Shanxay hamkorlik tashkiloti

Shanxay hamkorlik tashkiloti (ShHT) — mintaqaviy xavfsizlik va iqtisodiy hamkorlik tashkiloti. Xitoyning Shanxay shahrida 6 mamlakat — Qozogʻiston, Xitoy, Qirgʻiziston, Rossiya, Tojikiston Oʻzbekiston  davlat rahbarlari uchrashuvida tuzilgan (15-iyun 2001-yil). SHHTning vujudga kelish tarixi „Shanxay beshligi“ deb atalgan uyushma faoliyati bilan bogʻliqdir. Dastlab Qozogʻiston, Xitoy, Qirgʻiziston, Rossiya, Tojikiston davlatlari rahbarlari („Shanxay beshligi“) uchrashuvi boʻlib oʻtgan. Unda chegaradosh mamlakatlar oʻrtasidagi ishonchni mustahkamlash (1996) va qoʻshma chegarada qurolli kuchlar va qurolyarogʻlarni qisqartirish (1997) toʻgʻrisida 2 ta bitim imzolangan edi. 1998-yildan „beshlik“ mamlakatlarining oʻzaro hamkorligi sobiq Sovet Ittifoqi — Xitoy chegarasi boʻylab harbiysiyosiy vaziyatni barqarorlashtirish masalalaridan mintaqaviy xavfsizlik va koʻp tomonlama iqtisodiy hamkorlikni taʼminlash choralariga oʻtishga qaratildi. SHHTning Dushanbe (2000) sammitida Oʻzbekiston Respublikasi birinchi marta kuzatuvchi sifatida qatnashdi. Ana shu sammitda „beshlik“ negizida koʻp tarmoqli tashkilot tuzish toʻgʻrisida taklif ilgari surildi. SHHT taʼsischilaridan biri sifatida ishtirok etish haqidagi qarorni Oʻzbekiston oʻz milliy manfaatlaridan kelib chiqib, Markaziy Osiyo mintaqasidagi harbiy-siyosiy vaziyatni hisobga olgan holda qabul qildi. Shanxay sammitida (2001-yil iyun) yangi tashkilotning maqsad va prinsiplarini eʼlon qilgan Deklaratsiya, shuningdek, Terrorizm, ayirmachilik va ekstremizmga qarshi kurash toʻgʻrisidagi konvensiya qabul qilindi. Tashkilotning Sankt-Peterburgda boʻlgan 2-sammitida (2002-yil iyun) ustav hujjati — SHHT Xartiyasiga imzo chekildi. SHHT ning oliy organi Davlat boshliqlari kengashidir. Tashkilot strukturasi Hukumat boshliqlari (bosh vazirlar) kengashi, Tashqi ishlar vazirlari kengashi, Tarmoq vazirliklari va idoralari rahbarlari kengashi, Milliy muvofiqlashtiruvchilar kengashi va doimiy ishlovchi Kotibiyat (Pekin shahrida joylashgan) hamda Mintaqaviy aksilterror tuzilmasi (MATT; Toshkent shahrida joylashgan)dan iborat.

Mintaqaviy aksilterror tuzilmasi 1-yanvar 2004-yildan faoliyat koʻrsata boshladi. Mazkur tuzilma zimmasiga axborot almashish, chegara va bojxona qoʻmitalarining, maxsus xizmatlarning hamkorligini muvofiqlashtirish, shu orkali terrorchilikning oldini olish vazifasi yuklangan. Shu maqsadda tuzilma tarkibida kengash va ijroqoʻm faoliyati yoʻlga qoʻyilgan. Kengashga 6 davlat maxsus xizmatlari rahbarlarining vakillari kiritilgan. Ijroqoʻmda esa oʻzaro tasdiqlangan lavozim oʻrinlariga muvofiq SHHTga aʼzo davlatlardan vakillar ishlaydi. SHHTga aʼzo davlatlar rahbarlari kengashining 2004-yil 17-iyunda Toshkentda boʻlgan majlisida Tashkilotning shakllanish davri yakunlanganligi qayd etildi. Majlis yakunlari boʻyicha Toshkent deklaratsiyasi, SHHTning vakolatlari va immunitetlari toʻgʻrisidagi konvensiya, Narkotik vositalar va psixotrop moddalarning noqonuniy aylanishiga qarshi kurashda hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim, tashkilot va uning organlari faoliyatiga doir hujjatlar imzolandi. Oʻzbekiston Respublikasining Tashkilotga aʼzo davlatlar Xavfsizlik kengashlari kotiblarining tegishli milliy mahkamalarning yangi taxdid va xurujlarga qarshi turishdagi hamkorligini mustahkamlash maqsadiga qaratilgan doimiy uchrashuvlarini oʻtkazib turish haqidagi tashabbusi qoʻllab-quvvatlandi.

SHHT aʼzo mamlakatlarni xavfsizlik orqali hamkorlik sari boshlaydigan tashkilotdir. Iqtisodiy hamkorlik borasida oldinda transport infratuzilmasini rivojlantirish, tabiiy, mineral xom ashyo zaxiralarini oʻzlashtirish, suv energetika zaxiralaridan unumli foydalanish, ekologiyaga oid va boshqa masalalar bor.

 Tarkib 
Shanxay hamkorlik tashkilotiga aʼzo davlatlar:
Qozogʻiston, 
Qirgʻiziston, 
Rossiya, 
Tojikiston, 
Oʻzbekiston, 
Xitoy, 
Hindiston, 
Pokiston,
Eron.
Belarus

 ShHT ijroiy kotiblari 
  Sana  Davlat  Ism  1  2012 Dmitriy Mezentsev 2  2021—2022-yillar    Vladimir Norov500px|thumbTashkilot faoliyati 1996-yilda Rossiya va Xitoy davlatlari oʻrtasidagi ikki tomonlama hamkorlikdan boshlangan. Shu yili ShHT aʼzoligiga Tojikiston, Qirgʻiziston, Qozogʻiston va 2001-yilda Oʻzbekiston kelib qoʻshilgan.

ShHTning boshqa sobiq SSSR hududi joylashgan hududiy tashkilotlardan farqi ushbu tashkilotga MDH davlatlaridan tashqari unga Xitoy, Hindiston va Pokiston ham qoʻshilgan.

Eron islom respublikasi endi toʻlaqonli aʼzo.

 Kuzatuvchi davlatlar 

Shanxay hamkorlik tashkilotining kuzatuvchi davlatlariga Moʻgʻuliston, Afgʻoniston, kiradi.

 Tarixi 

 ShHT aʼzo-davlatlari boshliqlarining uchrashuvlari 
  Sana  Oʻtkazilgan joyi  Davlat  Yigʻilishlar 1  26-27-aprel 1996  Shanxay    2  24-25-aprel 1997  Moskva    3  3-4-iyul 1998  Almati    4  25-26-avgust 1999  Bishkek    5  4-5-iyun 2000  Dushanbe    6  14-15-iyun 2001  Shanxay    7  7-iyun 2002  Sankt-Peterburg    8  28-29-may 2003  Moskva    9  17-iyun 2004  Toshkent    Toshkent sammiti  10  5-iyul 2005  Nur-Sulton    11  14-15-iyun 2006  Shanxay    12  16-avgust 2007  Bishkek    13  28-avgust 2008 Dushanbe    14  15-16-iyun 2009  Yekaterinburg    15  10-11-iyun 2010 Toshkent    Toshkent sammiti  16  14-15-iyun 2011 Ostona    17  6-7-iyun 2012 Pekin    Pekin sammiti   18  13-14-sentyabr 2013  Bishkek    19  11-12-sentyabr 2014  Dushanbe    Dushanbe sammiti   20  9-10-iyul 2015  Ufa    21  23-24-iyun 2016  Toshkent    Toshkent sammiti 22  8-9-iyun 2017  Ostona    Ostona sammiti 23  9-10-iyun 2018  Sindao    24  13-14-iyun 2019  Bishkek    25  10-noyabr 2020  Sochi    26  16-17-sentyabr 2021 Dushanbe    27  15–16-sentyabr 2022 Samarqand    Samarqand sammiti 28  4 iyul 2023  Nyu-Dehli    29  3-4 iyul 2024  Ostona    30  2025    

 Tashkiliy tuzilmasi 

 Yana qarang 
 MDH
 Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkiloti

 Manbalar 

 Havolalar 
 Rasmiy sayti (rus tilida) 
 TERRORIZM, SEPARATIZM VA EKSTREMIZM GA QARSHI SHANHAY KONVENSIYASI 
 Bishkek sammiti rasmiy sayti (rus tilida) 
 Enrico Fels, „Assessing Eurasiaʼs Powerhouse. An Inquiry into the Nature of the Shanghai Cooperation Organisation“, Bochum, 2009. (Ingliz)
Kun.uz 

Turkum:Xalqaro tashkilotlar
Turkum:Qozogʻiston — Rossiya munosabatlari
Turkum:Oʻzbekiston — Qozogʻiston munosabatlari