Qaragʻandi (viloyat)

Qaragʻandi viloyati — Qozogʻiston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1932-yil 10-martda tashkil etilgan. Maydoni 117,9 ming km2. Aholisi 1,353,804 kishi (2011). Shahar aholisi 85%. Viloyat 9 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 6 shahar va 15 shaharcha bor. Markazi — Qaragʻandi shahri. Viloyat respublikaning markaziy qismida, Balxash koʻlining shimoli-gʻarbida joylashgan. Shimoliy tarafidan Aqmola, Pavlodar, sharqiy tomonidan Sharqiy Qozogʻiston, janubida Qiziloʻrda, Janubiy Qozogʻiston, Jambul, gʻarbiy tomonida Aqtoʻbe, Qoʻstanoy viloyatlari bilan chegaradosh.

 Tabiati 
Katta qismini Qozogʻiston past togʻlari (balandligi 300–1000 m) egallagan. Past togʻlar janubda Betpaqdala choʻliga (balandligi 300–400 m), gʻarbda esa Turon tekisligiga qoʻshilib ketgan.
Iqlimi keskin kontinental va juda quruq. Iyulning oʻrtacha harorati shimolda 20,1 °C va janubda 25,1 °C, yanvarning oʻrtacha harorati shimolda —16,7 °C, janubda —13 °C. Yillik yogʻin shimolda 100–280 mm. Vegetatsiya davri 160 — 200 qun.

 Ichki suvlari, tuproqlari va hayvonlari 
Yirik daryolari — Sarisuv va Nura. Shoʻr koʻl koʻp. Yer osti chuchuk suvlaridan keng foydalaniladi. Viloyatning shimoliy qismi kashtan tuproqli boʻlib, boshoqli oʻtlar — shuvoq choʻllari bilan band. Janubiy roqda shoʻrlangan och kashtan va qoʻngʻir tuproqlarda siyrak chala choʻl va choʻl shuvoqshoʻra oʻsimliklari oʻsadi; qumli joylarda boshoqli oʻtlardan shuvoq, shuningdek buta oʻsimliklari, choʻl oʻsimliklari bilan birga qaragʻay, qayin, togʻterak, tol oʻsadi. Chala choʻl va choʻllarda kemiruvchilar va yirtqichlar, saygʻoq, arxar, jayron, yelik yashaydi, tuvaloq va boshqalar qushlar uchraydi. Daryo va koʻl qirgʻoqlarida suv parrandalari, qamishzorlarda qobon, ondatra yashaydi. Balxash koʻlida baliq koʻp.

 Aholisi 
Qaragʻandi viloyatida 1 353 804 (2011) kishi istiqomat qilishadi. Soʻnggi vaqtlarda bu viloyatda slovyan xalqlari kamayib borayapti, unga asosiy sabablardan biri ularning Rossiyaga koʻchib ketishi. Viloyat aholisi koʻp millatli hisoblanadi. Aholisining milliy tarkibini quyidagi jadvaldan qarang.

 Milliy tarkibi 
+Viloyat aholisining milliy tarkibi(ushbu jadvalda)Agentstvo Respubliki Kazaxstan po statistike. Arxiv : Natsionalniy sostav naseleniya Respubliki Kazaxstan i ego oblastey (tom 1) Chislennost naseleniya po oblastyam, gorodam i rayonam, polu i otdelnim vozrastnim gruppam, otdelnim etnosam na 1-yanvarya 2010 goda: Soni  1989-yilgiV sovremennix granitsax Karagandinskoy oblasti, vklyuchaya bivshuyu Djezkazganskuyu oblast i chast bivshey Tselinogradskoy oblasti  %  Soni  1999-yilgi % Soni  2010-yilgi  %  umumiy  1745448  100,00 %  1410218  100,00 %  1352037  100,00 %  Qozoqlar  449837  25,77 %  529478  37,55 %  604063  44,68 %  Ruslar  817900  46,86 %  614416  43,57 %  529555  39,17 %  Ukrainlar  128547  7,36 %  78755  5,58 %  61606  4,56 %  Olmonlar  159208  9,12 %  57229  4,06 %  39582  2,93 %  Tatarlar  52769  3,02 %  39313  2,79 %  34215  2,53 %  Beloruslar  35731  2,05 %  21579  1,53 %  16566  1,23 %  Koreyslar  14672  0,84 %  14097  1,00 %  13544  1,00 %  Chechenlar  5997  0,34 %  4660  0,33 %  5585  0,41 %  Polyaklar  7239  0,41 %  5572  0,40 %  4659  0,34 %  Ozarbayjonlar  4787  0,27 %  3667  0,26 %  4288  0,32 %  Moldavanlar  5401  0,31 %  3428  0,24 %  3032  0,22 %  Mordvalar  6665  0,38 %  4097  0,29 %  2788  0,21 %  Oʻzbeklar  4478  0,26 %  2325  0,16 %  2699  0,20 %  Chuvashlar  5188  0,30 %  3091  0,22 %  2377  0,18 %  Yunonlar  3660  0,21 %  2408  0,17 %  2160  0,16 %  Litvalar  3687  0,21 %  2474  0,18 %  2082  0,15 %  boshqalar  39682  2,27 %  23629  1,68 %  18471  1,37 %


 Milliy madaniyat markazlari 
Qaragʻandi viloyati boʻyicha 55-ta milliy madaniyat markazlari faoliyat yurutadi. 20-ta markazda kechki maktablar ishlaydi. Har bir maktabda oʻqiydiganlarning oʻrtacha soni 25 kishini tashkil qiladi.

 Hududiy boʻlinishi 
400x400px|thumb
shahar va tumanlar aholi soni(2007 y) hududi(km kv.) markazitashkil topgan yili-Qaragʻandi	453 400	543	-	1934	Temirtov	171 900	300	-	1945	Balxash	73 700	5 900	-	1937	Saran	50 700	174	-	1954	Shaxtinsk	56 600	200	-	1961	Priozersk	12 800	54	-	1956	Abay tumani54 700	6 500	Abay	1997(1973)	Buxar jirau tumani	60 70014 600Boʻtaqara	1938	Aqtoʻgʻay tumani18 900	52 000	Aqtoʻgʻay	1928	Shet tumani46 500	65 700	Aqsu-Ayuli	1928	Nura tumani30 600	46 300	Kievka	1928	Osakarov tumani36 800	11 200	Osakarovka	1940	Qarqarali tumani42 500	35 500	Qarqarali	1930	

 Ijtimoiy soha 
Temir yoʻl uzunligi 581 km. Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uzunligi 2100 km. Balxash koʻlida muntazam kema qatnaydi. 5 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet, politexnika, tibbiyot, kooperativ, jismoniy tarbiya institutlari) bor. 3 teatr, tasviriy sanʼat va oʻlkashunoslik muzeylari, Botanika bogʻi faoliyat koʻrsatadi.

 Qishloq xoʻjaligi 
Qishloq xoʻjaligida, asosan, mineral xom ashyoni qazib olish va qayta ishlash, shuningdek, gʻallachilik va yaylov chorvachiligi rivojlangan. Dashtning shimolida lalmikor gʻallachilik bilan birga qoramolchilik, choʻchqachilik, parrandachilik va mayin junli qoʻychilik, chala choʻl va choʻllarda yaylov chorvachiligi bilan birga sugʻorib dehqonchilik (sabzavot, poliz) qilinadi. Ekin maydonlariga gʻalla (bahori bugʻdoy), arpa, ozuqa ekinlari ekiladi. Jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, qoʻy va echki, yilqi, choʻchqa, parranda boqiladi. Balxash koʻlidan baliq ovlanadi; choʻl va togʻlarda ovchilik qilinadi.

 Sanoati 
Asosiy sanoat tarmoqlari: koʻmir va rangli metallurgiya (mis, molibden rudasini qazib olish). Shuningdek, temir va marganets rudalarini qazib olish rivojlangan. Qora metallurgiya mahalliy ruda asosida ishlaydi. Ogʻir mashinasozlik (jumladan, koʻmir sanoati uchun mashinalar), qurilish materiallari (sement, gʻisht, ohaktosh) ishlab chiqarish, kimyo, yengil (tikuvchilik, trikotaj, poyabzal) va oziq-ovqat (goʻsht, moysir va sut, un, qandolat mahsulotlari va boshqalar) sanoat tarmoqlari rivojlangan. Qaragʻanda metallurgiya kombinati, konshaxta jihozlari, mashinasozlik, sintetik kauchuk, metall konstruksiyalari zavodlari, Saran, Abay, Shaxtinsk, Jezqazgʻan konmetallurgiya kombinatlari, mis eritish va taʼmirlashmexanika zavodlari, Balxashda toshkoʻmir sanoati korxonalari, issiqlik elektr markazi bor. Oqtovda sement zavodi, Aqchatov, Oqjal, Qayraqti, Qaragʻaylida polimetall rudalarini boyitish kombinatlari va konlari mavjud.

 Manbalar 

Turkum:Qozogʻiston viloyatlari