Kiribati

Kiribati, Kiribati Respublikasi (inglizcha: Republic of Kiribati) – Tinch okeanning gʻarbiy qismida, Gilbert, Feniks, Layn orollari va Banaba orolida joylashgan davlat. Maydoni – 811,19 km2 (313,20 kvadrat mil) (dunyoda 172-oʻrin). Aholisi – 135 600 kishi (2025-yil 11-yanvar, dunyoda 192-oʻrin). Maʼmuriy-hududiy jihatdan 6 ta okrugga boʻlinadi. Poytaxti – Bairiki shahri. Doimiy aholisi 2020-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra 119 000 kishi dan ortiq, yarmidan koʻpi Tarava atollida yashaydi. Shtat 32 ta atoldan va bitta uzoqdan koʻtarilgan marjon oroli-Banabadan tashqari. Uning umumiy quruqlik maydoni 811 km2 (313 sq milya) 3 441 810 km2 (1 328 890 sq mi) okeanga tarqalgan.

Orollarning tarqalishi ekvator va 180-meridian boʻylab joylashgan boʻlib, Kiribati bir vaqtning oʻzida barcha toʻrt yarim sharda: Shimoliy, Janubiy, Gʻarbiy va Sharqiy yarimsharda joylashgan dunyodagi yagona davlatga aylantiradi. Xalqaro sana chizigʻi Kiribati boʻylab oʻtadi va sharqqa tomon burilib, deyarli 150 ° Vt ga etadi. Bu Kiribatining eng sharqiy orollarini, Gavayining janubidagi janubiy Line orollarini Gilbert orollari bilan bir kunga olib keladi va ularni Yerdagi eng ilgʻor vaqt mintaqasiga joylashtiradi: UTC+14 .

Kiribati Birlashgan Qirollikdan mustaqillikka erishdi va 1979-yilda suveren davlatga aylandi. Poytaxt Janubiy Tarava hozirda eng koʻp aholi yashaydigan hudud boʻlib, bir qator yoʻlaklar bilan bogʻlangan bir qancha orollardan iborat . Bular Tarava atollining qariyb yarmini tashkil qiladi . Mustaqillikka erishgunga qadar mamlakat fosfat eksport qilgan, ammo bu konlar endi yaroqsiz. Baliqchilik va kopra eksporti iqtisodiyotning katta qismini boshqaradi. Kiribati dunyodagi eng kam rivojlangan mamlakatlardan biri boʻlib, iqtisodiyoti xalqaro yordamga juda bogʻliq.

Kiribati Tinch okeani hamjamiyati , Millatlar hamdoʻstligi , Xalqaro valyuta jamgʻarmasi , Jahon banki va Afrika, Karib havzasi va Tinch okeani davlatlari tashkilotining aʼzosi boʻlib , 1999-yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining toʻlaqonli aʼzosi boʻlgan. Orol davlati sifatida orollar iqlim oʻzgarishiga qarshi himoyasiz va tsunami. Kichik Orol Davlatlari Alyansi aʼzosi sifatida iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashish uning xalqaro siyosatining markaziy qismi boʻlib kelgan.

 Davlat tuzumi 
Kiribati – respublika. Buyuk Britaniya boshchiligidagi Hamdoʻstlikka kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1979-yilda qabul qilingan. Davlat va hukumat boshligʻi prezident (1994-yil oktabrdan Teburaro Tito). Qonun chiqaruvchi hokimiyatni Majlis palatasi (parlament) amalga oshiradi. Parlament deputatlari aholi tomonidan 4 yil muddatga saylanadi. Ijrochi hokimiyatni prezident boshchiligidagi hukumat amalga oshiradi.

 Tabiati 
Orollar marjonlardan hosil boʻlgan. Iqlimi – ekvatorial, issiq va sernam. Baʼzi janubiy orollarda qurgʻoqchilik ham boʻlib turadi. Oʻrtacha oylik temperatura 24°—31°C. Tabiiy oʻsimliklari – asosan, butalar.
 Aholisi 
Aholisining aksariyati, asosan, mikroneziyalik kiribatilar (96%); tuvaluanlar, banabanlar ham yashaydi. Rasmiy tili – ingliz tili, birok, barcha aholi toʻngaru (kiribati) tilida soʻzlashadi. Dindorlar – xristianlar tashkil etadi.

 Kiribati aholisi (2025 va tarixiy) 
YilAholiYillik%
oʻzgarishYillik
oʻzgarishMigrantlar (aniq)Oʻrtacha yoshFertillik darajasiZichlik (P/Km²)Urban
Pop %Shahar aholisiJahon popining mamlakat ulushiDunyo aholisiKiribati
global reytingi2025136 4881,46%1970 −46222.93.0916957,3%78,1920,00%8 231 613 0701922024 yil134,5181,50%1988 −47122.83.1216656,6%76,1830,00%8 161 972 5721922023 yil132 5301,58%2061 −48522.73.1516456,0%74,1600,00%8 091 734 9301922022130 4691,63%2092 −39522.53.1816155,3%72,1290,00%8 021 407 1921922020126 0991,76%2178022.23.2515654,0%68 0690,00%7 887 001 2921922015 yil116 8151,45%1622 −102221.33.4414449,7%58 0240,00%7 470 491 8721922010 yil108 7042,09%2134 −45620.33.9013444,8%48 6470,00%7 021 732 1481942005 yil98 0352,04%1884 −22619.53.7612141,0%40 2090,00%6 586 970 132197200088 6131,75%1476 −62918.74.0710940,9%36 2590,00%6 171 702 9931981995 yil81 2341,65%1276 −92818.74.4210034,8%28 3010,00%5 758 878 9821971990 yil74 8552,40%1672 −44119.24.679233,8%25 3350,00%5 327 803 1101971985 yil66 4961,69%1070 −41918.64.918232,3%21 4670,00%4 868 943 4651981980 yil61,1480,05%32 −61017.54.967531,3%19,1570,00%4 447 606 2362011975 yil60 9871,18%695 −170616.75.027526,8%16 3340,00%4 070 735 2771981970 yil57 5101,48%814 −23316.45.717121,4%12 3280,00%3 694 683 7941981965 yil53 4392,53%1256016.86.266617,1%91170,00%3 334 533 7031961960 yil47,1572,32%1023017.76.445814,2%6 7170,00%3 015 470 8941961955 yil42 0412,12%839Manba: Worldometer (www.Worldometers.info)

Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Iqtisodiy va ijtimoiy masalalar departamenti, Aholishunoslik boʻlimi tomonidan maʼlumotlarni ishlab chiqish. Jahon aholisining istiqbollari: 2024 yilgi qayta koʻrib chiqish . (Oʻrta tugʻilish varianti).

 Kiribati aholisining prognozi 
YilAholiYillik%
oʻzgarishYillik
oʻzgarishMigrantlar (aniq)Oʻrtacha yoshFertillik darajasiZichlik (P/Km²)Urban
Pop %Shahar aholisiJahon popining mamlakat ulushiDunyo aholisiKiribati
global reytingi2030-yil146,1261,37%1928 −42623.32.9418060,2%87 9930,00%8 569 124 9111922035-yil155 4401,24%1863 −43024.22.8119262,6%97 3620,00%8 885 210 1811922040-yil164,7001,16%1852 −45225.42.6920364,7%106 5770,00%9,177,190,2031922045-yil173 8131,08%1823 −35326.52.5821566,7%116 0030,00%9 439 639 6681922050-yil182 6210,99%176227.62.4822568,8%125 6660,00%9 664 378 587190Manba: Worldometer (www.Worldometers.info)

Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Iqtisodiy va ijtimoiy masalalar departamenti, Aholishunoslik boʻlimi tomonidan maʼlumotlarni ishlab chiqish. Jahon aholisining istiqbollari: 2024 yilgi qayta koʻrib chiqish . (Oʻrta tugʻilish varianti).

 Kiribati demografiyasi 

Kutish muddati

66,60 yil

• (tugʻilishdagi oʻrtacha umr koʻrish, har ikkala jins)

• Jins va tarixiy jadval boʻyicha koʻrish

Goʻdaklar oʻlimi

42.6

• (1000 tirik tugʻilgan chaqaloqlar oʻlimi)

• 5 yoshgacha boʻlgan oʻlimlar

54,0

• (1000 tirik tugʻilgan chaqaloqqa)

 Tarixi 
Kiribati hududi (Gilbert orollari) ni ispanlar 1606-yilda oʻzlashtira boshlagan. 18-asrning 60—80-yillarida orollarni inglizlardan D. Bayron, D. Gilbert va D. Marshall tadqiq qildi. Rus den-gizchisi A. Kruzenshtern orollarga Gilbert nomini berdi (inglizcha Gilbert nomini mikronezlar Kiribati tarzida talaffuz qiladilar). 1892—1915-yillarda Kiribati Tuvalu (Ellis orollari) bilan birga Buyuk Britaniya protektorata, soʻngra mustamlakasi boʻlgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida Yaponiya bosib oldi (1941—1943 yillarda). Urushdan keyin yana inglizlar hukmronligi tiklandi. Aholining siyosiy huquklar va mustaqillik yoʻlidagi koʻrashi Britaniya maʼmurlarini Kiribati mustamlaka boshqaruvi tizimini bir necha bor isloh qilishga majbur etdi. 1972-yilga qadar orollar Gʻarbiy Okeaniyadagi ingliz oliy komissari (rezident-komissar) tomonidan boshqarildi, soʻngra mustamlaka gubernatori lavozimi joriy etildi. 1975-yilda Ellis orollari Kiribatidan ajralib chiqdi. 1977-yil 1-yanvarda Kiribatiga ichki oʻzoʻzini boshqarish xuquqi berildi. 1979-yil 12-iyulda mustaqillik eʼlon qilindi. Kiribati 1999-yildan BMT aʼzosi. Milliy bayrami – 12-iyul – Mustaqillik kuni (1979).

 Siyosiy partiyasi va kasaba uyushmasi 
Milliy taraqqiyparvar partiya hisoblanadi. Kiribati Kasaba uyushmalari kongressi, 1982-yil tashkil etilgan va 12 tarmoq kasaba uyushmalarini birlashtiradi.

 Iqtisodiyot 
Iqtisodiyotining asosi – qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Kokos palmasi, taro, banan, non daraxti oʻsadi. Meva va sabzavot yetishtiriladi. Baliqchilik rivojlangan. Sanoati mayda hunarmandchilik korxonalaridan iborat; ular kokos yogʻi, mebel, esdalik sovgʻalari ishlab chiqaradi, balik, toʻzlaydi. Orollarga yiliga 1,5 ming sayyoh kelib ketadi. Tarava atollida dengiz porti bor. Avtomobil yoʻllari uzunligi – 640 km (Taravada). Eksport tushumlarining 75% kopra (kokos yongʻogʻining magʻzi) sotishdan olinadi. Chetdan oziq-ovqat, yoqilgʻi, sanoat mollari, transport vositalari sotib olinadi.
 Tashqi savdo 
Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: Avstraliya, Yangi Zelandiya, Buyuk Britaniya, Yaponiya. Pul birligi – avstraliya dollari.
 Maorifi 
Taravada texnologiya instituti, pedagogika kolleji va dengizchilik maktabi bor. Ingliz va kiribati tillarida „Te Uyekera“ haftalik gaz. va mahalliy tilda „Te Iton ni Kiribati“ hamda „Te Kaotan te Ota“ oynomalari nashr etiladi. Kiribati radiosi (1954-yildan) va televideniyesi mavjud.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 Yana qarang 
  Kiribati geografiyasi

 Manbalar 

Turkum:Okeaniya mamlakatlari
Turkum:Kiribati
Turkum:BMT aʼzolari