan raketa bilan taqqoslaganda 10 % yonilgʻi tejaladi.
Kosmodromlar orbitaga bir qancha katta va foydali yuklarni olib chiqaoladigan va tashishiga muvofiq boʻlishi kerak. Istiqbol davrlarida olimlar uchun xalqaro kosmodromni koʻzga koʻrinarli sayyoraning yuqori nuqtasi Jomolúngma (Everest) choʻqqisida qurish va ishga tushirish variantlarning biri boʻlgan edi. Raketa uchirilishi elektromagnit toʻlqiniga yotqizilgan shkaladagi tezlashish prinsipiga mavjud joyda ruxsat etiladi va yonilgʻi dvigatellarining qizishi boshlanishida tejab qolishi zararli chiqindilar miqdorini kamaytiradi. Orbitani ekvatorda suyukli qiyalik bilan ishga tushirish mumkin. Modomi, ki ekvatorda raketalarni koinotga uchirib yuboradigan darajada qobiliyatli shunday kosmodrom loyihalari koʻp davlatlarda paydo boʻldi. Rossiya 2008-yilda oʻzining 2007-yilgi xususiy koʻrsatkichiga nisbatan 27 raketalar uchirilgan va raketalarni orbitaga qoʻyib yuborish soni boʻyicha dunyoda birinchi oʻrnini saqlab qolgan. Aksariyat 27 dan (19) raketalarning parvozi Boyqoʻngʻir kosmodromi bilan bajarilgan, oltitasi — Plesesk kosmodromi bilan (Arxangelsk viloyati). Bittadan fazoviy parvozlar " Oydin " (Orenburg viloyati) va " Kapustin jar " (Astraxan viloyati) poligon bilan ishga tushiriladigan bazalarda amalga oshirilgan. AQShda 2008-yili 14 raketalar uchirilib, kuchli toʻrtlik qatoridan joy olgan. Xitoy esa 11 raketani koinotda ishga tushirdi, Yevropa mamlakatlarida 6 raketa uchirilgan. 2007-yilda Rossiya 26 uchirilishni amalga oshirgan, AQSh — 19, Xitoy — 10, Yevropa koinot boʻlimi — 6, Hindiston — 3, Yaponiya — 2.

2012-yilda fazoviy uchar raketalarning planetadagi kosmodromlardan orbitaga qoʻyib yuborilishi soni:
 Boyqoʻngʻir (Qozogʻiston, Rossiya ijarasida) — 21;
 Mis Kanaveral AQSh — 10;
 Kuru (Fransuz Gvianasi) — 10;
 Sichan Xitoy — 9;
 Tayyuan Xitoy — 5;
 Tszyutsyuan Xitoy — 5;
 Plesesk Rossiya — 3;
 Tinch okean (uchirish platformasi Odyssey) — 3;
 Shrixarikota Hindiston — 2;
 Tanegasima Yaponiya — 2;
 Vandenberg AQSh — 2;
 Soxe Shimoliy Koreya — 2;
 Semnan Eron — 1;
 Atoll Kvajleyn AQSh — 1.

 Dunyo kosmodromlari 
Oʻzbekcha nomiInglizchs nomiAtama variantlariJihozJoylashinuviKordinatalariIshlatishga kiritilganBirinchi uchirilish
Ushbu kosmodromlardan muvaffaqiyatli orbitaga chiqqan birinchi raketalarYopiq VumeraWoomera- Janubiy Avstraliya Shtati30.9553194719671976AlkantaraAlcantara- Maranyan Shtati02.365219901990-PalmaximPalmachim YavnaBaza 25Isroil markaziy okrugi31.88481971Priblizitelnaya data osnovaniya aviabazi  1988-ShrixarikotaSriharikotaSatisha Dxavana nomidagi fazoviy markaz, (ShAR, SHAR, Satish Dhawan Space Centre)Anxra-Pradesh Shtati 13.719919711980-Al-AnbarAl AnbarAl Anbar Al-Anbar fazo markaziAl-Anbar provinsiyasi32.7822?1989 (?)1991 (?)SemnanNazvanie i mestopolojenie yavlyayutsya predpolojitelnimi.Semnan Ostan Semnan35.2222 2009-San-MarkoSan MarcoHozirgi Luiji Broglio nomidagi fazo markazi(Luigi Broglio Space Centre)Formoza boʻgʻozi,Keniya suv territoriyasi02.9408196419671988VenchanWenchangXaykou, HaynanXaynan oroli19.6172012Predpolojitelnaya data okonchaniya stroitelstva kosmodroma. Uje suщestvuyuщiy raketniy poligon bil postroen v seredine 1980-x.2013Predpolojitelnaya data pervogo puska-SichanXichang27 BazaSichuan Provinsiyasi28.246019701984-TayyuanTaiyuanTaiyuanTaiyuan — Chinese Space FacilitiesUchjay(Wuzhai)Shansi Provinsiyasi 38.848719681988-TszyutsyuanJiuquan10 Baza, Dunfen (Dongfeng)oldingi nomi — Chanchensze,ShuanchensziAymak Alashan(Mongoliya ichida)40.95777819581970-TonxeMusudan-riRaketalar uchun Kvanday amaliyot poligoniXamgyon-Pukto Provinsiyasi40.8555561984-Proizvedeni dva kosmicheskix zapuska v 1998 i 2009 godax, dannie ob ix uspeshnosti roznyatsya.-NaroNaroNaro fazo markazi (Naro Space Center) KoreyaVenarodo (Oenaro)oroli, Cholla-Namdo Provinsiyasi34.4318672009-Perviy zapusk, osuщestvlyonniy 25.08.2009, okonchilsya neudachey — sputnik ne vishel na zadannuyu orbitu iz-za problem s obtekatelem, posle chego sgorel v plotnix sloyax atmosferi.-BoyqoʻngʻirBaikonurBoyqoʻngʻir, Tyuratam,oldin — Leninsk Qiziloʻrda viloyati,45.96611119571957-Kapustin YarKapustin Yar4-nchi davlat markaziy poligoni (4GTsMP), ZnamenskAstraxan viloyati48.565519461962-PleseskPlesetsk1-nchi davlat amaliyot oʻtqazadigan kosmodromi, GIK-1, GNIIP-53Arxangelsk viloyati62.96004419591966-SvobodniySvobodny2-nchi davlat amaliyot oʻtqazadigan kosmodromi, GIK-2, Svobodniy-18Amursk viloyati51.7935199619972007Na baze ЗАТО Свободный-18 k 2015 godu planiruetsya postroit noviy kosmodrom — „Vostochniy“YasniyDombarovsky"Yasniy" raketalarning uchirilishini taminlaydigan ombor, DombarovskiyOrenburg viloyati51.207119642006-VandenbergVandenbergGʻarbiy amaliyot poligoni,Tinc okeani poligon Santa-Barbara Okrugi, Kaliforniya shtati 34.729719571959-KadyakKodiak"Kadyak" Uchirilish kompleksi,(Kodiak Launch Complex, KLC)Mis Nerrou (Narrow Cape)Kadyak oroli,shtat Аляска57.43583319982001-KvadjaleynKwajaleinReygan amaliyot poligoni, Reagan Test Site (RTS), oldingi nomi — U.S. Army Kwajalein Atoll (USAKA), Kwajalein Missile Range (KMR)Omelek oroli, Kvajaleyn atolli, 08.999519642008-Kennedi fazo markaziJohn F. KennedySpace Center (KSC)Sharqiy amaliyot poligoniBrevard Okrugi,Florida shtati28.585019621967-Mis KanaveralCape CanaveralSharqiy amaliyot poligoniCape Canaveral Air Force Station (CCAFS)Brevard Okrugi,Florida shtati28.488919491958-UollopsS 2006 goda chast poligona arendovana chastnoy aerokosmicheskoy korporatsiey i ispolzuetsya dlya kommercheskix zapuskov pod nazvaniem „Среднеатлантический региональный космопорт“ Mid-Atlantic Regional Spaceport (MARS)WallopsUollops orollarida joylashgan amaliyot markazi(Wallops Island Test Center, WITC, WFF, WAL, KWAL)Akkomik Okrugi ,Virjiniya shtati37.833019451961-KuruKourouGvianadagi fazo markazi(Guiana Space Centre) Yevropa ittifoqi05.239319681970-XammagirHammaguirBoshlangʻich Beshar (shahar) raketalar amaliyoti oʻtqaziladigan markaz 30.8935194719651967TanegasimaTanegashimaTanegasima fazo markazi (TNSC)Tanegasima oroli, Kagosima prefekturasi30.399519691975-UtinouraUchinouraUtinoura fazo markazi(USC), KimotsukiKagosima Prefekturasi31.251019621970-

 Adabiyot 
 Tverdovskiy V. N., Kosmodrom, M., 1977.

 Manbalar 

 Havolalar 
 Rossiya operedila SShA i Yevropu po kolichestvu zapuskov kosmicheskix raket v 2008 godu 
 Al Anbar

Turkum:Fazo