Boratlar

Organik boratlar — [ortoboratlar, trialkil (aril) boratlar, trialoksiboratlar], umumiy formulasi (RO)3 V boʻlgan ortoborat kislota efirlari. Bu yerda R — alkil, aril, allil va boshqa organik radikallar. Quyi alkilboratlar zangori rangda shuʼlalanuvchi uchuvchan suyuqpiklardir. Suv taʼsirida ular V(ON)3 va ROH gacha gidrolizlanadi.

Organik B. ning olinish usullari turlicha: 1) ortoborat kislota, bor oksidi, bor xlorid yoki buraga spirtlar, fenollar, diollar taʼsir ettirish; 2) V2N va boshqa borli organik birikmalarni alkogoliz qilish; 3) R3Bhm oksidlash; 4) Me|B(OR)4] ni termik parchalash va boshqa

Organik B. antioksidantlar sifatida, parafinlarni oksidlab spirtlar olishda, organik va bororganik birikmalar sintezida, fungitsid, antiseptik sifatida, boʻyoqlar, motor yonilgʻilari, surkov moylari, polimerlar olishda qoʻllanadi.

Tabiiy boratlar —boratkislota tuzlaridan hosil boʻlgan minerallar sinfi. Tabiiy B. ning kaliyli, natriyli, kalsiyli, magniyli va temirli 100 ga yaqin minerali maʼlum boʻlib, ular asosan rombik va monoklin singoniyada kristallangan rangeiz yoki oq rangdagi moddalar. Ularning strukturasida 1 dan 6 ta gacha, goho 9 ta bor atomlari kislorod atomlari bilan borkislorod guruhlari hosil qilib ishtirok etadi. Borning koordinatsion soniga qarab bu guruhlar oʻzaro borkislorod uchburchaklari [VO,]1" yoki tetraedrlar [VO4]4’ holida birlashib, zanjirsimon, tasmasimon, qatlamli va karkasli strukturalar hosil qilishi mumkin. Tabiiy B. ga vulqonlar natijasida yuqori tralarda hosil boʻlgan lyudvigit, asharit, susseksit va suv havzalarida choʻkindi sifatida hosil boʻlgan bura, boratsit va boshqa kiradi. Suvli va suvsiz boratlar mavjud (aksarisi suvlidir). Tarkibida suvi bor tabiiy B. ning Moos shkalasi boʻyicha qattiqligi 2—5, suvsizlariniki 9 gacha, zichligi 1500–3400 kg/m] boʻladi.

Tabiiy B. ning eng kagta koilari vulkanogen — choʻkindi jinslarda, endogen yoʻl bilan hosil boʻlgan konlarning baʼzi jinslarida uchraydi. Choʻkindi galogen konlari tuzlar bilan birgalikda hosil boʻladi. Tabiiy B. Oʻzbekistonning Surxondaryo, Qashqadaryo, Buxoro, Jizzax viloyatlarida uchraydi. Kime sanoatida, bor tuzlari olishda, boʻyoqtayyorlashda, kulolchilikda, sir, emal, shisha, pigmentlar ishlab chiqarish da qoʻllanadi.

 Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Issledovaniye sinteticheskix boratov, Riga, 1983; Leonyuk N. I., Leonyuk L. I., Kristalloximiya bezvodnix boratov, M., 1983.

Rustam Maʼrupov.