Qoʻstanay (viloyat)

Qoʻstanay viloyati — Qozogʻiston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1936-yil 29-iyulda tashkil etilgan. Respublikaning shimoliy qismida, Tobol daryosi havzasida. Maydoni 196 ming km2. Aholisi 880,326 kishi (2012) shahar aholisi 52 %. Tarkibida 4 shahar va 12 shaharcha bor, 13 tumanga boʻlingan. Markazi — Qoʻstanoy shahri. Viloyat respublikaning 4 ta boshqa viloyatlari bilan chegaradosh. (Aqtoʻbe, Qaragʻandi, Akmola va ShQV) va Rossiyaning 3-ta viloyati bilan (Orenburg, Chelyabinsk, Qoʻrgʻan).

 Aholisi 
Viloyatda 2010-yil 10-oktyabrdagi maʼlumoti boʻyicha 882,018 kishi istiqomat qiladilar. Viloyat koʻp millatli hisoblanadi, viloyatda 100 dan ziyod millat vakillari istiqomat qilishadi. Aholining milliy tarkibini esa quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin:

+Viloyat aholisining milliy tarkibi(hozirgi kungi )Agentstvo Respubliki Kazaxstan po statistike. Arxiv : Natsionalniy sostav naseleniya Respubliki Kazaxstan i ego oblastey (tom 1) Chislennost naseleniya po oblastyam, gorodam i rayonam, polu i otdelnim vozrastnim gruppam, otdelnim etnosam na 1 yanvarya 2010 goda: Aholi soni 1989-yilgiV sovremennix granitsax Kostanayskoy oblasti, vklyuchaya bivshuyu Turgayskuyu oblast  % Aholi soni 1999-yilgi  % Aholi soni 2010-yilgi  %  jami  1223844  100,00 %  1017729  100,00 %  886284  100,00 %  Ruslar  535100  43,72 %  430242  42,27 %  360976  40,73 %  Qozoqlar  279787  22,86 %  314801  30,93 %  317762  35,85 %  Ukrainlar  178140  14,56 %  130449  12,82 %  102070  11,52 %  Olmonlar  110440  9,02 %  57410  5,64 %  33421  3,77 %  Beloruslar  35404  2,89 %  25018  2,46 %  19367  2,19 %  Tatarlar  27812  2,27 %  20070  1,97 %  16706  1,88 %  Boshqurtlar  10178  0,83 %  5435  0,53 %  4602  0,52 %  Koreyslar  4085  0,33 %  4160  0,41 %  3998  0,45 %  Ozarbayjonlar  4570  0,37 %  3619  0,36 %  3718  0,42 %  Moldavanlar  4807  0,39 %  3302  0,32 %  2928  0,33 %  Chechenlar  2955  0,24 %  2167  0,21 %  2405  0,27 %  Mordvalar  4433  0,36 %  2852  0,28 %  1962  0,22 %  Udmurtlar  3336  0,27 %  2309  0,23 %  1875  0,21 %  Armanlar  1765  0,14 %  1938  0,19 %  1907  0,22 %  Polyaklar  2853  0,23 %  2357  0,23 %  1845  0,21 %  Chuvashlar  3132  0,26 %  1949  0,19 %  1437  0,16 %  Ingushlar  1325  0,11 %  1114  0,11 %  1065  0,12 %  boshqalar  13722  1,12 %  8537  0,84 %  8240  0,93 %


 Kommunikatsiyalar 
Viloyatdan xalqaro „Yekaterinburg-Almati“ avtomabil yoʻli oʻtadi. Temir yoʻlning uzunligi — 1452,3 km.ni tashkil qiladi, avtomabil yoʻllarining uzunligi — 9514,3 km, gaz quvurlar — 2491,4 km, issiqlik quvurlari — 778,8 km, suv quvurlari — 5937,1 km.
2004-yili „Altinsari-Xromtau“ temir yoʻli barpo etilgan. Asosiy transport tugunlari: Qoʻstanay va Tobol. Qoʻstanay shahri Moskva, Ostona, Olmaota kabi yirik shaharlar bilan havo yoʻllari orqali bogʻlangan.

 Tabiati 
Viloyat Ural togʻlarining sharqidagi dasht zonasida, katta qismi Toʻrgʻay va Ural sharqi platolarida joylashgan. Qoʻstanoy viloyatining shimoli-gʻarbiy qismini Uralning togʻ oldi tekisliklari va tarmoqlari egallagan. Foydali qazilmalardan temir rudasi, boksit, nikel, titanga boy. Asbest, qoʻngʻir koʻmir va qurilish materiallari zaxirasi ham katta. Iqlimi keskin kontinental, yozi issiq, quruq, qishi sovuq, qor kam yogʻadi. Iyulning oʻrtacha harorati shimolda 18—19 °C va janubda 21 — 22 °C, yanvarniki shimolda —19 °C va janubda —17 °C. Yillik yogʻin shimolda 300 – 350 mm, janubda 240 –280 mm. Vegetatsiya davri shimolda 150 —175 kun, janubda 180 kun. Eng yirik daryosi — Tobol (Ob havzasi); chap irmoqlari — Sintasti, Ayat, Uy, oʻng irmogʻi — Ubagan. Mayda koʻl koʻp. Qoʻstanoy viloyatining shimoliy qismida qora tuproq (hududining 40 % dan ortiqrogʻi), janubida esa kashtan tuproqlari tarqalgan. 143 ming ga yer oʻrmon. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, tulki, yelik, boʻrsiq, oq tovushqon, malla tovushqon: qushlardan toʻrgʻay, turna, qur, qizilishton, kakliklar uchraydi.

 Hududiy boʻlinishi 
400x400px|thumb|Viloyatning hududiy boʻlinishi

Viloayt tarkibida: 16-ta tuman va viloyat ahamiyatiga ega 4-ta shahar mavjudKostanayskaya oblast. Istoriya ATD:
 Altinsarin tumani — Oʻbagʻan qishlogʻi
 Amangeldi tumani — Amangeldi qishlogʻi
 Avliyokoʻl tumani — Avliyokoʻl qishlogʻi
 Denisov tumani — Denisovka qishlogʻi
 Jangeldi tumani —Toʻrgʻay qishlogʻi
 Jitiqara tumani — Jitiqara shahri
 Qamishli tumani — Qamishli qishlogʻi
 Qorabaliq tumani — Qorabaliq qishlogʻi
 Qorasuv tumani — Qorasuv
 Qoʻstanoy tumani — Zatobolsk qishlogʻi
 Mendiqara tumani — Borovskoy qishlogʻi
 Navruzim tumani — Qaramendi qishlogʻi (Dokuchaevka)
 Sarikoʻl tumani — Sarikoʻl qishlogʻi (Uritskiy)
 Taran tumani — Taran qishlogʻi
 Uzunkoʻl tumani — Uzunkoʻl qishlogʻi
 Fedorov tumani — Fedorovka
 Orqaliq shahri
 Qoʻstanoy shahri
 Lisakovsk shahri
 Rudniy shahri

 Sanoati 
Energetikasi tashqaridan keltiriladigan koʻmir, mazut va gaz bilan ishlaydi. Qoʻstanoy viloyati gʻalla, goʻsht, temir rudasi, asbest va boksit yetkazib beradigan yirik viloyatdir. Sanoatining asosiy tarmogʻi — kon-ruda sanoati. Metallsozlik (avtomobil, motor taʼmirlash, mexanika zavodlari), kimyo sanoatlari, qurilish materiallari ishlab chiqarish va ayniqsa, yengil (toʻqimachilik, poyabzal ishlab chiqarish, tikuvchilik) va oziq-ovqat sanoati tarmoqlari (un, pivo, goʻsht, moy) rivojlangan.

 Qishloq xoʻjaligi 
Xoʻjaligida lalmikor dehqonchilik bilan birga (asosan, bugʻdoy), sut-goʻsht chorvachiligi va qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash yetakchi oʻrinda. Qishloq xoʻjaligi gʻallachilik va chorvachilikka ixtisoslashgan. Ekin maydonlariga gʻalla, sabzavot, poliz, texnika va ozuqa ekinlari, kartoshka ekiladi. Sut-goʻsht yetishtiriladigan qoramolchilik, shuningdek, choʻchqachilik, parrandachilik, qoʻy va echkichilik rivojlangan. Qoʻychilik goʻsht va jun yetishtirishga ixtisoslashgan.

 Ijtimoiy soha 
1-yanvar 2008-yilgi maʼlumot boʻyicha viloyatda 644 maktab, 91 bolalar bogʻchasi, 28 oʻrta maxsus oʻquv yurtlari, 9 oliy oʻquv yurtlari, 48 shifoxona, 8 kasalxona, 3 teatr, 10 muzey, 393 kutubxona, 278 madaniyat uyi, 2 sport saroyi, 39 sport joylari va 29 stadionlar faoliyat yuritmoqda.

 Manbalar 

 Havolalar 

 Историко-краеведческий сайт о Костанае и Костанайской области
 Информационный портал акима Костанайской области
 Информационный портал Костанайской области 
 Информационный сайт Костанайской области 
 Онлайн карта Костанайской области 

Turkum:Qozogʻiston viloyatlari