ایران کے عالمی ثقافتی ورثہ مقامات کی فہرست

ایران میں یونیسکو کے عالمی ثقافتی ورثے میں 26 تاریخی ثقافتی اور قدرتی مقامات شامل ہیں جو یونیسکو کے عالمی ثقافتی ورثے میں رجسٹرڈ ہیں۔ اس فہرست میں ثقافتی ورثے کی 24 اشیاء اور قدرتی ورثے کے 2 کام شامل ہیں۔

یونیسکو عالمی ورثہ ایک بین الاقوامی معاہدے کا نام ہے جسے 16 نومبر 1972 کو یونیسکو کی جنرل کانفرنس نے منظور کیا تھا۔ اس کا موضوع انسانوں کی تاریخی، قدرتی اور ثقافتی یادگاروں کا تحفظ ہے جو عالمی اہمیت کے حامل ہیں اور زمین پر موجود تمام انسانوں سے تعلق رکھتے ہیں، قطع نظر نسل، مذہب اور قومیت کے۔ کنونشن کے تحت یونیسکو کے رکن ممالک اپنے ملک کو تاریخی، قدرتی اور ثقافتی یادگاروں کے لیے عالمی ثقافتی ورثہ کے طور پر نامزد کر سکتے ہیں۔ رجسٹریشن کے بعد ان کاموں کا تحفظ، جبکہ متعلقہ ملک کی خود مختاری کے اندر رہ کر، تمام رکن ممالک کی ذمہ داری ہوگی۔ یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ سائٹس جنگلات، پہاڑوں، تالابوں، صحراؤں، مقبروں، عمارتوں، کمپلیکسوں یا شہروں جیسی سائٹیں ہیں۔ 

ایران نے بدھ 26 فروری 1975 کو یونیسکو کی جنرل کانفرنس کی توثیق کے تین سال بعد یونیسکو کے عالمی ثقافتی ورثہ کنونشن میں شمولیت اختیار کی۔ 

ایران میںیونیسکو کے عالمی ثقافتی ورثہ کی فہرست میں شامل ہونے والی پہلی جگہیں چغازنبیل، تخت جمشید اور نقش جہان میدان ہیں۔

اس سال سے، تقریبا 24 سالوں تک، دنیا کے اندراج کے لیے کوئی ریکارڈ درج نہیں کیا گیا اور دو دہائیوں سے زیادہ کے بعد، تخت سلیمان، بام قلعہ کمپلیکس اور پسر گڑھ کمپلیکس کو یونیسکو کی عالمی ثقافتی ورثہ کی فہرست میں درج کیا گیا۔ ایران کے اہم کاموں کو رجسٹر کرنے کا عمل اگلے سالوں میں جاری رہا اور یونسکو میں گونباد سولٹانیہ اور بسٹن کو ایران کے ساتویں اور آٹھویں کام کے طور پر رجسٹر کیا گیا۔ 

ایران کے ارمینی خانقاہی کاموں کا مجموعہ، بشمول سینٹ تھڈیوس، سینٹ اسٹیفن، زور زور اور چرچ آف دی شیفرڈ اور ششٹر کے پانی کے ڈھانچے ایران کے نویں اور دسویں رجسٹرڈ کام ہیں جن میں اندراج کیا جانا ہے۔ دنیا کی فہرست۔ اس عمل کے بعد، ایران عالمی فہرست میں دو کاموں کو رجسٹر کرنے میں کامیاب رہا۔ تبریز بازار اور شیخ صفی الدین اردبیلی کا مقبرہ اپنی تعمیراتی اور تاریخی خصوصیات کی وجہ سے عالمی یادداشت میں شامل تھا۔

ایرانی باغات کے ایک مجموعہ کی رجسٹریشن کے ساتھ جس میں 9 باغات بشمول پاسارگاد، ارم باغ، چہل ستون، فین باغ، عباس آباد، شہزادہ باغ، اکبریہ، دولت آباد اور پہلوان پور، اصفہان گرینڈ مسجد اور قابوس گنبد ٹاور اور گلستان محل یونیسکو میں تاریخی اور ثقافتی کمپلیکس، ایرانی یادگاروں کی تعداد 16 تک پہنچ گئی۔

برنٹ سٹی کو 2014 میں یونیسکو کے ساتھ رجسٹر کیا گیا تھا اور اگلے سال میامند گاؤں کا ثقافتی منظر اور سوسا کا قدیم مقام یونیسکو کی عالمی ثقافتی ورثہ کی فہرست میں درج تھا۔

2016 میں، ایران نے دو قیمتی کاموں کو یونیسکو کی عالمی ثقافتی ورثہ کی فہرست میں درج کرنے میں کامیابی حاصل کی، دشت لوط کے پہلے کیس میں، جو کرمان، جنوبی خراسان اور سیستان اور بلوچستان کے صوبوں میں واقع ہے۔ لوٹ یونیسکو کی عالمی ثقافتی ورثہ کی فہرست میں ایران کا اکیسواں قومی رجسٹرڈ کام ہے۔ رواں سال یونیسکو کی عالمی ثقافتی ورثہ کی فہرست میں شامل ہونے والا ایران کا دوسرا کیس گیارہ آبی ذخیروں کا مجموعہ تھا جو دنیا کے سب سے قدیم اور عجیب و غریب پانی کی فراہمی کا نظام ہے اور ایرانی فن تعمیر اور انجینئرنگ کا شاہکار ہے۔

یزد کے تاریخی شہر کی رجسٹریشن کے ساتھ، فارس کے علاقے کا ساسانی آثار قدیمہ، ہیرکانی جنگلات، ایران کی قومی ریلوے اور ہورامان کے دیہات 1400 تک ایران 26 ٹھوس ثقافتی، تاریخی اور قدرتی کاموں کے ساتھ نویں نمبر پر ہے۔ یونیسکو کی عالمی فہرست 

رجسٹرڈ مقامات کے علاوہ، نقشِ رستم، نقشِ رجب، تغبستان، داماوند، مسولہ کا تاریخی شہر ، الموت ثقافتی منظر نامہ، گولستان نیشنل پارک، اراسباران پروٹیکٹڈ ایریا، سبلان ماؤنٹین، ہیگمطنیہ، کبود مسجد اور 3 یونیسکو کے عالمی ورثے کے لیے بھی تجویز کیے گئے ہیں۔ 

 مشمولات 
دائیں|75x75پکسل
یونیسکو کی عالمی ثقافتی ورثہ سائٹ کے لحاظ سے :
#تصویرناممکان(استان‌های ایران)تاریخ ثبتشماره ثبت(معیارہا)توضیحات1 250pxچغازنبیلخوزستان1979113iii, ivچغازنبیل نیایشگاهی باستانی است که در زمان ایلامی‌ها و در حدود 1250 پیش از میلاد ساخته شده‌است۔ چغازنبیل بخش به‌جامانده از شہر دوراونتش است۔2 250pxتخت جمشیدفارس1979114i, iii, viتخت جمشید یا پارسه که در شہرستان مرودشت در شمال استان فارس واقع است، نام یکی از شہرہای باستانی ایران است۔ در این شہر باستانی، مجموعه کاخ‌هایی به نام تخت جمشید وجود دارد که در دوران زمامداری داریوش بزرگ، خشایارشا و اردشیر اول بنا شده‌است۔3 250pxمیدان نقش جهاناصفهان1979115i, v، viمیدان نقش جهان میدان بزرگ مستطیل شکلی در شہر اصفهان ایران است که به‌وسیلهٔ بناهایی از دورهٔ صفوی محصور شده‌است۔ میدان نقش جهان به شکل امروزین در دوره سلطنت شاه عباس صفوی پایه‌گزاری شده‌است۔ بناهای تاریخی موجود در میدان نقش جهان شامل عالی‌قاپو، مسجد شاه، مسجد شیخ لطف‌الله و سردر قیصریه است۔4250pxتخت سلیمانآذربایجان غربی20031077i, ii, iii, iv, viاین اثر در نزدیکی روستای تخت سلیمان در تکاب قرار دارد و مجموعه‌ای از بناهای تاریخی هستند که در اطراف دریاچه‌ای طبیعی ساخته شده‌است۔ آثار بناهای دوره‌های اشکانیان و ساسانی و ایلخانان در این محل یافت شده‌است۔ مهم‌ترین آثار بجا مانده آن آتشکده و تالارہای دوره ساسانی است۔5 250pxارگ بمکرمان20041208ii, iii, iv, vارگ بم در گوشه شمال شرقی و چسبیده به شہر بم در استان کرمان و در مجاورت جادهٔ ابریشم قرار دارد و بنا به روایات متعدد، مربوط به دوران اشکانی یا هخامنشی است۔ تا اواخر دوره قاجار، ارگ بم همچنان مسکونی بوده‌است۔ این بنایی مشهور تاریخی در زمین‌لرزه بم، به شدت 6٫6 ریشتر که در ساعت 5:26 بامداد 5 دی 1382 شہر بم را لرزاند۔ ویران شد۔6 250pxپاسارگادفارس20041106i, ii, iii, ivمجموعه‌ای از آثار باستانی برجای‌مانده از دوران هخامنشیان است۔ این مجموعه دربرگیرندهٔ سازه‌هایی چون آرامگاه کوروش بزرگ، باغ سلطنتی پاسارگاد، کاخ دروازه، پل، کاخ بارعام، کاخ اختصاصی، دو کوشک، آب‌نماهای باغ شاهی، آرامگاه کمبوجیه، استحکامات دفاعی تل تخت، کاروانسرای مظفری، محوطهٔ مقدس و تنگه بلاغی است۔7 250pxگنبد سلطانیهزنجان20051188ii, iii, ivگنبد سلطانیه مقبرهٔ محمد خدابنده الجایتو است که در 1302 تا 1312 در شہر سلطانیه (پایتخت ایلخانیان) ساخته شد و از آثار مهم معماری ایرانی و اسلامی به‌شمار می‌رود۔ این بنا از حیث معماری و تزیین و بزرگی در دنیا مشهور است۔ رنگ گنبد آبی است۔ بر روی این اضلاع گنبد بلندی قرار گرفته که ارتفاع آن را 120 گز نوشته‌اند۔8 250pxسنگ‌نبشته بیستونکرمانشاه20061222ii, iiiسنگ‌نبشته بیستون بزرگترین سنگ‌نبشتهٔ جهان، نخستین متن شناخته شدهٔ ایرانی و از آثار دودمان هخامنشیان (520 پ۔ م) واقع در شہرستان هرسین در سی کیلومتری شہر کرمانشاه بر دامنه کوه بیستون است۔ سنگ‌نبشته بیستون یکی از مهم‌ترین و مشهورترین سندهای تاریخ جهان و مهم‌ترین متن تاریخی در زمان هخامنشیان است که شرح پیروزی داریوش بزرگ را بر گوماته مغ و به بند کشیدن یاغیان را نشان می‌دهد۔9 250pxمجموعه‌آثار رهبانی ارامنه ایرانآذربایجان شرقیآذربایجان غربی20081262ii, iii, viمجموعه سه کلیسای ارمنی (قره کلیسا، کلیسای استفانوس مقدس و کلیسای زور زور) است۔ این کلیساها در دوره زمانی میان سده‌های هفتم تا چهاردهم میلادی بنیادگزاری شده و با گذشت زمان چندین بار بازسازی شده‌اند۔10 250pxسازه‌های آبی شوشترخوزستان20091315i, ii, vسازه‌های آبی شوشتر در دوران ساسانیان، جهت بهره‌گیری از نیروی آب به‌عنوان محرک آسیاب‌های صنعتی ساخته شده‌است۔ در این مجموعه بزرگ، ساختمان آسیاب‌ها، آبشارہا، کانال‌ها و تونل‌های عظیم هدایت آب و سیکا که محلی جهت استراحت و تفریح است قابل توجه و جالب هستند۔ در سفرنامه مادام ژان دیولافوآ باستان‌شناس نامدار فرانسوی از این محوطه به عنوان بزرگ‌ترین مجموعه صنعتی پیش از انقلاب صنعتی یاد شده‌است۔11 250pxمجموعه تاریخی بازار تبریزآذربایجان شرقی20101346ii, iii, ivبازار تبریز بزرگ‌ترین و از مهم‌ترین بازارہای سرپوشیده در سطح ایران و قارهٔ آسیا به‌شمار می‌رود۔ این بازار با مساحتی حدود یک کیلومتر مربع، بزرگ‌ترین بازار سرپوشیدهٔ جهان است۔ این بازار از بازارچه‌ها، تیمچه‌ها، سراها و کاروانسراهای متعددی تشکیل یافته‌است۔12 250pxآرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلیاردبیل20101345i, ii, ivمجموعه بقعه شیخ صفی الدین به نام عارف نامدار شیخ صفی الدین اردبیل جد پادشاهان صفوی، در سال 735 ه‍۔ق به دست فرزند وی صدرالدین موسی بنا شد۔ در عصر صفوی، بقعه شیخ با حضور استادان بزرگ عهد صفوی چنان به زیور آراسته شد۔ یکی از موارد منحصر به فرد این مجموعه این است که این بقعه حاوی ده‌ها اثر بدیع در مضامین مختلف رشته‌های هنری است۔13 250px|باغ شاهزاده ماهان در صوبہ کرمانباغ ایرانیمازندراناصفهانخراسان جنوبیکرمانفارسیزد20111372i, ii, iii, iv, viباغ ایرانی به ساختار و طراحی منحصر به فرد آن اشاره دارد۔ باغ ایرانی پاسارگاد را ریشه معماری این باغ‌ها دانسته‌اند۔ ارم، چهل‌ستون، فین، عباس‌آباد، باغ شازده، دولت‌آباد، پهلوان‌پور، اکبریه به عنوان میراث جهانی به ثبت رسیدند۔14 250px|مسجد جامع اصفهان که به مسجد جامع عتیق و مسجد جمعه اصفهان هم معروف است۔مسجد جامع اصفهاناصفهان20121397i, ii, ivاین مسجد از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین بناهای مذہبی ایران است که شامل قسمت‌های مختلفی از قبیل گنبد نظام الملک، گنبد تاج الملک، ضمن چهار ایوانی شبستان‌ها، مدرسه مظفری محراب الجایتو که هر یک نمایانگر سیر هنر معماری اسلامی در دوره‌ای خاص هستند۔ سبک معماری مسجد شیوه رازی است۔ این بنا منعکس‌کننده هنر بیزانس و کلاسیک در قالب یک بنای سنتی و اسلامی است۔15 250px|گنبد قابوس بنایی تاریخی از سده چهارم هجری استبرج گنبد قابوسگلستان20121398i, ii, ivگنبد قابوس بنایی تاریخی از سده 4 هجری با سبک معماری شیوه رازی و بلندترین برج تمام آجری جهان است که در زمان قابوس بن وشمگیر و در شہر هیرکانی که پایتخت پادشاهان آن دیار بوده، بنا گردیده‌است۔16250px|نمایی از تالار اصلی عمارت بادگیر در کاخ گلستانکاخ گلستانتهران20131422iii,ivبناهای این کاخ در زمان‌های مختلف ساخته شده‌اند و بخشی از ارگ سلطنتی تاریخی بوده‌است۔ ساخت آن به زمان شاه طهماسب یکم بازمی‌گردد، و بخش‌های اصلی آن در درون حصار قدیمی تهران احداث شد و در دورهٔ قاجار گسترش فراوانی یافت و محل سکونت شاهان قاجار بود۔17250pxشہر سوختهسیستان و بلوچستان20141456ii,ivبقایای شہری باستانی است که قدمتی 6000 ساله دارد و با عصر برنز تمدن جیرفت مقارن است۔ این شہر 280 هکتار وسعت داشته و دارای 5 بخش اساسی بوده که شامل بخش مسکونی، مرکزی، صنعتی، بناهای یادمانی، و گورستان است که به صورت تپه‌های متوالی و چسبیده به هم واقع شده‌اند۔18250pxمیمند شہر بابککرمان20151423vمیمند روستایی صخره‌ای و دستکند با چند ہزار سال قدمت است۔ این بنا بی‌گمان از نخستین سکونت‌گاه‌های بشری در ایران به‌شمار می‌رود۔ روستای میمند روی هم رفته دارای 406 کیچه و 2560 اتاق می‌باشد۔ ساکنان این روستا دارای آداب و رسوم خاص هستند و در زبان و گویش آن‌ها هنوز از کلمات پهلوی ساسانی استفاده می‌شود۔19250pxشوشخوزستان20151455i,ii,iii,ivشہر باستانی شوش یکی از قدیمی‌ترین سکونتگاه‌های شناخته شده جهان است۔ طبق اسناد باستانی شوش از مهم‌ترین و باشکوه‌ترین شہرہای باستانی ایران و جهان بوده‌است۔ شہر باستانی شوش روزگاری مرکز برخورد دو تمدن مهم بوده، که هریک به سهم خود در دیگری تأثیر داشته‌است۔20250px|قنات قصبه گنابادقنات ایرانیخراسان رضویخراسان جنوبییزدکرمانمرکزیاصفهان20161506iii,ivبی بدیل بودن این قنات‌ها شامل فناوری‌های مرتبط با احداث آن‌ها با در نظر گرفتن ویژگی‌های منحصر به فردشان، مانند عمیق‌ترین، طولانی‌ترین یا قدیمی‌ترین قنات ایران بوده‌است۔ این 11 قنات شامل: قنات قصبه گناباد، قنات بلده فردوس، قنات حسن‌آباد مشیر و قنات باغ زارچ، قنات ابراهیم‌آباد اراک، قنات مزدآباد و قنات عمومی وزوان، قنات مون، قنات گوهرریز جوپار، قنات اکبرآباد بم و قنات قاسم‌آباد بم است۔21250pxدشت لوتخراسان جنوبیکرمانسیستان و بلوچستان20161505vii,viiiاین میراث نخستین اثر طبیعی ایران است۔ سابقهٔ تمدنی بیش از پنج ہزار سال در حاشیهٔ دشت لوت و کشف حدود سه‌ہزار اثر تاریخی از این منطقه در نوع خود بی‌نظیر است که از جمله این کشفیات می‌توان به درفش پنج ہزارسالهٔ شهداد اشاره کرد که قدیمی‌ترین درفش جهان محسوب می‌شود۔22250pxشہر تاریخی یزدیزد20171544iii,vبافت و ساخت معماری ویژهٔ منطقهٔ یزد از بارزترین نمونه‌های معماری خاص اقلیم‌های گرم و خشک در جهان است۔ در مرکز هر محله معمولاً حمام، بازارچه، آب انبار، مسجد، حسینیه، لرد، کارگاه‌های کوچک، جوی آب قرار دارد که بسیاری از این امکانات هنوز پابرجا هستند۔ بادگیرہا، مناره‌ها و گنبدها مشخص‌ترین جنبه ظاهری معماری شہر است۔23250pxچشم‌انداز باستان‌شناسی ساسانی منطقه فارسفارس20181568ii,iii,vآثار به جای مانده از دوران ساسانی در شہرستان‌های فیروزآباد، کازرون و سروستان در قالب یک پرونده به ثبت رسیده‌اند۔ این آثار شامل شہر باستانی بیشاپور، غار شاپور، کاخ ساسانی سروستان، شہر باستانی اردشیر خوره، کاخ اردشیر بابکان، قلعه دختر، نقش برجسته دیهیم گزاری و نقش برجسته پیروزی اردشیر بر اردوان می‌شود۔24 250pxجنگل‌های هیرکانیگلستانمازندرانگیلانخراسان شمالیسمنان20191584ixاین جنگل از منطقه پارک ملی هیرکان جمهوری آذربایجان آغاز و تا استان خراسان شمالی در ایران امتداد دارد و زیست‌بوم جنگل‌های مختلطِ پهن‌برگِ حاشیهٔ جنوبی دریای خزر و کناره شمالی البرز به مساحت  (7٪ مساحت ایران) است۔25250pxراه‌آهن سراسری ایرانگلستانمازندرانسمنانتهرانقممرکزیلرستانخوزستان20211585ii,ivمسیر راه‌آهن سراسری ایران با طول حدود 1400 کیلومتر، نه‌تنها از حیث تکنیک و کیفیت ساخت، بلکه از بعد گردشگری و برخورداری از مناظر و جاذبه‌های طبیعی ویژه در جهان حائز اہمیت است و یونسکو به جهانی‌شدن این مسیر مملو از جاذبه‌های طبیعی، بناها و پل‌ها و ایستگاه‌ها و تأسیسات و حتی لوکوموتیوهای تاریخی رای داد۔26250pxمنظر فرهنگی اوراماناتکردستانکرمانشاه20211647iii,vاورامان نام منطقه‌ای تاریخی با بافت پلکانی و آداب و رسوم خاص در استان‌های کردستان و کرمانشاه است۔ این روستاها از نظر معماری، شیوه زندگی مردم و کشاورزی، دارای ویژگی‌های منحصر به فردی هستند و با ترکیب کشاورزی در دامنه‌های پرشیب، یکپارچگی خود با طبیعت را نشان داده‌اند۔

 متعلقہ مضامین 

 ایران میں یونیسکو کے ناقابل تسخیر ثقافتی ورثے کی فہرست
 ایران میں یونیسکو کے عالمی ثقافتی ورثے کی فہرست
 یونیسکو میں ایرانی رجسٹرڈ کاموں کی فہرست۔
 یونیسکو میں ایرانی مشہور شخصیات کی فہرست

 حوالہ جات 

 بیرونی ربط۔ 

  کمیسیون ملی یونسکو-ایران
  میراث جهانی یونسکو در ایران

زمرہ:ایران میں مقامات عالمی ثقافتی ورثہ
زمرہ:ایشیا میں مقامات عالمی ثقافتی ورثہ
زمرہ:ایران متعلقہ فہرستیں
زمرہ:فہرست مقامات عالمی ثقافتی ورثہ
زمرہ:ایران کے سیاحتی مقامات
زمرہ:ایران جغرافیہ-متعلقہ فہارست
زمرہ:ویکی ڈیٹا سے مختلف مختصر وضاحت
زمرہ:ایران میں سیاحتی مقامات کی فہرستیں
زمرہ:ویکیپیڈیا فہرستیں