Gilgamesh

Gilgamesh — Shumerdatk Uruk sh.ning yarim afsonaviy hokimi (milloddan avvalgi 27—26-a.lar). Milloddan avvalgi 3 ming yillikdagi Shumer epik qoʻshiq (doston) larida va milloddan avvalgi 3 ming yillik oxiri — 2 ming yillik boshlariga oid katta dostonda Gilgameshning yovvoyi odam — Enkidu bilan doʻstligi, mangu hayotga erishish siruasrorlarini izlash yoʻlidagi sarguzashtlari bayon etilgan. Gilgamesh haqidagi afsona xettlar, hurritlar va boshqalar orasida ham keng tarqalgan

 Tarixiy shaxs sifatida: 
Gilgamesh haqidagi eng qadimgi ma’lumotlar shumer podshohlar ro‘yxatida uchraydi. U yerda u Urukning beshinchi podshohi sifatida ko‘rsatiladi va 126 yil hukmronlik qilgani aytiladi (bu raqam mifologik bo‘lishi mumkin). Tarixiy jihatdan, Gilgamesh haqiqatda yashagan hukmdor bo‘lishi mumkin, ammo ko‘plab u bilan bog‘liq hikoyalar afsonaviy va diniy elementlar bilan to‘la.

 Adabiy obraz sifatida: 
Gilgamesh eng ko‘p tanilgan qadimgi adabiy asarlardan biri – “Gilgamesh dostoni” orqali dunyoga mashhur bo‘lgan. Bu doston akkad tilida miloddan avvalgi II mingyillikda yozilgan va 12 ta loy taxtachadan iborat bo‘lgan nusxalari topilgan (eng mashhuri – Ninive kutubxonasidan chiqqan versiya).

 “Gilgamesh dostoni” mazmuni: 

 Gilgamesh – Uruk shahrining yarim ilohiy podshohi. Uning kuchi nihoyatda ulkan, ammo u xalqini zulm bilan boshqaradi.
 Xudo(xudolar) uni tiyish uchun unga teng bo‘lgan raqib – Enkiduni yaratadi. Enkidu dastlab yovvoyi tabiatda yashaydi, keyin odamlar orasiga qo‘shiladi va Gilgamesh bilan kurashadi. Ularning jangidan so‘ng ular do‘st bo‘lib qoladi.
 Ikkalasi birgalikda ko‘plab sarguzashtlarga otlanadilar, jumladan:
 O‘rmon xudosini – Xumbabani o‘ldirish.
 Osmon buqasiga qarshi jang.
 Bu jinoyatlari uchun xudolar Enkiduni o‘limga mahkum qiladi. Enkiduning o‘limi Gilgameshni chuqur qayg‘uga soladi va u abadiy hayot izlab yo‘lga tushadi.
 Gilgamesh uzoq safarda Utnapishtimni (potopdan omon qolgan va abadiy hayotga erishgan inson) topadi, undan abadiy hayot sirlari haqida so‘raydi.
 Utnapishtim unga abadiy hayotga erishishning imkonsizligini anglatadi. Gilgamesh hayotning muqaddasligi va inson umrining oxir-oqibat cheklanganini tushunadi va Urukka qaytadi.

 Ahamiyati: 

 “Gilgamesh dostoni” insoniyat tarixidagi birinchi epik asar sifatida qadrlanadi.
 Doston insoniylik, do‘stlik, o‘lim, abadiylik, kuch va poklanish kabi mavzularni qamrab olgan.
 Ko‘plab tadqiqotchilar ushbu eposdagi ayrim syujetlar (xususan, to‘fon haqidagi rivoyat)ni Bibliyadagi Nod va Nuh haqidagi hikoyalar bilan qiyoslaydi.

 Madaniy ta’siri: 

 Gilgamesh obrazini nafaqat Mesopotamiya, balki Eron, Suriya va boshqa qadimiy madaniyatlarda ham topish mumkin.
 Zamonaviy adabiyot, kino, san’at va falsafada Gilgamesh timsoli insoniyatning abadiy haqiqatlarni izlashdagi timsoli sifatida qaraladi.

 Xulosa: 
Gilgamesh – tarixiy va mifologik obrazlar qorishmasi bo‘lib, u orqali insoniyat qadimda ham o‘z hayoti, maqsadi va o‘lim haqida chuqur o‘ylagani namoyon bo‘ladi. U adabiyot va falsafada insoniyat o‘zligini anglash yo‘lidagi eng qadimgi timsolardan biridir.
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil