Fargʻona viloyati (Rossiya imperiyasi)

Fargʻona viloyati – Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kiruvchi viloyatlardan biri boʻlgan. Viloyat 1876-yil 19-fevralda Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingan Qoʻqon xonligi hududida tashkil qilingan. Fargʻona viloyati tarkibiga Margʻilon, Andijon, Qoʻqon, Namangan, Oʻsh uyezdlari va Pomir kirgan. Maydoni taxminan 160,1 ming km. Maʼmuriy markazi – Yangi Margʻilon shahri (1907—1924-yillarda Skobelev shahri deb nomlangan). Fargʻona viloyati (Rossiya imperiyasi) aholisi 1897-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, 1 560 411 kishidan iborat boʻlgan. Aholisining asosiy mashgʻuloti – dehqonchilik va chorvachilik. Viloyatda ekin ekiladigan yerlar maydoni 860 000 desyatinani tashkil qilgan. Dehqonchilikda, asosan, bugʻdoy, kunjut, paxta, tamaki, beda, joʻxori, arpa, tariq va boshqa ekinlar ekilgan. Qishloq xoʻjaligida, ayniqsa, paxtachilikka katta eʼtibor berilgan, 1901-yilda viloyatning 232 500 desyatina yeriga paxta ekilgan. Fargʻona, shuningdek, bogʻdorchilik yaxshi rivojlangan viloyatlardan boʻlgan. Fargʻona viloyatidan boshqa davlatlarga, asosan, paxta, ipak, jun, poyabzal, teri, gilam, sholi kabi mahsulotlar eksport qilingan.

Viloyat hududida joylashgan mahalliy maktab va oʻquv yurtlari soni 2 246 ta, masjidlar 6 554 boʻlgan. Fargʻona viloyati aholisi Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatiga qarshi koʻplab chiqishlar qilgan. Ayniqsa, 1898-yildagi Andijon qoʻzgʻoloni va 1916-yildagi Oʻrta Osiyo qoʻzgʻolonida faol qatnashgan. 1924-yil Oʻrta Osiyo respublikalarida milliy davlat chegaralanishi munosabati bilan Fargʻona viloyati (Rossiya imperiyasi) tugatilgan.

 Geografiyasi 
Fargʻona viloyati Oʻrta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingan hududlarining janubi-sharqiy qismida (Turkiston general-gubernatorligi) joylashgan. Shimol va shimoliy-gʻarbda Sirdaryo viloyati, shimoli-sharqda Semirechensk viloyati, sharqda Xitoy imperiyasi (Qashqar), janubda Pyanjning yuqori oqimida joylashgan yerlar bilan chegaradosh. Viloyat maydoni maydoni taxminan 160,141 km², aholisi 1,560,411 kishini tashkil etadi.

 Relyefi 
Relyef jihatidan Fargʻona viloyatini uch qismga boʻlish mumkin: Fargʻona vodiysi, vodiy bilan chegaradosh togʻ tizmalari va Oloy-Pomir togʻlari. Fargʻona vodiysi janubi-gʻarbiy qismidan tashqari har tomondan baland va borish qiyin boʻlgan togʻlar bilan oʻralgan. Fargʻona bilan chegaradosh va sugʻorish uchun xizmat qiluvchi koʻplab daryolar paydo boʻladigan togʻlar etaklarida ekin maydonlarining deyarli uzluksiz yashil hududi mavjud. Vodiyning oʻrta qismi, aksincha, shoʻr-qumli dashtdan iborat.

Geologik jihatdan Fargʻona vodiysi yura, boʻr, uchlamchi va uchinchi davr konlarini oʻz ichiga oladi. Yura, boʻr va uchlamchi sistemalar vodiyning chekka va oʻrta qismida yaxshi rivojlangan. Uchlamchi davr konlariga mansub havo va suv lyosslari, shuningdek, konglomeratlar, asosan, Fargʻonaning choʻzilgan chekka qismlarida keng tarqalgan. Fargʻona vodiysi bilan chegaradosh togʻ tizmalari Tyan-Shan va Pomir-Oloy togʻlari hisoblanadi. Shimol va shimoli-sharqdan Fargʻona Tyan-Shanning gʻarbiy qismida joylashgan choʻqqilarining janubiy togʻlari, yaʼni Chotqol va Fargʻona tizmalari bilan yopilgan boʻlib, ushbu hududlarga borish qiyinchilik tugʻdirsa, baʼzi joylardan esa umuman oʻtib boʻlmaydi. Janubdan Fargʻona baland Oloy tizmasi bilan oʻralgan. Fargʻona vodiysidan qaralganda uch qator tepaliklar koʻrinib turadi: birinchi qismi tizmalar, uchlamchi sistemalar, boʻr va yura qatlamlari jinslaridan, ikkinchi qismi paleozoy ohaktoshlari va shiferlaridan, uchinchisi qismi esa metamorfik shiferlar, granitlar, gneyslar va boshqa jinslardan tashkil topgan.

 Iqlimi 
Fargʻona viloyati hududi kontinental iqlim zonasida joylashgan. Qishi sovuq, yozi juda issiq, havosi quruq, ozgina bulutli, kunduzi va kechasi oʻrtasidagi haroratning keskin oʻzgarishi va yogʻingarchilik miqdorining kamligi viloyat iqlimiga xosdir.
Balandligi metrlardaYilning oʻrtacha harorati (Selsiy boʻyicha)Maks.Min.Yogʻingarchilik mm daNamangan450 +13,3 +39,4−15,6178.7Yangi Margʻilon585 +13,2 +40,4−23,5172,9Oʻsh uyezdi1015 +11,6 +39,0—334,8Ergashtom2840 +2.1 +23,9—139.1Pomir posti3640−1,4 +27,3 −46,752.9
Fargʻona vodiysida bahor koʻpincha fevralda va mart oyining boshlarida keladi, may oyida havo ancha isiydi, iyun va iyul oylari yilning eng issiq oylari hisoblanadi. Yozda osmon asosan bulutsiz, maydan oktyabrgacha yogʻingarchilik deyarli yoʻq. Vodiyda qish oʻzgaruvchan, qor tez-tez yogʻmaydi va tez eriydi, garchi sovuq baʼzan 20 yoki undan ham koʻproq darajaga yetsa ham.

 Florasi 
Fargʻona viloyatining oʻsimliklar olami juda xilma-xildir. Viloyatda deyarli barcha Turkiston florasi vakillari jamlangan. Dengiz sathidan 600 metr balandlikkacha boʻlgan hududlarda madaniy oʻsimliklar, sugʻorish tizimiga ega boʻlmagan hududlarda esa dasht florasi ustunlik qiladi.

Hududda yongʻoq, terak, tol, qayin, chinor, olma, nok, pista, o'rik, bodom va boshqa turlardan iborat haqiqiy keng bargli oʻrmonlar mavjud. Butalardan olcha, chakanda, doʻlana, yovvoyi gul, taroq kabilar uchraydi.

Fargʻona viloyatida qurilish materiallari sifatida foydalaniladigan daraxtlarning kamligi, shuningdek, noyob daraxtlarning keng tarqalishi tufayli oʻrmondan unumli foydalanish va daromad olish koʻrsatkichlari juda past. Biroq Andijon va Namangan tumanlarida joylashgan yongʻoqzorlar bundan mustasno.

 Mineral resurslari 
Fargʻona viloyatidagi foydali qazilma boyliklari kam olimlar tomonidan oʻrganilgan. Qadim zamonlardan beri Fargʻona viloyatida simob konlari mavjud boʻlib, XIX asr oxiridayoq bu hududda feruza, oltin, kumush, mis, qoʻrgʻoshin, temir, oltingugurt, marmar, gips, selitra, tuz, moy, ozokerit, grafit va boshqa shu kabi mineral resurslar mavjudligi aniqlangan. 1901-yil oxiridan boshlab neft konlarini tizimli oʻzlashtirish ishlari yoʻlga qoʻyilgan.

 Hokimyat organlari 
 Hududiy boʻlinishi 
XX asr boshlarida viloyat 5 ta uyezdga boʻlingan:
№UyezdUyezd shahriMaydoni (kv. verstada)Aholisi (1897)1AndijonAndijon (47627 kishi)13 333,2360 2672QoʻqonQoʻqon (81 354 kishi)13212,6364 6583Margʻilon (1907-yildan Skobelev)Skobelev (8928 kishi)14 069,1321 8604NamanganNamangan (62 017 kishi)15 273,4363 7895OʻshOʻsh (34 157 kishi)65 252,7161 640
1897-yilda Sharqiy Pomir hududi ikki volostdan (Pomir va Orshor) iborat mintaqa tarkibiga kiritiladi va hudud Pomir otryadi boshligʻi tomonidan boshqariladigan boʻladi. Qarorgohi 1891-yildan Margʻlonda, 1893-yildan Pomirda, 1897-yildan Xorugʻda joylashgan.

 Harbiy gubernatorlari 
 Ismi-familyasi Unvoni Rahbarlik davri Mixail Skobelev Buyuk imperator mulozimi general-mayor 05.03.1876—17.03.1877 Aleksandr Abramov general-leytenant 17.03.1877—04.11.1883 Nikolay Ivanov general-mayor 25.11.1883—26.11.1887 Nikolay Korolkov general-leytenant 26.09.1887—30.06.1893 Aleksandr Povalo-Shveykovskiy general-leytenant 30.06.1893—28.05.1898 Andrey Chaykovskiy general-mayor 04.07.1898—19.05.1901 Georgiy Arandarenko general-mayor 04.06.1901—10.12.1904 Vasiliy Pokotilo general-mayor 10.12.1904—28.07.1907 Vladimir Susanin general-leytenant 23.09.1907—08.03.1911 Aleksandr Gippius general-leytenant 08.03.1911—1917

 Harbiy gubernator yordamchilari 
 Ismi-familyasi Unvoni Rahbarlik davri Pyotr Yastrjembskiy mayor 01.07.1876—07.05.1879 Viktor Medinskiy general-mayor 07.05.1879—09.01.1896 Fyodor Vasilyev polkovnik 14.02.1896—05.03.1901 Vladimir Nalivkin haqiqiy adliya maslahatchisi 28.03.1901

 Aholisi 
1897-yilgi aholini roʻyxatga holatiga koʻra1897-yildagi Rossiya imperiyasi aholisini birinchi umumiy roʻyxatga olish. Aholining ona tili va Rossiya imperiyasining okruglari boʻyicha taqsimlanishi, Yevropa Rossiyasining viloyatlari bundan mustasno:

 Sartlar – 788 989 kishi;
 Turklar – 261 234 (turli qabilalar) kishi;
 Qirgʻiz – 201 579 (qoraqirgʻiz) kishi;
 Oʻzbeklar – 153780 (asosan ming urugʻi) kishi;
 Tojiklar – 114 081 kishi;
 Qashqarlar – 14 915 kishi;
 Ruslar – 9 842 kishi;
 Qipchoqlar – 7584 kishini tashkil etadi.

UyezdlarSartlarQirgʻizlarOʻzbeklarTojiklarRuslarQashgʻarliklarQipchoqlarQoraqalpoqlarButun viloyatda50,7%12,9%9,9%7,3%…1,0%……Andijon61,6%33,3%……1,2%2,8%……Qoʻqon39,6%3,3%39,9%10,4%……1,7%3,4%Margʻilon63,7%13,7%2,6%4,7%1,4%1,4%……Namangan60,7%5,7%…16,5%…………Oʻsh…1,0%……1,0%………

Viloyatning shaharlarida 284 358 kishi yashagan, yirik shaharlar boʻyicha quyidagi taqsimlanadi:
 Qoʻqon sh. – 81 354;
 Namangan sh. – 62 017;
 Andijon sh. – 47 627;
 Eski Margʻilon – 36 490;
 Oʻsh sh. – 34 157;
 Chust sh. – 13 785;
 Yangi Margʻilon sh. – 8 928.

1917-yil holatiga koʻra Fargʻona viloyati aholisi soni va milliy tarkibi shaharlar kesimida[5]:
 shaharlar jami oʻzbeklar sartlar qirgʻizlar tojiklar ruslar qashgʻarliklar turklar polyaklar nemislar armanlar loʻlilar yahudiylar tatarlar Qoʻqon 81 354 54 673 20 907 74 2 696 1 542 73 69 215 61 36 439 275 206 Namangan 62 017 6 52 890 48 691 1 026 10 6 670 192 46 - 2 110 194 Andijon 47 627 4 45 366 37 51 950 4 5 194 49 7 2 97 114 Eski Margʻilon 36 490 - 35 645 20 3 98 33 4 1 - 2 - 652 7 Oʻsh 34 157 5 8 - 107 989 - 32 432 188 45 - - 46 24 Chust 13 785 376 257 - 12 718 - - 421 - - - - - - Yangi Margʻilon 8 928 300 2 308 88 236 4 563 19 5 727 158 49 9 186 151
1905-yilda Fargʻona viloyati aholisi 1 794 700 kishini tashkil qilgan.

 Manbalar 

 Havolalar 
 Biblioteka Tsarskoe Selo, knigi po istorii Ferganskoy oblasti, PDF

Turkum:Tarixiy viloyatlar
Turkum:Fargʻona viloyati (Rossiya imperiyasi)
Turkum:Oʻrta Osiyo Rossiya imperiyasi davrida
Turkum:Rossiya imperiyasi viloyatlari
Turkum:Oʻzbekiston tarixiy viloyatlari
Turkum:Tojikistonning tarixiy hududlari
Turkum:Qirgʻizistonning tarixiy hududlari