Abulxayrxon (Oʻzbek ulusi)

Abulxayrxon (1412—1468-yil) — tarixda Koʻchmanchi oʻzbeklar davlati deb nom olgan davlat asoschisi.
Tura (Gʻarbiy Sibir) xoni boʻlgan.

1446-yilda Abulxayrxon Sirdaryo boʻyidagi bir qancha shahar va qal’alar (Oqqoʻrgʻon, Arquq, Oʻzgan, Sigʻnoq, Suzoq)ni bosib oldi. 1447-yilda mamlakat poytaxti Sibirdan Sigʻnoqqa koʻchirildi. 1431-yilda Abulxayrxon Xorazmni bosib oldi. 1448-yilda koʻchmanchi oʻzbeklar Movarounnahrga bostirib kirdilar va Samarqandni qamal qildilar.

1451-yilda Abulxayrxon Abu Said bilan qoʻshilib yana Samarqandga yurish qildi va uni taxtga oʻtqazdi. Koʻchmanchi oʻzbeklar keyinchalik temuriylardan Muhammad Joʻqiyga ham koʻmaklashdilar (1460-62).
Abulxayrxon davlati tarixini tarixchi Masud bin Osmani Kuhistoniy tasvirlab bergan. Tasavvufning taniqli vakili Najmiddin Kubro asos solgan tariqatning vakili Husayn Xorazmiyning Abulxayrxonga bagʻishlab turkiy tilda asar yozgan.Norik B. V., Rol' shibanidskikh praviteley v literaturnoy zhizni Maverannakhra XVI v.// Rakhmat-name, Spb.,2008, s.229

Abulxayrxon oilasi aʼzolari adabiyotga ixlosmand edilar. Abulxayrxon taniqli shoir, tasavvufchi, tasavvuf tarafdori Jaloliddin Rumiy asarlarini tarjima qilishni buyurdi.Allworth E., The modern Uzbeks. from the fourteenth century to the present. Stanford: Hoover institution press,1990,p.51

Abulxayrxon vafotidan keyin uning dushmanlari (Iboqxon, Jonibek, Burka sulton, Yomgʻurchi, Muso mirzo, Ahmadxon) taxt vorisi Shayx Haydarni magʻlub qildilar va Koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qulatdilar. Lekin XV asrning 80-yillarida Abulxayrxonning nabirasi Muhammad Shayboniyxon oʻz raqiblari ustidan gʻalaba qozondi va hokimiyatni qoʻlga oldi.
 Manbalar 

 Adabiyotlar 
 Oʻzbek sovet ensiklopediyasi, 1-jild. Toshkent, 1971-yil
 OʻzME, 1-jild. Toshkent, 2000-yil

Turkum:Shayboniylar
Turkum:1412-yilda tugʻilganlar
Turkum:1468-yilda vafot etganlar
Turkum:Qozogʻistonda vafot etganlar
Turkum:Sibir xonligi hukmdorlari
Turkum:Qozogʻiston tarixi
Turkum:Markaziy Osiyo tarixi
Turkum:Oʻzbekiston tarixi
Turkum:Xonlar
Turkum:Oʻzbek xonligi kishilari
Turkum:Borjigin
Turkum:Buxoro xonligi kishilari