Almati (viloyat)

Almati viloyati — Qozogʻiston Respublikasining janubiy-sharqida joylashgan. Maydoni 224,0 ming km2. Viloyat tarkibida 16 tuman va 3-ta viloyatga qarashli shahar (Qapchagʻay, Taldiqoʻrgʻan, Tekeli) bor. Aholisi 1,946,627 kishi (2013). Markazi — Almati shahri. Almati viloyatining gʻarbida Jambul, shimolida Balxash koʻli orqali Qaragʻandi, shimoliy-sharqida Sharqiy Qozogʻiston viloyatilari bilan, sharq tarafida Xitoy bilan, janubida Qirgʻiziston Respublikasi bilan chegaradosh. 11 maʼmuriy tuman, 4 shahar va 6 shaharcha bor. Markazi — Taldiqoʻrgʻan shahri. Muhim avtomobil yoʻllari: Almati — Qaskelen — Bishkek, Almati — Talgʻar — Chilik — Norinkoʻl, Olmaota — Ili — Taldiqoʻrgʻan. Balxash koʻli va Ili daryosida kema qatnaydi. 16 oliy oʻquv yurti, teatrlar, muzeylar bor. Olmaota yonida turistik bazalar, togʻ kurortlari, „Medeo“ sport majmui joylashganOʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Tarixi 
Almati viloyatining eri qadimdan Sak, Uysin, Qangli qabilalarining, Ulu juz qozoqlarining ota makoni boʻldi. 19-asrning oʻrtalarida Jetisuvni Chor Rossiyasi oʻz tarkibiga qoʻshib oldilar. 1848-yili 10-yanvarda mustamlaka qilish tuzulishi — Katta Oʻrda pristavligi tashkil topdi. U 1856-yili Olatov okrugi deb ataldi. 1867-yili Turkiston general-gubernatorligi tashkil topganda hozirgi Almati viloyatining ancha qismi Verniy vezi atalib, Jetisuv viloyatining tarkibiga kirdi. Shu bilan birga markazi Verniy (Almati) qamali boʻlib belgilangan yangi viloyatga Jarkent, Qapal, Sergiopol, Toʻqmaq, Istiqkoʻl vezderi kirdi. 1882 — 97-yillari Jetisuv viloyati Dala general-gubernatorligiga qaradi. 1897-yildan boshlab u Turkiston general-gubernatorligining, 1918 — 24-yillari Turkiston AKSRning tarkibida boʻlib keldi. 1924-yili Markaziy Osiyoda olib borgan milliy-territoriyalik chegara boʻlish natijasida Jetisuv viloyatining qozoq qishloqlari Qozoq AKSRning tarkibiga kirdi. 1929 — 32-yillari Almati okrugi deb nomlandi. 1932-yilning 10-martida Almati viloyati boʻlib qaytadan tashkil topdi. 1944-yili 16-martda Almati viloyatidan Taldiqoʻrgʻan viloyati ajralib chiqdi. Taldiqoʻrgʻan viloyati 1959 — 67-yillari Almati viloyatining tarkibida boʻlib, 1967-yili 23-dekabrda qayta boʻlindi. 1997-yili 22-aprelda Taldiqoʻrgʻan viloyati tarqatilib, uning tumanlari Almati viloyatiga qoʻshildi.

 Viloyatni boshqarganlar 
 FIO  Boshqargan yillari Ashimov Bayken Ashimovich  1968-1970 Sadvaqasov Bimende Sadvaqasovich  1970-1972 Alibayev Aripbay Alibaevich  1972-1978 QUSAIINOV Sakan Qusainovich  1978-1982 Tinibayev Abubakir Alievich  1982-1987 Anufriyev Vladislav Grigorevich  1987-1989 Jigulin Anatoliy Sergeyevich  1989-1990 Tursunov Sagʻinbek Toʻqabayevich  1990-1993 Aximbetov Serik Aximbekovich  1993-1996 Oʻzbekov Oʻmirbek Oʻzbekovich  1996-1997 Qulmaxanov Shalbay Qulmaxanovich  2001-2005 Umbetov Serik Abikenovich  2005-2011 Musaxanov Ansar Tursinxanovich  2011-2014 Batalov Amandiq  2014-hozirgi kunda

 Iqtisodi 
Viloyat iqtisodiyotida rivojlangan qishloq xoʻjaligi va yaylov chorvachiligi bilan birga har xil sanoat tarmoklari bor. Metallsozlik va murakkab mashinasozlik, yengil (toʻqimachilik, trikotaj, tikuvchilik, koʻn-poyabzal va boshqalar), yogʻochsozlik va qurilish materiallari ishlab chiqarish sanoati tarmoqlari rivojlangan. Viloyat energetikasi daryo gidroenergiya resurslariga (Qopchigʻay GES, Olmaota GESlar kaskadi) va Qaragʻandi havzasi koʻmiriga asoslanadi. Sanoat korxonalarining asosiy qismi Almatida joylashgan. Talgʻar shahrida kigiz bosish va tikuvchilik fabrikalari, spirt zavodi, Burunday shaharchasida shakar-qand va gʻisht zavodlari, Qopchigʻay shahrida temir-beton konstruksiyalar zavodi bor.

 Xoʻjaligi 
Almati viloyatida qisman sugʻorib va qisman sugʻormasdan dehqonchilik qilinadi. Sugʻoriladigan yerning 80 % ga yaqiniga ekin ekiladi. Bugʻdoy, arpa, suli, tariq, makkajoʻxori, sholi, har xil dukkaklilar va yem-xashak ekinlari (asosan, beda), sabzavot, texnika ekinlari ekiladi. Qand lavlagi, tamaki, meva, uzum yetishtiriladi. Qoramol, qoʻy va echki, ot, parranda boqiladi. Togʻ etaklarida, Olmaota atrofida qishloq xoʻjaligi shahar aholisini mahsulotlar bilan taʼminlashga ixtisoslashgan. Viloyat shimolida yaylov chorvachiligi (goʻsht-moy va goʻsht-jun, qoʻychilik, tuyachilik), togʻlarning janubiy qismida yilqichilik, goʻsht va goʻsht-jun (arharmerinos qoʻylari boqish) chorvachiligi rivojlangan. Balxash koʻli va Ili daryosida baliq ovlanadi.

 Aholisi 
Viloyat koʻp millatli hisoblanadi. Viloyatda 2012-yilgi maʼlumotga qaraganda 2 021 362 kishini tashkil qilibdi. Viloyatning milliy tarkibi quyidagi jadvalda:
+Aholining milliy tarkibi(hozirgi vaqtda):Agentstvo Respubliki Kazaxstan po statistike. Arxiv : Natsionalniy sostav naseleniya Respubliki Kazaxstan i ego oblastey (tom 1)  Aholi soni  1989-yilV sovremennix granitsax Almatinskoy oblasti, vklyuchaya bivshuyu Taldi-Kurganskuyu oblast i isklyuchaya gorod Alma-Ata  % Aholi soni  1999-yil  % Aholi soni 2010-yil  %  umumiy  1642917  100,00 %  1558534  100,00 %  1692951  100,00 %  Qozoqlar  741737  45,15 %  926137  59,42 %  1094934  64,68 %  Ruslar  518315  31,55 %  339984  21,81 %  293445  17,33 %  Uygʻurlar  128057  7,79 %  140725  9,03 %  155158  9,16 %  Turklar  18352  1,12 %  28187  1,81 %  32221  1,90 %  Ozarbayjonlar  18922  1,15 %  16073  1,03 %  19237  1,14 %  Koreyslar  18483  1,13 %  17488  1,12 %  16331  0,96 %  Kurdlar  8966  0,55 %  13264  0,85 %  15348  0,91 %  Tatarlar  19551  1,19 %  15647  1,00 %  14620  0,86 %  Olmonlar  94123  5,73 %  18927  1,21 %  12835  0,76 %  Ukrainlar  29971  1,82 %  13512  0,87 %  8942  0,53 %  Chechenlar  9304  0,57 %  6091  0,39 %  6352  0,38 %  Oʻzbeklar  736  0,04 %  2650  0,17 %  3441  0,20 %  Qirgʻizlar  1536  0,09 %  1231  0,08 %  2409  0,14 %  Yunonlar  5016  0,31 %  2052  0,13 %  1767  0,10 %  Dunganlar  570  0,03 %  1542  0,10 %  1765  0,10 %  Polyaklar  2909  0,18 %  2106  0,14 %  1632  0,10 %  Beloruslar  4721  0,29 %  2053  0,13 %  1443  0,09 %  Mesxetin turklari  …  …  1261  0,08 %  …  …  boshqalar  40000  2,43 %  37791  2,42 %  11071  0,65 %


 Tabiati 
Almati viloyati shimoliy qismining iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq (yanvarning oʻrtacha harorati — 9 dan −10 °C gacha), yozi issiq (iyulning oʻrtacha harorati 24 °C). Yillik yogʻin 100 mm dan (choʻdda) 1000 mm gacha (togʻlarda). Vegetatsiya davri 205-225 kun. Viloyatning shimoliy va shimoli-gʻarbida oqar suvlar deyarli yoʻq. Birgina Ili daryosi oqadi. Janubiy togʻ oldi qismlarida oqar suvlar koʻproq. Koʻpchilik daryolar togʻlardan boshlanib Ili daryosigacha yetib bormay, qumlarda tugaydi yoki sugʻorrplga sarf boʻladi. Togʻlarda chuchuk suvli kichik koʻl va mineral buloqlar koʻp. Almati viloyatining shimoli-gʻarbiy qismida gilli qoʻngʻir tuproq, boʻz tuproq va shoʻrxoklar, Ili daryosi vodiysida qamish, saksovul oʻsadi, toʻqaylar uchraydi. Togʻlarda 600 m dan yuqorida shuvoqchalov betaga dashtlari; 800-1700 m balandlikda oʻtloq, 1500-1700 m da subalp oʻtloqlari mintaqasi boʻlib, igna bargli daraxtlar ham aralash oʻsadi. 2800 m dan yuqori qismi alp oʻtloqlari va butazorlardan iborat. Choʻllarda qum sichqoni, to-vushqon, jayran, yeliq, boʻri, tulki, boʻrsiq, Ili daryosi deltasida qobon, ondatra bor. Ilon, toshbaqa, kaltakesak, falanga, qoraqurt, togʻlarda bars, silovsin uchraydi. Balxash koʻli va Ili daryosida baliq koʻp. Orqa Ili Olatovi yon bagʻrida Olmaota qoʻriqxonasi tashkil etilgan.

 Hududiy boʻlinishi 
x200px|thumb
Viloyatda 16-ta tumanlar mavjud:
 Alakoʻl tumani — Usharal shahri
 Balxash tumani — Baqanas qishlogʻi
 Qaratal tumani — Uchtepa shahri
 Oqsuv tumani — Jansugurov qishlogʻi
 Sarqand tumani — Sarqand shahri
 Koʻksuv tumani — Balpiqbiy qishlogʻi
 Yeskeldi tumani — Qorabuloq qishlogʻi
 Kerbuloq tumani — Sarioʻzak qishlogʻi
 Panfilov tumani — Jarkent shahri
 Jambul tumani — Uzunagʻash qishlogʻi
 Ile tumani — Oʻtegen-Botir qishlogʻi
 Qarasay tumani — Qaskelen shahri
 Talgʻar tumani — Talgʻar shahri
 Yenbekshiqazaq tumani — Yesik shahri
 Uygʻur tumani — Chunja qishlogʻi
 Rayimbek tumani — Kegen qishlogʻi

Viloyatda 3 ta viloyat ahamitatiga ega shahar bor:
 Qapchagʻay
 Taldiqoʻrgʻan
 Tekeli

 Manbalar 

 Havolalar 

 Ofitsialniy sayt Akima Almatinskoy oblasti
 Pasport oblasti 2007 
 Karta oblasti 
 Karta oblasti na Rubrikon 
 Mesta otdixa i turizma Almatinskoy oblasti 

Turkum:Almati viloyati