Saudia

Saudia ( ‎ -Suʿūdiyah ), ilgari Saudi Arabian Airlines (  - Saudiya Arabistonining bosh qarorgohi Jidda shahrida joylashgan, Yaqin Sharq, Afrika, Osiyo va Shimoliy Amerikaning 90 dan ortiq yoʻnalishlariga ichki va xalqaro havo tashish sohasida faoliyat yurituvchi eng yirik aviakompaniya. Ramazon va Haj kunlarida kompaniya Saudiya Arabistoni aeroportlariga charter reyslarini amalga oshiradi.

Aviakompaniyaning asosiy porti va tranzit markazi Jiddadagi Qirol Abdulaziz xalqaro aeroporti, qolgan uchta tashuvchi markazlari Abha mintaqaviy aeroporti, Ar-Riyoddagi Qirol Xolid xalqaro aeroporti va Dammamdagi Qirol Fahd xalqaro aeroporti boʻlib, 28-noyabrdan tijorat operatsiyalari uchun ochiq. 1999-yil Aviakompaniya Dahran xalqaro aeroportidan faol foydalandi, biroq keyinchalik port infratuzilmasi mamlakat harbiy-havo kuchlariga topshirildi va hozirda havo kuchlari bazasi sifatida foydalanilmoqda.

Saudia Arab havo tashuvchilar tashkilotining aʼzosi. Ilgari aviakompaniya mintaqadagi eng yirik tijorat operatori boʻlgan, ammo boshqa kompaniyalarning tez oʻsishi tufayli u 2006-yilda Emirates Airline va Etihad Airwaysga taʼsirini yoʻqotdi va hozirda Yaqin Sharq bozorida barcha aviatashuvchilar orasida uchinchi oʻrinni egallab turibdi.

 Tarixi 

 Boshlanishi 
Saudiya Arabistonida fuqaro aviatsiyasining rivojlanishi 1945-yilda qirol Abdul al-Aziz Ibn Saudga sovgʻa sifatida Duglas DC-3 samolyotini taqdim etgan AQSH prezidenti Franklin Delano Ruzveltga borib taqaladi. Keyingi yilning sentabr oyida Saudiya Arabistonining flagman aviakompaniyasi Saudi Arabian Airlines tashkil etildi, u toʻliq davlatga tegishli boʻlib, mamlakat Mudofaa vazirligi nazorati ostida boʻlgan, ammo Shimoliy Amerikaning Trans World Airlines aviatashuvchisi boshqaruvi ostida ishlagan.

Dastlab, aviakompaniyaning asosiy bazasi Jidda-Qandara aeroporti boʻlib, u shahar markaziga yaqin joyda joylashgan edi. Saudiya Arabistoni havo yoʻllari birinchi marshrutlari orasida Falastinning Lidda shahridan (hozirgi Isroilning Lod shahri va Ben Gurion xalqaro aeroporti) Buyuk Britaniya mandati ostida Haj ziyoratchilarini Jiddaga tashish uchun tashkil etilgan maxsus reys bor edi. Aviakompaniya 1947-yil mart oyidan Jidda va Ar-Riyod aeroportlari oʻrtasida, shuningdek Jidda va Qohira oʻrtasidagi birinchi xalqaro yoʻnalishda amalga oshirilgan rejalashtirilgan reyslar uchun beshta DC-3 samolyotidan foydalangan. 1948-yil boshida Bayrutga yana bir xalqaro yoʻnalish ochildi. 1949-yilda aviakompaniyaning havo parki buyurtma qilingan beshta Bristol 170 laynerlarining birinchisi bilan toʻldirildi, bu keyinchalik muntazam yoʻlovchi va yuk havo tashish yoʻnalishlar tarmogʻini sezilarli darajada kengaytirish imkonini berdi.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Saudi_Arabian_Airlines_Convair_340_Quackenbush.jpg/270px-Saudi_Arabian_Airlines_Convair_340_Quackenbush.jpg|left|thumb|270x270px| Saudi Arabian Airlines Convair 340, Dahran aeroportida, 1959-yil

 1950-yillar 
1950-yillarda kompaniya sekin, ammo barqaror oʻsishni kuzatdi. Istanbul, Karachi, Amman, Quvayt, Asmara va Port Sudanga yangi muntazam yoʻnalishlar ochildi. Saudiya Arabistoni havo yoʻllari floti yana beshta DC-4 samolyoti va uning birinchi bosimli fyuzelyajli laynerlarini – o‘nta Convair 340 samolyotini oldi. 1959-yilda kompaniya Jiddada oʻzining samolyotlarni taʼmirlash va texnik xizmat koʻrsatish markazini ochdi. Ushbu oʻn yil ichida aviakompaniya Jidda va Ar-Riyod oʻrtasida ogʻir havo aloqalarini oʻrnatdi.

 1960-yillar 
1962-yilda Saudiya Arabistoni havo yoʻllari ikkita Boeing 720 samolyotini sotib oldi va shu tariqa Yaqin Sharqda reaktiv yoʻlovchi laynerlarini boshqaradigan ikkinchi tijorat aviakompaniyasiga aylandi (birinchisi De Havilland Comet samolyotini sotib olgan Cyprus Airways edi). Keyingi yilning 19-fevralida Saudiya Arabistoni qiroli Faysal memorandum imzoladi, unga ko‘ra Saudiya Arabistoni havo yo‘llari to‘liq mustaqil tijorat kompaniyasiga aylandi. Keyinchalik, aviatashuvchining parki yangi DC-6 va Boeing 707 laynerlari bilan toʻldirildi va SAAning oʻzi Arab havo tashuvchilar tashkilotining toʻliq aʼzosi boʻldi. 1965-yilda Saudiya Arabistoni aeroportlari va Sharja, Tehron, Bombey, Tripoli, Tunis, Rabat, Jeneva, Frankfurt va London portlari oʻrtasida muntazam yoʻnalishlar ochildi.

 1970-yillar 
1970-yillarda aviakompaniya logotipini, samolyot rangi dizaynini oʻzgartirdi va 1972-yil 1-aprelda oʻzining rasmiy nomini Saudia deb oʻzgartirdi. Boeing 737 va Fokker F28 yangi laynerlari bosqichma-bosqich foydalanishga topshirildi va 737 seriyali samolyotlar muntazam yoʻnalishlarda Duglas DC-9 bilan almashtirildi. Oʻn yillikning ikkinchi yarmida kompaniya Yevropa bilan yuk aloqasini oʻrnatdi va yangi Lockheed L-1011 va Fairchild FH-27 samolyotlarini sotib oldi. Xuddi shu davrda Saudia qirollik oilasi aʼzolari va davlat idoralari xodimlari uchun maxsus reyslarga xizmat koʻrsatish uchun maxsus parvoz xizmatlari (SFS) alohida boʻlinmasini tuzdi. 1978-yil oxirida Rim, Parij, Maskat, Kano, Stokgolmga muntazam xalqaro yoʻnalishlar ochildi va keyingi yilning 3-fevralida Saudiya Pan American bilan birgalikda Dahran va Nyu-York oʻrtasida muntazam reysni yoʻlga qoʻydi.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/MadinahAirport.JPG/280px-MadinahAirport.JPG|right|thumb|280x280px| Saudiya samolyoti shahzoda Muhammad bin Abdulaziz xalqaro aeroportida
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Saudi_Arabian_Airlines_Boeing_747-300%2C_HZ-AIT%2C_SIN_3.jpg/280px-Saudi_Arabian_Airlines_Boeing_747-300%2C_HZ-AIT%2C_SIN_3.jpg|right|thumb|280x280px| Saudia Boeing 747-368 Changi xalqaro aeroportida (Singapur), 2007-yil

 1980-yillar 
1980-yillarda Saudiya bir qator yoʻnalishlar boʻyicha faoliyatini kengaytirish siyosatini davom ettirdi: Afina, Kolombo, Nitssa, Lahor, Bryussel, Dakar, Kuala-Lumpur, Taypey, Bangkok, Dakka, Mogadishu, Nayrobi, Madrid, Singapurga muntazam yoʻnalishlar ochildi., Manila, Dehli, Islomobod, Amsterdam; “Saudia Catering” parvozlar ovqatlanishini tashkil etishning alohida boʻlinmasi ish boshladi, bir qator samolyotlarda “Horizon Class” biznes klassi xizmati tashkil etildi. Bryussel va Taypey aeroportlarida aviakompaniya ikkita yuk tashish omborini ochdi. Kompaniya parki keng fyuzelyajli Airbus A300 va Boeing 747 samolyotlari bilan toʻldirildi va SFS VIP transport boʻlimi oʻz ixtiyorida qulay Cessna Citation samolyotlarini oldi. 1989-yilda muntazam xizmatlarning marshrut tarmogʻi Larnaka va Addis-Abebaga boradigan yoʻnalishlar bilan kengaytirildi.

 1990-yillar 
1990-yilda aviakompaniya Boeing 777, MD-11 va MD-90 samolyotlarini ishga tushirdi va Orlando, Chennai, Asmara, Vashington DC, Yoxannesburg, Aleksandriya, Milan, Sana va Malaga mavsumiy reyslarni ochdi. 1996-yil 16-iyulda kompaniya yana bir bor oʻz logotipi va samolyot rang berish dizaynini oʻzgartirdi. Shu paytdan boshlab, laynerlarning fyuzelyajlari qumga boʻyalgan, dumlari esa stabilizatorlar markazida qirollik uyining belgisi bilan qarama-qarshi koʻk rangga boʻyalgan. Shu bilan birga, aviakompaniya Saudianing sobiq rasmiy nomini qaytardi, shuningdek, ayol styuardessalar uchun yangi formani taqdim etdi.

 2000-yillar 
2000-yil 8-oktabrda Saudiya Arabistoni Mudofaa va aviatsiya vaziri shahzoda Sulton ibn Abdulaziz al-Saud aviakompaniyani xususiylashtirish boʻyicha marketing tadqiqotlarini oʻtkazish boʻyicha shartnoma imzoladi, unga tayyorgarlik koʻrish jarayonida bir qator qayta qurish choralari koʻrildi, shu jumladan, aviatashuvchidan asosiy boʻlmagan boʻlinmalarni (parvozdagi ovqatlanish, erdan xizmat koʻrsatish, samolyotlarga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash va Jiddadagi parvoz akademiyasini) olib tashlash va ularni alohida tijorat kompaniyalariga aylantirish.

2005-yil aprel oyida mamlakat hukumati bayroq tashuvchisi kelajakda Saudiya Arabistoni va undan tashqarida rejalashtirilgan reyslarning bir qismida monopoliyasini yoʻqotishi mumkinligini taʼkidladi.

 2010-yillar 
2012-yil 29-mayda aviakompaniya Saudiya Arabistoni havo yoʻllari (tarixiy nomi 1971-yilgacha qoʻllangan va 1997-yilda qayta kiritilgan) dan oʻzining qisqartirilgan inglizcha Saudia (bu nom 1972-1996-yillarda ishlatilgan) nomini qaytardi. Shu kuni Saudiya SkyTeamSaudi Arabian join Sky Team global yoʻlovchi aviatsiyasi alyansining toʻliq aʼzosi boʻldi.

2012-yil oxiriga kelib Saudiya Arabistoni 64 ta yangi samolyot oldi (6 tasi Boeingdan va 58 tasi Airbusdan ). 2015-yilda aviakompaniya parkiga 8 ta Boeing 787-9 qo‘shildi.

2016-yil aprel oyida Saudiya Flyadeal kam xarajatli shoʻba korxonasini tashkil etishini eʼlon qildi. Flyadeal ichki va mintaqaviy yoʻnalishlarga xizmat koʻrsatadi, parvozlar 2017-yil oʻrtalarida boshlangan.

 2020-yillar 
2021-yil aprel oyida Saudiya 19-aprelda Xalqaro havo transporti assotsiatsiyasi (IATA) tomonidan ishlab chiqilgan mobil ilovani sinovdan o‘tkazishini e’lon qildi, bu yo‘lovchilarga sayohat ma’lumotlari va hujjatlarini raqamli tarzda boshqarishga yordam beradi.

 Hamkorlik 
Saudia quyidagi aviakompaniyalar bilan kodshering shartnomalariga ega:

 Air France (Sky Team)
 Chexiya havo yoʻllari
 Etihad Airways
 Garuda Indoneziya
 Korean Air
 Quwait Airways
 Ummon havo
 Royal Air Marocco
 Vetnam Airlines

 Flot 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/2010-04-11_A320_Saudi_HZ-ASB_EDDF_02.jpg/280px-2010-04-11_A320_Saudi_HZ-ASB_EDDF_02.jpg|right|thumb|280x280px| Saudiya aviakompaniyasining Airbus A320 samolyoti Dyusseldorf xalqaro aeroportiga (Germaniya) qoʻnishga yaqinlashmoqda, 2010-yil
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Saudi_Arabian_Airlines_B777-268ER_%28HZ-AKE%29_landing_at_Zurich_International_Airport.jpg/280px-Saudi_Arabian_Airlines_B777-268ER_%28HZ-AKE%29_landing_at_Zurich_International_Airport.jpg|right|thumb|280x280px| Saudiya aviakompaniyasining Boeing 777-200ER samolyoti Tsyurix Kloten aeroportiga yaqinlashmoqda (Shveysariya)
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Saudi_Arabian_Airlines_Boeing_747-412.jpg/280px-Saudi_Arabian_Airlines_Boeing_747-412.jpg|right|thumb|280x280px| Boeing 747-412 Jinna xalqaro aeroportidan uchmoqda (Karachi, Pokiston)
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/HZ-AND_in_AMS.jpg/280px-HZ-AND_in_AMS.jpg|right|thumb|280x280px| Amsterdam Schiphol aeroportida Saudiya Arabistoni yuklarining McDonnell-Duglas MD-11 (Niderlandiya)
2021-yil avgust oyida Saudia floti quyidagi samolyotlardan iborat edi:
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Saudia_%28Ad-Diriyah_E-Prix_Livery%29%2C_HZ-AK43%2C_Boeing_777-368_ER_%2849596796563%29.jpg/280px-Saudia_%28Ad-Diriyah_E-Prix_Livery%29%2C_HZ-AK43%2C_Boeing_777-368_ER_%2849596796563%29.jpg|thumb|280x280px| Boeing 777 Formula-E libosida
Quyidagi samolyotlar Saudiya tomonidan VIP, shaxsiy va maxsus parvozlar uchun ishlatiladi:

 6 Beechcraft Bonanza - trening
 2 Dassault Falcon 900 VIP
 4 Dassault Falcon 7X - Nizomlar
 6 Gulfstream IV - VIP
 6 Hawker 400XP - VIP

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Saudia_Boeing_777-368%28ER%29_HZ-AK28_at_JFK_Airport.jpg/280px-Saudia_Boeing_777-368%28ER%29_HZ-AK28_at_JFK_Airport.jpg|thumb|280x280px| Boeing 777-300 “Saudiya Arabistonining diqqatga sazovor joylari” koʻrinishida
Bundan tashqari, Yevropada shartnoma asosida ishlaydigan Qirollik havo kuchlarining bir nechta C-130 samolyotlari tijorat aviatashuvchisini bilvosita reklama qilish uchun Saudia aviakompaniyasining ranglariga boʻyalgan.

 Bortda xizmat koʻrsatish 

 Aviakompaniya har oyda bortda “Ahlan Vasahlan” jurnalini nashr etadi ( ‎ “Salom va xush kelibsiz”).
 Islomiy taqiqlarga koʻra, aviakompaniyaning barcha reyslarida yoʻlovchilarga choʻchqa goʻshtidan tayyorlangan taomlar va alkogolli ichimliklar taklif etilmaydi.
 Airbus A330-300 va Boeing 777-300ER samolyotlari bortida Wi-Fi va mobil tarmoqlar bilan jihozlangan.
 Koʻpgina samolyotlarda ibodat qilish uchun maxsus joylar mavjud, ular parvozdan oldin eshitiladi.

 Mukofotlar 

 SkyTrax maʼlumotlariga koʻra, 2017-yilda dunyodagi eng ilgʻor aviakompaniya.

 Homiylik 

 Saudia 1977-yildan 1984-yilgacha Uilyams Formula 1 jamoasiga homiylik qilgan. Bu vaqt ichida Uilyams Alan Jons va Keke Rosberg bilan ikkita konstruktorlar va ikkita haydovchilar chempionligini qoʻlga kiritdi.
 Saudia 2018 va 2019-yil Diriyah ePrix ning bosh homiysi edi. Ular Formula E ning rasmiy aviakompaniyasi bo‘lib, ularning samolyotlaridan biri Boeing 777-300ER burgut boshi tasvirlangan maxsus ko‘rinishga bo‘yalgan, uning orqasida Spark SRT05e Gen2 avtomobili bor.

 Yoʻnalishlar 
+ Saudiya Arabistoni Osiyo Yevropa Afrika Shimoliy Amerika Ed Dammam Karachi London (Xitrou) Qohira Nyu-York (Kennedi) Ar-RiyodMale Saragosa (yuk) Xartum Vashington Jidda Dubay Afina Kasablanka Los AnjelesHail Haydarobod Frankfurt-Mayn Tunis Madina Gonkong Tomir Rabot Jjizan Bayrut Malaga (yuk) Iskandariya Abha Istanbul Amsterdam Nayrobi Sakaka Amman Parij Sharm al-Shayx Al Taif Dakka Lyej (yuk) Addis-Abeba Arar Manama Jeneva Port-Luis Tabuk El-Quvayt MadridNajron Mumbay  Al-Vajh Kojikode  El Baha Guanchjou  Al Qosim Doha  Al-Ula Yangi Dehli  Yanbu al Bahr Islomobod  Sakaka Omad  Bisha Sharja  Qaisumah Manila  To'raif  Vodi ad-Davosir 

 Aviahalokatlar va baxtsiz hodisalar 

 1959-yil 25-sentyabr Duglas DC-4 (ro‘yxatga olish HZ-AAF) Jidda aeroportidan havoga ko‘tarilganidan ko‘p o‘tmay qulab tushdi. Hodisaga uchuvchining xatosi sabab bo‘lgan, bu esa samolyotning to‘xtab qolishiga sabab bo‘lgan. Bortdagi barcha 72 kishi (67 yoʻlovchi va 5 ekipaj aʼzosi) tirik qolgan.
 1968-yil 9-fevral Taʼmirlash vaqtida Duglas C-47 (roʻyxatga olish HZ-AAE) samolyoti nomaʼlum shaxslar tomonidan shikastlangan va keyinchalik hisobdan chiqarilgan.
 1970-yil 10-noyabr Douglas DC-3 samolyoti Amman aeroportidan (Iordaniya) Qirol Xolid xalqaro aeroportiga (Ar-Riyod) muntazam parvozni amalga oshirib, terrorchilar tomonidan oʻgʻirlab ketilgan va Damashq aeroportiga (Suriya) olib kelingan.
 1980-yil 19-avgust. 163-raqamli Karachi-Riyod-Jidda yo‘nalishida muntazam harakatlanayotgan Lockheed L-1011-200 TriStar samolyoti yuk omboridagi yong‘in va Ar-Riyod aeroportiga qo‘nish chog‘ida keyingi uchuvchi xatosi natijasida butunlay vayron bo‘ldi. Samolyotdagilarning barchasi halok boʻlgan (301 kishi).
 1980-yil 23-dekabr. Dahrandan Karachiga rejalashtirilgan 162-reysni amalga oshirayotgan Lockheed L-1011-200 TriStar samolyoti kabinasida portlovchi dekompressiya sodir boʻldi. Fyuzelajda hosil boʻlgan teshikka ikki yoʻlovchi tashlangan, salondagi bosim tushirilgan.
 1996-yil 12-noyabr. Dehlidan Jiddaga muntazam SVA-763 reysini amalga oshirayotgan Boeing 747-168B (roʻyxatga olish HZ-AIH) Dehli aeroportidan koʻtarilganidan koʻp oʻtmay, Chimkentdan KZA-1907 reysini bajarayotgan Qozogʻiston havo yoʻllarining Il-76 yuk samolyoti bilan toʻqnashib ketdi. Ikkala kemada ham 349 kishi halok boʻldi. Bu falokat havodagi barcha toʻqnashuvlar orasida eng ogʻir hisoblanadi.
 2001-yil 23-avgust. Boeing 747-368 (roʻyxatga olish HZ-AIO) samolyoti Kuala-Lumpur xalqaro aeroportida (Malayziya) dvigatelini ishga tushirgandan soʻng, yoʻlovchilarni olib ketish va Saudiya Arabistoniga qaytish uchun yoʻlovchi terminaliga tortilishi kerak edi. Olib tashlash jarayonida samarasiz tormozlanish va oldingi qoʻnish moslamasining boshqarilmasligi faktlari aniqlandi. Samolyot inertsiya bilan harakat qilishni davom ettirdi va burni drenaj ariqiga tushdi. Bortdagi olti ekipaj aʼzosidan hech biri jabrlanmagan.
 2005-yil 8-sentyabr Bortida 420 nafar yo‘lovchi bo‘lgan Kolombodan Jiddaga uchayotgan Boeing 747 ekipaji (asosan Saudiya Arabistoniga uchayotgan xodimlar) samolyot bortida portlovchi qurilma o‘rnatilgani haqida xabar oldi. Layner joylashtirildi va uchish aeroportiga qoʻndi. Evakuatsiya vaqtida yo‘lovchilar o‘rtasida vahima va tiqilinch yuzaga keldi, natijada bir ayol, Shri-Lanka fuqarosi halok bo‘ldi, 62 kishi turli og‘irlikdagi jarohat oldi, 17 kishi kasalxonaga yotqizildi.
 2008-yil 25-may. Boeing 747-357 samolyoti shahzoda Muhammad bin Abdulaziz (Madina) nomidagi xalqaro aeroportdan SV-806 muntazam reysini amalga oshirgandan so‘ng Ziya xalqaro aeroportiga favqulodda qo‘ndi. Qoʻnishga yaqinlashganda, boshqaruvchi boshqaruv minorasidan oʻng yarim qanotdagi yongʻinning vizual kuzatilishi haqida, soʻngra uchinchi dvigateldagi yongʻin haqida xabar berdi. Ekipaj yongʻinga qarshi tizimni ishga tushirdi va barcha dvigatellarni toʻxtatdi. Qattiq qoʻnish natijasida bortdagi bir nechta odam kichik jarohatlar oldi, keyinchalik samolyot hisobdan chiqarildi.
 2009-yil 8-may MD-90-30 (roʻyxatga olingan HZ-APW) layneri Jiddadan Ruandaga parom reysini amalga oshirayotganda, belgilangan aeroportning 15L uchish- qoʻnish yoʻlagiga qoʻnayotganda uchish-qoʻnish yoʻlagidan qumli tuproqqa sirgʻalib ketdi, natijada asosiy qoʻnish moslamasi oʻrnatildi va chap qanot konsoli qulab tushdi, katta zarar koʻrdi.
 2014-yil 5-yanvar. Eronning Mashhad shahridan uchayotgan 767-300ER samolyoti shahzoda Muhammad Bin Abdulaziz xalqaro aeroportiga favqulodda qoʻndi. Hodisa oqibatida 29 kishi jarohatlangan, ulardan 11 nafari kasalxonaga yotqizilgan. Internetda eʼlon qilingan videolardan ko‘rish mumkinki, samolyot qo‘nish uchun shassisiz kirgan.

 Manbalar 

Turkum:Saudiya Arabistoni aviakompaniyalari