Iliada

„Iliada“ (;„Iliad“. Random House Webster's Unabridged Dictionary. , ; Troya urushi haqidagi doston) – yunon epik dostoni. Gomer yozgan deb taxmin qilinadi. 

 Mil. av. 13-asr dagi Ilion, yaʼni Troya urushi haqidagi rivoyatlar asosida 9—8-asrlarda paydo boʻlgan. Gekzametr (musaddas) oʻlchovida yozilgan (15700 misraga yaqin). „Iliada“ ning bosh qaxramoni – Axill. Buyuk yoʻlboshchisi Agamemnon tomonidan haqoratlangan „Axillning qahri“ doston mavzuining asosini tashkil etadi. Unda yakkama-yakka qahramonona jang manzaralari, qamal qilingan Troyadagi hayot lavhalari, maʼbudalarning Olimpdagi munozaralari mutoyibali tasvirlangan. 

 Asar Qodir Mirmuhamedov tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1988)OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

„Odisseya“ singari, bu doston ham 24 kitobdan iborat boʻlib, daktil gekzametr ( oltlik she'r) usulida yozilgan. Uning eng keng tarqalgan nusxasi 15 693 satrni oʻz ichiga oladi. „Iliada“ koʻpincha Yevropa adabiyotining birinchi yirik asari sifatida eʼtirof etiladi va epik siklning markaziy qismini tashkil etadiFantuzzi, et al. The Greek Epic Cycle and Its Ancient Reception : A Companion. 2015..

 „Illiada”  ikki so‘zdan iborat, ya’ni Ilion (qadimgi Troya shaharning nomi, Odas-qo‘shiq deganidir.

 SUJETI: 
Bir kuni xudo Zevs Olimp tog‘ida yashovchi barcha xudolarni chaqirib, ziyofat beradi, bu ziyofatga janjal xudosi Eridani chaqirmaydi. Bundan g‘azablangan Erida Zevsdan g‘ch olmoqchi bo‘ladi. Ziyofat vaqtida osmondan «Eng go‘zaliga» degan bir olma tashlaydi. Xudolar o‘rtasida janjal chiqib, nihoyat olma uchta chiroyli mabuda (ayol) xudolar o‘rtasida talash bo‘lib qoladi. Ulardan biri Gera Zevsning xotini, ikkinchisi Afina urush va donolik xudosi, uchinchisi Afrodita go‘zallar xudosi edi. Bu narsani Zevs xam xal qilolmaydi. «Sizlar pastga tushingar, insonlarga murojaat qilsangizlar, insonlar olmani kimga tegishli ekanligini aytib beradilar»deydi Zevs.

Ma’budalar yerga tushib, Troya podshosi Priamning o‘g‘li Parisga yo‘liqadilar. «Shu olmani menga xukm qilib bersang, seni davlatmand qilaman» deydi Gera. Afina esa uni donishmand va qudratli qilishga va’da beradi.

Go‘zal Afrodita bo‘lsa Parisga dunyodagi eng go‘zal xotinni olib bermoqchi bo‘ladi. Paris olmani Afroditaga xukm qilib beradi. Shu vaqtdan boshlab Afrodita Troyalilar do‘stiga, Gera bilan Afina esa Troyalilarning dushmaniga aylanadilar. Bir necha vaqtdan so‘ng Paris Gresiyaga sayoxat qilib borib, shox Menslayning saroyiga mexmon bo‘lib kiradi va uning go‘zal xotini Yelenani olib qochib ketadi. Fazablangan shox Menslay qabila boshliqlaridan Agamemnon, Axiles, Odissey va barchalarini chaqirib, qo‘shin tuzadi va Troyaga qarshi urush boshlashga buyuradi. Faqat Agamemnon o‘z bolasini xudolarga qurbon qilgach, shamol paydo bo‘lib, xarbiy kemalar Troya tomon ketadilar. To‘qqiz yil Troyani qamal holda saqlagan greklar o‘ninchi yilda uni qo‘lga oladilar.4

Iliada Troya urushining oxirgi davrida, yaʼni Miken yunon davlatlari ittifoqi tomonidan Troya shahrini oʻn yil qamal qilish paytida yuz bergan voqealarni tasvirlovchi sheʼr boʻlib, urushning soʻnggi haftalaridagi muhim hodisalarni oʻzida aks ettiradi. Xususan, u mashhur jangchi Axillning gʻazabini () tasvirlaydi. Bu gʻazab Axill bilan shoh Agamemnon oʻrtasidagi keskin nizodan boshlanib, to Troya shahzodasi Gektorning halokatiga qadar davom etadiHomer. Iliad, Volume I: Books 1–12. Translated by A. T. Murray. Revised by William F. Wyatt. Loeb Classical Library 170. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1924.Homer. Iliad, Volume II: Books 13–24. Translated by A. T. Murray. Revised by William F. Wyatt. Loeb Classical Library 171. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1925..

 Mavzular 

 Din 
Qadimgi yunon dini qatʼiy tashkiliy tuzilishga ega boʻlmagan, balki yunon xalqining turli eʼtiqodlaridan kelib chiqqan holda shakllangan. Adkins va Pollard bu xususda shunday fikr bildirgan: „Ilk yunonlar oʻz dunyosining har bir jihatini (xoh tabiiy, xoh madaniy boʻlsin) va undagi tajribalarini shaxsiylashtirganlar. Yer, dengiz, togʻlar, daryolar, urf-odat qonuni (temis), jamiyatdagi oʻrni va uning neʼmatlaridagi ulushi – bularning barchasi shaxsiy hamda tabiat nuqtai nazaridan idrok etilgan.“ Ular dunyoni va undagi oʻzgarishlarni xudolarning aralashuvi yoki mavjudligi natijasi deb bilganlar. Koʻpincha bu hodisalarni sirli va tushuntirib boʻlmaydigan deb hisoblaganlar.

Iliadada Olimp xudolari, maʼbudalar va kichik ilohlar nafaqat oʻzaro kurashadi, balki insonlar urushlarida ham ishtirok etadi. Ular koʻpincha boshqa xudolarga qarshi turish uchun odamlarning janglariga qoʻshiladilarKearns, E. (2004) ‘The Gods in the Homeric epics’, in R. Fowler (ed.) The Cambridge Companion to Homer. Cambridge: Cambridge University Press (Cambridge Companions to Literature), pp. 59–73.. Gomerning xudolar tasviri uning hikoya qilish maqsadiga mos kelsa-da, miloddan avvalgi IV asr Afinaliklar tafakkurida xudolar haqida Gomer asarlaridagi kabi fikrlar mavjud boʻlmagan. Tarixchi Gerodotning taʼkidlashicha, Gomer va uning zamondoshi Gesiod xudolarning ismlarini, tashqi koʻrinishini va xarakterini birinchi boʻlib yozma ravishda tasvirlagan adiblar hisoblanishadiHomer’s Iliad, Classical Technology Center..

Baʼzi olimlar xudolarning oʻzaro kelishmovchiliklari tufayligina foniy dunyoga aralashishi xususida muhokama qilishadi. Gomer Iliada dunyosini talqin qilishda xudolarning ehtirosli va hissiyotli holatlarini insonlar orasida sodir boʻladigan voqealarning hal qiluvchi omillari sifatida koʻrsatadi.

Afina va Gera Olimp togʻida boʻlib oʻtgan goʻzallik tanlovida Paris Afroditani ulardan-da goʻzalroq maʼbuda deb tanlagani uchun unga qarshi chiqadilar. Wolfgang Kullmann bu haqida shunday fikr bildirgan: „Paris hukmi natijasida Afroditaning gʻalabasidan Gera va Afinaning gʻoliblik borasidagi umidlari puchga chiqqani Iliadadagi ikkala maʼbudaning barcha xatti-harakatlarini belgilab beradi. Shuningdek, bu qarorni chiqargan hakam Paris va uning shahri Troyaga boʻlgan maʼbudalar nafratining asosiy sababi ham shu holat hisoblanadi.“

Buning natijasida Gera va Afina butun doston davomida Axey qoʻshinlarini qoʻllab-quvvatlab kelishadi, Afrodita esa Paris va troyaliklarga yordam beradi. Ilohalar orasidagi his-tuygʻular koʻpincha ularning odamlar dunyosidagi harakatlariga taʼsir koʻrsatadi. Masalan, „Iliada“ning 3-kitobida Parisni yakkama-yakka jangga chaqirgan Menelay uni magʻlub qilish arafasidagi holat quyidagicha tasvirlanadi: „U Parisni sudrab olib borib, oʻchmas shon-shuhratga erishgan boʻlar edi, ammo Zevsning qizi Afrodita chaqqonlik bilan xom teridan yasalgan kamarni uzib yubordi.“ Shunday qilib, Afrodita Parisni Menelayning gʻazabidan qutqarib qoladi. His-tuygʻularning xatti-harakatlarga bunday bogʻliqligi doston davomida koʻplab marotaba uchraydi. Barcha xudolar doimiy ravishda insonlarning faoliyatiga aralashib turadi, ayniqsa, oʻz himoyalaridagi qahramonlarga ruhlantiruvchi nutqlar soʻzlash uchun, koʻpincha ularga tanish boʻlgan inson qiyofasida paydo boʻlishadi.

Mary Lefkowitz „Iliada“ dostonidagi ilohiy aralashuvning ahamiyatini tahlil qilib, quyidagi savolga javob topishga intiladi: ilohiy aralashuv alohida diskret hodisami yoki bunday ilohiy xatti-harakatlar shunchaki inson xarakterining metaforalarimi?Lefkowitz, Mary (2003). Greek Gods, Human Lives: What We Can Learn From Myths. New Haven, Connecticut: Yale University Press.

Miloddan avvalgi V-IV asrlardagi Fukidid va Platon singari mualliflarning intellektual qiziqishi ularning „haqiqat yoki tasvir o;rniga, inson hayoti haqida fikr yuritish usuli“ sifatidagi fikrlari bilangina cheklangan edi. Buning sababi shundaki, agar xudolar inson metaforalari oʻrniga diniy timsollar boʻlib qolsa, ularning „mavjudligi“ – na aqidalar, na muqaddas kitoblar asosiga tayanmagan holda – yunon madaniyatiga keng intellektual imkoniyat va xalq sifatida oʻzlariga zarur boʻlgan har qanday diniy vazifaga mos keladigan xudolarni tasavvur etish erkinligini berishi mumkin boʻlar ediLefkowitz, Mary (2003). Greek Gods, Human Lives: What We Can Learn From Myths. New Haven, Connecticut: Yale University Press.Taplin, Oliver (2003). „Bring Back the Gods“. The New York Times (14 December)..

Taqdir (κήρ, kēr, „taqdirga yozilgan oʻlim“) Iliadadagi voqealarning aksariyatini harakatga eltiruvchi omil hisoblanadi. Xudolar va odamlar unga boʻysunadilar, unga qarshi chiqa olmaydilar va uni oʻzgartirishga ham qodir boʻlmaydilar.

 Manbalar 

Turkum:Iliada