بەزى ئاتالغۇلارنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ھەققىدە

بەزى ئاتالغۇلارنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ھەققىدە 
2026.01.21

ئالپ سالونىمىز پەن-تېخنىكا، IT ئۇچۇرلىرى يوللىندىغان بولغاچقا، ھەر خىل يېڭى ئاتالغۇلار ئۇچراپ تۇرىدۇ. بەزى تورداشلار كەسپىي نۇقتىدىن ياخشى تەكلىپ-پىكىرلەرنى بېرىۋاتىدۇ، يەنە بەزى تورداشلار توغرا-خاتاسىنى بىلەلمەي، ماشىنا تەرجىمىسىدە خالىغانچە ئاتىۋالغان سۆزلەرنى كۆتۈرۈپ چىقىپ، «مۇنداق دەيتۇق» دەپ جاپا چېكىۋاتىدۇ. شۇڭا بۈگۈن بىر قانچە ئاتالغۇغا ئىزاھات بېرىش مەقسىتىدە بۇ يازمىنى تەييارلىدۇق.

硅（Silicon） 

硅谷 (Silicon Valley)

يەنى سىلىتسىي ۋە سىلىتسىي جىلغىسى

سىلىتسىي (خىمىيەلىك بەلگىسى Si) بىر خىل خىمىيەلىك ئېلېمېنت. ئۇ يەر شارى پوستىدا ئوكسىگېندىن قالسىلا ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان ئىككىنچى خىل ئېلېمېنت. قۇم، تاش ۋە تۇپراقلارنىڭ تەركىبىدە سىلىتسىي ناھايىتى كۆپ بولىدۇ.

ئۇ «يېرىم ئۆتكۈزگۈچ» (Semiconductor) دەپ ئاتىلىدۇ، يەنى ئۇ توكنى مىسقا ئوخشاش بەك ياخشى ئۆتكۈزمەيدۇ، ئەمما ياغاچقا ئوخشاش پۈتۈنلەي توسۇۋالمايدۇ. دەل مۇشۇ خۇسۇسىيىتى ئۈچۈن ئۇ ئېلېكترونلۇق ئۈسكۈنىلەردە (كومپيۇتېر ئۆزىكى، يانفون زاپچاسلىرى) كەم بولسا بولمايدىغان ماتېرىيال ھېسابلىنىدۇ. يەنى ئۆزەك ياسايدىغان مۇھىم ماتېرىيال.

سىلىتسىي جىلغىسى (Silicon Valley) — ئامېرىكىنىڭ كالىفورنىيە شىتاتىنىڭ شىمالىدىكى، سان-فرانسىسكو قولتۇقىنىڭ جەنۇبىدىكى بىر رايوننىڭ ئومۇملاشقان نامى. بۇ خەرىتىدىكى رەسمىي يەر نامى ئەمەس، بەلكى شۇ رايوندىكى يۇقىرى تېخنىكا كەسپىنىڭ مەركەزلىشىشىگە قارىتا ئېيتىلغان نام.

دەسلەپتە بۇ يەردە كومپيۇتېر ئۆزىكى (Chip) ئىشلەپچىقىرىدىغان ۋە تەتقىق قىلىدىغان شىركەتلەر كۆپەيگەن. ئۆزەك ياساشتىكى ئاساسلىق ماتېرىيال «سىلىتسىي» بولغاچقا، بۇ جايغا «سىلىتسىي جىلغىسى» دەپ نام بېرىلگەن.

بۇ جاي دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق يۇقىرى تېخنىكا، يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ شىركەتلىرىنىڭ باش شىتابى جايلاشقان جاي بولغاچقا داڭلىق.

مەسىلەن: Apple (ئالما)، Google (گۇگۇل)، فېيسبۇك/Meta، تېسلا،  Intel قاتارلىق دۇنيانى ئۆزگەرتكەن شىركەتلەر مۇشۇ يەردىن چىققان ياكى مۇشۇ يەرگە جايلاشقان.

بۇ يەردە دۇنيادىكى ئەڭ باي مەبلەغ سالغۇچىلار ۋە ئەڭ ئەقىللىق ئىنژېنېرلار توپلانغان. بىز بۈگۈن ئىشلىتىۋاتقان ئىنتېرنېت، ئەقلىي ئىقتىدارلىق يانفون ۋە سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىلىرىنىڭ كۆپىنچىسى مۇشۇ يەردە بارلىققا كەلگەن.

硅 نى ئۇيغۇرچىدا بەزىدە  كېرىمىنىي دەپمۇ ئاتايدۇ. لۇغەتتىمۇ 硅-سىلىتسىي،  كېرىمىنىي دەپ ئىككى خىل نامدا ئېلىنغان.

سىلىتسىينىڭ رۇسچە نامى Кремний» (Kremniy)». شۇڭا ئەينى چاغدا رۇسچە ئاتىلىپ كېرىمىنىي دېيىلگەن.

«سىلىتسىي» (Silicon) سۆزى بولسا لاتىنچە «Silicium» دىن كەلگەن بولۇپ، خەلقئارادا ۋە ئىنگلىز تىلىدا ئورتاق قوللىنىلىدۇ.

قىسقىسى: كېرىمىنىي — رۇسچىدىن كىرگەن ئاتىلىشى، سىلىتسىي — خەلقئارالىق (لاتىنچە/ئىنگلىزچە) ئاتىلىشىدۇر. ھەر ئىككىسى بىر نەرسىنى كۆرسىتىدۇ.  كېرىمىنىي دېسەڭلىمۇ خاتا بولمايدۇ، لېكىن بىز خەلقئارادا بىرلىككە كەلگىنى بويچە سىلىتسىي دەپ ئاتاۋېرىمىز.

AI سۈنئىي ئەقىل − Artificial Intelligence, 人工智能 

Intelligence نىڭ مەنىسى ئەقىل؛ ئىدراك دەيدىغانلارمۇ بار.

«ئەقىل» — ئۇيغۇرچە سۆز.

«ئىدراك» — ئەرەبچىدىن كىرگەن ئارىيەت سۆز، مەنىسى شۇ ئەقىل.

«Intelligence» نىڭ ئەڭ يېقىن مەنىسى دەل «ئەقىل»دۇر.

«ئەقىللىق ئادەم»، «ئەقىللىق قارار» دېگەندىكى «ئەقىل» بىلەن AI دىكى «Intelligence» دەل ماس كېلىدۇ.

Artificial Intelligence دېگەن ئاتالغۇنى 1956-يىلى John Mcarthy ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، ئەينى چاغدىكى ئېنىقلىما «ئەقلىي ئىقتىدارلىق ماشىنا ياساشتىكى ئىلىم-پەن ۋە قۇرۇلۇش» ئىدى.   

ھازىرقى Artificial Intelligence (سۈنئىي ئەقىل) «ئادەمنىڭ ئەقلىنى تەقلىد قىلىش، ئۇزارتىش ۋە كېڭەيتىشكە ئىشلىتىلىدىغان نەزەرىيە، ئۇسۇل، تېخنىكا ۋە ئەمەلىي قوللىنىش سىستېمىسىنىڭ بىر يېڭى تېخنىكا ئىلمىنى تەتقىق قىلىش، ئېچىش» نى كۆرسىتىدۇ.   

خۇلاسىلىغاندا، سۈنئىي ئەقىل ماشىنىنى ئىنسانلارنىڭ تەپەككۇر ئىقتىدارىنى تەقلىد قىلىدىغان قىلىپ، ماشىنىنى ئادەمگە ئوخشاش ھېس قىلىش، تەپەككۇر قىلىش، ھەتتا تەدبىر بەلگىلەش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلىدۇ.   

بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە، سۈنئىي ئەقىل نوقۇل بىرلا پەن بولماستىن، بەلكى كومپيۇتېر، پىسخولوگىيە، تىلشۇناسلىق، لوگىكا ئىلمى، پەلسەپە قاتارلىق نۇرغۇن پەنلەرنىڭ گىرەلەشمە ساھەلىرىگە چېتىلىدۇ.

سۈنئىي ئەقىل، ماشىنلىق ئۆگىنىش دېگەن زادى نېمە؟

ROBOT ， 机器人، روبوت

ROBOT ئەينى يىللىرى دۆلەت ئورتاق تىلىغا 机器人 دەپ دەرجىمە قىلىنىپ، ئاندىن خەت بويچە پارچىلاپ يەنە بىر قېتىم تەرجىمە قىلىنىپ «ماشىنا ئادەم» دېيىلگەن.

ROBOT نى «ماشىنا ئادەم» دېيىش ئۇنچە توغرا ئەمەس، ئەڭ ياخشىسى «روبوت» دەپ ئۆز پېتى ئېلىش.

نېمىشقا «ماشىنا ئادەم» (Machine Man) دەل كەلمەيدۇ؟

شەكىل چەكلىمىسى: «ماشىنا ئادەم» دېگەن سۆز كىشىنىڭ كاللىسىدا دەرھال «ئادەمگە ئوخشايدىغان، ئىككى پۇتى، ئىككى قولى بار ماشىنا»نى (Humanoid) ئەسلىتىدۇ. لېكىن، بۈگۈنكى كۈندە ماشىنا ياساش زاۋۇتلىرىدىكى بىر تال بىلەكتىن ئىبارەت ماشىنىلارمۇ، ئۆي تازىلايدىغان يۇمىلاق «چاڭ-توزان سۈمۈرگۈچ»لەرمۇ، ھەتتا كومپيۇتېر ئىچىدىكى يۇمشاق دېتاللارمۇ (Bot) «روبوت» دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسى ئادەمگە ئوخشىمايدۇ. شۇڭا «ئادەم» سۆزىنى قوشۇۋېلىش مەنىنى تارايتىۋېتىدۇ.

تېخنىكىلىق ئېنىقلىق: ئەگەر بىز پەقەت ئادەمگە ئوخشايدىغان ماشىنىلارنىلا كۆزدە تۇتساق، ئۇنداقتا «Humanoid Robot» (ئادەمىسىمان روبوت) دېسەك بولىدۇ. لېكىن ئومۇمىي «Robot» ئۇقۇمى ئۈچۈن «ماشىنا ئادەم» دېيىش ئىلمىي جەھەتتىن توغرا ئەمەس.

نېمىشقا «روبوت» (Robot) دەپ ئۆز پېتى ئېلىش كېرەك؟

خەلقئارالىق ئاتالغۇ: «Robot» سۆزى دۇنيادىكى نۇرغۇن تىللاردا ئاساسەن ئۆز پېتى ياكى ئاۋاز تەرجىمىسى بىلەن قوبۇل قىلىنغان. ئۇيغۇر تىلىدىمۇ بۇ سۆز ئاللىقاچان سىڭىپ كەتكەن.

مەنا كەڭلىكى: «روبوت» دېگەن سۆز ئۆزىگە خاس بىر تۈرنى بىلدۈرىدۇ. ئۇ مەيلى ئادەمگە ئوخشىسۇن ياكى ئوخشىمىسۇن، ئاپتوماتىك ھەرىكەت قىلىدىغان ھەر قانداق قۇرۇلمىنى ئۆز ئىچىگە ئالالايدۇ.

تىل قائىدىسى: ئۇيغۇر تىلىدا يېڭى پەن-تېخنىكا ئاتالغۇلىرىنى قوبۇل قىلغاندا، ئەگەر ئۇيغۇرچىدا دەل ماس كېلىدىغان سۆز بولمىسا، خەلقئارالىق ئاتالغۇنى شۇ پېتى قوبۇل قىلىش بىر خىل نورمال ئۇسۇل (مەسىلەن: رادىئو، تېلېۋىزور، كومپيۇتېر، ئىنتېرنېت دېگەندەك).

ئالگورىزم (算法 ،algorithm)

ئالگورىزم ماتېماتىكا ۋە كومپيۇتېر ئىلمىدە مەلۇم ئېنىقلىمىنىڭ كونكرېت ھېسابلاش قەدەم باسقۇچلىرىنىڭ بىر تەرتىپى بولۇپ، ھېسابلاش، سانلىق مەلۇماتلارنى بىر تەرەپ قىلىش ۋە ئاپتوماتىك خۇلاسە چىقىرىشتا ئىشلىتىلىدۇ.  算法 نى خەت بويىچە پارچىلاپ تەرجىمە قىلىپ، «ھېسابلاش ئۇسۇلى» دەپ ئاتايدىغانلارمۇ بار.

«ئالگورىزم» نىڭ خەلقئارالىق بىرلىككە كەلگەن ئىنگلىزچە Algorithm دېگەن ئاتىلىشى 9- ئەسىردىكى داڭلىق ماتېماتىك، ئاستىرنوم ئەل خارەزىمى (al-Khwarizmi) دىن كەلگەن، چۈنكى ئەل خارەزىمى ماتېماتىكىدا ئالگورىزم ئۇقۇمىنى ئوتتۇرىغا قويغان.

ئەل خارەزىمى (تەخمىنەن 780-850-يىللاردا ياشىغان)، تولۇق ئىسمى مۇھەممەد ئىبىن مۇسا ئەل خارەزىمى بولۇپ، ماتېماتىكا، ئاسترونومىيە ۋە جۇغراپىيە قاتارلىق جەھەتلەردىكى ئاجايىپ تۆھپىسى بىلەن ھازىرقى زامان ماتېماتىكىسىنىڭ ئاساسىنى سالغان، ئالگېبرانى بەرپا قىلغان. دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى، بولۇپمۇ ئوتتۇرا ئەسىر غەرپ دۇنياسىنىڭ ماتېماتىكا، ئىلىم-پەن تەرەققىياتىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن. 

1973-يىلى دۇنيا ئاسترونومىيە بىرلەشمىسى ئاي شارىدىكى بىر ھالقىسىمان تاغقا ئەل خارەزىمنىڭ نامىنى بەرگەن.

ئالگورىزم دېگەن ئاتالغۇ ئەل خارەزىمىنىڭ لاتىنچە نامى Algorismus تىن كەلگەن. شۇڭا ئالگورىزم دەپ ئىشلىتىمىز.

ئالگورىزم ۋە ئەل خارەزىمى

قىئات شىركەت 独角兽公司

（Unicorn company）

قىئات شىركەت (独角兽公司) - مەبلەغ سېلىش ساھەسىدىكى ئاتالغۇ، ئادەتتە قۇرۇلغىنىغا ئون يىلدىن ئاشمىغان، مۆلچەر قىممىتى 1 مىليارد دوللاردىن ئاشقان كارخانىلارنى كۆرسىتىدۇ، بەزىلىرىنىڭ مۆلچەر قىممىتى 10 مىليارد دوللاردىن ئېشىپ كېتىدۇ.

ئۇ ئەلا سۈپەتلىك ۋە بازار يوشۇرۇن كۈچى چەكسىز بولغان يۇقىرى سۈپەتلىك پاي بولۇپلا قالماي، بەلكى سودا ئەندىزىسىنى نۇسخىلاش ناھايىتى تەس. 

قىئات - رىۋايەتلەردە چىقىدىغان تاق مۈڭگۈزلۈك ھايۋان، چۆچەكلەردە دېيىلىشىچە، قىئاتنىڭ شەكلى ئاق ئاتقا ئوخشايدۇ، پېشانىسىدە كەركىدانغا ئوخشاش تاق مۈڭگۈزى بولۇپ، ئالىيجانابلىق، تەكەببۇرلۇق ۋە پاكلىققا ۋەكىللىك قىلىدۇ. 

ئۇنىڭدىن باشقا ئىسىم، ماركا ناملىرىنىڭ خېتىنى پارچىلاپ تەرجىمە قىلىۋالساق بولمايدۇ، شۇ پېتى ئىشلىتىمىز. مەسىلەن: 小米 نى كىچىك گۈرۈچ، تېرىق، گۈرۈچچاق دەۋالساق بولمايدۇ. شىياۋمى دەپ ئىشلىتىمىز. 快手 نى «تېز قول» دېمەيمىز.

مەنبە: ئالپ سالونى