Boʻshliqichlilar

Boʻshliqichlilar, kovakichlilar (Coelenterata) — tuban tuzilgan suvda yashovchi umurtqasiz hayvonlar tipi. Bo‘shliqichlilar eng qadimgi koʻp hujayralilar, vend davridan maʼlum. Koʻpchilik turlari dengizlarda yakka yoki koloniya boʻlib yashaydi. Dengiz Bo‘shliqichlilarning hayot siklida oʻtroq yashovchi polip va erkin suzib yuruvchi meduza davrlari gallanib turadi (metagenez). Ayrim Bbo‘shliqichlilat (gidralar, korall poliplar)ning meduza davri boʻlmaydi, baʼzi ssifoid meduzalar va gidroid polip davri yoʻqolgan. Alohida B.ning tanasi tashqi ektoderma va ichki endodermadan iborat ikkita qavatdan tashkil topgan. Ektoderma va endoderma oraligʻida hujayrasiz, quyuqmodda — mezogliy boʻladi. Bo‘shliqichlilarning tanasi hujayralari toʻla ixtisoslashmaganligi uchun toʻqima va organlari rivojlanmagan. Ektodermasidagi hujayralarning asosiy qismi epiteliy muskul, otuvchi va ixtisoslashmagan oraliq hujayralardan iborat. Epiteliy hujayralari qoplash va muskul harakatlanish funksiyalarini bajaradi. Otuvchi hujayralar oʻljani falajlab ushlash va himoya vazifasini bajaradi, ularda otiluvchi ipchalarga ega boʻlgan otuvchi kapsula shakllanadi. Oraliq xujayralar boshqa hamma hujayralarni hosil qiladi. Endodermada epiteliymuskul va oziqni qamrab olib hazm qiluvchi bezli xujayralar boʻladi. Tana boʻshligʻi qopga oʻxshash boʻlib, maxsus toʻsiq (septa) lar yordamida kameralarga boʻlingan, meduzalarda murakkab naylar sistemasidan iborat. Tana boʻshligʻi ogʻiz teshigi orqali tashqariga ochiladi. Ogʻiz teshigi bir necha qator paypaslagichlar bilan oʻralgan. Ogʻiz teshigi orqali oziq moddalar tana boʻshligʻiga oʻtadi va hazm boʻlmagan oziq moddalar chiqib ketadi. Oziq tana boʻshligʻida va endoderma hujayralari ichida hazm boʻladi. Nerv sistemasi diffuz (tarqoq), tartibsiz joylashgan, oʻsimtalari orqali bir-biri bilan tutashib ketadigan nerv hujayralaridan iborat. Meduzalarda bundan tashqari soyaboni chetida ikkita nerv halqasi, sezgi organlari — yorugʻlik sezuvchi koʻzchalar, muvozanat organlari (statotsistlar) va ropaliyalar (ssifoid meduzalar) boʻladi. Jinsiy va jinssiz koʻpayadi. Jinssiz kurtaklanish orqali bir qancha turlar koloniya hosil qiladi. Koʻpchiligi ayrim jinsli. Gidroidlarning jinsiy hujayralari ektodermada; ssifoid va korall poliplarda endodermada hosil boʻladi. Koʻpchilik dengiz B.da urugʻlangan tuxum hujayradan erkin suzib yuradigan planula lichinkasi chiqadi. Planuladan metamorfoz orqali polip, baʼzan meduza vujudga keladi. Oʻtroq yashovchi poliplarda meduzalar polipning kurtaklanishi tufayli hosil boʻladi. 4 sinf: gidrozoylar, ssifomeduzalar, korall poliplar va qirilib bitgan konulyatlar (Conulata) ga boʻlinadi. 9000 dan ortiqturi maʼlum, barcha dengizlarda, baʼzi turlari (gidralar va ayrim meduzalar) chuchuk suvlarda uchraydi. Yirtqich yoki plankton bilan oziqlanadi. Ayrim turlari boshqa organizmlar uchun oziq boʻladi. Yirtqich turlari oziq uchun baliqlarga konkurentlik qilishi tufayli zararli hisoblanadi. B. orasida yashil xivchinlilar, turli yashil oʻsimliklar bilan simbioz yashovchilari ham bor. Koloniya boʻlib yashovchi korall poliplar orollar hosil qiladi va koʻpchilik dengiz hayvonlari uchun pana joy hisoblanadi. Korall poliplar qisman qurilish materiali va zebziynat uchun foydalaniladi.Shuning uchun ular o‘sgan joyda qo‘riqxonalar bor.

 Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil