Bugʻusimonlar

Bugʻusimonlar —  juft tuyoqli sut emizuvchilar oilasi. Dumi kalta, boshi uzunchoq, oyoqlari ingichka, qomati kelishgan. Yuqori jagʻida kurak tishlari yoʻq. Oziq tishlari yassi, dumi ostida katta oq xoli – „darcha“si bor. Yosh bugʻusimonlar koʻpincha olachipor boʻladi. Suv bugʻusimonlardan tashqari, deyarli hamma Bugʻusimonlarning shoxi bor, lekin ayrim turlarining faqat erkagida shox boʻladi. Shimol bugʻusining erkagi ham, urgʻochisi ham shoxli. Bugʻusimonlar Yevropa, Osiyo, Amerika va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Togʻ va tekisliklardagi oʻrmon, toʻqay, oʻrmondasht va tundrada yashaydi. Turli oʻtlar, butalar, har xil oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Bugʻusimonlar 1,5 yoshda voyaga yetadi. Kuzda yoki yoz oxirida juftlashadi. Bu vaqtda erkaklari boʻkirib yuradi. Urgʻochisi bahorda yoki yoz boshida 1–2 ta, suv bugʻusimonlar 4 ta va undan ham koʻproq tugʻadi. Bahor va kuzda, baʼzi turlari faqat bahorda tullaydi. Bugʻusimonlarning 48 turi boʻlib, ular muntjaklar, suv bugʻusimonlar, asl bugʻusimonlar va Amerika bugʻulari 4 kenja oilaga boʻlinadi. Muntjaklar kenja oilasiga mansub bugʻusimonlarning boʻyi 60 sm, shoxi kalta. Erkagining ustki jagʻida xanjardek uzun qoziq tishlari bor. Bu kenja oila 2 urugʻ: muntjaklar va tojli bugʻulardan iborat. Muntjaklar urugʻining vakili – Hindiston muntjagi. Suv bugʻusimonlari kenja oilasining faqat 1 turi boʻlib, Xitoyda uchraydi. Dare soxdllaridagi qamishzorlarda 2–3 tadan boʻlib yuradi. Boʻyi past (0,5 m cha), shoxi yoʻq. Erkagining ustki jagʻidagi uzun qoziq tishlari tashqariga chiqib turadi. Asl bugʻusimonlar kenja oilasi buyi 0,6–2,2 m keladigan, ancha yirik hayvonlardir. Ustki jagʻlaridagi qoziq tishlari kichkina yoki butunlay boʻlmaydi. Bu kenja oila yelik, los va hokazodan iborat urugʻlarga boʻlinadi. Oʻzbekistonda asl B.ning bir turi – xongul yashaydi. Amerika bugʻusimonlari kenja oilasi boʻyi 0,3–1,3 m keladigan mayda va oʻrta boʻyli bugʻulardan iborat. Boshqa B.danʼbosh skletidagi baʼzi suyaklarining tuzilishi bilan farq qiladi. Bu kenja oila mazamalar, pudu, pampas va shimol bugʻulari urugʻlariga boʻlinadi. Bugʻusimonlar koʻplab ovlanadi. Goʻshti va terisidan foydalaniladi. Asl bugʻuning pant deb ataladigan yosh shoxlaridan dori tayyorlanadi. Shimol bugʻusi xonakilashtirilgan boʻlib, xoʻjalik uchun katta ahamiyati bor. Kaborgilarning bir turi tarqalgan. Bugʻusimonlarning 11 turi 20 kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 Klassifikatsiyasi 
Bugʻusimonlar oilasi 3 ostoila, 19 urugʻ va 51 turni oʻz ichiga oladi
Tashqi koʻrinishiNomiLotincha nomiOstturlariBugʻusimonlar oilasi (Cervidae)Yeliksimonlar ostoilasi (Capreolinae)Bulonlar urugʻi (Alces)200x200px Yevropa buloniAlces alces A. a. alces
 A. a. caucasicus200x200px Amerika buloniAlces americanus A. a. americanus
 A. a. cameloidesBotqoq yeliklari urugʻi (Blastocerus)200x200px Botqoq yeligiBlastocerus dichotomusYeliklar urugʻi (Capreolus)200x200px Yevropa yeligiCapreolus capreolus C. c. capreolus
 C. c. canus
 C. c. caucasicus
 C. c. italicus200x200px Sibir yeligiCapreolus pygargus A. p. pygargus
 A. p. bedfordi
 A. p. mantschuricus
 A. p. ochraceusAnd yeliklari urugʻi (Hippocamelus)200x200px Shimoliy And yeligiHippocamelus antisensis200x200px Janubiy And yeligiHippocamelus bisulcusMazamalar urugʻi (Mazama)200x200px Qizil mazamaMazama americana M. a. americana 
 M. a. carrikeri
 M. a. gualea
 M. a. jucunda
 M. a. rosii
 M. a. rufa
 M. a. sarae
 M. a. sheila 
 M. a. trinitatis
 M. a. whitelyi
 M. a. zamora
 M. a. zetta200x200px Kichik qizil mazamaMazama bororoMazama briceniiMazama briceniiMitti mazamaMazama chunyi200x200px Kulrang mazamaMazama gouazoubira M. g. gouazoubira
 M. g. cita
 M. g. medemi
 M. g. mexianae
 M. g. murelia
 M. g. nemorivaga
 M. g. permira
 M. g. sanctaemartae
 M. g. rondoni
 M. g. superciliaris
 M. g. tschudii200x200px Mazama nanaMazama nana200x200px Yukatan qoʻngʻir mazamasiMazama pandora200x200px Ekvador qizil mazamasiMazama rufina200x200px Markazaiy Amerika qizil mazamasiMazama temama M. t. temama
 M. t. cerasina
 M. t. reperticiaAmerika bugʻulari urugʻi (Odocoileus )200x200px Qora dumli bugʻuOdocoileus hemionus O. h. hemionus
 O. h. californicus
 O. h. cerrosensis
 O. h. columbianus
 O. h. eremicus
 O. h. fuliginatus
 O. h. inyoensis
 O. h. peninsulae
 O. h. sheldoni
 O. h. sitkensis200x200px Oq dumli bugʻuOdocoileus virginianus O. v. virginianus
 O. v. acapulcensis
 O. v. borealis
 O. v. cariacou
 O. v. carminis
 O. v. chiriquensis
 O. v. clavium
 O. v. couesi
 O. v. curassavicus
 O. v. dacotensis
 O. v. goudotii
 O. v. gymnotis
 O. v. hiltonensis
 O. v. leucurus
 O. v. macrourus
 O. v. mcilhennyi
 O. v. margaritae
 O. v. mexicanus
 O. v. miquihuanensis
 O. v. nelsoni
 O. v. nemoralis
 O. v. nigribarbis
 O. v. oaxacensis
 O. v. ochrourus
 O. v. osceola
 O. v. peruvianus
 O. v. rothschildi
 O. v. seminolus
 O. v. sinaloae
 O. v. taurinsulae
 O. v. texanus
 O. v. thomasi
 O. v. toltecus
 O. v. tropicalis
 O. v. ustus
 O. v. venatorius
 O. v. veraecrucis
 O. v. yucatanensisPampas bugʻulari urugʻi (Ozotoceros)200x200px Pampas bugʻusiOzotoceros bezoarticus O. b. bezoarticus
 O. b. arerunguaensis
 O. b. celer
 O. b. leucogaster
 O. b. uruguayensisPudular urugʻi (Pudu)200x200px Shimoliy puduPudu mephistophiles200x200px Janubiy puduPudu pudaShimol bugʻulari urugʻi (Rangifer)200x200px Shimol bugʻusiRangifer tarandus R. t. tarandus
 R. t. buskensis
 R. t. caboti
 R. t. caribou
 R. t. dawsoni
 R. t. fennicus
 R. t. groenlandicus
 R. t. osborni
 R. t. pearsoni
 R. t. pearyi
 R. t. phylarchus
 R. t. platyrhynchus
 R. t. sibiricus
 R. t. terraenovaeAsl bugʻusimonlar ostoilasi (Cervinae)Aksislar urugʻi (Axis)200x200px AksisAxis axis200x200px Kalamian bugʻusiAxis calamianensis200x200px Bavean bugʻusiAxis kuhlii200x200px Tongʻiz bugʻuAxis porcinus A. p. porcinus
 A. p. annamiticusAsl bugʻular urugʻi (Cervus)200x200px Maral (asl bugʻu)Cervus elaphus C. e. atlanticus             
 C. e. bactrianus
 C. e. barbarus
 C. e. brauneri
 C. e. corsicanus
 C. e. elaphus
 C. e. hibernicus
 C. e. hippelaphus
 C. e. hispanicus
 C. e. italicus
 C. e. maral
 C. e. pannoniensis
 C. e. scoticus
 C. e. songaricus
 C. e. sibiricus (C. canadensis sibiricus)
 C. e. xanthopygus (C. canadensis xanthopygus)200x200px Vapiti (sharq asl bugʻusi)Cervus canadensis C. c. roosevelti
 C. c. nannodes
 C. c. nelsoni
 C. c. merriami
 C. c. manitobensis
 C. c. sibiricus
 C. c. songaricus
 C. c. xanthopygus
 C. c. alashanicus
 C. c. wallichi200x200px Dogʻli bugʻuCervus nippon C. n. aplodinotus
 C. n. grassianus 
 C. n. kerama
 C. n. kopschi
 C. n. mandarinus 
 C. n. mantchuricus 
 C. n. nippon 
 C. n. pseudaxis 
 C. n. pulchellus 
 C. n. sichuanicus  
 C. n. sintikuensis 
 C. n. soloensis 
 C. n. taiouanus 
 C. n. yakushimae 
 C. n. yesoensisKiyiklar urugʻi (Dama)|-
|200x200px 
|Kiyik
|Dama dama
|
 D. d. dama
 D. d. mesopotamica
|-
| colspan="4" |Aydarli bugʻular urugʻi (Elaphodus)|-
|200x200px 
|Aydarli bugʻu
|Elaphodus cephalophus
|
 E. c. cephalophus
 E. c. fociensis
 E. c. ichangensis
 E. c. michianus
|-
| colspan="4" |David bugʻular urugʻi (Elaphurus)
|-
|200x200px 
|David bugʻusi
|Elaphurus davidianus
|
|-
| colspan="4" |Muntjaklar urugʻi (Muntiacus)
|-
|200x200px 
|Borneo sariq muntjagi
|Muntiacus atherodes
|
|-
|200x200px 
|Qora muntjak
|Muntiacus crinifrons
|
|-
|200x200px 
|Fea muntjagi
|Muntiacus feae
|
|-
| 
|Gongshan muntjagi
|Muntiacus gongshanensis
|
|-
|200x200px 
|Hind muntjagi
|Muntiacus muntjak
|
 M. m. muntjak
 M. m. annamensis
 M. m. aureus
 M. m. curvostylis
 M. m. guangdongensis
 M. m. malabaricus
 M. m. menglalis
 M. m. montanus
 M. m. nigripes
 M. m. vaginalis
 M. m. yunnanensis
|-
|
|Vyetnam muntjagi
|Muntiacus puhoatensis
|
|-
| 
|Muntiacus putaoensis
|Muntiacus putaoensis
|
|-
|200x200px 
|Xitoy muntjagi
|Muntiacus reevesi
|
 M. r. reevesi
 M. r. jiangkouensis
 M. r. micrurus
|-
|
|Roosevelt muntjagi
|Muntiacus rooseveltorum
|
|-
|
|Muntiacus truongsonensis
|Muntiacus truongsonensis
|
|-
|
|Ulkan muntjak
|Muntiacus vuquangensis
|
|-
| colspan="4" style="background:#fat568" |Przewalskium 200x200px Przewalskium albirostrisPrzewalskium albirostrisQizil bugʻular urugʻi (Rucervus)200x200px BarasingaRucervus duvaucelii R. d. duvaucelii
 R. d. branderi
 R. d. ranjitsinhi200x200px Eld bugʻusiRucervus eldii R. e. eldii
 R. e. siamensis
 R. e. thamin200x200px Schomburg bugʻusiRucervus schomburgkiZambarlar urugʻi (Rusa)200x200px Filippin dogʻli bugʻusiRusa alfredi200x200px Filippin zambariRusa marianna R. m. marianna
 R. m. barandana
 R. m. nigella
 R. m. nigricans200x200px Yava zambariRusa timorensis R. t. timorensis
 R. t. djonga
 R. t. floresiensis
 R. t. macassaricus
 R. t. moluccensis
 R. t. renschi
 R. t. russa200x200px Hind zambariRusa unicolor R. u. unicolor
 R. u. brookei
 R. u. cambojensis
 R. u. dejeani
 R. u. equina
 R. u. hainana
 R. u. swinhoiiSuv bugʻusimonlari ostoilasi (Hydropotinae)Suv bugʻulari urugʻi (Hydropotes )200x200px Suv bugʻusiHydropotes inermis H. i. argyropus
 H. i. inermis
 Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar