Turkiy tillar

Turkiy tillar — hozirgi va qadimgi turkiy ellar va elatlarning tillari. Asosan, Oʻzbekiston, Turkiya, Ozarbayjon, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Turkmaniston, XXR, Afgʻoniston, Eron, Tojikistonda, shuningdek, Bolgariya, Ruminiya, Ukraina, Germaniya, Kipr, Shimoliy Makedoniya, Albaniya, AQSh, Saudiya Arabistoni va boshqa bir qancha mamlakatlarda tarqalgan. Oʻtgan asr oxiridagi maʼlumotlarga koʻra, Turkiy tillarda soʻzlashuvchilarning umumiy soni 200 million kishidan ortiq .

Turkiyada koʻpchilik bilan turkiy tillar oʻrniga turk lahjalari atamasi qabul qilinadi. Turkiya, Ozarbayjon, Oʻzbek va shuningdek hammasi turk tilining lahjalari hisob qilinadi. Turk tili deganda Turkiya turkchasi emas, butun lahjalarni qamraydigan til sifatida tushuniladi. Universitetlarda Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları nomidagi kafedralarda turkiy tillar va ularning adabiyotlari oʻrgatiladi.

 Umumiy maʼlumot 

Baʼzi olimlar Turkiy tillarni moʻgʻul tillari hamda tungus manjur tillari bilan birga qoʻshib, oltoy tillari oilasiga birlashtiradilar. Ye.D.Polivanov, G.Y. Ramstedt kabi tilshunoslarning fikricha, ushbu tillar oilasi koreys va yapon tillarini qoʻshish hisobiga kengayishi mumkin. Oltoy nazariyasiga koʻra, Turkiy tillarning tarixi oltoy tillari bir til boʻlib tashkil topgan qadim zamondan — oltoy davridan boshlanadi. Oltoy bobotili (asos til) dastlab 2 ga — tungusmanjur va turkmoʻgʻul tillariga, soʻngra turkmoʻgʻul tili ham 2 ga — turk va moʻgʻul tillariga ajralgan. Lekin Turkiy tillarning oltoy tillariga genetik aloqadorligi haqidagi masala hamon faraz darajasida qolmoqda.

Turkiy tillar deganda, Sibirdan Bolqon yarim oroligacha bir chiziq boʻylab choʻzilgan ulkan geografik hududda tarqalgan oʻzbek, uygʻur, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, saxa (yoqut), tuva, xakas, oltoy, karagas, shor, turkman, ozarbayjon, turk, gagauz, tatar, boshqird, chuvash, qoʻmiq, noʻgʻay, qorachoybolqor, tofalar, chuvash kabi 25 dan ortiq til tushuniladi. Turkiy tillar hozirgi tarqalish geografiyasiga koʻra, quyidagi mintaqalarga ajratiladi: Oʻrta va Janubiy.

Sharqiy Osiyo, Janubiy va Gʻarbiy Sibir, Volga-Kama havzasi, Shimoliy Kavkaz, Kavkazorti va Qora dengiz boʻyi. Turkiy tillarning genetik, lisoniy xususiyatlar jihatidan oʻzaro munosabati masalasiga qiziqish juda qadimdan davom etib keladi. Turkiy tillarni birinchi marta tasnif qilgan olim Maxmud Koshgʻariydir. Turkiy tillar tasnifi bilan qiziqish 19-asr oxiri va 20-asrda qayta avj oldi va hozirgigacha koʻplab tasniflar vujudga keldi (rus olimlari I.N.Berezin, V.V.Radlov, F.Ye.Korsh, A.N.Samoylovich, V.A.Bogoroditskiy, N.A.Baskakov, B.A.Serebrennikov, turk olimi R.R.Arat, fin olimlari G. Y. Ramstedt va A.M.O.Ryasyanen, nemis olimlari I.Bensing va K.G. Mengeslarning tasniflari). Bu tasniflar metodi, oldiga qoʻygan maqsadi nuqtai nazaridan xilma-xil. Shuning uchun bu tasniflarning birida biron bir guruhga mansub deb hisoblangan til ikkinchisida boshqa bir guruhga tushib qolishi mumkin. Turkiy tillarni tasnif qilishning oʻziga xos qiyin tomonlari bor. Bu qiyinchilik, avvalo, Turkiy tillarning oʻzaro fonetik, leksik, grammatik jihatdan yaqinligidan kelib chiqadi. Ikkinchidan, alohida olingan har bir turkiy xalqning tarkib topishida turli xil qabilalarning ishtirok etganligi va bir qabila bir paytning oʻzida bir necha turkiy xalqning shakllanishida ishtirok etganligi bilan izohlanadi. Masalan, V.A.Bogoroditskiy oʻz tasnifida Turkiy tillarning geografik tarqalish xususiyatini asos qilib, ularni 7 guruhga ajratadi: shimoliy-sharqiy (saxayoqut, karagas va tuva tillari); xakas (mintaqadagi xakas aholining shevalari); oltoy (oltoy va teleut tillari, bir qancha lahjalar); gʻarbiy sibir (sibir tatarlariningbarcha laxjalari); volgaboʻyi-uraloldi (tatar va boshqird tillari); oʻrta osiyo (uzbek, uygʻur, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq tillari); janubiy-gʻarbiy (turkman, ozarbayjon, qoʻmiq, gagauz, turk tillari va chuvash tili). Bu tasnifda turkiy xalqlar va tillarning tarixiy tarakane™ hisobga olinmagan, karaim, noʻgʻay kabi tillar eʼtibordan chetdan qolgan. V.V.Radlov tomonidan Turkiy tillar quyidagicha tasnif qilingan: sharqiy guruh (Oltoy, Ob, Yenisey turkiylari va Chulim tatarlarining til va lahjalari, karagas, xakas, shor va tuva tillari); gʻarbiy guruh (Gʻarbiy Sibir tatarlarining lahjalari, qirgʻiz, qozoq, boshqird, tatar va qoraqalpoq tillari); oʻrta osiyo guruhi (oʻzbek va uygʻur tillari); janubiy guruh (turkman, ozarbayjon, turk, qrim-tatar tillari). Bu tasnifga Turkiy tillarning fonetik xususiyatlari asos qilib olingan boʻlsada, baʼzi fonetik belgilar muayyan bir guruhga emas, bir necha guruh tillarga xos ekanligi seziladi. Boshqa tasniflar ham u yoki bu darajada kamchiliklarga ega. Tasniflar orasida Turkiy tillarning ham til xususiyatlarini, ham tarixiy taraqqiyotini, ham genetik qarindoshligini atroflicha hisobga olgan hamda Turkiy tillarning barchasini tuliq qamrab olgan tasnif N.A.Baskakov tomonidan taklif etilgan va u koʻpchilik turkiyshunoslar tomonidan tan olingan.

Turkiy tillar oilasi uchun xos boʻlgan singarmonizm (hozirgi oʻzbek adabiy tili bundan mustasno), suz boshida undoshlarning ketma-ket kela olmasligi, oʻzakning deyarli oʻzgarmasligi, gap boʻlaklarining joylashish tartibi kabi xususiyatlar uni boshqa til oilalaridan farqlab turadi. Turkiy tillarni bir til oilasiga birlashtiruvchi va boshqa til oilalaridan farqlovchi xususiyatlaridan biri lugʻat tarkibining bir-biriga juda yaqinligi va grammatik qurilishining oʻxshashligidir. Shuning uchun gʻam chuvash va yoqutlardan boshqa hamma turkiy xalklar vakillari oʻz ona tillarida gaplashganlarida bir-birini muayyan darajada tushuna oladi.

Turkiy tillar umumiy genetik va tipologik belgilarga ega: fonetikada yuqoridagi belgilardan tashqari unli va undoshlar oppozitsiyasi mavjud. Hozirgi Turkiy tillarda unli va undosh tovushlar mik, dori bir xil emas. Unlilar miqdori baʼzi Turkiy tillarda (tuva, gagauz, chulimtatar tillarida) 20 dan ortiq boʻlsa, koʻpchiligida 8 ta (xoz. oʻzbek adabiy tilida 6 ta). Undosh tovushlar miqdorida esa bunchalik katta farq yoʻq. Maxsus adabiyotlarda undoshlar miqdori 20 dan kam kursatilmaganidek, 30 dan ortiqham qayd etilmaydi. Baʼzi Turkiy tillarda suz boshida jarangsiz undoshlar (k, p, t) ishlatilsa, boshqalarida ayni urinda jarangli undoshlar (g, b, d) qoʻllanadi; soʻz boshida sonor undoshlar (l, m, n, r) deyarli uchramaydi. Morfologiya sohasida agglyutinatsiya shakl va soʻz yasalishining asosiy usuli hisoblanadi, grammatik jins turkumsi yuq, prefiks va old qoʻshimchalar mavjud emas (koʻmakchilar faol qoʻllanadi), bir turdagi turlanish va bir turdagi tuslanish mavjud; sintaksis sohasida gap boʻlaklari oʻzining muntazam joylashish tartibiga ega (aniqlovchi aniqlanmishdan, ega kesimdan oldin joylashadi), bogʻlovchilar deyarli yoʻq (ularning aksariyati arab va fors tillaridan oʻzlashgan), sifatdoshli, ravishdoshli tuzilmalar keng qoʻllanadi, ikki ot yoki otlashgan soʻzning birikuvidan hosil boʻlgan va turkiy izofa deb ataluvchi aniklovchili soʻz birikmalari barcha Turkiy tillarda uchraydi. Soʻz yasalishi, asosan, affiksatsiyadan iborat, shuningdek, soʻz hosil qilishning analitik va boshqa usullari ham bor.

Eng qad. turkiy yozma yodgorliklar (urxunenisey yozuvida) 7— 11-asrlarga mansub boʻlib, ular, asosan, qabrtoshlar tarzida Shimoliy Mongoliya, Qirgʻizistonda, Yenisey daryosining yuqori qismi, Talas vodiysida va boshqa joylarda topilgan. Brahmi va sugʻd yoʻzuvlarida bitilgan qadimgi turkiy yodgorliklar ham uchraydi (Sharqiy Turkiston va Oʻrta Osiyo). Keyinchalik uygʻur va arab alifbolari asosidagi turkiy yozuv sharqda (Qashqar, Oʻrta Osiyo, Oltin Oʻrda hududi, Volgaboʻyida) va gʻarbda (saljuqiylar davlatida, Ozarbayjon, Turkiya va boshqa hududlarda) rivojlandi. Xitoyda yashovchi uygʻurlar 11-asrdan hozirgigacha arab alifbosi asosidagi yozuvdan foydalanadilar. Qad. yozuv anʼanalariga ega boʻlgan turkiy xalqlarning aksariyati (oʻzbek, uygʻur, turk, ozarbayjon, turkman, tatar, boshqird kabi) 20-asrning 20-yillarigacha arab alifbosi asosidagi yozuvga ega boʻlgan. Turk tili 1929-yildan lotin alifbosi asosidagi yozuvga oʻtgan. Sobiq SSSRdagi barcha Turkiy tillar uchun 20-yillar oʻrtalarida lotin grafikasi asosida alifbolar ishlab chiqildi va ular 1930-yilgacha ixtiyoriy-majburiy tarzda ana shu yozuvga oʻtkazildi; 1938—40 yillarda esa ayni shu tartibda rus grafikasi asosidagi yozuvga oʻtkazildi. SSSR parchalanib ketgandan keyin 1991-yilda Ozarbayjon va Turkmanistonda, 1993-yilda Oʻzbekistonda lotin yozuviga asoslangan alifbo joriy etish haqida qaror qabul qilindi va bu qarorlar amalga oshirilmoqda. Turkiy tillarning oʻrganilishi haqida qarang:  TurkiyshunoslikAbduvahob Madvaliyev, Ishoq Nosirov, „Turkiy tillar“, OʻzME.

 Turkiy tillar orasidagi oʻxshashliklar 

{|class="wikitable"
|-bgcolor='#COFOFOʻ
!Tillar
!Yozilishi
|-
| Oʻzbekcha || Bolalar maktabda tilimizni lotin alifbosi bilan / ila yozadi.
|-
| Turkcha || Çocuklar okulda dilimizi latin alfabesi ile yazıyor.
|-
| Gagauzcha || Uşaklar şkolada / okulda dilimizi latin alfavitindä yazêr.
|-
| Ozarcha || Uşaqlar məktəbdə dilimizi latin əlifbası ilə yazır.
|-
| Turkmancha || Çagalar mekdepde dilimizi latyn elipbiýi bile(n) ýazýar.
|-
| Uygʻurcha || Balilar mektepte tilimizni latin elipbesi bilen yazidu.
|-
| Qozoqcha || Balalar mektepte tilimizdi latin alfavitimen jazadı.
|-
| Noʻgʻoycha || Ballar mektepte tılımızdı latın alfabemen yazadılar.
|-
| Qoraqalpoqcha || Balalar mektepte tilimizdi latın álipbesi menen jazadı.
|-
| Qirgʻizcha || Baldar mektepte tilibizdi latin alfaviti menen jazat |-
| Tatarcha || Balalar mäktäpdä telebezne latin älifbası belän yaza.
|-
| Boshqircha || Balalar mәktәptә telebeҙҙe latin әlifbaһı menәn yaҙa.
|}

TillarYozilishi Oʻzbekcha  Yangi yilingiz qutlugʻ boʻlsin. Turkcha  Yeni yılınız kutlu olsun. Gagauzcha  Yeni yılınızı kutlerim. Qrimcha  Sizni yañı yılnen/yıl ile qutlayım. Ozarcha (Ozarbayjon)  Yeni iliniz mübarək olsun. Ozarcha (Eron)  Təzə iliniz mübarək olsun. Iroq turkchasi (Iqoq)  Y’engi iliwiz mübarak olsun. Turkmancha  Taze ýylynyz gutly bolsun. Uygʻurcha  Yengi yılıngızğa mübarek bolsun. Qozoqcha  Janga jılıngız quttı bolsın Qorachoy-Bolqorcha  Cangngı cılığıznı alğışlayma. Noʻgʻaycha  Yaña yılıñız men. Qoraqalpoqcha  Jańa jılıńız qutlı bolsın. Qirgʻizcha  Cañı cılıñız quttu bolsun. Tatarcha  Yaña yılığız qotlı bulsın. Qrimtatarcha  Yañı yılıñız hayırlı (mübarek) olsun. Maldoʻva-Ruminya Tatarchasi  Cañı cılıñız qutlu bolsun. Boshqircha  Һeҙҙe yaңı yıl menәn qotlayım. Qoʻmiqcha  Yañı yılığız qutlu bolsun. Xakascha  Naa çılnang alğıstapçam (-alkış) şirerni. Xakascha  Naa çılnang alğıstapçam şirerni. Tuvacha  Caa çıl-bile bayır çedirip or men. Oltoycha  Slerdi cangı cılla utkup turum. Shorcha  Naa çıl çakşı polzun. Yoqutcha  Ehigini şanga cılınan eğerdeliibin. Chuvashcha  Sene sul yaçepe salamlatap.

   Eski Turkiy Oʻzbekcha TurkchaTurkmanchaTatarchaQozoqchaUygʻurchaYoqutchaChuvashcha ataotaata ata     anaonaanne/anaeneanaanaana anʼn oʻguloʻgil	oğuloğulul, uğıluloghuluolyvul er(kek)erkakerkekerkek iryerkekärerar kyzqizkızgyzqızqιz	qizky:sχeʼr kiši	kishikişikişikeşekisi kihi  kelinkelingelingeli:nkilenkelinkelinkylynkilen Eski TurkiyOʻzbekchaTurkchaTurkmanchaTatarchaQozoqchaUygʻurchaYoqutchaChuvashcha jürekyurakyürekýürek yöräkzhürekyüräksüreq  qanqonkanga:nqanqanqanqa:njon bašboshbaşbaşbaşbasbaş	baspuš qylqilkılqylqılkylkylkylχeʼleʼr közkoʻzgözgözküzközközkoskör kirpikkiprikkirpikkirpikkerfekkirpikkirpikkirbi:χurbuk qulqaqquloqkulak	gulak	qolaq	qulaq	qulaq	gulka:kχoʻlga burunburun	burun	burun	borın	murιn	burun	murun	  qol	qoʻl	kol	gol	qul	qol	 qol	χol el(ig) elel   ili:	alaʼ barmakbarmoqparmakbarmakbarmaq barmaq   tyrnaqtirnoqtırnakdyrnaqtırnaqtιrnaqtirnaqtynyraq  tiz	tizza	diz	dy:z	tez	tize	tiz	tüsäχ	  baltyrboldirbaldırbaldyrbaltırbaldyrbaldirballyr  adaq	oyoq	ayak	aýaq	ayaq	ayaq	 ataq   qarynqorin	karın	garyn	qarın	qarιn	qor(saq)qarynχyraʼm   Eski Turkiy Oʻzbekcha TurkchaTurkmanchaTatarchaQozoqchaUygʻurchaYoqutchaChuvashcha  at ot at at at at at at ut siyirsigir	sığır	sygyr	síır (sıyır)	siyιr	    yt it it	it et iyt	it yt jyda balyqbaliq	balık	balyk balıq	balιq	beliq	balyk	polaʼ bit	bit	bit	bit	bet	biyt	pit	byt	pyjda   Eski Turkiy Oʻzbekcha TurkchaTurkmanchaTatarchaQozoqchaUygʻurchaYoqutchaChuvashcha ev uy ev	öý öy üy öy   av  otag otoq	otağ otaq   otaq   otu:   yol	yoʻl	yol	yo:l	yul	zhol	yol	suol	sol köprüqkoʻprikköprüköpriküpar	köpirkövrükkürpe  oqoʻq	ok	ok	uk	 	oq	oχ	ugu ot	oʻt	od	ot	ut	ot	ot	uot	vot kül	kul	kül	kül	köl	kül	kül	kül	kö'l suv	suv	su	suw	syw	suw	su	ui	syv kemi	kema	gemi	gämi	kimä	keme	  kim 	köl	koʻl	göl	köl	kül	köl	köl	küöl	  atov	orol	ada	ada	atan	aral	aral	  ută küneškungüneşgünqoyaşkünkün	kün	χĕvel bulutbulut	bulut	bulut	bolıt	bult	bulut	bylyt	pĕlĕt yulduzyulduzyıldızýyldyzyoldızzhuldιzyultuzsulusşăltăr topraqtuproqtopraktopraktufraqtopιraqtupraqtoburaχtăpra  töpütepa	tepe	depe	tübä	töbe	 töbö	tüpe yağac yogʻochağaç	agaç	ağaç	ağaš  jyvăş  tenritangri tanrıtaňry täñre tängritanaratură   Eski Turkiy Oʻzbekcha TurkchaTurkmanchaTatarchaQozoqchaUygʻurchaYoqutchaChuvashcha uzun	uzun	uzun	uzyn	ozın	uzιn	uzun	uhun	vărăm yanyyangi	yeni	yany	yaña	zhangayengi	sana	şĕnĕ semizsemiz	semiz	semiz	simez	semiz	semiz	emis	samăr tolu	toʻla	dolu	do:ly	tulı	tolι	toluq	tolorutulli aq	oq	ak	ak	aq	aq	aq	   qara	qorakara gara	qara	qara	qara	χara	χura qyzylqizil	kızıl	gyzyl	qızıl	qızıl	qizil	kyhyl	χĕrlĕ kök	koʻkgök	gök	kük	kök	kök	küöq	kăvakSonlar  Eski Turkiy Oʻzbekcha TurkchaTurkmanchaTatarchaQozoqchaUygʻurchaYoqutchaChuvashcha1	bir	bir	bir	bir	ber	bir	bir	bi:r	pĕrre2	eki	ikki	iki	iki	ike	yeki	ikki	ikki	ikkĕ4	tört	toʻrt	dört	dö:rt	dürt	tört	töt	tüört	tăvattă7	yeti	yetti	yedi	yedi	cide	zheti	yättä	sette	şiççĕ10	on	oʻn	on	o:n	un	on	on	uon	vunnă100	yüz	yuz	yüz	yü:z	yöz	zhüz	yüz	sü:s	şĕr
Shaxs tuslanishiOʻzbekTurkOzarbayjonTurkmanYangi UygʻurBoshqirTatarQozoqQirgʻizYoqutChuvashmenbenmənmenmenminminmenmenminepĕ / epmengabanamənəmaňamangamiñämiñamağanmagamiexe / miexeğemanamenibenimənimeniménimineminemenimenimiiginmanamendabendeməndəmendemende / méningdemindämindämendemende -manramendanbendenməndənmendenmendin / méningdinmindänminnänmenenmendenmiigittenmanranmeningbenimmənimmeniňméningmineñminemmeniñmeninmieneman / manănmen bilan / mening bilanbenimlemənimləmen bilen / meniň bilenmen bilen / méning bilenmineñ menänminem belänmenimenmen menenmiiginenmanpaOʻzbekTurkOzarbayjonTurkmanYangi UygʻurBoshqirTatarQozoqQirgʻizYoqutChuvashsensensənsensenhinsinsensenenesĕ / essengasanasənəsaňasangahiñäsiñasağansagaeyiexe / eyiexeğesanasenisenisənisenisénihinesinesenisenieyiginsanasendasendesəndəsendesende / séningdehindäsindäsendesende -sanrasendansendensəndənsendensendin / séningdinhindänsinnänsenensendeneyigittensanranseningseninsəninseniňséninghineñsineñseniñsenineyienesan / sanănsen bilan / sening bilanseninlesəninləsen bilen / seniň bilensen bilen / séning bilenhineñ menänsineñ belänsenimensen meneneyiginensanpaOʻzbekTurkOzarbayjonTurkmanYangi UygʻurBoshqirTatarQozoqQirgʻizYoqutChuvashsizsizsizsizsiz / siliheźsezsizsizenesir / esĕrsizgasizesizəsizesizge / siligeheźgäsezgäsizgesizgeeyiexe / eyiexeğesiresiznisizisizisizisizni / siliniheźźeseznesizdisizdieyiginsiresizdasizdesizdəsizdesizde / silideheźźäsezdäsizdesizde -sirĕntesizdansizdensizdənsizdensizdin / silidinheźźänsezdänsizdensizdeneyigittensirĕntensizningsizinsizinsiziňsizning / siliningheźźeñsezneñsizdiñsizdineyienesirĕnsiz bilan / sizning bilansizinlesizinləsiz bilen / siziň bilensiz bilen / sizning bilen / sili bilenheźźeñ menänsezneñ belänsizbensiz meneneyiginensirĕnpeOʻzbekTurkOzarbayjonTurkmanYangi UygʻurBoshqirTatarQozoqQirgʻizYoqutChuvashuoooluululolalkinivăl / ulungaonaonaoňauninghauğaañaoğanagakiniexeănaunionuonuonuuniunıanıonıanıkininiănaundaondaondaondaunda / uningda / andaundaandaondaanda -unra / untaundanondanondanondanundin / uningdin / andinundanannanonanandankinittenunran / untanuningonunonunonuňuningunıñanıñonıñanınkieneun / unănu bilan / uning bilanonunlaonunlao bilen / onuň bilenu bilen / uning bilenunıñ menänanıñ belänonımenal menenkininenunpaOʻzbekTurkOzarbayjonTurkmanYangi UygʻurBoshqirTatarQozoqQirgʻizYoqutChuvashbizbizbizbizbizbeźbezbizbizbihigiepir / epĕrbizgabizebizəbizebizgebeźgäbezgäbizgebizgebihiexe / bihiexeğepirebiznibizibizibizibiznibeźźebeznebizdibizdibihiginipirebizdabizdebizdəbizdebizdebeźźäbezdäbizdebizde -pirĕnte / pirtebizdanbizdenbizdənbizdenbizdinbeźźänbezdänbizdenbizdenbihigittenpirĕnten / pirtenbizningbizimbizimbiziňbizningbeźźeñbezneñbizdiñbizdinbihienepirĕnbiz bilan / bizning bilanbizimlebizimləbiz bilen / biziň bilenbiz bilen / bizning bilenbeźźeñ menänbezneñ belänbizbenbiz menenbihiginenpirĕnpeOʻzbekTurkOzarbayjonTurkmanYangi UygʻurBoshqirTatarQozoqQirgʻizYoqutChuvashsenlarsizsizsizsiler / sénlerheźsezsendersilerehigiesir / esĕrsenlargasizesizəsizesilerge / sénlergeheźgäsezgäsendergesilergeehiexe / ehiexeğesiresenlarnisizisizisizisilerni / sénlerniheźźeseznesenderdisilerdiehiginisiresenlardasizdesizdəsizdesilerde / sénlerdeheźźäsezdäsenderdesilerde -sirĕntesenlardansizdensizdənsizdensilerdin / sénlerdinheźźänsezdänsenderdensilerdenehigittensirĕntensenlarningsizinsizinsiziňsilerning / sénlerningheźźeñsezneñsenderdiñsilerdinehienesirĕnsenlar bilansizinlesizinləsiz bilen / siziň bilensiler bilen / sénler bilenheźźeñ menänsezneñ belänsendermensiler menenehiginensirĕnpeOʻzbekTurkOzarbayjonTurkmanYangi UygʻurBoshqirTatarQozoqQirgʻizYoqutChuvashularonlaronlarolarularularalar / ularolaralarkinilervĕsem / vălsemulargaonlaraonlaraolaraularghaularğaalarğaolarğaalargakinilergevĕseneularnionlarıonlarıolaryularniularźıalarnıolardıalardıkinilerivĕseneulardaonlardaonlardaolardaulardaularźaalardaolardaalarda -vĕsencheulardanonlardanonlardanolardanulardinularźanalardanolardanalardankinilertenvĕsenchenularningonlarınonlarınolaryňularningularźınalarnıñolardıñalardınkiennerevĕsen / vĕsenĕnular bilanonlarlaonlarlaolar bilenular bilenular menänalar belänolarmenalar menenkinilerinenvĕsempe

 Klassifikatsiyasi 
 Turkiy tillar Bulgar guruhcha Chuvash tili Qarluq guruhcha Oʻzbek tili Uygʻur tili Qipchoq guruhcha Boshqird tili Qozoq tili Qaraim tili Qoraqalpoq tili Qorachoy-Bolqor tili Qo'miq tili Noʻgʻoy tili Tatar tili Oʻgʻuz guruhcha Ozarbayjon tili Gagauz tili Turk tili Turkman tili Qirgʻiz-qipchoq guruhcha Oltoy tili Qirgʻiz tili Uygʻur guruhcha Tuva tili Xakas tili Shor tili Yoqut tili

 Turkiy Tillar Bo'yicha Ilmiy Ishlar 
Turkiya, qadimiy turk madaniyati va tilining muhim markazi sifatida, turk dunyosining turli geografiyalarida so'zlashiladigan tillarga oid muhim akademik tadqiqotlarga mezbonlik qilgan. "Türk dilleri" yoki "Türk lehçeleri" sarlavhalari ostida to'plangan bu tadqiqotlar, ham umumiy turk tilining boyligini namoyish etadi, hamda turli turkiy tillar o'rtasidagi o'xshashlik va farqlarni ko'rsatib beradi.

Turkiyada turk lahjalari bo'yicha qilingan ilk keng qamrovli tadqiqotlardan biri, Ahmet Cevat Emrening 1949-yilda Turk Tili Tashkiloti (TDK) tomonidan nashr etilgan "Türk Lehçelerinin Mukayeseli Grameri" (Turk Lahjalarining Qiyosiy Grammatikasi) nomli asaridir. Bu ish, turli turk tillarining tilshunoslik tuzilmalarini qiyoslab, muhim asos tashkil qildi.

Keyinroq, 1950-yilda Saadet Çağatayning "Türk Lehçeleri Örnekleri" (Turk Lahjalari Namunalari) nomli asari, turli tillardan to'plangan matn namunalari bilan bu sohadagi tadqiqotlarga muhim hissa qo'shdi. Bu asarlar, keyingi nasl tadqiqotchilari uchun muhim manba bo'lib xizmat qildi.

1990-yillarda bu sohadagi tadqiqotlar yanada xilma-xil bo'ldi. Ahmet Bican Ercilasun va uning hamkasblarining 1991-yilda Madaniyat Vazirligi tomonidan nashr etilgan "Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü" (Qiyosiy Turk Lahjalari Lug'ati), turli turkiy tillardagi so'z boyligini birga to'plab, muhim ma'lumotnoma bo'ldi. Bu lug'atdan, bugungi kunda Turk Tili Tashkilotining rasmiy lug'at saytida onlayn tarzda foydalanish va turli turk tillaridagi so'zlarning ma'nolarini osongina topish mumkin.

Ayni davrda Timur Kocaoğlu va uning hamkasblari tomonidan tayyorlangan "Türk Dünyası Konuşma Kılavuzu" (Turk Dunyosi So'zlashuv Qo'llanmasi) (1992), amaliy yondashuv bilan turli turkiy tillarda ishlatiladigan asosiy iboralarni birga to'plab, turk dunyosi o'rtasidagi aloqani osonlashtirishni maqsad qilgan.

2000-yillarda ham bu sohadagi akademik tadqiqotlar susaymadi. Ahmet Buranning "Çağdaş Türk Lehçeleri" (Hozirgi Zamonaviy Turk Lahjalari) (2001), Nami Ardakoç va uning hamkasblarining "Modern Türk Dilleri Seyahat ve Konuşma Kılavuzu" (Zamonaviy Turk Tillari Sayohat va So'zlashuv Qo'llanmasi) (2005) va Ahmet Bican Ercilasun va uning hamkasblarining "Türk Lehçeleri Grameri" (Turk Lahjalari Grammatikasi) (2007) kabi asarlar, sohadagi bilimlar bazasini dolzarb qilib turibdi. Talat Tekinning "Türk Dilleri -Giriş-" (Turk Tillari - Kirish) (1999) nomli asari esa, Turk tillarining umumiy doirasini taqdim etib, mavzuga kirishmoqchi bo'lganlar uchun muhim manbadir.

Pamukkale Universitetidan Günsel Barış tomonidan tayyorlangan PAÜ ÇTLE'' nomli veb-saytda ham turli turk tillarining lug'atlari va hatto so'z o'rganishga qaratilgan qiziqarli o'yinlar onlayn tarzda taqdim etiladi.

Turkiyada turk lahjalari bo'yicha qilingan bu muhim tadqiqotlar, turk tilining umumiy ildizlarini va boy xilma-xilligini tushunishimizga katta hissa qo'shmoqda. O'tmishdan bugungi kungacha yetib kelgan bu akademik meros, bugungi kunda onlayn platformalar orqali kengroq auditoriyaga yetib bormoqda va turk dunyosi o'rtasidagi madaniy va til aloqalarining mustahkamlanishiga yordam bermoqda. 

 Yana qarang 
Turkic Languages Verb Comparison
 Turkiy xalqlar
 Devonu lugʻotit turk
 Turkiy davlatlar tashkiloti

 Manbalar 

 Adabiyotlar 
 Baskakov N.A., Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2 izd., M., 1969; Kononov A. N., Istoriya izucheniya tyurkskix yazikov v Rossii, L., 1972; Serebrennikov B.A., Gadjiyeva M.Z., Sravnitelnoistoricheskaya grammatika tyurkskix yazikov, Baku, 1979; Qoʻch qortoyev I., Isabekov B., Turkiy filologiyaga kirish, T., 1984.

 Havolalar 
 Turkiy tillar portali 
 Turkiy obidalar ~ Bilge Kağan 
 Turkiy Tillarning Lugʻatlari