Esxatologiya

Esxatologiya (yun. ἔσχατον, esxaton — „oxir“, λόγος, logos — „gap“, „hikoya“) deb odamzot, tamaddun yoki olam yakuni (oxir zamon) mavzusiga bagʻishlangan teologiya, fizika, falsafa va futurologiya sohalariga aytiladi.http://arxiv.org/abs/physics/0503181 Eskatologiya diniy, falsafiy va metafizik g‘oya bo‘lib, inson hayotining, dunyo tarixining va koinotning oxiri, yaʼni "oxirat", qiyomat kuni, najot, yoki abadiy hayot haqidagi taʼlimotlarni o‘rganadi. Eskatologik qarashlar deyarli barcha yirik dinlarda mavjud bo‘lib, ular insoniyatning oxiri, halokat, qayta tirilish yoki najot masalalarini muhokama qiladi.

 Diniy yondashuvlar 

 Yahudiylikda 
Yahudiy eskatologiyasi Masihning kelishi, Isroil xalqining najoti, Gunohlar uchun tovon, va butun insoniyat uchun tinchlik o‘rnatilishi bilan bog‘liq. Yahudiylikda bu jarayon odatda “so‘nggi kunlar” (אַחֲרִית הַיָּמִים‎ – acharit ha-yamim) deb ataladi. Daniel kitobi va Ishayo payg‘ambarning bashoratlari asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi.

 Xristianlikda 
Xristian eskatologiyasi Iso Masihning qayta kelishi, qiyomat kuni, najot topganlar uchun abadiy hayot va gunohkorlar uchun jazoni o‘z ichiga oladi. Bu taʼlimot Vahiy kitobida (Apokalipsis) batafsil yoritilgan. Xristianlarda eskatologiya 4 asosiy hodisani o‘z ichiga oladi:

 O‘lim
 Qayta tirilish
 Oxirat sudi
 Abadiy mukofot yoki jazolar

 Islomda 
Islomda eskatologiya "Qiyomat kuni" (ya'ni Yawm al-Qiyāmah) va oxirat hayoti (Akhirah) tushunchalari bilan bog‘liq. Asosiy manbalar — Qur’on va Hadislar. Asosiy eskatologik hodisalar:

 Dunyoning oxiri
 Dajjol va Mahdiyning chiqishi
 Iso alayhissalomning qaytishi
 Qiyomat sodi
 Mizan (tarozu) va Hisob
 Jannat va Do‘zax

Islomda bu mavzu aqidaning ajralmas qismidir: "Qiyomat kuniga imon" islomning olti asosiy e’tiqodi tarkibiga kiradi.

 Buddizmda 
Buddizmda eskatologik yondashuv siklik xarakterga ega. Dunyolar yo‘q bo‘lib, qayta yaratiladi. Olamda Maitreya nomli yangi Buddaning kelishi kutiladi. Eskatologiya bu yerda yakun emas, balki yangi siklning boshlanishini bildiradi.

 Hinduizmda 
Hinduizmda eskatologik tasavvurlar yuga (davrlar) kontseptsiyasi bilan ifodalanadi. Hozirda insoniyat "Kali Yuga" — qorong‘u davrda yashamoqda. Bu davr Vishnuning o‘ninchi inkarnatsiyasi – Kalki tomonidan yakunlanadi va yangi davr boshlanadi.

 Falsafiy va zamonaviy yondashuvlar 
Falsafada eskatologiya insoniyat taqdiri, tarixning yo‘nalishi, ma’naviy taraqqiyot yoki inqiroz kabi mavzular bilan bog‘liq. Hegel, Kant va Nietzsche koinotning yoki jamiyatning yakuniy maqsadi haqida falsafiy eskatologik g‘oyalarni ilgari surgan. Marksizm esa bu kontseptsiyani sekulyar shaklda — tarixiy determinizm va sinfsiz jamiyat g‘oyasi sifatida talqin etgan.

 Zamonaviy yondashuvlar 

 Sekulyar eskatologiyalar 
Ilm-fan va siyosatda ham eskatologik qarashlar mavjud:

Iqlim o‘zgarishi va global isish — yer sayyorasining ekotizim halokati tahdidi.

Yadro urushi — insoniyatning o‘z qo‘li bilan o‘zini yo‘q qilish xavfi.

Sun’iy intellekt va transhumanizm — texnologik evolyutsiya orqali insonning yangi bosqichga o‘tishi (post-inson holati).

Kosmik eskatologiya — astrofizikada koinotning oxiri: Big Freeze, Big Rip, yoki Big Crunch nazariyalari.

 Utopik va distopik oqimlar 
Utopik eskatologiyalar — mukammal jamiyat yoki abadiy tinchlik orzusi (masalan, diniy najot, kommunistik jamiyat yoki global birlik). 

Distopik eskatologiyalar — kelajakda insoniyatning inqirozi, nazorat, texnogen halokatlar (masalan, Oruel, Haksli asarlari, zamonaviy post-apokaliptik filmlar).

 Pop madaniyatda 
Eskatologik g‘oyalar film, adabiyot va seriallarda keng yoritiladi. Misollar:

 The Book of Eli, Children of Men, Interstellar, The Road — film
 The Left Behind, The Stand, Good Omens — romanlar
 Fallout, Metro 2033 — video o‘yinlar

Ushbu asarlar orqali diniy, siyosiy, va ekologik eskatologiyalar ommaga yetkaziladi.

 Manbalar 

 Britannica: Eskatologiya
 McGinn, Bernard (2000). Visions of the End
 Nasr, Seyyed Hossein. Islamic Eschatology and the Modern World