Shimoliy Qozogʻiston (viloyat)

Shimoliy qozogʻiston viloyati — Qozogʻistonning shimoliy qismidagi viloyat. 1936-yil 29-iyulda tashkil etilgan. Maydoni 97 993 km2. Aholisi 578,400 kishi (2013), asosan, ruslar va qozoqlar, shuningdek, ukrain, tatar, belorus va boshqalar millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 42%. 13 tumanga boʻlingan, 5 shahar, 4 shaharcha bor. Markazi — Petropavlovsk shahri Muhim shaharlari: Petropavlovsk, Bulayev, Mamlyutka, Sergeyevka.

 Tabiati 
Viloyat Gʻarbiy Sibir tekisligining janubiy chekkasi va Qozogʻiston past togʻlarining janubiy qismida joylashgan. Shimoli-sharqdan (115 – 120 m) janubiy va janubi-sharqqa (200 m) balandlashib boradi. Iqlimi keskin kontinental. Qishi sovuq va uzoq (5 oydan ortiq), kamqor; yozi issiq, quruq. Yanvarning oʻrtacha harorati —18,5 °C, — 19,5 °C, iyulniki 18,5—19,5 °C. Yiliga 300–340 mm yogʻin tushadi. Daryolari Ob havzasiga mansub. Ishim daryosining oʻrta oqimi viloyat hududidan oʻtgan. Viloyat oʻrmonli dasht va dasht zonalari oraligʻida joylashgan. Koʻp qismining tuprogʻi qoratuproq. Viloyat hududining 8% oʻrmon. Los, sibir yeligi; yirtqichlardan boʻri, tulki; quyon, uzunburuncha, tipratikan uchraydi. Ondatra iqlimlashtirilgan.

 Ijtimoiy soha 
Shimoliy Qozogʻiston viloyati hududidan Trans-Sibir temir yoʻli oʻtgan. Temir yoʻl uzunligi 470 km. Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uzunligi 1645 km. Havo yoʻllari Petropavlovskni Ostona, Moskva, Olmaota hamda Sibirdagi shaharlar, shuningdek, Kavkazdagi kurortlar va boshqalar shaharlar bilan bogʻlaydi. Petropavlovsk pedagogika instituti, Shimoliy chorvachilik ilmiy tadqiqot instituti, oʻlkashunoslik muzeyi, drama teatri, filarmoniya va boshqalar madaniyat muassasalari bor.

 Aholisi 
Viloyat aholisining soni 2012-yilgi statiska boʻyicha 583 598 kishini tashkil qildi. Viloyat aholisi koʻp millatli hisoblanadi, aholining milliy tarkibi quyidagi jadvalda;
+Aholining milliy tarkibi(hozirgi kunda)Agentstvo Respubliki Kazaxstan po statistike. Arxiv : Natsionalniy sostav naseleniya Respubliki Kazaxstan i ego oblastey (tom 1) Chislennost naseleniya po oblastyam, gorodam i rayonam, polu i otdelnim vozrastnim gruppam, otdelnim etnosam na 1-yanvarya 2010 goda: Aholi soni 1989-yilgiV sovremennix granitsax Severo-Kazaxstanskoy oblasti, vklyuchaya chast bivshey Kokchetavskoy oblasti  % Aholi soni 1999-yilgi  % Aholi soni 2010-yilgi %  umumiy  912065  100,00 %  725980  100,00 %  643302  100,00 %  Ruslar  469636  51,49 %  361461  49,79 %  310371  48,25 %  Qozoqlar  206060  22,59 %  214697  29,57 %  218039  33,89 %  Ukrainlar  70525  7,73 %  46980  6,47 %  35673  5,55 %  Olmonlar  86716  9,51 %  41157  5,67 %  23826  3,70 %  Polyaklar  22917  2,51 %  18757  2,58 %  15343  2,39 %  Tatarlar  19977  2,19 %  16472  2,27 %  14433  2,24 %  Beloruslar  16388  1,80 %  11184  1,54 %  8658  1,35 %  Ozarbayjonlar  1394  0,15 %  1457  0,20 %  1942  0,30 %  Armanlar  940  0,10 %  1394  0,19 %  1624  0,25 %  Chechenlar  972  0,11 %  919  0,13 %  1098  0,17 %  Chuvashlar  1941  0,21 %  1288  0,18 %  1037  0,16 %  Oʻzbeklar  530  0,06 %  322  0,04 %  1080  0,17 %  Ingushlar  942  0,10 %  857  0,12 %  980  0,15 %  Boshqurtlar  1755  0,19 %  1063  0,15 %  912  0,14 %  Tojiklar  164  0,02 %  244  0,03 %  909  0,14 %  Litvalar  1140  0,12 %  976  0,13 %  825  0,13 %  Mordvalar  1585  0,17 %  1025  0,14 %  660  0,10 %  boshqalari  8483  0,93 %  5727  0,79 %  5892  0,92 %


 Hududiy boʻlinishi 
400x400px|thumb|hududiy boʻlinishining haritasi

 Ayirtav tumani markazi Savmalkoʻl
 Oqjar tumani markazi Tolshiq
 Oqqayin tumani markazi Smirnovo
 Yesil tumani markazi Yavlenka
 Jambul tumani markazi Presnovka
 Magʻjan Jumabaev tumani markazi Bulayev
 Qiziljar tumani markazi Beskoʻl
 Mamlyut tumani markazi Mamlyutka
 Oʻbit Musirepov tumani markazi Novoishimka
 Tayinsha tumani markazi Tayinsha
 Timiryazev tumani markazi Timiryazevka
 Valixanov tumani markazi Kichkinakoʻl
 Shal aqin tumani markazi Sergeyevka
 Petropavlovsk shahri

 +Tumanlarning milliy tarkibi (1.01.2010) Tuman/shahar  ruslar% qozoqlar%  ukrainlar%  olmonlar%  polyaklar%  tatarlar%  beloruslar% Petropavovsk shahri  66,27  21,42  2,97  1,59  0,46  3,75  0,66 Ayirtav tumani  44,22  38,93  5,42  4,54  0,90  1,62  2,03 Aqjar tumani  14,26  74,18  4,47  1,68  0,41  1,43  1,77 Oqqayin tumani  41,00  35,93  9,21  7,02  1,60  1,49  1,54 Gʻabit Musirepov tumani  39,92  34,01  12,26  4,41  0,56  1,55  3,13 Esil tumani  48,38  43,12  2,79  2,55  0,41  0,62  0,50 Jambul tumani  37,17  47,85  7,85  3,11  0,16  1,27  0,67 Qiziljar tumani  62,53  24,49  3,21  3,83  0,54  1,75 1,05 Magʻjan Jumabaev tumani  54,41  29,77  5,15  5,48  0,51  1,36  1,03 Mamlyut tumani  56,80  27,19  2,91 3,66  0,20  6,05  0,82 Tayinsha tumani  21,55  27,84  12,46  9,79  21,83  0,68  3,17 Timiryazev tumani  39,65  40,82  7,36  2,04  0,52  2,05  2,21 Valixanov tumani  6,20  87,47  1,95  1,00  0,08  1,59  0,55 Shal aqin tumani  40,53  45,81  5,10  4,29  0,18  0,85  1,03

 Sanoati 
Asosiy sanoat tarmoqlari — mashinasozlik, oziq-ovqat, yengil sanoat. Sanoat korxonalarining koʻp qismi Petropavlovskda joylashgan. Mashinasozlik zavodlarida magnitofon, mineral oʻgʻit sochuvchi traktor tirkamalari, ichki yonuv dvigatellari va boshqalar ishlab chiqariladi. Mashina taʼmirlash avo, Petropavlovsk goʻsht kombinati, un, moy, pishloq, likyoraraq, sut zavodlari, tikuvchilik, sport mollari fabrikalari, koʻn, yelim zavodlari, temirbeton buyumlari, gʻisht zavodlari, uysozlik kombinati va boshqalar ishlab turibdi.

 Qishloq xoʻjaligi 
Qishloq xoʻjaligida gʻallachilik va sutgoʻsht chorvachiligi asosiy oʻrinda. 1954—60 yillarda 1,3 mln. ga qoʻriq yer oʻzlashtirildi. Ekin maydonlariga don, kartoshka va sabzavot, poliz, yemxashak, texnika ekinlari, bahori bugʻdoy, arpa, suli, grechixa, qisman tariq ekiladi. Xoʻjaliklarda qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki, yilqi, parranda boqiladi.

 Manbalar 

 Adabiyotlar 
 Қызылжар елі — Жемчужина Севера/Бас.ред. Б.Ғ.Аяған.-Алматы «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС, 2007.-496 с.
 Солтүстік Қазақстан облысы ел тәуелсіздігі жылдарында: құжаттар мен материалдар жинағы — Северо-Казахстанская область в период независимости страны: сборник документов и материалов/Управление архивов и документации Северо-Казахстанской области. Северо-Казахстанский государственный архив.-Петропавл, 2011.-533 с.
 Жаңару уақыты. Солтүстік Қазақстан облысы Тәуелсіздік жылдарында — Время возрождения. Северо-Казахстанская область в годы Независимости/ Құрастырған К.Мұсырман.-Петропавл, 2011.-296 б. (қазақша-орысша)
 Абылайдың ақ үйі: құжаттар мен материалдар көп қолданылған публицистикалық шығарма. Автор Ж.Самрат. -Астана, 2009. — 170 б.
 Белый Дом Абылая: основанный на документов и исторических материалов публ. произв. Автор Ж.Самрат. -Астана, 2009. −170 с.
 Поклонимся великим тем годам…Телевизионная летопись «Северный Казахстан в Великой Отечественной войне»/Р. Г. Бикмухаметова.-Петропавловск, 2010.-104 с.

Turkum:Qozogʻiston viloyatlari