«ئا» ھەرپى بىلەن باشلانغان سۆزلەرنىڭ ئىزاھى

ئىزاھىئاⅠ ئاⅠ[يەشمىسى:] ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ بىرىنچى ھەرپى. شۇ ھەرپنىڭ نامى. ئۇ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى مەنە پەرقلەندۈرۈش رولىغا ئىگە فونېما. يېزىقتا بۇنىڭ ئۈچۈن ئالاھىدە ھەرپ بەلگىلەنگەن. بۇ ھەرپ تۆۋەندىكىدەك يېزىلىش شەكىللىرىگە ئىگە. باش ھەرپ شەكلى «ئا»، ئوتتۇرىدىن ئۇلىنىدىغان شەكلى «ا»، ئاخىرىدىن ئۇلىنىدىغان شەكلى «ا». بۇ ھەرپ ئوڭدىن سولغا، يۇقىرىدىن تۆۋەنگە يېزىلىدۇ.
 بۇ تاۋۇش تەلەپپۇز قىلىنغاندا پەيدا بولۇش ئورنى ۋە تاۋۇش چىقىرىش ئۇسۇلى جەھەتتىن سوزۇق تاۋۇشقا تەۋە. تىلنىڭ ئورنى ۋە رولى جەھەتتىن تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشقا تەۋە. لەۋ ھالىتى جەھەتتىن لەۋلەشمىگەن سوزۇق تاۋۇش، ئېغىز بوشلۇقىنىڭ ئېچىلىش-يېپىلىش دەرىجىسىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى جەھەتتىن تۆۋەن سوزۇق تاۋۇشقا كىرىدۇ.
 «ئا» ھەرپىنىڭ فونېتىكىلىق ئالاھىدىلىكلىرى
 ئاجىزلىشىشى
 ئۇيغۇر تىلىدا سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئاجىزلىشىشى بىر قەدەر ئومۇميۈزلۈك ئەھۋال. ئۇ ئۇرغۇلۇق بوغۇملاردىكى كۈچلۈك ئېيتىلىدىغان سوزۇق (ئا) نىڭ ئۇرغۇنىڭ باشقا بوغۇمغا يۆتكىلىشى سەۋەبىدىن كۈچسىزلىنىشى نەتىجىسىدە كېلىپ چىقىدىغان بىر خىل فونېتىكىلىق ئۆزگىرىشتۇر.
 ئويغۇر تىلىدىكى سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئاجىزلىشىشى مىڭ يىلغا يېقىن جەريان ئىچىدىكى بىرخىل تارىخىي ئۆزگىرىش بولۇپ، بۇنىڭ نەتىجىسىدە بىر قىسىم سۆزلەر ھازىر تۈپ سۆز شەكلىدىمۇ، قوشۇمچە ئۇلانغاندىمۇ ئاجىزلاشقىنى بويىچە تەلەپپۇز قىلىنىۋاتىدۇ ۋە ئىملادىمۇ شۇنداق يېزىلىۋاتىدۇ. مەسىلەن:
 ئېغىر — (ئەسلىسى ئاغىر)
 ئېتىز — (ئەسلىسى ئاتىز)
 ئېرىق — (ئەسلىسى ئارىغ)
 قېرى — (ئەسلىسى قارى)
 قېلىن — (ئەسلىسى قالىن)
 سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئاجىزلىشىشى ئاساسەن پەس ياكى سەل پەس سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئېگىز ياكى سەل ئېگىز سوزۇق تاۋۇشقا ئۆزگىرىشىدە كۆرۈلىدۇ. مەسىلەن:
 (1) «ئا» تاۋۇشى بىلەن تۈزۈلگەن بىر بوغۇملۇق سۆزلەرگە «ئى» بىلەن باشلانغان قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، مەزكۇر بوغۇم ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قېلىپ، بوغۇمنىڭ ئۇرغۇسى كېيىنكى بوغۇملارغا يۆتكەلسە، «ئا» تاۋۇشى ئاجىزلىشىپ «ئې» تاۋۇشىغا ئۆزگىرىدۇ، ئىملادا شۇ بويىچە يېزىلىدۇ ھەم شۇنداق تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن:
 باش − بېشى، بېشىمىزغا
 ياز − يېزىپ، يېزىۋاتىدۇ
 (2) كۆپ بوغۇملۇق سۆزلەرنىڭ ئاخىرقى بوغۇملىرىدىكى «ئا» تاۋۇشى شۇ سۆزلەرگە قوشۇمچە ئۇلىنىشى ياكى باشقا تەركىبلەرنىڭ قوشۇلۇشى بىلەن ئۇرغۇسى كېيىنكى بوغۇملارغا يۆتكەلسە، ئاجىزلىشىپ «ئى»تاۋۇشىغا ئۆزگىرىدۇ، ئىملادا شۇ بويىچە يېزىلىدۇ ھەم شۇنداق تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن:
 باشلا − باشلىغان، باشلىماق
 تارا − تارىماق
 (3) بىرىنچى تەركىبى «ئا» تاۋۇشى بىلەن ئاياغلىشىپ، ئىككىنچى تەركىبى سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن باشلانغان ئۇرغۇسى تۇراقلىق بولغان سۆزلەردىن باشقا سۆزلەردە بىرىنچى تەركىبنىڭ ئاخىرىدىكى «ئا» تاۋۇشى نۇتۇقتا «ئى»غا ئاجىزلاشتۇرۇلۇپ تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. ئىملادا ئەينەن يېزىلىدۇ. مەسىلەن:
 ئىملاسى تەلەپپۇزى
 ئاچمائېرىق ئاچمىئېرىق
 ئارائۆستەڭ ئارىئۆستەڭ
 جىگدەئېرىق جىگدىئېرىق
 قارائۆرۈك قارىئۆرۈك
 مىرزائەخمەت مىرزىئەخمەت
 ئەسكەرتىش: تىلىمىزدىكى بىر قىسىم سۆزلەرنىڭ ئۇرغۇسى تۇراقلىق بولغانلىقى، بىر قىسىم سۆزلەردىكى «ئا» تاۋۇشى ئادەتتىكىدىن سوزۇپ تەلەپپۇز قىلىنغانلىقى ئۈچۈن، مۇنداق سۆزلەرگە قوشۇمچە قوشۇلغاندا ئۇرغۇ ئاخىرقى بوغۇمغا يۆتكەلمىگەچكە ئاجىزلاشمايدۇ. يازغاندا ھەم تەلەپپۇز قىلغاندا «ئا» تاۋۇشى ئاجىزلاشتۇرۇلمايدۇ. مەسىلەن:
 سان − سانى، بار − بارى، بارىچە
 ئىمزا − ئىمزاسى، ئىمزالىماق
 مۇقام − مۇقامى، ئىجرا − ئىجراسىئاⅡ ئاⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش.[يەشمىسى:] «ئاۋۇ»سۆزىنىڭ قىسقارغان شەكلى.ئابايا ئابايا[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاۋۇ+بايا〔[يەشمىسى:] بايىدىن سەل بۇرۇن، ئىلگىرى (ۋاقىت ھەققىدە):[مىسال:] ئابايا ئويلانمايلا ئۇلارنىڭ گېپىگە خاپا بوپتىمەن.ئابايىقى ئابايىقى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] بايىقىدىن سەل بۇرۇن يۈز بەرگەن، سادىر بولغان:[مىسال:] ئابايىقى گېپىڭنى يەنە دېگىنە.ئابخاز ئابخاز[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞ئىرقشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] مۇشۇ نام بىلەن ئاتالغان مىللەت ۋە شۇ مىللەتكە مەنسۇپ كىشى:[مىسال:] ئابخاز خەلقى.ئابدال ئابدال[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] قەلەندەر، دىۋانە، تىلەمچى.ئابداللاشماق ئابداللاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئابدالغا ئوخشاپ قالماق؛ ئابدالغا ئايلانماق.ئابداللىق ئابداللىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئابداللارغا خاس ئىش-ھەرىكەت، قىلىق.ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر[كەسىپ تۈرى:]＞تارىخ＜[يەشمىسى:]ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ ۋەكىللىرىدىن بىرى. يازغۇچى، شائىر. ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر ئۆز ئۆمرىدە «ئىز»، «قەشقەر كېچىسى»، «مەن ئاق بايراق ئەمەس»، «يېڭى جۇڭگو گۈلۈستانىغا»، «گۈل ۋە ئازغان»، «شېئىر ۋە شائىر»، «قاشتېشىغا مەدھىيە»، «ئويغانغان زېمىن»، «ئىز» قاتارلىق شېئىر، داستان، باللادا، نەسىر، رومانلارنى يېزىپ قالدۇرغان.[مىسال:]
 ئىز
 ياش ئىدۇق ئۇزۇن سەپەرگە ئاتلىنىپ ماڭغاندا بىز،
 ئەمدى ئاتقا مىنگىدەك بوپ قالدى ئەنە نەۋرىمىز.
 ئاز ئىدۇق مۈشكۈل سەپەرگە ئاتلىنىپ چىققاندا بىز،
 ئەمدى چوڭ كارۋان ئاتالدۇق، قالدۇرۇپ چۆللەردە ئىز.
 قالدى ئىز چۆللەر ئارا، گايى داۋانلاردا يەنە،
 قالدى نى-نى ئارسلانلار دەشت-چۆلدە قەۋرىسىز.
 قەۋرىسىز قالدى دېمەڭ يۇلغۇن قىزارغان دالىدا،
 گۈل-چېچەككە پۈركىنۇر تاڭنا باھاردا قەۋرىمىز.
 قالدى ئىز، قالدى مەنزىل، قالدى ئۇزاقتا ھەممىسى،
 چىقسا بوران، كۆچسە قۇملار ھەم كۆمۈلمەس ئىزىمىز.
 توختىماس كارۋان يولىدىن گەرچە ئاتلار بەك ئورۇق،
 تاپقۇسى ھېچبولمىسا، بۇ ئىزنى بىر كۈن نەۋرىمىز،
 يا ئەۋرىمىز.
 1972-يىل 10-ئىيۇن، ئۈرۈمچى.ئابدىمىلىك ئابدىمىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] سۈتلۈك ئوت ئائىلىسىگە كىرىدىغان بىر يىللىق ياكى كۆپ يىللىق شادا غوللۇق ئۆسۈملۈك. «ئىنەكپىتى»مۇ دېيىلىدۇ.ئابرۇي ئابرۇي[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] جامائەت ئىچىدە ئىگە بولغان ھۆرمەت؛ ئىناۋەت، نوپۇز:[مىسال:] ئابرۇيىنى تۆكمەك. ＊ ئۇ دائىم ئۆز كۆمىچىگە چوغ تارتقانلىقى ئۈچۈن، ئابرۇيى بىر پۇل بولدى.ئابرۇيپەرەس ئابرۇيپەرەس[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] نام-شۆھرەت، ئابرۇي قوغلىشىدىغان:[مىسال:] ئۇ ئىنتايىن ئابرۇيپەرەس پادىشاھ ئىدى.ئابرۇيپەرەسلىك ئابرۇيپەرەسلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] نام-شۆھرەت، ئابرۇي قوغلىشىدىغان مىجەز، خاراكتېر:[مىسال:] ئاچ كۆزلۈك ۋە ئابرۇيپەرەسلىك ئاخىرى ئادەمنىڭ بېشىغا چىقىدۇ.ئابرۇيسىز ئابرۇيسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئابرۇيى، ئىناۋىتى يوق:[مىسال:] بۇرۇن ئۇ ئابرۇيسىز باشلىق ئىدى.ئابرۇيسىزلاندۇرماق ئابرۇيسىزلاندۇرماق[يەشمىسى:] «ئابرۇيسىزلانماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئازراق غۇرۇرى بار ھەرقانداق ئادەم كۆپچىلىك ئالدىدا ئۆزىنى ئابرۇيسىزلاندۇرىدىغان ئىشلارنى قىلمايدۇ.ئابرۇيسىزلاندۇرۇلماق ئابرۇيسىزلاندۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئابرۇيسىزلاندۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] بىر ئادەم ئايرىم زىيانكەشلەر تەرىپىدىن مەلۇم ۋاقىت ئابرۇيسىزلاندۇرۇلسىمۇ، تارىخ بەرىبىر بىر كۈنى ئۇنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالىنى چۈشەندۈرىدۇ.ئابرۇيسىزلانماق ئابرۇيسىزلانماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئابرۇيى كەتمەك، ھۆرمىتى، ئىناۋىتى يوقالماق:[مىسال:] ئۇ شۇندىن ئېتىبارەن ئابرۇيسىزلىنىپ مەھەللە ئىچىدە كۆرۈنمەيدىغان بولۇپ قالدى.ئابرۇيسىزلىق ئابرۇيسىزلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئابرۇيى، ئىناۋىتى يوقلۇق.ئابرۇيلۇق ئابرۇيلۇق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئابرۇيى بار؛ نوپۇزلۇق:[مىسال:] ئابرۇيلۇق ئادەم.ئابزاس ئابزاس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞نېمىسچە［[يەشمىسى:] مەلۇم مەزمۇننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىككى باش قۇر ئارىسىدىكى تېكىست:[مىسال:] بىر ئابزاس. ئاخىرقى ئابزاس.ئابزاسلىق ئابزاسلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئابزاسى بار، ئابزاسلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان:[مىسال:] بەش ئابزاسلىق ماقالە.ئابستراكت ئابستراكت[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] پىكىر قىلىش ئارقىلىق تەسەۋۋۇر قىلىنغان، كونكرېت تەجرىبىدىن ئۆتكۈزۈلمىگەن؛ ئېنىق بولمىغان، مەۋھۇم:[مىسال:] ئابستراكت ئۇقۇم. ئابستراكت تەبىر. ئابستراكت تەپەككۇر.ئابستراكتلاشتۇرماق ئابستراكتلاشتۇرماق[يەشمىسى:] ① «ئابستراكتلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.[يەشمىسى:] ② نەرسە ياكى ھادىسىلەرنىڭ مۇھىم ۋە مۇئەييەن بەلگە، قانۇنىيەتلىرىنى ئاجرىتىش مەقسىتىدە ئۇلارنىڭ بەزى ئەرزىمەيدىغان تەرەپلىرىنى ياكى باغلىنىشلىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلىپ تۇرۇپ پىكىر يۈرگۈزمەك.ئابستراكتلاشتۇرۇشماق ئابستراكتلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئابستراكتلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئابستراكتلاشتۇرۇلماق ئابستراكتلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئابستراكتلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئابستراكتلاشماق ئابستراكتلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئابستراكت (مەۋھۇم) ھالەتكە كەلمەك.ئابستراكتلىق ئابستراكتلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئابستراكسىيىگە ئاساسلانغانلىق، مەۋھۇملۇق.ئابستراكسىيە ئابستراكسىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞لوگىكا＜[يەشمىسى:] ① نۇرغۇن شەيئىنىڭ ئايرىم، ماھىيەتسىز بەلگىلىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلىپ، ئورتاق، ماھىيەتلىك بەلگىلىرىنى ئايرىۋېلىپ پىكىر يۈرگۈزۈش.[يەشمىسى:] ② مەۋھۇم چۈشەنچە، ئابستراكسىيىلەشتۈرۈش يولى بىلەن ھاسىل قىلىنغان نەزەرىيىۋى ئومۇملاشتۇرما، نەزەرىيىۋى خۇلاسە.ئابستراكسىيىلەشتۈرمەك ئابستراكسىيىلەشتۈرمەك[يەشمىسى:] «ئابستراكسىيىلەشمەك» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] مانا بۇ خىل ئېتىقاد ئۇزاق مۇددەتلىك ئابستراكسىيىلەشتۈرۈش جەريانىنىڭ مەھسۇلى.ئابستراكسىيىلەشتۈرۈلمەك ئابستراكسىيىلەشتۈرۈلمەك[يەشمىسى:] «ئابستركسىيىلەشتۈرمەك» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئابستراكسىيىلەشمەك ئابستراكسىيىلەشمەك[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئابستراكسىيە ھالىتىگە كەلمەك.ئابستراكسىيىلىك ئابستراكسىيىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئابستراكسىيىگە ئىگە، ئابستراكسىيىلەشكەن.ئابسېسسا ئابسېسسا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ماتېماتىكا＜[يەشمىسى:] تەكشىلىكتىكى خالىغان بىر نۇقتىدىن كوردىنات ئوقىغىچە بولغان ئارىلىق بۇ نۇقتىنىڭ ئابسېسساسى دېيىلىدۇ.ئابنۇس ئابنۇس[سۆز تۈركۈمى:]ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:]ئابنۇس دەرىخى ئائىلىسىدىكى ئۆسۈملۈك ئابنۇس دەرىخى. ئۇنىڭ ياغاچ كېپىكى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ. تەبىئىتى 2-دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق. تۇتۇش، قورۇش، توختىتىش، قان تازىلاش، تەمرەتكە، قىچىشقاق قاتارلىق كېسەللىكلەرگە ئىشلىتىلىدۇ. كۆپ ئىستېمال قىلسا، ئاشقازانغا زىيان قىلىدۇ، خاس ئىستىمال قىلىشقا بولمايدۇ.ئابھاۋا ئابھاۋا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە+ئەرەبچە［[يەشمىسى:] سۇ ۋە ھاۋا، ھاۋا رايى، كىلىمات.ئابۇنە ئابۇنە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە＞فرانسوزچە［[كەسىپ تۈرى:]＞مەتبۇئاتچىلىق＜[يەشمىسى:] گېزىت، ژۇرنال ۋە شۇنىڭغا ئوخشاشلارغا ئالدىن ھەق تۆلەپ يېزىلىش:[مىسال:] ھازىردىن باشلاپ بىزگە بەزىبىر ئۇيۇشمىلار ئابۇنە پۇلىنى ئەۋەتىۋاتىدۇ.ئابۇنىچى ئابۇنىچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] تېلېفون، سىملىق تېلېۋىزىيە، گېزىت، ژۇرنال ۋە شۇنىڭغا ئوخشاشلارغا ئالدىن ھەق تۆلەپ ئىشلەتكۈچى شەخس؛ تەشكىلات:[مىسال:] بۇ ژۇرنال ئۈچىنچى سانغا كەلگەندە ئىككى-ئۈچ يۈز ئابۇنىچىغا ئىگە بولىدۇ.ئابىچەشمە ئابىچەشمە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى.[يەشمىسى:] ① بۇلاق سۈيى.[يەشمىسى:] ② ئۇيغۇر كلاسسىك مۇزىكىسى «ئون ئىككى مۇقامنىڭ» بىرىنىڭ نامى. ئۇ 15 نەغمە — ئاھاڭنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.ئابىدە ئابىدە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] «مەڭگۈتاش»قا قاراڭ.ئابىراۋان ئابىراۋان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى.[يەشمىسى:] ئاقار سۇ.ئابىزەمزەم ئابىزەمزەم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە+ئەرەبچە［[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى.[يەشمىسى:] ① زەمزەم سۈيى.[يەشمىسى:] ② شىپالىق سۇ.ئابىكەۋسەر ئابىكەۋسەر[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە+ئەرەبچە［[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى.[يەشمىسى:] ① دىنىي رىۋايەتلەردە ئېيتىلغان جەننەتتىكى كەۋسەر بۇلىقىنىڭ سۈيى.[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] شىپالىق سۇ:[مىسال:] ئانا ئوغلىنىڭ بېشىنى يۆلەپ، ئاغزىغا ئابىكەۋسەر تېمىتىپ ھوشىغا كەلتۈرۈپتۇ.ئابىناۋات ئابىناۋات[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە+ئەرەبچە［[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى.[يەشمىسى:] ① ناۋات سۈيى، شېكەر شەربىتى.[يەشمىسى:] ② سېرىق ئالا پوستلۇق، شېرىن تەملىك بىرخىل قوغۇن.ئابىھايات ئابىھايات[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە+ئەرەبچە［[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى.[يەشمىسى:] رىۋايەتلەردىكى تىرىكلىك بېغىشلىغۇچى سۇ، ھاياتلىق سۈيى.ئاپا ئاپا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① بالىلىق ياكى بالىسى بار ئايال؛ ئانا.[يەشمىسى:] ② ھۆرمەت يۈزىسىدىن ئۆزىدىن چوڭ ئاياللارنىڭ ئىسمىغا قوشۇپ ئىشلىتىلىدۇ:[مىسال:] ئايىمخان ئاپا.[يەشمىسى:] Ⅲ③ شەخس ئىگىلىك قوشۇمچىسى قوشۇلغاندا بەزى ئەرلەرنىڭ ئۆز خوتۇنىنى ئاتاپ چاقىرىشىنى بىلدۈرىدۇ: ئاپىسى بالىلار كۆرۈنمەيدۇغۇ[يەشمىسى:] ④ قورقۇش، چۆچۈشنى بىلدۈرىدىغان ئىملىق رولىدا كېلىدۇ:[مىسال:] ئۆينىڭ ئىچىدە بىر قىزنىڭ «ئاپا»دېگەن ئاۋازى ئاڭلاندى.ئاپارغۇزماق ئاپارغۇزماق[يەشمىسى:] «ئاپارماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] مەن بالامنىڭ يوتقان-كۆرپىسىنى ياتىقىغا ئاپارغۇزۇپ قويدۇم.ئاپارماق ئاپارماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[قۇرۇلمىسى:]〕ئېلىپ+بارماق〔[يەشمىسى:] ① بىرەر نەرسىنى قاتناش قورالى بىلەن ياكى ئۆزى كۆتۈرۈپ تېگىشلىك ئورۇنغا يەتكۈزۈپ بەرمەك؛ تاپشۇرماق:[مىسال:] ئانامنى يۈدۈپ دوختۇرغا ئاپاردىم.[يەشمىسى:] ② باشلاپ، يول كۆرسىتىپ بىرگە بارماق:[مىسال:] قەيەرگە بارماقچىدىلە چوڭ ئانا، مەن ئاپىرىپ قوياي.[يەشمىسى:] ③ تەگكۈزمەك، يېقىنلاشتۇرماق:[مىسال:] نېرىقى قورۇدىن چىققان بوۋاي ئالىقىنىنى قۇلىقىغا ئاپىرىپ: − نېمە دەيسىز، ھە، ھېساب چاتاق دەمسىز؟ − دېدى.ئاپاق-چاپاق ئاپاق-چاپاق[يەشمىسى:] ئىنتايىن يېقىن، بەك ئىناق، ئىجىل:[مىسال:] ساددا پاقا چاشقان بىلەن ئاپاق-چاپاق دوست بوپتۇ.ئاپاق خوجا مازىرى ئاپاق خوجا مازىرى[كەسىپ تۈرى:]＞تارىخ＜[يەشمىسى:]ئاپاق خوجا مازىرى قەشقەر شەھىرىنىڭ مەركىزى بولغان ھېيتگاھ مەيدانىنىڭ شەرقىي شىمالىدىكى 5 كىلومېتىر جايغا − نەزەرباغ يېزىسىنىڭ ھەزرەت كەنتىگە جايلاشقان.
 بۇ مازار 1640-يىلى ئەتراپىدا ياسالغان بولۇپ، ئىچىگە سوپىلارنىڭ پىرى، ئاق تاغلىقلار مەزھىپىنىڭ باشچىسى ئاپاق خوجا دەپنە قىلىنغاچقا، «ئاپاق خوجا مازىرى» دەپ ئاتالغان. مازارنىڭ ئىگىلىگەن مەيدانى 20 مىڭ كۋادرات مېتىر، ئۇ دەرۋازا راۋىقى، كىچىك مەسچىت، خانىقا، گۈمبەزدىن ئىبارەت تۆت قىسىمدىن تەركىب تاپقان. مازار گۈمبىزىنىڭ ئېگىزلىكى 26 مېتىردىن ئارتۇق، دىئامېتىرى 17 مېتىر كېلىدۇ. گۈمبەزنىڭ تام يۈزىگە سىرلىق كۆك يېشىل كاھىش يېپىشتۇرۇلغان. كاھىش يۈزىگە نەقىشلەر سىزىلغان. تۆت مۇنار، بىر ئەگمە ۋە يېرىم ئاي شەكىللىك بەلگىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نەقىشلەنگەن گۈمبەز بىناكارلىق قۇرۇلۇش جەھەتتىكى گۈزەللىكى، مەزمۇتلىقى بىلەن ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتىنىڭ ئالاھىدىلىكىنى نامايان قىلىپ تۇرىدۇ. بۇ گۈمبەز ئىچىگە ئاپاق خوجا جەمەتىنىڭ ئەۋلادىدىن 72 كىشىنىڭ جەسىتى قويۇلغان. بۇ گۈمبەز ئىچىگە بىرىنچى قېتىم دەپنە قىلىنغان كىشى ئاپاق خوجىنىڭ دادىسى (مەخدۇم ئەزەمنىڭ نەۋرىسى) دەرۋىش ھاجى مۇھەممەت يۈسۈپ خوجىدۇر.
 ئاپاق خوجىنىڭ ئەسلى ئىسمى ھىدايىتۇللا بولۇپ، ئۇ 12 يېشىدا (مىلادىيە 1633-يىلى) دادىسىنىڭ قەشقەردىكى ئىشانلىق ئىمتىيازىغا ۋارىسلىق قىلغان. ئاپاق خوجا مىلادىيە 1679-يىلى ئىلىدىكى موڭغۇللار بىلەن تىل بىرىكتۈرۈپ، ئۇلارنىڭ ياردىمى ئارقىسىدا يەكەن خانلىقىنى ئاغدۇرۇپ ئۆزى قورچاق پادىشاھ بولۇپ، ئوغلى يەھيانى قەشقەرنىڭ باش ۋالىيسى قىلىپ بېكىتكەن. ئىشانلىق يولىدىكى ئورنى ۋە شۇ چاغدا ھوقۇق تۇتۇپ پەيدا قىلغان زور تەسىرى تۈپەيلىدىن بۇ مازارمۇ ئاپاق خوجىنىڭ نامى بىلەن ئاتالغان.1640-يىلى، ئۇنىڭ دادىسى مۇھەممەت يۈسۈپ خوجا ئۆلگەندە، ئاپاق خوجا ئۇنىڭ ۋەسىيىتىگە ئاساسەن جەسىتىنى مۇشۇ مازارغا قويغان. بۇ مازار دەسلىپىدە ئاددىي ياسالغان، كېيىنكى چاغلاردا بىرقانچە قېتىملىق ئۆزگەرتىش، يېڭىۋاشتىن ياساش، رېمونت قىلىش ئارقىلىق كېڭيگەن. 1795-يىلى چىڭ سۇلالىسى خانى چيەنلۇڭ بۇيرۇق چۈشۈرۈپ دۆلەت خەزىنىسىدىن پۇل ئاجرىتىپ بۇ مازارنى رېمونت قىلدۇرغان ۋە كېڭەيتكەن، چيەنلۇڭ خەت تاختىسى تەقدىم قىلغان. ئازادلىقتىن كېيىن، ھۆكۈمەت پۇل ئاجرىتىپ رېمونت قىلغان. ھازىر بۇ مازار ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان قۇرۇلۇشلار قاتارىغا كىرگۈزۈلدى.ئاپەت ئاپەت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① تەبىئەت ھادىسىلىرى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئېغىر زىيان-زەخمەت:[مىسال:] ئوت ئاپىتى. قۇرغاقچىلىق ئاپىتى. سۇ ئاپىتى.[يەشمىسى:] ② باشقا كەلگەن ئوڭۇشسىزلىق، ئېغىر بەختسىزلىك؛ زور بالا-قازا:[مىسال:] ئاپەت كۆرمەي دېسەڭ ھوشيار بول (ماقال). ＊ بۇ بالا بىزگە بىر ئاپەت بولدى.ئاپەتلىك ئاپەتلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاپەت بىلەن ئۆتكەن؛ ئاپىتى بار، ئاپەت باسقان:[مىسال:] ھېلىقى ئاپەتلىك يىللاردا ھەمىشە كالا ھارۋىسىنى ھەيدەپ جاڭگالدىن يانتاق توشۇغانىدىم.ئاپپارات ئاپپارات[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[يەشمىسى:] ① مەلۇم بىر ئىشنى بېجىرىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان ئەسۋاب، مېخانىزم:[مىسال:] فوتو ئاپپارات. تېلېفون ئاپپاراتى.[يەشمىسى:] ② ئىدارە، جەمئىيەت، تەشكىلات قاتارلىق خىزمەت ئورگانلىرى:[مىسال:] ئاپپاراتلارنى ئىسلاھ قىلىش خىزمىتى ئوڭۇشلۇق ئېلىپ بېرىلماقتا.ئاپپاراتچى ئاپپاراتچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاپپارات بىلەن رەسىمگە تارتىش ياكى سىن ئېلىش ئىشىنى بېجىرگۈچى كىشى.ئاپپاي ئاپپاي[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىلىملىك ياكى ئوقۇتقۇچى ئاياللارنى ھۆرمەتلەش يۈزىسىدىن ئۇلارنىڭ ئىسمىغا قوشۇپ قوللىنىدىغان ھۆرمەت سۆزى:[مىسال:] پاتەم ئاپپاي.ئاپتاپ ئاپتاپ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① قۇياش، كۈن:[مىسال:] ئاپتاپ چىقتى. ＊ بىر كىشى ئەپەندىمدىن: «ئەپەندىم، ئاپتاپ ياخشىمۇ، ئايمۇ» دەپ سوراپتۇ.[يەشمىسى:] ② قۇياش تارقاتقان نۇر، ئىسسىقلىق:[مىسال:] ئاپتاپ چاقتى. ＊ − ۋۇي، ساۋۇت قارىي، يەنە مەيدەڭنى ئاپتاپقا قاقلاپ ئولتۇرۇپسەنغۇ؟[يەشمىسى:] ③ قۇياش نۇرى چۈشۈپ تۇرغان، قۇياش نۇرى ئىسسىتىپ تۇرغان جاي:[مىسال:] مەن ئاپتاپتا ئولتۇرۇپ دەرس تەكرارلىدىم.ئاپتاپپەرەس ئاپتاپپەرەس[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىر يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. يوپۇرمىقى يۈرەكسىمان، سېرىق چېچەكلەيدۇ، دائىم قۇياشقا باقىدۇ، ئۇرۇقىدىن ياغ تارتىلىدۇ.
 گۈلى: تەبىئىتى مۆتىدىل. ئىششىق تارق−ىتىش، توسالغۇلارنى ئېچىش، سۈيدۈك، ھەيزنى راۋانلاشتۇرۇش، قان بېسىمىنى چۈشۈرۈش، ئاشقازان، جىگەر خىزمىتىنى تەڭشەش تەسىرىگە ئىگە. چىش ئاغرىقى، مۇپاسىل، بوۋاسىر، يۇقىرى قان بېسىمى، ئاشقازان، بۆرەك ئاجىزلىقى، ھەيزكەلمەسلىك قاتاركېسەللىكلەرگە ئىشلىتىلىدۇ. ھامىلىدارلارغا زىيان قىلىدۇ. زەپە بىلەن قوشۇپ ئىستىمال قىلىنىدۇ.
 ئۇرۇقى: تەبىئىتى قۇرۇق سوغۇق. سىلىقلاشتۇرۇش، سۈت كۆپەيتىش، تولغاق توختىتىش، سۈيدۈك ماڭدۇرۇش ۋە ئەسۋىنى كۆرۈندۈرۈش، قەۋزىيەت، ئىشتىھاسىزلىق، سۈيدۈك يولى ياللۇغى، ھامىلىدارلىق مەزگىلىدىكى سۇلۇق ئىششىق قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ. قۇرۇق مىزاج كىشىلەرگە زىيان قىلىدۇ. قۇرۇق مىزاج كىشىلەر ئۈچۈن سىركەنجىبىن ئۇرۇقىنىڭ قايناتمىسى بىلەن قوشۇپ ئىستىمال قىلىنىدۇ.
 يۇپۇرمىقى: تەبىئىتى سوغوق. قىزىتما چۈشۈرۈش، زەھەر قايتۇرۇش، بەزگەك، كۆيۈك جاراھەتلىرى قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ. سوغۇق مىزاج كىشىلەرگە زىيان قىلىدۇ. ھەسەل بىلەن قوشۇپ ئىستىمال قىلىنىدۇ.
 يېغى: تەبىئىتى قۇرۇق سوغۇق. سىلىقلاشتۇرۇش، يۇمشىتىش، سۈت كۆپەيتىش تەسىرىگە ئىگە. ھەرخىل تىرە كېسەللىكلەرگە ئىشلىتىلىدۇ. سوغۇقچان كېشىلەرگە زىيان قىلىدۇ. ناۋات بىلەن قوشۇپ ئىستىمال قىلىنىدۇ.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاپتاپنى ياخشى كۆرىدىغان:[مىسال:] ئاپتاپپەرەس ئۆسۈملۈكلەر.ئاپتاپپەرەسلىك ئاپتاپپەرەسلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاپتاپپەرەس تېرىلغان يەر، ئاپتاپپەرەس بار جاي:[مىسال:] ئالدىنقى يىلدىكى ئاپتاپپەرەسلىكنى بۇ يىل بۇغدايلىققا ئۆزگەرتمەكچىمىز.ئاپتاپسىندۇرماق ئاپتاپسىندۇرماق[يەشمىسى:] «ئاپتاپسىنماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇكاڭنى بىردەم ئاتاپسىندۇرۇپ كىرگىن، دېدى ئانا بالا تۇتۇپ تۇرغان قىزىغا قاراپ.ئاپتاپسىنماق ئاپتاپسىنماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئاپتاپقا قاقلانماق، ئۆزىنى ئاپتاپقا سالماق، ئاپتاپقا چىقماق:[مىسال:] ئەر نامازدىن كەلسە خوتۇنى پەرىشان ھالدا ئاپتاپسىنىپ ئولتۇرغۇدەك.ئاپتاپسىنىشماق ئاپتاپسىنىشماق[يەشمىسى:] «ئاپتاپسىنماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاپتاپلىق ئاپتاپلىق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاپتاپ تېگىدىغان، ئاپتاپ چۈشىدىغان:[مىسال:] ئاپتاپلىق ھويلا.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاپتاپ تېگىدىغان يەر :[مىسال:] پادىشاھ شاھزادىنى قەپەس بىلەن ئاپتاپلىققا ئېسىپ قويۇپ قاتتىق ئازابلاپتۇ.ئاپتوبۇس ئاپتوبۇس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە+لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ماشىنىسازلىق＜[يەشمىسى:] يولۇچىلارنى توشۇيدىغان، كۆپ ئورۇندۇقلۇق، ئۈستى يېپىق ئاپتوموبىل.ئاپتور ئاپتور[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[يەشمىسى:] ئەدەبىي ياكى ئىلمىي ئەسەر يازغان كىشى؛ مۇئەللىپ:[مىسال:] رومان ئاپتورى. ماقالە ئاپتورى.ئاپتورلۇق ئاپتورلۇق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاپتورلارغا خاس، ئاپتورنىڭ ئۆزىگىلا تەۋە:[مىسال:] ئاپتورلۇق ھوقۇقى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئەسەرنىڭ ئاپتورى بولۇش، مۇئەللىپلىك:[مىسال:] ئاپتورلۇقنى ئېتىراپ قىلماق.ئاپتول ئاپتول[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە+لاتىنچە［[يەشمىسى:] ئاپتوموبىل، تراكتور ۋە باشقا ماشىنىلارنىڭ ئايلىنىدىغان قىسىملىرىنى مايلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان، نېفىتتىن ئېلىنىدىغان بىر خىل ماي.ئاپتومات ئاپتومات[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ھەربىي ئىشلار＜[يەشمىسى:] يېقىن ئارىلىقتا جەڭ قىلىش ۋە ھۇجۇمغا ئۆتۈشتە ئىشلىتىلىدىغان، تېز ئېتىلىدىغان قورال.ئاپتوماتچى ئاپتوماتچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاپتومات بىلەن قوراللانغان ۋە ئاپتومات ئېتىشقا ماھىر جەڭچى.ئاپتوماتلاشتۇرماق ئاپتوماتلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاپتوماتلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئاپتوماتلاشتۇرۇشماق ئاپتوماتلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاپتوماتلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاپتوماتلاشتۇرۇلماق ئاپتوماتلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاپتوماتلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاپتوماتلاشماق ئاپتوماتلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① ئاپتومات بىلەن قوراللانماق:[مىسال:] ئاپتوماتلاشقان بەن.[يەشمىسى:] ② ئاپتوماتىك ھالدا ئىشلەيدىغان بولماق.ئاپتوماتلىق ئاپتوماتلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاپتومات ئاسقان؛ ئاپتومات بىلەن قوراللانغان:[مىسال:] ئاپتوماتلىق جەڭچىلەر كۆۋرۈكتىن ئۆتۈشكە باشلىدى.ئاپتوماتىك ئاپتوماتىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] بەلگىلەنگەن ئىشنى ئىچكى مېخانىزم ياردىمىدە ئۆزى بېجىرىدىغان، ئۆز-ئۆزىدىن ئىشلەيدىغان:[مىسال:] ئاپتوماتىك تېلېفون. ئاپتوماتىك قەلەم. ＊ ئېلېكتر قوڭغۇرىقىنىڭ ئاپتوماتىك باشقۇرۇلۇش قۇرۇلمىسى مۇۋەپپەقىيەتلىك ياسالدى.ئاپتوموبىل ئاپتوموبىل[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە+لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ماشىنىسازلىق＜[يەشمىسى:] دۋىگاتېل ئورنىتىلغان، ئادەم ۋە يۈك توشۇيدىغان، تۆت ۋە ئۇنىڭدىن ئارتۇق چاقلىق ترانسپورت ۋاسىتىسى.ئاپتونوم ئاپتونوم[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئاپتونومىيە ھوقۇقىغا ئىگە بولغان، ئاپتونومىيە ھوقۇقىنى يۈرگۈزىدىغان، ئاپتونومىيىلىك:[مىسال:] ئاپتونوم يېزا. ئاپتونوم رايون.ئاپتونومىيە ئاپتونومىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] مىللەت، تەشكىلات، رايون قاتارلىقلارنىڭ ئۆزى قاراشلىق دۆلەت، ھۆكۈمەت ياكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئورۇننىڭ رەھبەرلىكىنى قوبۇل قىلغاندىن تاشقىرى، ئۆز ئىشىدا مەلۇم ھوقۇقىنى يۈرگۈزۈشى:[مىسال:] مىللىي تېررىتورىيىلىك ئاپتونومىيە.ئاپتونومىيىلىك ئاپتونومىيىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاپتونومىيە تۈزۈمى ئاساسىدىكى، ئاپتونومىيىنى ئاساس قىلغان ياكى يولغا قويغان؛ ئاپتونومىيىگە ئائىت.ئاپتوۋا ئاپتوۋا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] يۈز، پۇت-قول يۇيۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان، ئۇزۇن ۋە ئىنچىكە جۈمەكلىك، بوغۇزى تار، مىس ۋە تۇچ قاتارلىقلاردىن ياسالغان بۇيۇم.ئاپتوۋا-چىلاپچا ئاپتوۋا-چىلاپچا[يەشمىسى:] ئاپتوۋا ۋە چىلاپچا قاتارلىق قولغا سۇ بېرىدىغان ئائىلە سەرەمجانلىرى.ئاپرېل ئاپرېل[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ئاستىرنومىيە＜[يەشمىسى:] ① بۇ قەدىمكى رىم خرىستىئانچىلىرىنىڭ كاتتىۋاشلىرىدىن بىرىنىڭ ئىسمى. ئۇ مىلادىيە كالېندارىنى تۈزۈشكە قاتناشقانلىقى ئۈچۈن بۇ ئاي شۇنىڭ نامى بىلەن ئاتالغان.[يەشمىسى:] ② مىلادىيە كالېندارى بويىچە 4-ئاي.ئاپشاركا ئاپشاركا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئىتنىڭ بىر خىلى، ھەربىي ئىشلار ۋە جامائەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش قاتارلىق خىزمەتلەردە تۈرلۈك ئەنزىلەرنى پاش قىلىش، ئېنىقلاشتا پايدىلىنىدۇ.ئاپقۇت ئاپقۇت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] كۆن ۋە خۇرۇم قاتارلىقلاردىن تىكىلگەن ئاياغلارنىڭ پاشنا ئۈستىدىكى تاش بىلەن ئەستەر ئارىسىغا ئېلىنىدىغان قاتۇرما، كۆپىنچە، تارشا ياكى قېيىش چەمدىن ئىشلىنىدۇ:[مىسال:] ئۆتنىگە لاپقۇت، ئۆتۈككە ئاپقۇت (ماقال).ئاپقۇتچى ئاپقۇتچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاپقۇت ياسىغۇچى، تەييارلىغۇچى، ئاپقۇت ساتقۇچى كىشى:[مىسال:] مەن ئاپقۇتچىغا يۈز كىشىلىك ئاياغقا ئاپقۇت زاكاز قىلدىم.ئاپقۇر ئاپقۇر[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] چىنىنىڭ چوڭراق بىر تۈرى:[سۆز تۈركۈمى:] ئۇ ئۆچكىسىدىن كۈنىگە بىر ئاپقۇر سۈت سېغىۋالىدىكەن.ئاپلا ئاپلا[سۆز تۈركۈمى:] ئىملىق[يەشمىسى:] ① كۈتۈلمىگەن ۋەقە-ھادىسىدىن تەئەججۈپلىنىش ۋە پۇشايمان قىلىشنى ئىپادىلەيدۇ:[مىسال:] ئاپلا، خوشلىشالماي قاپتىمەن-دە.[يەشمىسى:] ② ئېچىنىش، قايغۇرۇش، ھېسداشلىقنى ئىپادىلەيدۇ:[مىسال:] ئاپلا دەۋەتتى زەينەپ چوڭقۇر ئېچىنغان ھالدا، ئەتىيازدا قۇرغاقچىلىق، كۈزدە بولسا سۇ ئاپىتى.[يەشمىسى:] ③ غەزەپ، خاپىلىقنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] ئاپلا دەپتۇ ئوتۇنچى غەزەپ بىلەن چىشىنى چىشلەپ.ئاپلاھۇئەكبەر ئاپلاھۇئەكبەر[سۆز تۈركۈمى:] ئىملىق. [يەشمىسى:] «ئاپلا»غا قاراڭ:[مىسال:] ئاپلاھۇئەكبەر. سۇلايمان قاتتىق خورسىنغان ھالدا قېيناتىسىغا تاپا قىلدى، − ھېچ بولمىسا، يا پۇلىنى، يا قەلەمنى ئېلىپ قالغان بولسىلىمۇ!ئاپورت ئاپورت[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئالمىنىڭ بىر تۈرى، رەڭگى قىزىل ياكى تاغىل بولۇپ، ئادەتتىكى ئالمىلاردىن چوڭراق، تەمى چۈچۈمەل بولىدۇ.ئاپېلسىن ئاپېلسىن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گوللاندچە［[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ① رۇتا ئائىلىسىگە كىرىدىغان كىچىك دەرەخ. يالغۇز ياكى توپ ھالەتتە ئاق چېچەكلەيدۇ، پىشقان مېۋىسى قىزغۇچ سېرىق رەڭلىك بولىدۇ.[يەشمىسى:] ② شۇ دەرەخنىڭ مېۋىسى.ئاپىرىدە ئاپىرىدە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] «بولماق، قىلماق» ياردەمچى پېئىللار بىلەن كېلىپ «تۆرەلمەك، پەيدا بولماق؛ تۆرەلدۈرمەك، پەيدا قىلماق» دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] سەن بىلەن مەن مۇشۇ ئالەم ئاپىرىدە بولغاندىن تارتىپ، بىر-بىرىمىزنى يېتەرلىك بىلىشىمىز. ＊ ئەي بەختلىك يىگىت، سېنى بۇ ئالەمگە ئاپىرىدە قىلغان ئاتاڭ كىم ئاناڭ كىم دەپ سوراپتۇ بوۋاي.ئاپىرىشماق ئاپىرىشماق[يەشمىسى:] «ئاپارماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار ھەسەل ھەرە ساندۇقلىرىنى مېنىڭ ھارۋام بىلەن تاغقا ئاپىرىشىپ بەرسۇن.ئاپىرىن ئاپىرىن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] بىرەر ئىشنىڭ كۆڭۈلدىكىدەك بولغانلىقى، بېجىرىلگەنلىكى ئۈچۈن رازى، مەمنۇن، قايىل بولغانلىقىنى ئىپادىلەيدىغان ئالقىش سۆزى:[مىسال:] ئاپىرىن ئېيتماق. ئاپىرىن ئوقۇماق. ＊ سىزنىڭ كەڭ قورساقلىقىڭىزغا ئاپىرىن خوش، ئەمدى قانداق قىلماقچىمىز؟ئاتⅠ ئاتⅠ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① توم تۇياقلىقلارغا مەنسۇپ سۈت ئەمگۈچى يىرىك ئىش ھايۋىنى. گۆشىنى ئىستىمال قىلىشقا بولىدۇ. تەبىئىتى 2-دەرىجىنىڭ ئاخىرىدا قۇرۇق ئىسسىق. مىزاجنى تەڭشەش، ھارارەتنى كۈچەيتىش، قۇۋۋەتلەش، تېرە رەڭگىنى چىرايلىقلاشتۇرۇش، مۇپاسىل، لەقۋا، رەئىشە، بۇۋاسىر، ئۈچەي يىرىڭلىق جاراھىتى قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ. ئىسسىق مىزاج كىشىلەرگە زىيان قىلىدۇ. ئانار سۈيى قاتارلىقلار بىلەن قوشۇپ ئىستىمال قىلىنىدۇ. ئاتنىڭ قېرىن ۋە ئۈچەي يوللىرىدىن چىققان تاشنى دورا سۈپىتىدە ئىشتىشكە بولىدۇ. ئۇنىڭ تەبىئىتى 2-دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق. زەھەر قايتۇرۇش، بەلغەم بوشىتىش، ئاغرىق پەسەيتىش، تۇتقاقلىق، قان تۈكۈرۈش ۋە قۇسۇش، غەلۋىرەك قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ.:[مىسال:] يېيىشلىك ئات ھارماس (ماقال). ＊ قېرىغاندا ئات تېزىكى ئالتۇن كۆرۈنەر (ماقال).[يەشمىسى:] ② ئاتنىڭ بېشىغا ئوخشىتىپ ياسالغان شاھمات ئۇرۇقى:[مىسال:] ئاتنى ماڭماق.[يەشمىسى:] ③ ئون ئىككى مۆچەلدە يەتتىنچى يىلنىڭ نامى:[مىسال:] ئۇ ئات يىللىق.ئاتتىن چۈشسىمۇ ئۈزەڭگىدىن چۈشمەسلىك ئاتتىن چۈشسىمۇ ئۈزەڭگىدىن چۈشمەسلىك[يەشمىسى:] ئىلگىرىكى مەۋقە ياكى مەرتىۋىسىدىن ئايرىلغاندىن كېيىنمۇ چوڭچىلىق ۋە تەكەببۇرلۇقىنى تاشلىماسلىق:[مىسال:] ئۇ ئىلىگىرىكىدك قولىنى نەگە سۇنسا شۇ يەردىن يۇلۇپ يىگۈدەك ھوقۇق-ئىمتىيازغا ئىگە بولمىغىنى بىلەن «ئاتتىن چۈشسىمۇ، ئۈزەڭگىدىن چۈشمەپتۇ» دېگەندەك، ھېلىھەم ناسىرئاخۇن ئائىلىسىنى نەزىرىگە ئىلمايتتى.ئات كۈچى ئات كۈچى[كەسىپ تۈرى:]＞فىزىكا＜[يەشمىسى:] ھەر سېكۇنتتا 75 كىلوگرام يۈكنى بىر مېتىر ئېگىزلىككە كۆتۈرۈش ئۈچۈن سەرپ قىلىنغان ئىشقا تەڭ قۇۋۋەت بىرلىكى.ئاتⅡ ئاتⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئادەم ياكى نەرسىلەرگە قويۇلغان مەخسۇس ئىسىم:[مىسال:] ئۇنىڭ ئۆگەي قىزىنىڭ ئېتى ھەجەرخان، ئۆز قىزىنىڭ ئېتى پاتمىخان ئىكەن.[يەشمىسى:] ② نام، ئاتاق:[مىسال:] ئات ئايلىخانغا، يول سارىخانغا (ماقال).[يەشمىسى:] ③ شان-شۆھرەت ياخشى نام؛ داڭق:[مىسال:] ياخشىدىن ئات قالىدۇ، ياماندىن داد قالىدۇ (ماقال).[يەشمىسى:] ④ [كەسىپ تۈرى:]＞تىلشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] شەيئىلەرنىڭ نامىنى بىلدۈرۈپ، «كىم؟ نېمە؟» دېگەن سوئاللارغا جاۋاب بولۇپ كېلىدىغان سۆز تۈركۈمى، «ئىسىم»مۇ دېيىلىدۇ:[مىسال:] ئاتاقلىق ئات. تۈردەش ئات.ئات كۆتۈرمەك ئات كۆتۈرمەك[يەشمىسى:] سۆز-چۆچەككە قالماق، نام-ئاتاققا ئىگە بولۇپ قالماق:[مىسال:] ئات كۆتۈرسەڭ ياخشى بىلەن كۆتۈر، سۇ كۆتۈرسەڭ بالداق بىلەن كۆتۈر (ماقال).ئېتى ئۇلۇغ، سۇپرىسى قۇرۇق ئېتى ئۇلۇغ، سۇپرىسى قۇرۇق[يەشمىسى:] نامىغا لايىق ئەمەلىيىتى يوق:[مىسال:] بەزى ئورۇنلار ئۆزىنىڭ ئېتى ئۇلۇغ، سۇپرىسى قۇرۇك ئورگان بولۇپ قالغانلىقى بىلەن ھېسابلاشمايدۇ.ئاتاⅠ ئاتاⅠ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① بالىلىق ياكى بالىسى بار ئەر كىشى:[مىسال:] ئۆز ئاتا. ئۆگەي ئاتا. ＊ ئاتىسى ئاتالمىغان قوڭغۇزنى، بالىسى ئېتىپتۇ توڭگۇزنى (ماقال). ＊ ئاتا بولماي ئاتا قەدرىنى بىلمەس (ماقال).[يەشمىسى:] ② يېشى چوڭ كىشىلەرنى ھۆرمەتلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ:[مىسال:] ئاتىلار سۆزى-ئەقىلنىڭ كۆزى (ماقال).[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] بىرەر ئىش-ھەرىكەتنى باشلاپ بەرگەن، ئۇنىڭغا ئاساس سالغان ياكى شۇ ئىش-ھەرىكەتنى باشقۇرىدىغان ھۆرمەتلىك كىشى:[مىسال:] لوقمان-دىنىي رىۋايەتلەردە تېبابەتنىڭ بىرىنچى ئاتىسى، دەرىجىدىن تاشقىرى ماھىر ھۆكۈما دەپ قارىلاتتى.[يەشمىسى:] ④ بەزى رايونلارداⅢشەخس ئىگىلىك قوشۇمچىسى (-سى) قوشۇلغاندا خوتۇنلارنىڭ ئۆز ئېرىنى ئاتاپ چاقىرىشىنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] − ھەي ئاتىسى، جۈمە ۋاقتى بولۇپلا قالدى، − دېدى ئۇ خوتۇن ئېرىگە.ئاتام زامان ئاتام زامان[يەشمىسى:] ئۇزۇن يىللاردىن ئىلگىرى، بۇرۇنقى ۋاقىت، بۇرۇنقى دەۋر:[مىسال:] مانا بۇ ئاتام زاماندىن بېرى بىزگە ئادەت بولۇپ كەلگەن بار ئىش.ئاتاⅡ ئاتاⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] «قىلماق» پېئىلى بىلەن كېلىپ «نېسىپ قىلماق، بەخش ئەتمەك، ئىنئام قىلماق، بەرمەك» دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] بەڭۋاشلىقىمنىڭ ئاخىرىدا ماڭا ئاتا قىلغان يۈرىكىمنى زىدە قىلغۇچى ھەدىيىلەرنى كۆرۈپ، ئۆتكەن ھاياتىمغا ئۆكۈنۈشكە باشلىدىم.ئاتا-ئانا ئاتا-ئانا[يەشمىسى:] بالىنىڭ ئاتا ۋە ئانىسى:[مىسال:] ئاتا-ئانىلار يىغىنى.ئاتا-بالا ئاتا-بالا[يەشمىسى:] ئاتا ھەم بالا:[مىسال:] ئاتا-بالا ئىككىمىز ئۇنىڭ ئالدىغا چىقتۇق.ئاتا-بوۋا ئاتا-بوۋا[يەشمىسى:] ئىلگىرى ياشاپ ئۆتكەن كىشىلەر؛ ئەجدادلار.ئاتارمەن ئاتارمەن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىرەر ھوقۇق تۇتقان مەنسەپدارنىڭ ياكى ھاكىمىيەت ئورۇنلىرىنىڭ بۇيرۇقىنى شەرتسىز ئىجرا قىلىدىغان ئادەم؛ قولچوماق:[مىسال:] قازىنىڭ تىلى تۇتۇلغانلىقىنى كۆرگەن ئاتارمەنلەر باقىنى سۆزلەتمەسلىك ئۈچۈن ئۇنىڭ ئاغزىنى مەھكەم تۇتۇۋالدى.ئاتارمەن-چاپارمەن ئاتارمەن-چاپارمەن[يەشمىسى:] ئاتارمەن ۋە چاپارمەن:[مىسال:] قورمالنىڭ ئاتارمەن-چاپارمەنلىرى كوچىلارغا يېيىلغان ھالدا مەھەللىمۇمەھەللە، ئۆيمۇئۆي ئاختۇرۇشقا كىرىشىپ كەتتى.ئاتاشماقⅠ ئاتاشماقⅠ[يەشمىسى:] «ئاتىماقⅠ» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بۇ يەرگە كېلىپ ماكانلاشقان ئۇيغۇرلارمۇ شۇ جايدا يۈسۈپ سەككاكىنىڭ قەبرىسى بولغانلىقى ئۈچۈن بۇ يۇرتنى «خۇنىخاي مازار» دەپ ئاتاشقان.ئاتاشماقⅡ ئاتاشماقⅡ[يەشمىسى:] «ئاتىماقⅡ» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] تارىختا ئۆتكەن نۇرغۇن قەھرىمانلار ئۆزلىرىنىڭ ئەزىز جانلىرىنى خەلقنىڭ ئازادلىقى ئۈچۈن ئاتاشمىدىمۇ؟ئاتاغا ئاتاغا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ۋاڭنىڭ ئوغۇللىرىنى تەربىيىلىگۈچى ئەر كىشى.ئاتاق ئاتاق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① نام-ئابرۇي، شۆھرەت، داڭق:[مىسال:] يامان ئاتاق بىلەن يۈرگەندىن، ياخشى ئاتاق بىلەن ئۆلگەن ئەۋزەل (ماقال).[يەشمىسى:] ② قانداشلىق ياكى تويلىشىش مۇناسىۋىتى بولماي تۇرۇپ تۇغقانلىق نامى بىلەن يۈرگەنلەرگە نىسبەتەن ئېيتىلىدۇ:[مىسال:] ئاتاق ئاتا. ئاتاق بالا.[يەشمىسى:] ③ ئۇنۋان:[مىسال:] مۇبارەك بولسۇن، ئۆزلىرىگە «ئالاھىدە دەرىجىلىك ئاشپەز» دېگەن ئىلمىي ئاتاق بېرىلىپتۇ دېدى مۇتەللىپ خۇشاللىق بىلەن.ئاتاق-ئابرۇي ئاتاق-ئابرۇي [يەشمىسى:] «نام-ئابرۇي»غا قاراڭ.ئاتاقلىق ئاتاقلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاتىقى بار، نامى، داڭقى چىققان؛ مەشھۇر، نامدار:[مىسال:] مەن باغدادلىقمەن، دەپ باشلىدى ئۇ سۆزىنى، ئاتام باغدادنىڭ ئاتاقلىق كىشىلىرىدىن ئىدى.ئاتاكا ئاتاكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە［[يەشمىسى:] شىددەتلىك ھۇجۇم، قايتۇرما ھۇجۇم.ئاتالغۇⅠ ئاتالغۇⅠ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىرەر ساھەدە، مەلۇم بىرنەرسىنىڭ نامىنى بىلدۈرۈپ كېلىدىغان ئىسىم ياكى ئىسىم خاراكتېرلىك سۆز ۋە ياكى سۆز بىرىكمىسى:[مىسال:] ماتېماتىكا ئاتالغۇلىرى. خىمىيە ئاتالغۇلىرى.ئاتالغۇⅡ ئاتالغۇⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئات تۇتۇشقا ئىشلىتىدىغان ئارغامچا؛ سالما.ئاتالغۇسىز ئاتالغۇسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئېنىق ئاتالغۇسى يوق، ئاتالغۇسى تېخى بېكىتىلمىگەن ياكى قېلىپلاشتۇرۇلمىغان؛ ئاتالغۇغا ئىگە بولمىغان.[يەشمىسى:] ② ئۆلچەم بىرلىكىنىڭ نامى بىلەن كەلمىگەن:[مىسال:] ئاتالغۇسىز سان.ئاتالغۇشۇناس ئاتالغۇشۇناس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاتالغۇشۇناسلىق ئىلمىنىڭ مۇتەخەسسىسى.ئاتالغۇشۇناسلىق ئاتالغۇشۇناسلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞تىلشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] تىلشۇناسلىقنىڭ ئاتالغۇلارنى تەتقىق قىلىدىغان بىر ساھەسى.ئاتالغۇلۇق ئاتالغۇلۇق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئېنىق ئاتالغۇسى بار، نامى بېكىتىلگەن.[يەشمىسى:] ② ئۆلچەم بىرلىكىنىڭ نامى بىلەن كەلگەن:[مىسال:] ئاتالغۇلۇق سان.ئاتالما ئاتالما[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] «ئاتالغۇⅠ»گە قاراڭ:[مىسال:] بۇ ئەسەرنىڭ تىلى ھازىرقى تىلغا يېقىنراق، ئەرەب-پارس ئاتالمىلىرى ئازراق.ئاتالماقⅠ ئاتالماقⅠ[يەشمىسى:] «ئاتىماقⅠ» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ «ھۈسەن پارتىزان» دەپ ئاتىلىپ يۈردى.ئاتالماقⅡ ئاتالماقⅡ[يەشمىسى:] «ئاتىماقⅡ» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلارنىڭ بارلىقى مۇشۇ ۋەتەننىڭ ئازادلىقى ئۈچۈن ئاتالغانىدى.ئاتالمىش ئاتالمىش[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] مەلۇم كىشىلەر دەۋالغان، ئاتىۋالغان؛ ساختا:[مىسال:] شۇ يىلى يۇرتىمىزدا ئاتالمىش دېموكراتىك سايلام ئۆتكۈزۈلگەنىدى.ئاتامانⅠ ئاتامانⅠ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] يولباشچى، سەردار:[مىسال:] دەسلەپ سۇنجياڭ ئاندىن قالغان ئاتامانلارمۇ قاتار بولۇپ تىزلاندى.ئاتامانⅡ ئاتامانⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] تاياق بىلەن ئۇرۇپ ئوينايدىغان بىر خىل ئويۇنچۇق؛ توپ:[مىسال:] ئاتامان ئوينىماق.ئاتان ئاتان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] پىچىلغان تۆگە.ئاتانماق ئاتانماق[يەشمىسى:] «ئاتىماقⅠ» پېئىلىنىڭ ئۆزلۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇ ئازراق پۇل تېپىپلا قىن-قىنىغا پاتماي «باي» ئاتىنىپ يۈردى.ئاتايىن ئاتايىن[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① مەخسۇس، ئالاھىدە بىر مەقسەتنى كۆزلەپ، ئەتەيلەپ:[مىسال:] مەن ئاتايىن كونىشەھەرگە كىرىپ، بىلال ئەزىزىگە ئاكامنىڭ سالىمىنى يەتكۈزۈپ قوياتتىم.[يەشمىسى:] ② مەقسەتلىك؛ قەستەن:[مىسال:] كېنىزەكنىڭ سېنىڭ ئىكەنلىكىنى ۋەزىر بىلگەن بولسا كېرەك. ئۇ ئاتايىن قىستاۋاتىدۇ.ئاتەش ئاتەش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ئوت، يالقۇن؛ نۇر:[مىسال:] «يېڭىئاۋات»نىڭ قۇم بارخانلىرى ئاتەشتەك قىزىق ئىدى.ئاتەشپەرەس ئاتەشپەرەس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ئوتقا تاۋاپ قىلغۇچى، ئوتقا چوقۇنغۇچى:[مىسال:] ئاتەشپەرەس ئادەم.ئاتەشپەرەسلىك ئاتەشپەرەسلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞پەلسەپە＜[يەشمىسى:] ئوت ئېتىقادچىلىقى.ئاتەشدان ئاتەشدان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] «ئوتدان»غا قاراڭ.ئاتەشكۈ ئاتەشكۈ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] تۆمۈرچىلىك دۇكانلىرىدىكى ئوچاقنىڭ شامال كۆزىنى ئاچىدىغان ئىلمەك تۆمۈر.ئاتەشلىك ئاتەشلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئوتلۇق؛ قىزغىن:[مىسال:]
 ئارزۇيۇم ئاتەشلىك بىر تونۇر بولۇپ،
 خەلقىمگە بىر ئۆمۈر نان تەقدىم ئەتسەم.ئاتەشىن ئاتەشىن[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ئاتەشكە ئوخشاش، ئوتتەك؛ يالقۇنلۇق، قىزغىن، جۇشقۇن:[مىسال:] ئاتەشىن سالام.ئاتتاشې ئاتتاشې[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە［[يەشمىسى:] ئەلچىخانىنىڭ بىرەر ساھە بويىچە مەخسۇس بەلگىلەنگەن مەسلىھەتچىسى.ئاتچوت ئاتچوت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞ئىقتىساد＜[يەشمىسى:] ھۆكۈمەت ئىشى ئۈچۈن سەرپ قىلىنغان تۈرلۈك خىراجەتلەرنى تۈرلەر بويىچە تىزىملىككە تۇرغۇزۇپ، رەھبەرلىك سېلىشتۇرۇپ تەستىقلىغاندىن كېيىن، ئۇنى مالىيە ھېساباتىغا كىرگۈزۈش:[مىسال:] ئاتچوت قىلماق.ئاتچى ئاتچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىرقانچە ئات بىلەن يۈك ۋە ئادەم توشۇپ كىراكەشلىك قىلغۇچى كىشى؛ كارۋان:[مىسال:] ئۇ يولدىكى چېرىكلەرگە ئۆزىنى ئاتچى قىلىپ كۆرسەتتى.ئاتچىلىق ئاتچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئات بىلەن يۈك توشۇپ كىراكەشلىك قىلىش ياكى ئات بېقىش ئىشى، كەسپى:[مىسال:] ئاتچىلىق مېنىڭ ئاتا كەسپىم.[يەشمىسى:] ② ئاتلارنى نەسىللەندۈرۈش ياكى، بېقىپ پەرۋىش قىلىش ئىشى، كەسپى:[مىسال:] ئاتچىلىق فېرمىسى.ئاتخانا ئاتخانا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئات ئېغىلى.ئاتخۇمار ئاتخۇمار[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[قۇرۇلمىسى:]〕ئات+خۇمار〔[يەشمىسى:] ئاتنى ياخشى كۆرىدىغان، ئاتقا ھەۋىسى بار:[مىسال:] يۇرتتىكى ھەرقايسى ئاتخۇمار بايلار شىرغىنى تالىشىپ 15 دادەن بۇغداي بېرىمىز دەپمۇ سېتىۋالالماي يۈرەتتى.ئاتداش ئاتداش[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئېتى ئوخشاش، ئىسىمداش.ئاتروپىن ئاتروپىن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞تېبابەت＜[يەشمىسى:] رەڭسىز، پۇراقسىز كرىستال پاراشوك دورا. سانجىق ۋە ھەزىم قىلىش يوللىرىدىكى يارىلىنىشتىن كېلىپ چىقىدىغان ئاغرىقلارنى پەسەيتىدۇ.ئاترىنا ئاترىنا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞زوئولوگىيە＜[يەشمىسى:] يۇمشاق تەنلىك ھايۋان. قېپى ئۈچ بۇرجەك، قارا كۆك رەڭلىك كېلىدۇ، دېڭىز قىرغاقلىرىدىكى لاتقا ئارىسىدا ياشايدۇ.ئاتسىل ئاتسىل[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] نىئورگانىك ياكى ئورگانىك ئوكسىگېنلىق كىسلاتا تەركىبىدىن گىدروكسىل (_HO) گۇرۇپپىسىنى چىقىرىۋەتكەندىن كېيىنكى قېلىپ قالغان ئاتوملار توپى.ئاتقۇچ ئاتقۇچ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] كىچىك تىپتىكى بالىلار قورالى. بۇرۇن ئاچىماق ياغاچنىڭ ئىككى ئاچىسىغا ئىككىلىك كەڭلىكتىكى لاتىنى باغلاپ ياسىلاتتى، ھازىر رەزىنكە باغلاپ ياسىلىدۇ. رەزىنكە ئارىسىغا كىچىك تاش قاتارلىقلارنى قىستۇرۇپ، رەزىنكىنى سوزۇپ تۇرۇپ قويۇپ بېرىلىدۇ. ئادەتتە قوشقاچ قاتارلىق كىچىكرەك ئۇچار قاناتلارنى ئېتىشقا ئىشلىتىلىدۇ.ئاتقۇچى ئاتقۇچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① پاختا، يۇڭ قاتارلىقلارنى پاختا دۇكىنىغا سېلىپ يۇمشىتىش، تىتىش ئىشى بىلەن شۇغۇللانغۇچى ئادەم:[مىسال:] پاختا ئاتقۇچى.[يەشمىسى:] ② [كەسىپ تۈرى:]＞ھەربىي ئىشلار＜[يەشمىسى:] ئوقيا، مىلتىق ياكى زەمبىرەك ئاتىدىغان كىشى.ئاتقۇچىلىق ئاتقۇچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① پاختا، يۇڭ قاتارلىقلارنى يۇمشىتىش، تىتىش ئىشى:[مىسال:] توختى ئاخۇن ئاكا يىل بويى ئاتقۇچىلىق بىلەن كۈن كەچۈرەتتى.[يەشمىسى:] ② ئوقيا ياكى مىلتىق قاتارلىقلارنى ئېتىش ئىشى:[مىسال:] بىزنىڭ قىسىمدا ئاتقۇچىلىق بىلەن داڭ چىقارغانلار ئارانلا بىز ئىككىمىز.ئاتقۇرماق ئاتقۇرماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] بىرەر ئىش، بىرەر ۋەزىپىنى بېجىرمەك، ئادا قىلماق، ئورۇندىماق:[مىسال:] سۇلتاننىڭ ئاتقۇرۇشقا تېگىشلىك ۋەزىپىسىنى مەن ئاتقۇرۇپ قويدۇم .ئاتقۇرۇلماق ئاتقۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاتقۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئاتقۇرۇلۇشقا تېگىشلىك ۋەزىپىلەر دەل ۋاقتىدا ئاتقۇرۇلئاتقۇلاق ئاتقۇلاق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئات+قۇلاق〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] قامچىئوت ئائىلىسىگە كىرىدىغان، كۆپ يىللىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. تۈۋىدىن ئۆسكەن يوپۇرماقلىرىنىڭ سېپى ئۇزۇن، غولىدىن ئۆسكەن يوپۇرماقلىرىنىڭ سېپى يوق، كونۇسسىمان گۈل رېتىدە سۇس يېشىل، قىزغۇچ گۈللەيدۇ، تاغلاردا ئۆسىدۇ.ئاتقۇنە ئاتقۇنە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئات، ئىسىم، فامىلە.ئاتكوس ئاتكوس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞سۇ ئىشلىرى＜[يەشمىسى:] ① ئېگىزلىك دەرىجىسى بارا-بارا تۆۋەنلىگەن يانتۇ يۈز:[مىسال:] ئاتكوس تاپىنى. ئاتكوس چوققىسى. ＊ بۇ يەردە ئىشلەۋاتقان 200 دەك كىشى قارا تەرگە چۆمۈلۈپ تۈزلەش، خاڭداش، ئاتكوس چىقىرىش ئىشىنى ئىشلەۋاتاتتى.[يەشمىسى:] ② يانتۇ يۈزنىڭ باشلىنىش ۋە ئاخىرلىشىش نۇقتىسى ئوتتۇرىسىدىكى ئېگىزلىك پەرقىنىڭ گورىزونتال ئارىلىققا بولغان نىسبىتى.ئاتكىرىتكا ئاتكىرىتكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] بىر تەرىپىگە سۈرەت چۈشۈرۈلگەن، سالام خەت، تەكلىپ ۋە تەبرىكنامىلەر يېزىشقا ئىشلىتىلىدىغان كارتا.ئاتلاتماق ئاتلاتماق[يەشمىسى:] «ئاتلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئېتىمنى ئېرىقتىن ئاتلىتىپ ئۆتتۇم.ئاتلاس ئاتلاس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] بىرەر جاينىڭ ئالبوم ياكى كىتاب شەكلىدە تۈزۈلگەن مەمۇرىي ياكى جۇغراپىيىلىك خەرىتىىسى.ئاتلاشماق ئاتلاشماق[يەشمىسى:] «ئاتلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] بىر توپ كىچىك بالىلار مەكتەپ ئالدىدىكى ئېرىقچىدىن ئاتلىشىپ ئويناۋاتاتتى.ئاتلام ئاتلام[سۆز تۈركۈمى:] مىقتار سۆز.[يەشمىسى:] ئاتلىغاندا ھاسىل بولغان ئىككى پۇت ئارىسىدىكى ئارىلىق:[مىسال:] ئۆستەڭنىڭ كەڭلىكى ئىككى ئاتلام كېلىدۇ.ئاتلانتىك ئاتلانتىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞جۇغراپىيە＜[يەشمىسى:] «ئاتلانتىك ئوكيان»غا قاراڭ.ئاتلانتىك ئوكيان ئاتلانتىك ئوكيان[كەسىپ تۈرى:]＞جۇغراپىيە＜[يەشمىسى:] ئاتلانتىك ئوكياننى كۆرسىتىدۇ. ئۇ ياۋروپا ۋە ئافرىقا قىتئەلىرىنى شىمالىي ئامېرىكا ۋە لاتىن ئامېرىكىسسىدىن ئايرىپ تۇرىدىغان، دۇنيادىكى تۆت ئوكياننىڭ بىرى.ئاتلاندۇرماق ئاتلاندۇرماق[يەشمىسى:] «ئاتلانماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئېلىيوف بىر قىسىم ياراملىق كىشىلەرنى ئۇيۇشتۇرۇپ، تېرىقچىلىققا ئاتلاندۇردى.ئاتلانماق ئاتلانماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① ئاتقا مىنمەك:[مىسال:] ئۇلار ئاتلىق كەلگەن، ئۇلار بىلەن بىرىنچى دۇينىڭ ئەزالىرىمۇ ئاتلىنىپ بىللە كېلىشكەنىدى.[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] بىرەر جايغا بېرىش ئۈچۈن تەييارلانماق، ھازىرلانماق:[مىسال:] ھازىر ئالدىنقى سەپتە كۈرەش قىزىماقتا، مەن پات يېقىندا بۇ مۇقەددەس جەڭگە ئاتلىنىمەن.[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] بىرەر ئىشنى قىلىشقا تەييارلانماق، ھازىرلانماق:[مىسال:] − بىز ئەزالار بىلەن مەسلىھەتلەشكەندىن كېيىن، قارلىق تاغنىڭ سۈيىنى ئەكىلىشكە ئاتلىنىمىز، − دېدى سابىر ھاكىمغا.ئاتلېتىكا ئاتلېتىكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞تەنتەربىيە＜[يەشمىسى:] كۈچ ۋە چاققانلىق تەلەپ قىلىدىغان ھەم ئۇلارنى كامالىغا يەتكۈزىدىغان ئسپورت مەشىقلىرىنىڭ يىغىندىسى:[مىسال:] 1986-يىلى مەملىكەت بويىچە يېنىك ئاتلېتىكا مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلدى.ئاتلېتىكىلىق ئاتلېتىكىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاتلېتىكىغا ئائىت، ئاتلېتىكىغا تەۋە.ئاتلىقⅠ ئاتلىقⅠ[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئېتى بار، ئاتقا ئىگە:[مىسال:] مانا ھازىر ئۇ دۇلدۇلدەك ئىككى ئاتلىق بولۇپ قالدى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئات مىنگەن:[مىسال:] تۇيۇقسىز ياڭاق دەرىخى ئالدىدا ئۈچ ئاتلىق كىشى كۆرۈندى.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئات مىنگەن كىشى:[مىسال:] ئاتلىق پىيادىنىڭ ھارغىنىنى بىلمەس (ماقال).[يەشمىسى:] ④ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاتقا خاس خۇسۇسىيەت، ئاتقا خاس ئالاھىدىلىك:[مىسال:] ئاتنىڭ ئاتلىقى باردۇر، ناۋاتنىڭ تاتلىقى باردۇر.ئاتلىقⅡ ئاتلىقⅡ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئىسىملىك، ناملىق، ئىسىم ياكى نامغا ئىگە بولغان؛ دەپ ئاتىلىدىغان:[مىسال:] داۋانچىڭنىڭ يولى قاتتىق تاۋۇزى تاتلىق، داۋانچىڭدا بىر يارىم بار قەمبەرخان ئاتلىق.ئاتلىماق ئاتلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① دەسسىمەي ئىككى پۇت ئارىسىدا قالدۇرۇپ ئۈستىدىن ھالقىپ ئۆتمەك، ئارتىلىپ ئۆتمەك؛ سەكرىمەك:[مىسال:] ئۇ بوسۇغىدىن ئاتلاي دەپ تۇرۇشىغا، بىر قىزنىڭ ۋارقىرىغان ئاۋازى ئاڭلاندى.[يەشمىسى:] ② قەدەم ئالماق، قەدەم تاشلىماق:[مىسال:] ئاياغ ئاتلىمىسا، باش يۈگۈرمەيدۇ (ماقال).[يەشمىسى:] ③ قالدۇرۇپ، تەگمەي ياكى مەلۇم قىسمىنى تاشلاپ ئۆتۈپ كەتمەك:[مىسال:] ناھىيە ئاتلاپ ئوقۇماق. سىنىپ ئاتلىماق. ＊ مەن خەتنى ئاتلاپ ئوقۇدۇم، خەتنىڭ ئاخىرىدا ئاجايىپ سۆزلەر بار ئىدى.[يەشمىسى:] ④ ئېشىپ ئۆتمەك:[مىسال:] ياۋۇز تەختىنى گۇم ئەيلەپ، داۋانلار ئاتلىغان باتۇر، بېشىغا ياغسىمۇ ئوقلار، ئارقىغا يانمىغان باتۇر.ئاتلىنىشماق ئاتلىنىشماق[يەشمىسى:] «ئاتلانماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] خەۋەرنى ئاڭلاپ ئۇلارمۇ دەرھال ئاتلىنىشتى.ئاتما ئاتما[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاتىدىغان، ئېتىلىدىغان:[مىسال:] ئاتما توپ. ئاتما نەيزە.ئاتماق ئاتماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① قولدىكى نەرسىنى شىلتىپ يىراققا ياكى مۆلچەرلەنگەن يەرگە تاشلىماق؛ ئىرغىتماق:[مىسال:] توپقا قاراپ تاش ئاتما (ماقال). ＊ تاش ئاتقانغا قاش ئات (ماقال).[يەشمىسى:] ② شىددەت بىلەن بىرەر يەرگە تاشلانماق:[مىسال:] ئېسەدەپ يىغلاۋاتقان مەريەم «ئاكا» دېگىنىچە زاكىرجاننىڭ باغرىغا ئۆزىنى ئاتتى. ＊ ئۇنىڭ ئاتقان مۇشتى تەگمىدى.[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] چىقارماق، يايماق، ئېچىلماق:[مىسال:] چېچەك ئاتماق.[يەشمىسى:] ④ تىتماق ئالتا ئاي ئاتقان پاختام بىر چاپانغا يەتمەپتۇ (ماقال).[يەشمىسى:] ⑤ پارتلاتماق:[مىسال:] تاغ ئاتماق. پوجاڭزا ئاتماق.[يەشمىسى:] ⑥ كۈچ بىلەن ئىتتىرىپ چىقارماق، ئۆرلىمەك:[مىسال:] قادىر دولقۇنلار ئۈستىگە دولقۇنلار ئېتىپ ئېقىۋاتقان دەريا بويىغا قاراپ ماڭدى.[يەشمىسى:] ⑦ بىرەر قورال ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئوق ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش نەرسىلەرنى چىقارماق، ئۈزمەك:[مىسال:] ئاتالمىغاننىڭ ئوقى ئالتا غۇلاچ كېتەر (ماقال).[يەشمىسى:] ⑧ بىرەر قورال ۋاسىتىسى ئارقىلىق يارىلاندۇرماق، ئۆلتۈرمەك:[مىسال:] ئاتىسى ئاتمىغان قوڭغۇزنى، بالىسى ئېتىپتۇ توڭگۇزنى (ماقال). ＊ دادامنى ئۇلار ئېتىۋەتكەن.[يەشمىسى:] ⑨ مىدىرلاتماق، ئويناتماق:[مىسال:] ئالمىلىق باغقا كىرىپ، ئالما ئاتقان قارا كۆز، تال چىۋىقتەك ئېگىلىپ، قاشنى ئاتقان قارا كۆز.[يەشمىسى:] 01 يورۇماق، سۈزۈلمەك:[مىسال:] قادىر يېتىپ ئىككى سائەتتىن كېيىن تاڭ ئاتتى.ئاتموسفېرا ئاتموسفېرا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] يەر ۋە باشقا بەزى پىلانېتىلارنى ئوراپ تۇرغان گازسىمان جىسىم.ئاتمېتكا ئاتمېتكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞سۇ ئىشلىرى＜[يەشمىسى:] دېڭىز يۈزى تەكشىلىكىدىن ياكى باشقا نورمال تەكشىلىكتىن بىر نۇقتىغا ياكى جىسىمغىچە بولغان تىك ئارىلىق.ئاتمىش ئاتمىش[سۆز تۈركۈمى:] سان.[يەشمىسى:] ئوننىڭ ئالتە قېتىم قوشۇلۇشىدىن ھاسىل بولغان سان.ئاتمىشىنچى ئاتمىشىنچى[سۆز تۈركۈمى:] سان.[يەشمىسى:] تەرتىپ ئورنى 60 رەقىمى بىلەن بەلگىلەنگەن، 59دىن كېيىن، 61دىن بۇرۇن تۇرىدىغان: 60-يىللار . 60-ئورۇندۇق.ئات-ھارۋا ئات-ھارۋا[يەشمىسى:] ئات ۋە ھارۋا.ئاتوم ئاتوم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] ① [كەسىپ تۈرى:]＞فىزىكا＜[يەشمىسى:] خىمىيىلىك ئېلېمېنتنى ھاسىل قىلغۇچى ئەڭ كىچىك زەررىچە، شۇنداقلا ماددىلارنىڭ خىمىيىلىك رېئاكسىيىگە كىرىشتىكى ئەڭ تۈپكى زەررىچە بولۇپ، ئۇ مۇسبەت زەرەتلىك ئاتوم يادروسى ۋە ئاتوم يادروسىنى ئايلىنىپ ھەرىكەتلىنىدىغان ئېلېكترونلاردىن تەشكىل تاپىدۇ؛ ھەر خىل ئاتوملارنىڭ ماسسىسى، چوڭ-كىچىكلىكى ۋە باشقا خۇسۇسىيەتلىرى ئۆزئارا ئوخشاشمايدۇ.[يەشمىسى:] ② [كەسىپ تۈرى:]＞ھەربىي ئىشلار＜[يەشمىسى:] يادرو قوراللىرىنىڭ بىر خىلى. ئۇران، پلۇتونىي قاتارلىقلارنىڭ ئاتوم يادروسى پارچىلانغاندا ھاسىل بولىدىغان ئاتوم ئېنېرگىيىسىدىن پايدىلىنىپ قىرىش، خاراب قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان قورال، پارتلىغاندا زەربە دولقۇنى نۇر رادىئاتسىيىسى ۋە رادىئوئاكتىپلىق بۇلغىنىش پەيدا قىلىدۇ:[مىسال:] ئاتوم پارتلاتماق.ئاتوملۇق ئاتوملۇق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاتومى بار، ئاتومغا ئىگە.ئات-ئۇلاغ ئات-ئۇلاغ[يەشمىسى:] ئات ۋە شۇ قاتاردىكى ئىشلەپچىقىرىش ھايۋانلىرى:[مىسال:] بۇ يىل بىزمۇ ئات-ئۇلاغ سېتىۋالدۇق.ئاتۋاز ئاتۋاز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاتخۇمار، ئاتقا ئامراق:[مىسال:] بۇ ئادەم ئۇزۇندىن بۇيان ئاتۋاز ئىدى.ئاتۋازلىق ئاتۋازلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاتقا ئامراقلىق، ئات مېنىشكە، ئات بېقىشقا ھېرىسمەنلىك.ئاتېبرىن ئاتېبرىن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئىنگلىزچە＞نېمىسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞تىببىي ئىلىم＜[يەشمىسى:] كۇيناكرىن گىدرۇخلورىدنىڭ دورىلىق نامى. بەزگەككە داۋا بولىدىغان، تەمى ئاچچىق؛ سېرىق رەڭلىك كرىستال پاراشوك.ئاتېئىزىم ئاتېئىزىم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە［[كەسىپ تۈرى:]＞پەلسەپە＜[يەشمىسى:] دىنىي ئېتىقادلارنى رەت قىلىش كۆزقارىشى؛ خۇداسىزلىق:[مىسال:] ئاتېئىزىم تەربىيىسى.ئاتېئىزملىق ئاتېئىزملىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاتېئىزمغا ئائىت، ئاتېئىزم روھىدىكى، دىنغا قارشى:[مىسال:] ئاتېئىزملىق تەربىيە.ئاتېئىست ئاتېئىست[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئاتېئىزم تەرەپدارى؛ دەھرىي، دىنسىز كىشى.ئاتېئىستلىق ئاتېئىستلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] دىنسىزلىق، دەھرىيلىق، دىنغا قارشىلىق.ئاتىدارچىلىق ئاتىدارچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاجىز، يېتىم-يېسىر، تايانچسىز كىشىلەرگە قىلىنىدىغان غەمخورلۇق؛ يار-يۆلەك، تايانچ، كۆيۈنۈش:[مىسال:] بىز بۇ ياققا ماڭىدىغان چاغدا دادىسى ئۇنى ئاشۇ تاغىسىنىڭ ئاتىدارچىلىقىغا قالدۇرغانىدى.ئاتىكارچى ئاتىكارچى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئۆزىگە مۇناسىۋەتسىز ئىشلارغا ئارىلىشىۋالىدىغان، ئۆزىنى كۆرسىتىشكە ئامراق؛ مەنمەنچى:[مىسال:] ئۆزۈڭمۇ تازا ئاتىكارچى بىرنېمە ئىكەنسەن، دېدى پاتىمە سەمەتكە بۇرۇلۇپ، سانىماي سەككىز دېمە.ئاتىكارچىلىق ئاتىكارچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئۆزىنى كۆرسىتىشكە ئامراقلىق، مەنمەنچىلىك، ئاقساقاللىق:[مىسال:] ئۇ باشقىلارنىڭ سۆزلىرى تۈگە-تۈگىمەيلا سۆز قىستۇرۇپ ئاتىكارچىلىق بىلەن سۆزنى تارتىۋالىدىغان بىر خىل تەتۈر مىجەزلىك ئادەم بولۇپ يېتىلمەكتە ئىدى.ئاتىلا ئاتىلا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئۇننى ياغ بىلەن قورۇپ، ئۈستىگە سۇ قويۇپ پىشۇرۇلىدىغان يېمەكلىك.ئاتىلارچە ئاتىلارچە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئۆز ئاتىسىدەك، ئۆز ئاتىسى ئورنىدا؛ ئاتىسىغا ئوخشاش:[مىسال:] مەن توختىنىڭ بالىلارغا ئاتىلارچە غەمخورلۇق قىلغانلىقىنى ئاڭلاپ ناھايىتى خۇش بولدۇم.ئاتىلىق ئاتىلىق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاتىسى بار، ئاتىسى ھايات:[مىسال:] ئاتىلىق ئوغۇل خوجىلىق قۇل (ماقال).[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاتىغا خاس؛ ئاتا قىلىشقا تېگىشلىك بولغان:[مىسال:] ئاتىلىق بۇرچ. ئاتىلىق قەرز. ئاتىلىق مېھىر-مۇھەببەت.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ئۆسۈملۈكنىڭ چاڭدان ۋە گۈل يىپىدىن ئىبارەت ئىككى قىسىمدىن تۈزۈلگەن كۆپىيىش ئەزالىرىنىڭ ئاتىلىق قىسمى. ئاتىلىق يېتىلگەندىن كېيىن چاڭدان يېرىلىپ گۈل چاڭلىرى توزۇپ چىقىدۇ.ئاتىلىقسىز ئاتىلىقسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاتىلىقى يوق، ئاتىلىقى بولمىغان:[مىسال:] ئاتىلىقسىز كۆپىيىش.ئاتىماقⅠ ئاتىماقⅠ[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئات قويماق، نام بەرمەك:[مىسال:] كىشىلەر ئۇنى «ئەۋلىيا ئاتا» دەپ ئاتايدۇ.ئاتىماقⅡ ئاتىماقⅡ[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① بېغىشلىماق، تەقدىم قىلماق، بەرمەك:[مىسال:] ئاۋۇ قويدىن بىرەرىنى ئاتىۋەتسىلىمۇ بولىۋېرىدۇ، دېدى باخشى ھېچ قىزارماستىن.[يەشمىسى:] ② كۆڭلىگە پۈكمەك، نىيەت قىلماق:[مىسال:] قانداق، كىچىكئاخۇن، سېتىپ بېرىشكە ئاتىغىنىڭىزنى چىقارمامسىز دېدى ھۇشۇر ھامۇت.[يەشمىسى:] ③ تەييارلىماق، تەييار قىلماق:[مىسال:]
 يىللار مەيدەڭنى تۇتۇپ قاقاقلاپ كۈلمە،
 ئالدىڭدا قىزىرىشتىن ئارتۇق كۆرىمەن ئۆلۈمنى،
 قېرىتىمەن دەپ ئارتۇق كۆڭۈل بۆلمە،
 ئاخىرقى جەڭگە ئاتاپ قويارمەن ئوغلۇمنى.ئاجايىبات ئاجايىبات[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] كىشىلەرنى ھەيران قالدۇرىدىغان، غەيرىي كۆرۈنىدىغان نەرسىلەر ياكى ۋەقە-ھادىسىلەر.ئاجايىپ ئاجايىپ[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ناھايىتى قىزىق، كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان، تەسەۋۋۇرغا سىغمايدىغان، قىزىقارلىق:[مىسال:] ئوغلىدىن بۇ ئاجايىپ ۋەقەنى ئاڭلىغان قاسىمئاخۇن ئۇستامنىڭ شادلىقىدىن ئۇدا بىرقانچە كېچىگىچە ئۇيقۇسى كەلمىدى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] غەيرىي، غەلىتە، باشقىچە:[مىسال:] مانا ئەمدى سىزنى ئويلىساملا ئاجايىپ بولۇپ قالىمەن، دېدى زەينەپ كامىلنىڭ كۆزىنىڭ ئىچىگە قاراپ.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ناھايىتى ياخشى، قالتىس، پەيزى:[مىسال:] بىلەمسەن، ھەي ئاداش، شۇ تۇرقىدا بىر ئاجايىپ قىز سېنىڭ ئۈچۈن تولغىنىپ ئۇخلىيالمايۋاتىدۇ.[يەشمىسى:] ④ [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ناھايىتى، ئىنتايىن، تولىمۇ، خويمۇ، بەك:[مىسال:] ئۇنىڭ ساڭا ئاجايىپ ھەۋىسى كېلەتتى.ئاجايىپخانا ئاجايىپخانا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە+پارىسچە［[يەشمىسى:] ھەر خىل ھايۋانلار، بولۇپمۇ تەتقىقات قىممىتى يۇقىرى بولغان، بەزىبىر ئاز ئۇچرايدىغان ھايۋانلارنى بېقىپ، كىشىلەرنىڭ ئېكسكۇرسىيە قىلىشى ئۈچۈن تەييارلانغان ئورۇن.ئاجايىپ-غارايىپ ئاجايىپ-غارايىپ[يەشمىسى:] ناھايىتى قىزىق، ھەيران قالارلىق، ئالامەت:[مىسال:] بۇ ئاجايىپ-غارايىپ ۋەقە ھەممىنى ھەيران قالدۇرۇپتۇ.ئاجراتما ئاجراتما[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاجرىتىپ چىقىرىلغان ياكى ئاجرىتىپ ئېلىنغان نەرسە، ئاجرىتىپ ئېلىنغان تەركىب.ئاجراتماق ئاجراتماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① «ئاجرىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ھېيتئاخۇن قوچقارنىڭ تېرىسىنى ئاجرىتىپ، ئالما شېخىغا ئاستى.[يەشمىسى:] ② پەرقلەندۈرمەك:[مىسال:] قاراپ تۇرغان كىشىگە ئۇنىڭ كۈلكىسى بىلەن يىغىسىنى ئاجرىتىۋېلىش تەس ئىدى.[يەشمىسى:] ③ خالاس قىلماق، قۇتۇلدۇرماق:[مىسال:] بېشىمىزدا دۈشمەنلەر قىلىچىنى ئوينىىتار، بۇ دوزاختىن نوزۇكنى قانداق بىر جان ئاجرىتار[يەشمىسى:] ④ بىرەر مەقسەت ئۈچۈن ئاتىماق، چىقارماق، بەلگىلىمەك:[مىسال:] بۇ قېتىمقى پائالىيەتكە ئىدارىمىز مىڭ يۈەن ئاجراتتى.[يەشمىسى:] ⑤ ئەھدىنى، نىكاھنى بۇزماق، مۇناسىۋەتنى ئۈزمەك:[مىسال:] ئۇ قىزىنى 15 يىل ئۆي تۇتقان ئېرىدىن زورلۇق بىلەن ئاجرىتىۋالدى.[يەشمىسى:] ⑥ [كەسىپ تۈرى:]＞بىئولوگىيە＜[يەشمىسى:] جانلىق ئورگانىزملار تېنىدىكى بەزى ھۈجەيرە، توقۇلما ياكى ئەزالار مەلۇم ئاجرالمىلارنى ئايرىپ چىقارماق.ئاجراشتۇرماق ئاجراشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاجراشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلارنىڭ ئائىلە مۇناسىۋىتى بۇزۇلغىلى خېلى بولۇپ قالغانىدى، ئۇلارنى سوتتىن ئاجراشتۇرۇۋەتتى.ئاجراشتۇرۇشماق ئاجراشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاجراشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاجراشتۇرۇلماق ئاجراشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاجراشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] شۇنداق قىلىپ ئاخىرى ئۇلار نىكاھتىن ئاجراشتۇرۇلدى.ئاجراشچانلىق ئاجراشچانلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞گېئولوگىيە＜[يەشمىسى:] مىنېراللارنىڭ فىزىكىلىق خۇسۇسىيەتلىرىنىڭ بىرى، مىنېرال كرىستاللىرى سىرتقى كۈچنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغاندا، مەلۇم كرىستال يۈز يۆنىلىشى بويىچە تەكشى يۈزدە يېرىلىدىغان دائىملىق خۇسۇسىيەت. ئاجراشچانلىقنىڭ مۇقىملىق دەرىجىسى مىنېراللارنىڭ خىلىغا قاراپ ھەر خىل بولىدۇ.ئاجراشماق ئاجراشماق[يەشمىسى:] ① «ئاجرىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار ئالدىراپ-تېنەپ بىر-بىرىنىڭ قۇچىقىدىن ئاجراشتى-دە، قاسىم ئاكىغا قاراپ كۈلۈمسىرەشتى.[يەشمىسى:] ② ئەر-خوتۇنلۇق مۇناسىۋەتتىن ئايرىلماق، ئەر-خوتۇنلۇق مۇناسۋەتنى ئۈزمەك:[مىسال:] مەۋلاننىڭ خوتۇنى بىلەن ئاجراشقىنىغا تېخى بىر ئايمۇ بولمىغانىدى.ئاجراق ئاجراق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] تۇتاشقان جايىدىن ئايرىلىپ كەتكەن؛ سۇنۇق:[مىسال:] پۇتى ئاجراق ئورۇندۇقتا ئولتۇرغىلى بولمايدۇ.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] نەرسىلەرنىڭ ئاجرىلىپ تۇرغان دەزى، يېرىقى، يوچۇقى:[مىسال:] ياغاچ تۇڭنىڭ ئاجرىقىدىن سۇ چىڭقاپ چىققىلى باشلىدى.ئاجرالما ئاجرالما[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاجرىلىپ چىققان نەرسە، تەركىب.ئاجرالماق ئاجرالماق[يەشمىسى:] «ئاجرىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] چۇۋۇمىساق كىمنىڭ نا ئەھلى، كىمنىڭ نائەھلى ئەمەسلىكى ئاجرالمايدۇ.ئاجرالمىلار ئاجرالمىلار[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بىئولوگىيە＜[يەشمىسى:] جانلىقلار تېنىدىكى بەزى ھۈجەيرە، توقۇلما ياكى ئورگانلارنىڭ فىزىئولوگىيىلىك خىزمىتى بىلەن سىنتېزلاپ ياكى ئاجرىتىپ چىقارغان خىمىيىۋى بىرىكمىلەر.ئاجرىماق ئاجرىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① بۆلەكلەرگە، تەركىبىي قىسىملارغا بۆلۈنمەك، پارچىلانماق:[مىسال:] ئەندۇۋىنىڭ تۇتقۇچى ئاجراپ كېتىپتۇ.[يەشمىسى:] ② ئايرىلماق، يىراقلاشماق:[مىسال:] رەقىب بىزدىن ئاجراپ چىقىپ ئۇنىڭ يېنىغا باردى، ئۇلار گۇدۇڭلاشتى.ئاجىز ئاجىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① جىسمانىي جەھەتتىن كۈچسىز، زەئىپ، قۇۋۋەتسىز:[مىسال:] ئاجىز ئايال. تېنى ئاجىز.[يەشمىسى:] ② ئامالسىز، ئىلاجسىز، نائىلاج، يار-يۆلەكسىز:[مىسال:] خوش، ھەق سۆزنى قىلدىم بېگىم، ئاجىز پۇقرانىڭ تەلىپىنى يەتكۈزدۈم، ئويلاپ كۆرسىلە، قۇرۇق تاغار ئۆرە تۇرمايدۇ-دە[يەشمىسى:] ③ پەس، بوش، كۈچسىز (ئاۋاز ھەققىدە):[مىسال:] قاياقتىندۇر، ناھايىتى ئاجىز يىغا ئاۋازى ئاڭلاندى.[يەشمىسى:] ④ خىرە، نۇرسىز:[مىسال:] ئاينىڭ ئاجىز نۇرى ئۆي ئىچىگە تۈڭلۈكتىن چۈشۈپ تۇراتتى.[يەشمىسى:] ⑤ مەلۇم جەھەتلەردە ئىقتىدارىنى قىسمەن ياكى پۈتۈنلەي يوقاتقان، تۆۋەنلىگەن:[مىسال:] ئېلىشانىڭ كۆزى ئاجىز ئىدى.[يەشمىسى:] ⑥ ماددىي كۈچ ۋە مالىيە كۈچى يېتەرسىز، كەم:[مىسال:] ئۇ ئاجىز دۆلەت.[يەشمىسى:] ⑦ ئارقىدا قالغان، ناچار، تۆۋەن، يېتەرسىز:[مىسال:] دەرستە ئاجىز ئوقۇغۇچىلارغا ھەركۈنى بىرەر سائەت قوشۇمچە ئۆگىنىش قىلىپ بېرىۋاتىمەن.ئاجىزانە ئاجىزانە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئاجىزلارچە، ئاجىزلىق بىلەن.ئاجىزلاتماق ئاجىزلاتماق[يەشمىسى:] «ئاجىزلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] قۇياش ئاللىقاچان قىيسىيىپ، ئۆتكۈر نۇرلىرىنى ئاجىزلاتقانىدى.ئاجىزلاشتۇرماق ئاجىزلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاجىزلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] بۇنداق ئويلار ئىرادىنى ئاجىزلاشتۇراتتى.ئاجىزلاشتۇرۇشماق ئاجىزلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاجىزلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاجىزلاشتۇرۇلماق ئاجىزلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاجىزلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاجىزلاشماق ئاجىزلاشماق[يەشمىسى:] ① «ئاجىزلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.[يەشمىسى:] ② ئاجىزلىماق:[مىسال:] غالىبجاننىڭ بەدىنى ئاجىزلاشتى.ئاجىزلانماق ئاجىزلانماق[يەشمىسى:] «ئاجىزلىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاجىزلىشىش ئاجىزلىشىش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞تىلشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] كۈچلۈك ئېيتىلىدىغان تاۋۇشلارنىڭ كۈچسىز ئېيتىلىپ، ئۆز تۈسىنى مەلۇم دەرىجىدە ئۆزگەرتىشى. مەسىلەن، بىر بوغۇملۇق سۆزلەردىكى «ئا» نىڭ «ئې» غا ئاجىزلاشقىنىغا ئوخشاش.ئاجىزلىق ئاجىزلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] جىسمانىي ياكى روھىي جەھەتتىكى نۇقسان؛ ئاجىز، زەئىپ ھالەت:[مىسال:] مۇكەممەل ئادەم بولۇش ئۈچۈن ئۆزىدە كۆرۈلگەن ئاجىزلىقلارغا رەھىم-شەپقەت قىلماسلىق لازىم.ئاجىزلىماق ئاجىزلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① جىسمانىي جەھەتتىن زەئىپلەشمەك، ھالسىزلانماق؛ كۈچى، قۇۋۋىتى ئازايماق:[مىسال:] بەدەندە ئاقسىل ماددىسى ئازلاپ كەتسە، ئادەم ئاجىزلاپ، ھاياتى خەۋپكە يولۇقىدۇ. ＊ بۇ يەرلەر بەك ئاجىزلاپ كەتكەچكە تۈزۈك ھوسۇل ئالالمايۋاتىمىز.[يەشمىسى:] ② پەسلىمەك، بوشىماق، تۆۋەنلىمەك (ئاۋاز ھەققىدە):[مىسال:] بوۋاينىڭ ئاۋازى بارا-بارا ئاجىزلاپ كېتىۋاتاتتى.[يەشمىسى:] ③ خىرەلەشمەك، نۇرسىزلانماق:[مىسال:] ئۆي ئىچىدىكى جىنچىراغ ئاجىزلاپ-ئاجىزلاپ، ئاخىر ئۆچۈپ قالدى.[يەشمىسى:] ④ كۈچىدىن قالماق، ناچارلاشماق، ئىقتىدارى تۆۋەنلىمەك:[مىسال:] راستىنى ئېيتسام كۆزۈم ئاجىزلاپ قالغانمۇ، زادى سېنى تونۇيالمايۋاتىمەن.ئاچ ئاچ[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] قورسىقىدا يېگەن نەرسىسى قالمىغان، تاماق يېمىگەن، ئېچىرقىغان:[مىسال:] ئاچ قورساق. ＊ ئاچ ئۆيدە قېتىق ئۇيۇماس (ماقال).＊ تارتىنغان ئاچ قالار (ماقال).[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت. [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] قانائەتسىز، شۈكۈر-قانائەت قىلمايدىغان؛ تويماس، ئاچ كۆز:[مىسال:] ئۇ باي بولغىنى بىلەن ئىنتايىن ئاچ ئادەم ئىكەن.[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] تولمىغان، مۇكەممەل ئەمەس؛ كەم، پۈچەك:[مىسال:] ئاچ دان. ئاچ قاپىيە.[يەشمىسى:] ④ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاچلىق ھالىتى ۋە شۇنداق ھالەتتىكى كىشى:[مىسال:] بىر قارنىم ئاچتىن ئۆلمەس (ماقال). ＊ ئاچ نېمىنى يېمەس، توق نېمىنى دېمەس (ماقال).[سۆز تۈركۈمى:] ⑤ سۈپەت.[يەشمىسى:] قېنىق، توق ئەمەس؛ سۇس (رەڭ ھەققىدە):[مىسال:] ئاچ يېشىل. ئاچ سېرىق. ئاچ كۆك. ئاچ قىزىل.ئاچ پاقا ئاچ پاقا[يەشمىسى:] كۆزى ئاچ، تويماس:[مىسال:] ئەتىدىن كەچكىچە خەقنىڭ نەرسىسىنى تالىشىۋېرىدىغان ئاچ پاقا بالا ئىكەنسەن.ئاچ كۆز ئاچ كۆز[يەشمىسى:] تويمايدىغان، نەپسنى يىغمايدىغان، نەپسى يامان:[مىسال:] ئاچ كۆز تويماس، بېخىل بېيىماس (ماقال).ئاچ كىرمەك ئاچ كىرمەك[يەشمىسى:] خۇراپىي چۈشەنچىدە تاماق يەۋاتقان كىشىگە باشقا بىر كىشىنىڭ ئاچ كۆزلۈك بىلەن قارىشى نەتىجىسىدە تاماق يەۋاتقان كىشىدە قۇسۇش، قورسىقى ئاغرىش، ئەسنەشكە ئوخشاش بىر خىل ھالەت يۈز بەرمەك.ئاچاⅠ ئاچاⅠ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① بىر تۇغقان قېرىنداشلار ئىچىدىكى ئۆزىدىن چوڭ ئايال تۇغقان:[مىسال:] پاتەمخان مېنىڭ ئاچام.[يەشمىسى:] ② ئۆزىدىن چوڭ ئاياللارنى ھۆرمەتلەشتە ئېيتىلىدۇ:[مىسال:] ئىشىك چېكىشنىمۇ ئۇنتۇپ ھاسىراپ-ھۆمۈدەپ كىرىپ كەلگەن پەرھاتنى گۆھەرنىساخان ئاچا قىزغىن كۈتۈۋالدى.ئاچاⅡ ئاچاⅡ[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] بىر گەۋدىدىن ئاجرىلىپ چىققان، بۆلۈنگەن:[مىسال:] ئاچا ياغاچ. ئاچا قۇيرۇق. ئاچا يول.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] نەرسىلەرنىڭ بىر گەۋدىدىن ئايرىلىپ چىققان قىسمى، بۆلىكى؛ پۇتاق:[مىسال:] قاسىم ھويلىدىكى ئاچىغا چاپىنىنى ئېسىپ قويۇپ ئىتتىك ئۆيگە كىردى. ＊ بۆرە قوينىڭ قۇيرۇقىنى ئاچىسىدىن چىشلەپ ئىككى پارچە قىلىۋېتىپتۇ.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىر نەرسىنى يۆلەپ قويىدىغان تىرەك:[مىسال:] بىز ئۆرۈلۈپ كەتمىسۇن دەپ ئاچا يۆلەپ قويغان تامنىڭ يېنىدىن ئۆتتۇق.ئاچارا ئاچارا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] «چاتراق»قا قاراڭ.ئاچارچىلىق ئاچارچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىرەر تەبىئىي ئاپەت ياكى ئۇرۇش قاتارلىق سەۋەبلەر نەتىجىسىدە كېلىپ چىققان ئوزۇق-تۈلۈك يېتىشمەسلىك؛ قەھەتچىلىك:[مىسال:] شۇ يىلى ئېغىر ئاچارچىلىق بولۇپ، نۇرغۇن ئادەم ئۆلۈپ كەتتى.ئاچاسەي ئاچاسەي[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞يېمەك-ئىچمەك＜[يەشمىسى:] بەسەي قاتارلىق كۆكتاتلارنى قايناق سۇغا بېسىپ، ئېچىتىپ تەييارلانغان بىر خىل خام سەي.ئاچا-سىڭىل ئاچا-سىڭىل[يەشمىسى:] بىر ئاتا-ئانىدىن تۇغۇلغان ھەر خىل ياشتىكى قىزلار.ئاچا-سىڭىللىق ئاچا-سىڭىللىق[يەشمىسى:] ① ئاچا-سىڭىللىرى بار، ئاچا-سىڭىللىرى بولغان.[يەشمىسى:] ② ئۆزئارا ئاچا-سىڭىل بولغان قېرىنداشلىق مۇناسىۋەت.ئاچاڭزۇ ئاچاڭزۇ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞ئىرقشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] ئېلىمىزدىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، يۈننەن ئۆلكىسىگە جايلاشقان.ئاچال ئاچال[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① يولنىڭ ئاچىلانغان، ئايرىلغان جايى:[مىسال:] يىگىت مەلىكىنى ئاتقا مىندۈرۈپ بىر كېچە يول يۈرۈپ، تاڭ ئاتقاندا ئىككى يولنىڭ ئاچىلىغا كەپتۇ.② [يەشمىسى:] كەلپىن ناھىيىسىدىكى بىر يېزىنىڭ نامى.ئاچالچى ئاچالچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞قاتناش ئىشلىرى＜[يەشمىسى:] ئاچال باشقۇرىدىغان مەخسۇس خادىم، ئاچال باشقۇرغۇچى:[مىسال:] دادام بۇرۇن تۆمۈريولدا ئاچالچى بولۇپ ئىشلىگەنىدى.ئاچالگۆش ئاچالگۆش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاچال+گۆش〔[كەسىپ تۈرى:]＞يېمەك-ئىچمەك＜[يەشمىسى:] سوغۇق سەيلەرنىڭ بىر تۈرى، بۇ يېمەكلىك قوينىڭ پىشۇرۇلغان سان گۆشىنى يالپاقلاپ توغراپ، تەخسىگە تىزىپ، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئىنچىگە توغرالغان سۇڭپىياز، ئاچچىقسۇ ۋە داغلانغان كۈنجۈت يېغى قاتارلىقلار قۇيۇلۇپ تەييارلىنىدۇ.ئاچبىقىن ئاچبىقىن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاچ+بىقىن〔[يەشمىسى:] بىقىننىڭ يان قىسمىدىكى سەل ئىچىگە تارتىلغان جاي، ئىنچىكە بەلنىڭ ئىككى يان تەرىپى.ئاچ-توق ئاچ-توق[يەشمىسى:] بەزىدە ئاچ، بەزىدە توق؛ ئاچ بىلەن توقنىڭ ئارىلىقىدا، تاپقاندا يەپ، تاپالمىغاندا يىمەي، تويۇپ تاماق يېيەلمىگەي:[مىسال:] ئاچ-توق يۈرمەك. ئاچ توق قالماق.ئاچچىق ئاچچىق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئېغىزنى ئېچىشتۇرىدىغان، تەمى ئۆتكۈر؛ سەزگۈ ئەزالىرىغا كۈچلۈك تەسىر قىلىدىغان:[مىسال:] ئاچچىق لازا. ئاچچىق غورا. ＊ بىلىم-ئاچچىق يىلتىزدىن ئۆسۈپ يېتىلىدىغان تاتلىق مېۋە.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] جاندىن ئۆتىدىغان، بەدەننى تىترىتىدىغان:[مىسال:] ئاچچىق سوغۇق. ئاچچىق شامال.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت. كۆچمە مەنىسى: [يەشمىسى:] كىشىگە قاتتىق تېگىدىغان، كۆڭۈلنى ئاغرىتىدىغان، خۇش قىلمايدىغان:[مىسال:] يىغىندا ماڭا ئاچچىق گەپلەر بىلەن ھۇجۇم قىلىدىغانلار بولدى.[يەشمىسى:] ④ [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] دەرد-ئەلەم، غەم-غۇسسىلىك، غەم-قايغۇنى ئىپادىلەيدىغان؛ ئەلەملىك:[مىسال:] بۇ ئاچچىق خاتىرىلەرنى ئەسلەشتىن قۇتۇلۇشقا تىرىشىپ خەتكە قارىدىم.[يەشمىسى:] ⑤ [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] مەسخىرىلىك، نەپرەتلىك:[مىسال:] يىگىت ئاستا-ئاستا قۇلىقىغىچە قىزاردى-دە، بىردىنلا ئاچچىق كۈلۈۋەتتى.[يەشمىسى:] ⑥ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] غەزەپ، زەردە، قەھر:[مىسال:] بۈگۈنكى ئاچچىقنى ئەتىگە قوي (ماقال). ＊ ئۆلگۈدەك ئاچچىقى كەلگەن سەنۇبەر ئۇنىڭغا يالت قىلىپ قارىدى-دە، قېتىپ قالدى، ئۇنىڭ ئالدىدا رۇستەم تۇراتتى.ئاچچىق-چۈچۈك ئاچچىق-چۈچۈك[يەشمىسى:] ① تېخى تاتلىق تەم كىرمىگەن، چۈچۈمەل (يەل-يېمىىش ھەققىدە):[مىسال:] ئاچچىق-چۈچۈك غورا. ＊ غۇلجا ئالمىسىنىڭ تەمى دەسلەپ ئاچچىق-چۈچۈك بولىدۇ، ئۇزۇن تۇرغانسېرى تەمى ياخشى بولۇپ كېتىدۇ.[يەشمىسى:] ② لازا، ئاچچىقسۇ، دورا-دەرمان قاتارلىقلىرى ئۆتۈپراق تەڭشەلگەن:[مىسال:] تۇرسۇن ئېغىر ئىچىملىكتىن كېيىن، ئاچچىق-چۈچۈك ئۈگرە بىلەن مېھمان بولدى.[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] تۇرمۇشنىڭ راھەت-پاراغەت ۋە جاپا-مۇشەققىتى، ھاياتنىڭ لەززەت ۋە غەم-تەشۋىشلىرى، تۇرمۇشنىڭ ئىسسىق-سوغۇقى: باقى تۇرمۇشقا ئەمدىلا كۆز ئاچقان ساددا ئاق كۆڭۈل بىر يىگىت، ئۇ يېزا تۇرمۇشىنىڭ ئاچچىق-چۈچۈكىنى تېتىمىغان.ئاچچىقچېچەك ئاچچىقچېچەك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاچچىق+چېچەك〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ئېيىق تاپانلىقلار ئائىلىسىگە كىرىدىغان كۆپ يىللىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. ئېگىزلىكى بەش-ئون سانتىمېتىر، غولى كۆپ، توپلىشىپ ئۆسىدۇ؛ ئۈچ قايتىلانغان پەيسىمان مۇرەككەپ يوپۇرماقلىق، گۈلى چوڭ، غول ئۇچىدا يالغۇز ئۆسىدۇ؛ غولى دورا بولىدۇ.ئاچچىقسۇ ئاچچىقسۇ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاچچىق+سۇ〔[كەسىپ تۈرى:]＞يېمەك-ئىچمەك＜[يەشمىسى:] تېتىتقۇ قىلىنىدىغان چۈچۈمەل سۇيۇقلۇق. گۈرۈچ، بۇغداي، قىزىل قوناق قاتارلىقلارنى ئېچىتىش ئارقىلىق ئىشلىنىدۇ.ئاچچىقلاشماق ئاچچىقلاشماق[يەشمىسى:] «ئاچچىقلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار بالا ئارىسىغا كىرىپ بىر-بىرى بىلەن ئاچچىقلىشىپ قالدى.ئاچچىقلانماق ئاچچىقلانماق[يەشمىسى:] «ئاچچىقلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆزلۈك دەرىجىسى:[مىسال:] خۇرشىدىخان مەنسۇردىن ئۆتە ئاچچىقلىنىپ، ئۆينىڭ ئىچىدە خۇددى مۇكىدەك ئۇياقتىن، بۇ ياققا ماڭاتتى.ئاچچىقلىق ئاچچىقلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاچچىق بولغان ھالەت، ئاچچىق بولۇش:[مىسال:] ئاچچىقلىق تۇزنىڭ ئوبيېكتىپ خۇسۇسىيىتىنىڭ سۇبيېكتىپ ئىپادىسى.ئاچچىقلىماق ئاچچىقلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئاچچىقى كەلمەك، خاپا بولماق:[مىسال:] ئۇ مېنىڭ شەھەرگە ئالدىرىغانلىقىمنى ئاڭلاپ، بۇ يەردە بىرقانچە كۈن تۇرمىساڭ بولمايدۇ، دەپ ئاچچىقلاپ تۇرۇۋالدى.ئاچچىقئوت ئاچچىقئوت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاچچىق+ئوت〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ئاچچىقئوت ئائىلىسىگە كىرىدىغان كۆپ يىللىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. يەر بېغىرلىغۇچى غولى بار، ئۈچ قۇلاقلىق مۇرەككەپ يوپۇرماقلىق، گۈلى سېرىق، مېۋىسى غوزىغا ئوخشاش يۇمىلاق تۆرۈك شەكىللىك؛ تېنى دورا قىلىنىدۇ، بەدەننىڭ سىرتىدىن سۈرسە، قوتۇر قاتارلىق تېرە كېسەللىرىنى داۋالايدۇ.ئاچ-زار ئاچ-زار[يەشمىسى:] ئاچ قالغان ۋە زارلانغان، جاپا-مۇشەققەت تارتقان، كۈنى ئېغىر:[مىسال:] شەرۋانىخان بىلەن رەنا ئۇزۇن يوللارنى ئاچ-زار، ھالسىز باسقان بولسىمۇ، قىيىنچىلىقلارغا قىلچە پەرۋا قىلمىدى.ئاچ-زېرىن ئاچ-زېرىن [يەشمىسى:] «ئاچ-زار»غا قاراڭ:[مىسال:] ھېكمەت ئانىسىدىن كىچىك قالغان ئوغلى قاسىمنى يېتىلەپ يۈرۈپ ئۆتكۈزگەن ئاچ-زېرىن كۈنلىرىنى كۆز ئالدىغا كەلتۈرگەندە، ھۆكۈمەتتىن سۆيۈنمەي قالمايتتى.ئاچقۇچ ئاچقۇچ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① قۇلۇپنى ئېچىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان مېتال ئەسۋاب:[مىسال:] جامى سەكرەپ چۈشۈپ ئاچقۇچ بىلەن ئىت كاللىسىدەك يوغان ئورۇس قۇلۇپىنى ئاچتى.[يەشمىسى:] ② [كەسىپ تۈرى:]＞ماشىنىسازلىق＜[يەشمىسى:] بىرەر مېخانىزمنى بۇراپ يۈرگۈزۈش، ھەرىكەتلەندۈرۈش، ئىشقا چۈشۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان مېتال ئەسۋاب:[مىسال:] ئاپتوموبىل ئاچقۇچى. تام سائىتىنىڭ ئاچقۇچى.[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] بىرەر ئىشنى بىر تەرەپ قىلىشتا، ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغان ئىجابىي ئامىل؛ چارە، تەدبىر:[مىسال:] تۆتنى زامانىۋىلاشتۇرۇشنىڭ ئاچقۇچى پەن-تېخنىكىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش.[يەشمىسى:] ④ [كۆچمە مەنىسى:] [كەسىپ تۈرى:]＞مەتبۇئاتچىلىق＜[يەشمىسى:] لۇغەتلەردە زۆرۈر تېپىلغان سۆزلەرنى ئىزدەشتە قوللىنىدىغان جەدۋەل، گرافا:[مىسال:] لۇغەتنىڭ ئاچقۇچى.ئاچقۇچلۇق ئاچقۇچلۇق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئاچقۇچى بار:[مىسال:] ئۈچ ئاچقۇچلۇق قۇلۇپ.[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] بىرەر ئىشنى بىر تەرەپ قىلىشتا، ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغان، ئاساسلىق مۇھىم:[مىسال:] ئاچقۇچلۇق پەيت.ئاچلاتماق ئاچلاتماق[يەشمىسى:] «ئاچلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئاچلاشماق ئاچلاشماق[يەشمىسى:] «ئاچلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاچلامچى ئاچلامچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىراۋنىڭ ئېچى كىرىپ قالغان كىشىنى ئاچلاپ داۋالايدىغان كىشى، ئاچنى چىقىرىش ئۈچۈن ئاچلىغۇچى كىشى.ئاچلىق ئاچلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] قورسىقى ئاچ ھالەت، ئاچ قالغان، تويمىغان ھالەت، تويماسلىق: ئاچلىقتا تۇتقان قاچاڭنى توقلۇقتا ئۇنتۇما (ماقال).ئاچلىماق ئاچلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئەنئەنىۋى ئادەت بويىچە بىراۋنىڭ ئېچى كىرىپ قالغان كىشىدىكى ئاچنى چىقىرىش ئۈچۈن سەرەڭگە، نان قاتارلىق نەرسىلەر بىلەن شۇ كىشىنى بەلگىلىك ئەنئەنىۋى ئادەتلەر ئاساسىدا تۈرتۈپ-نوقۇلاپ، ئاچنى چىقارماق، بىراۋنىڭ ئېچى كىرىپ قالغان كىشىنى داۋالىماق.ئاچما ئاچما[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] قاناتلىرى بار ھەم قاناتلىرى ئېچىلىدىغان:[مىسال:] ئاچما دېرىزە.ئاچماقⅠ ئاچماقⅠ[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① توسۇپ تۇرغان توساقنى بىر تەرەپكە قايرىپ قويماق ياكى ئېلىپ تاشلىماق:[مىسال:] پەردىنى ئاچماق. يول ئاچماق. ＊ قورقما، ھەي زۆرەم مەن سادىق، ئىشىكنى ئاچ.[يەشمىسى:] ② ئورالغان، يېپىلغان، چىگىلگەن، كۆمۈلگەن نەرسىلەرنى شۇ ھالەتتىن خالىي قىلماق:[مىسال:] ساندۇقنى ئاچماق. قۇلۇپنى ئاچماق. ئورىنى ئاچماق. ＊ ئون قەدەم ئالدىدا كېتىۋاتقان ئايال ئارقىسىغا قاراپ، بېشىدىكى پەرەنجىسىنى ئېچىپ بىر قارىدى-دە، يەنە گەپ قىلماي ئالدىغا قاراپ كېتىۋەردى.[يەشمىسى:] ③ قاتلانغان، يىغىلغان، پۈكۈلگەن، پوملانغان نەرسىلەرنى يايماق، كەرمەك:[مىسال:] كىگىز ئاچماق. قۇچاق ئاچماق. ＊ ئانار ئۆزىمۇ ئانىسى ئېلىپ چىققان داستىخاننى ئېچىپ، ئانىسىغا ئۇدۇلمۇ ئۇدۇل ئولتۇردى.[يەشمىسى:] ④ قۇرۇپ، ياساپ، پۈتتۈرۈپ ئىشقا چۈشۈرمەك، پائالىيەت باشلىماق:[مىسال:] مەكتەپ ئاچماق. دۇكان ئاچماق.[يەشمىسى:] ⑤ نەرسە، ۋەقە، ھادىسە ۋە شۇنىڭغا ئوخشاشلارنىڭ ماھىيىتى، خۇسۇسىيىتىنى، سىرىنى ئاشكارىلىماق؛ ئېنىقلىماق، يەشمەك:[مىسال:] تەبىئەتنىڭ سىرىنى ئاچماق. ئەپت-بەشىرىسىنى ئاچماق. زىددىيەتلەرنى ئاچماق.[يەشمىسى:] ⑥ بىرەر نەرسىنىڭ ھەرىكىتىگە يول بەرمەك؛ باشلىماق، ئاققۇزماق:[مىسال:] گەپ ئاچماق. سۆز ئاچماق. سۇ ئاچماق.[يەشمىسى:] ⑦ ئۆزلەشتۈرمەك، پايدىلانغۇدەك قىلماق، ئىشقا كىرىشتۈرمەك:[مىسال:] يەر ئاچماق. كان ئاچماق. نېفىتلىكنى ئاچماق.[يەشمىسى:] ⑧ كۆپچىلىكنى بىريەرگە يىغىپ مۇزاكىرە قىلماق ياكى بىرەر ئىشنى، مەقسەتنى ئۇقتۇرماق:[مىسال:] مەجلىس ئاچماق.[يەشمىسى:] ⑨ خۇشال قىلماق، شادلاندۇرماق:[مىسال:] ئۇلار ئوۋ ئوۋلاپ، سەيلە-تاماشا قىلىپ كۆڭۈل ئېچىپ باشقا يەرگە يۈرۈپ كېتىپتۇ.[يەشمىسى:] 01 كۈچەيتمەك، راۋاجلاندۇرماق، ئۆستۈرمەك:[مىسال:] كىتاب ئوقۇش ئادەمنىڭ زېھنىنى ئېچىپ، تەپەككۇر قابىلىيىتىنى ئۆستۈرىدۇ.[يەشمىسى:] 11 ماڭدۇرماق، ھەرىكەتكە كەلتۈرمەك:[مىسال:] رادىئونى ئاچماق. تېلېۋىزورنى ئاچماق.[يەشمىسى:] 21 ھۆسنىگە ھۆسن قوشماق، گۈزۈللەشتۈرمەك:[مىسال:] ئىران نۇسخىلىق يېڭى گىلەم ئۆينى بەك ئچېىپتۇ.ئاچماقⅡ ئاچماقⅡ[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] قورساققا يېگەن نەرسە ھەزىم بولۇپ، تاماق يېيىشنى تەلەپ قىلماق:[مىسال:] قورساقنىڭ ئاچقىنى-ئەقىلنىڭ قاچقىنى (ماقال).ئاچماقⅢ ئاچماقⅢ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئېچىق، باشلام، ئاچما.ئاچۇرماقⅠ ئاچۇرماقⅠ[يەشمىسى:] «ئاچماقⅠ» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] بۆرە موماينىڭ ئىشىكىنى نېمىدەپ ئاچۇرۇشنى بىلىۋېلىشنىڭ كويىغا چۈشۈپتۇ.ئاچۇرماقⅡ ئاچۇرماقⅡ[يەشمىسى:] «ئاچماقⅡ» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئاچۇرۇلماق ئاچۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاچۇرماقⅠ» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاچىقتۇرماق ئاچىقتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاچىقماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئاچىقماق ئاچىقماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[قۇرۇلمىسى:]〕ئېلىپ+چىقماق〔[يەشمىسى:] ئىچكىرىدىن ياكى پەستىن بىرنەرسىنى ئېلىپ چىقماق:[مىسال:] كەرىمىخان ئورەكتىن تېزلا بىر تال بەسەينى ئاچىقىپ قوشنىسىنىڭ قولىغا تۇتقۇزدى.ئاچىقىشماق ئاچىقىشماق[يەشمىسى:] «ئاچىقماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاچىقىلماق ئاچىقىلماق[يەشمىسى:] «ئاچىقماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاچىلىماق ئاچىلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئاچا چىقارماق، ئاچىسى بار ھالەتكە كەلتۈرمەك:[مىسال:] ياچاغنى ئاچىلىماق.ئاچىماق ئاچىماق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاچىسى بار، ئاچىلىق:[مىسال:] بىز بىر قېتىم يوغان ئاچىماق قارىياغاچنىڭ سايىسىدا ئارام ئالغانىدۇق. ∥ سەيدىنقارىينىڭ خىيالىنى قارىياغاچنىڭ ئاچىمىقىغا بېكىتىلگەن رادىئو كانىيىنىڭ جاراڭلىق ئاۋازى بۆلۈۋەتتى.ئاچ-يالىڭاچ ئاچ-يالىڭاچ[يەشمىسى:] يېمەك-ئىچمەك، كىيىم-كېچىكى يېتىشمەيدىغان، كۈنى ئېغىر، تۇرمۇشى قىيىن؛ ئىنتايىن نامرات:[مىسال:] ئاچ-يالىڭاچ قالماق.ئاچ-يېلىڭ ئاچ-يېلىڭ [يەشمىسى:] «ئاچ-يالىڭاچ»قا قاراڭ:[مىسال:] ئاچ-يېلىڭ قالماق. ئاچ-يېلىڭ يۈرمەك.ئاخبارات ئاخبارات[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① خەۋەر، مەلۇمات:[مىسال:] ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنى.[يەشمىسى:] ② [كەسىپ تۈرى:]＞ھەربىي ئىشلار＜[يەشمىسى:] مەلۇم ئەھۋال توغرىسىدىكى مەخپىي خەۋەر ياكى دوكلات:[مىسال:] ھەربىي ئاخبارات.ئاخباراتچى ئاخباراتچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئاخبارات ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغۇچى خادىم.[يەشمىسى:] ② [كەسىپ تۈرى:]＞ھەربىي ئىشلار＜[يەشمىسى:] مۇھىم ئىچكى ماتېرىيال ۋە مەخپىيەتلىكنى ئىگىلەش ئۈچۈن قويۇلغان مەخسۇس خادىم.ئاخباراتچىلىق ئاخباراتچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاخبارات ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىش ئىشى، كەسپى:[مىسال:] ئاخباراتچىلىق بىلەن شۇغۇللانماق.ئاختا ئاختا[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] جىنسىي بەزلىرى، تۇخۇمى ئېلىپ تاشلانغان؛ پىچىلغان:[مىسال:] ئاختا ئات. ئاختا قىلماق.ئاختارما ئاختارما[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاغدۇرۇلغان، ئاغدۇرۇپ قويۇپ تېرىلمىغان:[مىسال:] ئاختارما يەر.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاغدۇرۇلغان، ئاغدۇرۇلۇپ تېرىلمىغان يەر:[مىسال:] سايدا تاش تېپىلماپتۇ، ئاختارمىدا داڭگال (ماقال).ئاختارمىلىق ئاختارمىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞دېھقانچىلىق＜[يەشمىسى:] ئاغدۇرۇپ ئاپتاپقا سېلىنغان تېرىلغۇ يەر:[مىسال:] ئادەملەر يازدىن بېرى ھەيدەلمەي چىڭدىلىپ كەتكەن ئاختارمىلىقلاردا دۈگجۈپ-دۈگجۈپ ماڭاتتى.ئاختۇرتماق ئاختۇرتماق[يەشمىسى:] «ئاختۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسى ئۇ ئوغرىنىڭ ئۆيىگە ئادەم ئەۋەتىپ ھەممە نەرسە-كېرەكلىرىنى بىر-بىردىن ئاختۇرتۇپ كۆردى.ئاختۇرماق ئاختۇرماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] مەلۇم بىرنەرسىنى ئىزدىمەك، قىدىرماق:[مىسال:] لۇغەت ئاختۇرماق، ئۆينى ئاختۇرماق. يانچۇق ئاختۇرماق.ئاختۇرۇشماق ئاختۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاختۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئابدۇللا ساقچىلارغا ياردەملىشىپ ئۇ ياق، بۇ ياقنى بىللە ئاختۇرۇشۇپ بەردى.ئاختۇرۇلماق ئاختۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاختۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇنىڭ بىرەر چىچقاق پاقلىنى تاسادىپىي يوقاپ كېتىدىغان بولسا مەھەللىدە قىيا-چىيا كۆتۈرۈلۈپ، ھەممە ئۆيلەر ئاختۇرۇلاتتى.ئاختىچى ئاختىچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] تارىخىي سۆز.[يەشمىسى:] ئات باقار، ئات باققۇچى.[يەشمىسى:] ② ئات قاتارلىق ئەركەك ھايۋانلارنى پىچىدىغان ئادەم.ئاختىخانا ئاختىخانا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] تارىخىي سۆز.[يەشمىسى:] ئات ئېغىلى، ئات قوتىنى؛ ئاتخانا:[مىسال:] قۇربان ئاكا ئاختىخانىدىكى ئاتلارنى ھەركۈنى بىر قېتىم سۇغىرىشقا ئاچىقىدۇ.ئاخشام ئاخشام[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ① كۈن ئولتۇرۇپ، قاراڭغۇ چۈشەي دەپ قالغان ۋاقىت؛ پەيت:[مىسال:]
 مېنىڭ ئانام ئەمگەكچان،
 بىلمەس ئۇندىن باشقىنى.
 ئىشتىن ئۈزمەس قولىنى،
 ئەتىسى ۋە ئاخشىمى.[يەشمىسى:] ② كەچ، كەچقۇرۇن:[مىسال:]
 ئاشۇ ئاخشام ھېچ چىقمايدۇ، ئېسىمدىن (
 تۇنجى سۆيگۈ ھۇزۇرىنىڭ گۇۋاھى)،
 شۇ ئۈچرىشىش بولغانىدى يۈرەكنىڭ،
 دوختۇر ئىلاج قىلالمىغان داۋاسى.ئاخشامقى ئاخشامقى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① كۈن ئولتۇرۇپ قاراڭغۇ چۈشەي دەپ قالغان ۋاقىتتىكى:[مىسال:]
 خۇددى چۈشتەك ئاخشامقى ۋەقە،
 كەلدى ئۇنىڭ ئېسىگە بىردىن.
 يۈرەك قەلبى تولۇپ غەزەپكە،
 تۇرۇپ كەتتى ياتقان ئورنىدىن.[يەشمىسى:] ② كەچكى، كەچقۇرۇنقى.ئاخشاملىق ئاخشاملىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] بىر ئاخشامغا يېتەرلىك، بىر ئاخشامغا كېرەكلىك، بىر ئاخشام داۋاملىشىدىغان:[مىسال:] بىر ئاخشاملىق كىنو. بىر ئاخشاملىق ئويۇن.ئاخشاملىققا ئاخشاملىققا[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] كەچتە، ئاخشامدا، ئاخشام بولغاندا:[مىسال:] ئاخشاملىققا ئۇنىڭ ئۆيىگە بارىمىز.ئاخۇن ئاخۇن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① [كەسىپ تۈرى:]＞دىن＜[يەشمىسى:] ئىسلام دىنىدىكى ئۇقۇمۇشلۇق كىشى، دىنىي زىيالىي، موللا:[مىسال:] ۋاڭنىڭ ئەتراپىدا يەتتە-سەككىزدەك ئاخۇن قوللىرىدا قۇرئان تۇتۇپ تۇراتتى.[يەشمىسى:] ② ئەرلەر ئىسمىنىڭ كەينىگە قوشۇلۇپ ئېيتىلىدىغان ھۆرمەت سۆزى:[مىسال:] مۆىن ئاخۇن. جاپپار ئاخۇن.ئاخۇنەك ئاخۇنەك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞زوئولوگىيە＜[يەشمىسى:] بىر خىل قۇش، ئەركىكىنىڭ تەن ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 33 سانتىمېتىر، يازلىق پەي تۈكلىرىنىڭ رەڭگى چىپار بولۇپ دۈمبە، قۇيرۇق تەرەپلىرى ئاق ئالا بولىدۇ؛ چىشىسىنىڭ باش ۋە بويۇن قىسىملىرى قارا، قالغان قىسىملىرى سارغۇچ رەڭلىك، قوڭۇر ئالىسى بار، ئۇزۇنغا ئۇچالمايدۇ؛ ئېگىز تاغلاردا ئۆسۈملۈكلەرنىڭ نوتىسىنى، ئۇرۇقلىرىنى ۋە ھاشاراتلارنى يەپ ياشايدۇ؛ خېيلۇڭجياڭدا، شىنجاڭنىڭ ئالتاي تاغلىرىدا تېپىلىدۇ.ئاخۇنباش ئاخۇنباش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاخۇن+باش〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] يەر مەدىكى؛ موگۇ.ئاخۇنلۇق ئاخۇنلۇق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞دىن＜[يەشمىسى:] ئاخۇنلارنىڭ دىنىي تەربىيە ۋە تەرغىبات بىلەن شۇغۇللىنىش ئىشى:[مىسال:] ئاخۇنلۇق قىلماق.ئاخۇنۇم ئاخۇنۇم[يەشمىسى:] «ئاخۇن» سۆزىنىڭ بىرىنچى شەخس ئىگىلىك قوشۇمچىسى بىلەن كەلگەن ھۆرمەت شەكلى:[مىسال:] خوش ئاخۇنۇم، گەپ سىلىدىن بولسۇن.ئاخۇنياغلىق ئاخۇنياغلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاخۇن+ياغلىق〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ئۆرۈكنىڭ بىر تۈرى، تاشقى پوستى ئاقۇچ، بىرئاز تۈكلۈك بولىدۇ.ئاخىر ئاخىر[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] نەرسە، ئىش-ھەرىكەت، ۋەقە-ھادىسە ۋە ۋاقىت قاتارلىقلارنىڭ تۈگەنچىسى، ئەڭ كېيىنكىسى:[مىسال:] ئاينىڭ ئاخىرى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] يۈكلىمە.[يەشمىسى:] زادى:[مىسال:] ئاخىر سەن نېمىدېمەكچى ئىدىڭ[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] بەرىبىر، ھامان، قاچانلا بولمىسۇن، قانداقلا بولمىسۇن؛ نەتىجىدە:[مىسال:] بېلىقچىنىڭ كىچىك ئوغلى كۈنلەپ، ئايلاپ، يىللاپ يىغلاپتۇ. يىغلا-يىغلا ئاخىر قۇشقاچقا ئايلىنىپ قاپتۇ.ئاخىر زامان ئاخىر زامان[يەشمىسى:] دۇنيانىڭ، ھاياتنىڭ ۋە بارلىق مەۋجۇداتنىڭ يوقىلىش ئالدىدا تۇرغان، يوقىلىشقا يېقىن قالغان ۋاقتى؛ قىيامەت:[مىسال:] ئاخىر زامان بولماق.ئاخىرەت ئاخىرەت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[كەسىپ تۈرى:]＞دىن＜[يەشمىسى:] ئۇ دۇنيا، باقىي ئالەم؛ قىيامەت:[مىسال:] شاھ قۇرۇق دۇنيا بىلەن خوشلىشىپ ئاخىرەتكە سەپەر قىلىپتۇ.ئاخىرەتلىك ئاخىرەتلىك[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] كىشى ئۆلگەندىن كېيىن شۇ كىشىنىڭ ئۆلۈمىنىڭ ئالدى-كەينىدە ئىشلىتىلىدىغان پۇل-پۈچەك ۋە نەرسە-كېرەك:[مىسال:] ئەگەر بۇ پىكرىم، بۇ چارەم سىلەرگە ماقۇل چۈشسە، مانا مەن يېنىمدا ئاخىرەتلىكىم ئۈچۈن ساقلاپ كەلگەن مۇنۇ بىر تەڭگە پۇلۇمنى ئاتىدىم.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت. كۆچمە مەنىسى: [يەشمىسى:] ئۆمۈرلۈك، مەڭگۈلۈك، بۇزۇلماس:[مىسال:] ئاخىرەتلىك دوست.ئاخىرقى ئاخىرقى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] نەرسە ۋە ھەرىكەت قاتارىنىڭ ئەڭ كەينىدىكى، كېيىنكى:[مىسال:] ئاخىرقى پۇرسەت. ＊ ئاخىرقى بەت. ئاخىرقى پەللە. ئاخىرقى سوت.ئاخىرلاشتۇرماق ئاخىرلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاخىرلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى: تۇردى ئاخۇن ئاكا بەخت نۇرىدىن بەھرىمەن بولۇپ، ئۆزىنىڭ سەرگەردانلىق ھاياتىنى پۈتۈنلەي ئاخىرلاشتۇردى.ئاخىرلاشتۇرۇشماق ئاخىرلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاخىرلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاخىرلاشتۇرۇلماق ئاخىرلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاخىرلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاخىرلاشماق ئاخىرلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئاخىرىغا يەتمەك، تامام بولماق، تۈگىمەك:[مىسال:] سادىقنىڭ ھېكايىسى ئاخىرلاشتى.ئاخىرى ئاخىرى[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ① ئىش-ھەرىكەتنىڭ تۈگەش چېكى؛ ئايىغى، ئەڭ كەينى:[مىسال:] مەن بۇ ئىشقا ئۇيان ئويلاپ، بۇيان ئويلاپ ئاخىرى بىر ئامال تاپتىم.[يەشمىسى:] ② ئاخىرقى ھېسابتا، نەتىجىدە، بەرىبىر، ھامان:[مىسال:] كۈنلەرنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئىككىمىزنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى دوستلۇق ئاخىرى مۇھەببەت يالقۇنىغا ئايلاندى.ئادا ئادا[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئىش-ھەرىكەت، ۋەقە-ھادىسىنىڭ ئاخىرى، تاماملىنىش ئىجراسى:[مىسال:] ۋەزىپە ئادا بولماق. ＊ بىز بۇرچىمىزنى ئادا قىلدۇق.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] پاكىز، تازا:[مىسال:] ناھىيىلىك ئاشلىق ئىدارىسىدىكىلەر: «بۇغدىيىڭ تازا ئەمەسكەن» دەپ باشقىدىن ئادا قىلدۇردى.ئاداپ ئاداپ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ئۇن، كېپەك قاتارلىقلاردىن مەخسۇس ئۆي ھايۋانلىرىغا ئېتىپ بېرىلىدىغان مەخسۇس سۇيۇق ئۇماچ.ئاداتماق ئاداتماق[يەشمىسى:] «ئادىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئادا-جۇدا ئادا-جۇدا[يەشمىسى:] كۆپىنچە «بولماق» ياردەمچى پېئىلى بىلەن كېلىپ «ئالاقە-مۇناسىۋەتنى ئۈزۈل-كېسىل ئۈزمەك، توختاتماق» دېگەندەك مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] بىز ئۇنىڭ بىلەن ئادا-جۇدا بولدۇق.ئاداسقا ئاداسقا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئاتا-ئانىلاردىن تەۋەررۈك بولۇپ قېلىپ قالغان نەرسىلەر.ئاداش ئاداش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① دوست؛ ئاغىنە، بۇرادەر:[مىسال:] ئاداش بولماق.[يەشمىسى:] ② يار، ئاشنا:[مىسال:]
 كۆردۈڭمۇ بۇ باشىمنى،
 كۆزۈمدىكى ياشىمنى،
 ئۈچ كۈن بولدى كۆرمەيمەن،
 قارا قاش ئاداشىمنى.ئاداش-ئاداش ئاداش-ئاداش[يەشمىسى:] ئۆزئارا ئاداش، ئاغىنە:[مىسال:]
 ئاداش-ئاداش بولايلى،
 بىر نان تاپساق تەڭ يەيلى.ئاداشتۇرماق ئاداشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاداشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] نىشاندىن ئاداشتۇرماق.ئاداشتۇرۇشماق ئاداشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاداشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاداشتۇرۇلماق ئاداشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاداشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاداشلىق ئاداشلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] دوستانە مۇناسىۋەت، دوستلۇق، ئاغىينىلىق.ئاداشماق ئاداشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① نىشان، يول، ھېساب، پىكىر، سۆز، خىيال، ئەقىل قاتارلىقلاردىن ئازماق:[مىسال:] يولدىن ئاداشماق.
 ＊ ياخشىنى ماختىساڭ يارىشىدۇ،
 90ياماننى ماختىساڭ ئادىشىدۇ (ماقال).[يەشمىسى:] ② سەۋەنلىك ئۆتكۈزمەك، خاتالاشماق، يولدىن چىقماق:[مىسال:] ئۇ ئاداشقان ياشلارنى يېتەكلەش، تەربىيىلەش، ئۆزگەرتىش خىزمىتىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بەردى.ئاداق ئاداق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [يەشمىسى:] ① ئاخىرى، سوڭى:[مىسال:]
 كاشكى جان بىر باغ ئوتۇنغا ئەرزىسە ئارمان نېمە،
 ۋەتىنىم گۈلخانىدا يانسام چاراسلاپ تا ئاداق. [يەشمىسى:] ② قۇمۇل ۋىلايىتىنىڭ ئاراتۆرۈك ناھىيىسىگە قاراشلىق بىر يېزىنىڭ نامى.ئاداققى ئاداققى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاخىرقى، ئەڭ ئاخىرقى:[مىسال:] ئۇ ۋۇجۇدىدا ئۆز زامانىسىنىڭ قىزلىرىدا كەم ئۇچرايدىغان بىر خىل قەتئىي مەردانىلىك ۋە يۈكسەك جاسارەتنى ھېس قىلدى ۋە ئاداققى قەتئىي قارارغا كەلدى.ئاداققىچە ئاداققىچە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئاخىرغىچە، ئەڭ ئاخىرغا قەدەر: بىز خەلقىمىزنىڭ بەخت-سائادىتى ئۈچۈن ئاداققىچە كۈرەش قىلىمىز.ئادالاتماق ئادالاتماق[يەشمىسى:] «ئادالىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىيي دەرىجىسى:[مىسال:] سىنىپ مەسئۇلى زۆرەم ئوقۇغۇچىلارنى ئۇيۇشتۇرۇپ ئۇلارغا مەكتەپ قورۇسىنى ئادالاتتى.ئادالاشماق ئادالاشماق[يەشمىسى:] «ئادالىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] بۈگۈنكى تويدا قىزلار تاماق ئىشلىرىغا ياردەملىشىپ ئوتياشلارنى ئادالىشىپ بەردى.ئادالانماق ئادالانماق[يەشمىسى:] «ئادالىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] كۆڭۈلدە قالمىدى غەشلىك، زىيانداشلار جازالاندى. ئېرىق-ئۆستەڭدىكى لاتقا ئېقىن سۇدا ئادالاندى.ئادالەت ئادالەت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① ئادىل، خالىس ۋە توغرا ئىش تۇتۇش، ھەققانىيەتلىك؛ ھەققانىيەت، ئادىللىق:[مىسال:] ئادالەت زوراۋانلىق ئۈستىدىن غەلىبە قىلىدۇ.[يەشمىسى:] ② ئاياللارنىڭ ئىسمى.ئادالەتپەرۋەر ئادالەتپەرۋەر[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە+پارىسچە［[يەشمىسى:] ئادالەت تەرەپدارى، ئادالەتنى ياقلايدىغان، ھەققانىيەت ئۈچۈن كۈرەش قىلىدىغان، ھەققانىيەتچى:[مىسال:] ئادالەتپەرۋەر ئادەم. ئادالەتپەرۋەر خەلق.ئادالەتپەرۋەرلىك ئادالەتپەرۋەرلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئادالەتنى، ھەققانىيەتنى ھىمايە قىلىش ۋە شۇ يولدىن يانماسلىق:[مىسال:] موللازەيدىن ئوبرازىنىڭ گەۋدىلىك يېرى ئۇنىڭ خەلقپەرۋەر، ئادالەتپەرۋەرلىكىدە.ئادالەتسىز ئادالەتسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئادىل بولمىغان، ئادالەتتىن تاشقىرى، ئادالەتكە خىلاپ:[مىسال:] ئادالەتسىز ئۇرۇش. ＊ پادىشاھ زامانىدا بۇنداق ئادالەتسىز ئىشلار كۆپ بولغانىدى.ئادالەتسىزلىك ئادالەتسىزلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئادالەتنى ياقلىماسلىق، ھەققانىيەتنى دەپسەندە قىلىش:[مىسال:] ئادالەتسىزلىك قىلماق.ئادالەتلىك ئادالەتلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ھەققانىيەتلىك بىلەن ئىش قىلىدىغان، ھەققانىيەتكە ئاساسلانغان؛ ئادىل:[مىسال:] ئادالەتلىك ئۇرۇش.ئادالىق ئادالىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئادا، پاكىز ھالەت، پاكىزىلىك.ئادالىماق ئادالىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] پاكىزلىمەك، تازىلىماق، ئېرىغدىماق:[مىسال:] قاچا ئادالىماق. ئۆي ئادالىماق. كۆكتات ئادالىماق.ئاداۋەت ئاداۋەت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ئۆزئارا چىقىشالماسلىق ياكى قارىمۇ قارشىلىق، دۈشمەنلىك مۇناسىۋەت؛ گىنە، خۇسۇمەت، ئۆچمەنلىك:[مىسال:] ئاداۋەت تۇتماق. ئاداۋەت ساقلىماق. ＊ مەن شەخسىي ئاداۋەت بىلەن زادىلا ھېسابلاشمايمەن.ئاداۋەتچى ئاداۋەتچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] دائىم ئاداۋەت ساقلايدىغان، كىشىلەرگە ئاداۋەت تۇتىدىغان كىشى، ئاداۋىتى كۈچلۈك ئادەم.ئاداۋەتخور ئاداۋەتخور[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە+پارىسچە［[يەشمىسى:] ئاداۋەت ساقلايدىغان، ئاداۋەت تۇتىدىغان:[مىسال:] ئاداۋەتخور ئادەم.ئاداۋەتخورلۇق ئاداۋەتخورلۇق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئۇزۇنغىچە ئاداۋەت ساقلاش، ئاداۋەت تۇتۇش قىلمىشى:[مىسال:] بەزى ئادەملەرنىڭ ئاداۋەتخورلۇقى بەك كۈچلۈك.ئاداۋەتلەشتۈرمەك ئاداۋەتلەشتۈرمەك[يەشمىسى:] «ئاداۋەتلەشمەك» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئەمەت بىزنى قەستەن ئاداۋەتلەشتۈرۈپ قويدى.ئاداۋەتلەشمەك ئاداۋەتلەشمەك[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئۆزئارا قارشىلاشماق، بىر-بىرىگە دۈشمەنلىك پوزىتسىيىدە بولماق.ئاداۋەتلىك ئاداۋەتلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاداۋىتى بار، ئاداۋەت تۇتقان، ئاداۋەت ساقلىغان:[مىسال:] مانا شۇ چاغدا زۇللارنىڭ ئاداۋەتلىك يۈرىكىدە توختى شۇجىغا نىسبەتەن ئۆچمەس داغ قالغانىدى.ئادەت ئادەت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① ئۆگىنىپ قالغان ھەرىكەت؛ قىلىق:[مىسال:] ياخشى ئادەت. يامان ئادەت، ئادەت بولۇپ قالماق.
 ＊ ئادەتنىڭ دورىسى يوق.
 90مەسچىتنىڭ مورىسى يوق (ماقال).[يەشمىسى:] ② ئاتا-بوۋىسىدىن قالغان ۋە كىشىلەرگە سىڭىپ كەتكەن تەرتىپ؛ قائىدە-يوسۇن، ئەنئەنە، ئۇدۇم:[مىسال:] ئۇيغۇرلارنىڭ مېھماندوستلۇق ئادىتى ناھايىتى ئۇزۇن تارىخقا ئىگە.[يەشمىسى:] ③ [كەسىپ تۈرى:]＞فىزىئولوگىيە＜[يەشمىسى:] ئاياللاردا ھەر ئايدا بىر قېتىم دەۋر قىلىدىغان بالىياتقۇدا قان ھاسىل بولۇشتىن ئىبارەت فىزىئولوگىيىلىك ھادىسە (قاناش ۋاقتى ئۈچ كۈندىن يەتتە كۈنگىچە داۋاملىشىدۇ):[مىسال:] ئادەت كۆرمەك.ئادەتتە ئادەتتە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئادەت بويىچە، ئادەتكە ئاساسەن؛ نورمال ھالەتتە، كۆپ ھاللاردا:[مىسال:] ئۇ ئادەتتە تالا-تۈزگە ئاز چىقاتتى.ئادەتتىكى ئادەتتىكى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئادەتتە بولىدىغان، ئادەتلىنىپ قالغان:[مىسال:] ئادەتتىكى سىناق.[يەشمىسى:] ② ئاددىي:[مىسال:] بۇ چوڭ مەسىلە ئەمەس، ئادەتتىكى مەسىلە.ئادەتتىكىچە ئادەتتىكىچە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئادەتتىكىدەك، ئادەتتىكىگە ئوخشاش:[مىسال:] بۇ سىناق ئادەتتىكىچە ئۆتۈپ كېتىشىمۇ مۇمكىن.ئادەتتىكىدەك ئادەتتىكىدەك[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ھەر ۋاقىتتىكىگە، ئادەتتىكىگە ئوخشاش، ئادەتتىكىچە؛ نورمال:[مىسال:] ئۇنىڭ بىر ئىشى، ئاغىنىسى مەيلى ئىلغار بولسۇن، مەيلى قالاق بولسۇن، دەيدىغىنىنى يۈزىگە دەپ بولۇپلا يەنە ئادەتتىكىدەك مۇناسىۋەت قىلىپ يۈرىۋېرىدۇ.ئادەتلەندۈرمەك ئادەتلەندۈرمەك[يەشمىسى:] «ئادەتلەنمەك» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] بالىنى كىچىكىدىن باشلاپ تازىلىق قىلىشقا ئادەتلەندۈرۈش لازىم.ئادەتلەندۈرۈلمەك ئادەتلەندۈرۈلمەك[يەشمىسى:] «ئادەتلەندۈرمەك» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] بالا چوڭلارنى ھۆرمەت قىلىشقا ئادەتلەندۈرۈلدى.ئادەتلەنمەك ئادەتلەنمەك[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] بىرەر ئىش-ھەرىكەتنى ئادەت قىلماق، ئادەتكە ئايلاندۇرماق؛ بىرنەرسىگە ئۆگىنىپ قالماق:[مىسال:] ئۇ قالۇن چېلىش ماھىرى بولۇپ، مۇقامنى قالۇن چېلىپ تۇرۇپ ئېيتىشقا ئادەتلەنگەن.ئادەتلىك ئادەتلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئادىتى بار، ئادەتلەنگەن، ئادەتكە كۆنۈپ قالغان ياكى ئادىتىگە ئايلاندۇرۇۋالغان:[مىسال:] ئۇ مۇشۇنداق يامان ئادەتلىك بالا بولۇپ قالدى.ئادەم ئادەم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① پىكىر قىلىش، سۆزلەش ۋە ئەمگەك قىلىش قابىلىيىتىگە ئىگە بولغان ھەم ئىشلەپچىقىرىش قوراللىرىنى ياسىيالايدىغان، ھەم ئىشلىتەلەيدىغان، شۇ سەۋەبلىك باشقا ھەممە مەخلۇقاتتىن ئۈستۈن تۇرغۇچى جانلىق؛ كىشى، ئىنسان:[مىسال:]
 ئادەمنىڭ ئالىسى ئىچىدە،
 ھايۋاننىڭ ئالىسى تېشىدا (ماقال).[يەشمىسى:] ② كىشىلىك جەمئىيىتىنىڭ ئايرىم ئەزاسى، شەخس:[مىسال:] ياخشى ئادەم. ئەخلاقلىق ئادەم. ناچار ئادەم.[يەشمىسى:] ③ كوللېكتىپ ئىگىلىك ياكى ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ھەربىرى؛ جان:[مىسال:] ئادەم بېشىغا 30 جىڭدىن نورما بەلگىلەندى.[يەشمىسى:] ④ بىراۋنىڭ خىزمەتكارى ياكى تەرەپدارى:[مىسال:] زوردۇن باي ئادەملىرى بىلەن باستۇرۇپ كىرىپ «ئېرىڭنىڭ قەرزىنى تۆلە» دەپ بىچارە ئايالنىڭ ئاخىرقى بىر ئىنىكىنىمۇ ئاچىقىپ كەتتى.ئادەم ئاتا ئادەم ئاتا[يەشمىسى:] دىنىي چۈشەنچىدىكى يەر يۈزىدە بىرىنچى بولۇپ يارىتىلغان ئەر كىشى، ھاۋا ئانىنىڭ جۈپتى.ئادەمخور ئادەمخور[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە+پارىسچە［[يەشمىسى:] ئادەم گۆشىنى يەيدىغان، ۋەھشىي:[مىسال:] ئادەمخور جاللاتلار ياغنى قىزدۇرۇپ، ئوسماننىڭ بەدىنىگە چاچقاندا، ئۇ يىقىلىپ ھوشىدىن كەتتى.ئادەمخورلۇق ئادەمخورلۇق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئادەم گۆشىنى يېيىشكە ئادەتلىنىش؛ ۋەھشىيلىك، ياۋۇزلۇق:[مىسال:] مەجۇسى بەھرەمگە قاراپ يىغلاپ تۇرۇپ: − قېنىمدىن كېچىپ، مېنى ئۆلتۈرمىسىلە، مەن ئىككىنچى ئادەمخورلۇق قىلماسلىققا قەسەم ئىچەي، − دەپ يېلىنىپتۇ.ئادەمخۇمار ئادەمخۇمار[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[قۇرۇلمىسى:]〕ئادەم+خۇمار〔[يەشمىسى:] كىشىلەر بىلەن دائىم بىللە بولۇشنى ياخشى كۆرىدىغان، ئادەمگە ئامراق، ئادەمگە ئېجىل:[مىسال:] مەنمۇ شۇنداق ئادەمخۇمار، گەپخۇمار كىشى بولغانلىقىم ئۈچۈن ئۇلارنىڭ پارىڭىنى ئاڭلاش ماڭىمۇ ئادەت بولۇپ قالغانىدى.ئادەمزات ئادەمزات[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە+پارىسچە［[يەشمىسى:] ئادەم بالىسى، ئىنسان، ئىنسانىيەت؛ كىشى:[مىسال:] ئادەمزات ئايىغى تەگمىگەن جاي.ئادەمزاتسىز ئادەمزاتسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئادەم ياشىمايدىغان، ئىنسان بارمىغان، ئادەمزاتتىن خالىي:[مىسال:] ئادەمزاتسىز چۆل.ئادەمسىمان ئادەمسىمان[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئادەمگە ئوخشايدىغان، ئادەم تەقلىدىدىكى، ئادەم شەكلىدىكى، ئادەم سۈپەت.:[مىسال:] ئادەمسىمان مايمۇن.ئادەمگەرچىلىك ئادەمگەرچىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① كىشىلەرگە بولغان مۇھەببەت، مېھرىبانلىق، ئىنسانغا ياخشى مۇناسىۋەتتە بولۇش؛ ئىنسانپەرۋەرلىك:[مىسال:] ئادەمگەرچىلىك قىلماق.[يەشمىسى:] ② كىشلەر ئارىسىدىكى بىر-بىرىنى يوقلاش، ماددىي ۋە مەنىۋى جەھەتتىن بىر-بىرىگە مەنپەئەت يەتكۈزۈش ئادىتى:[مىسال:] ئادەمگەرچىلىك قېرىمايدۇ (ماقال). ＊ ئۇلار بىرنەچچە قېتىم كەلدى، مەن ئۇلارنىڭ ئادەمگەرچىلىكىنى قايتۇرالمىدىم.ئادەمگىياھ ئادەمگىياھ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئادەم+گىياھ〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] تىكەنلىك شەيتان دەرىخى ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. ئوق يىلتىزى توم، گۆشلۈك ۋە ئاق سېرىق كېلىدۇ. يوپۇرمىقى ئالىقانسىمان مۇرەككەپ يوپۇرماق، كىچىك يوپۇرمىقى تۇخۇم شەكلىدە، گۈلى كىچىك، سۇس يېشىل رەڭدە ئېچىلىدۇ. مېۋىسى ياپىلاق ۋە چەمبەر شەكلىدە بولىدۇ. يىلتىزى ۋە يوپۇرماقلىرى دورا قىلىنىدۇ. تەبىئىتى مۆتىدىل، ئىسسىققا مايىل. زېھنىي قۇۋۋەتنى ئاشۇرۇش، تال ۋە ئۆپكىنى قۇۋۋەتلەش، تەبىئىي قۇۋۋەتنى تولدۇرۇش، ساپ قان ھاسىل قىلىش، ئىشتىھاسىزلىق، ماغدۇرسىزلىق، پۈتۈن بەدەن ئاجىزلىقى، باھ ئاجىزلىقى، نېرۋا ئاجىزلىقى قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ.ئادەملەرچە ئادەملەرچە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئادەملەردەك، ھەقىقىي ئىنسانغا خاس خۇسۇسىيەت بىلەن:[مىسال:] بىزمۇ قەددىمىزنى كۆتۈرۈپ ئادەملەرچە ياشاش ئۈچۈن كۈرەش قىلىشىمىز كېرەك.ئادەملەشتۈرمەك ئادەملەشتۈرمەك[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[كەسىپ تۈرى:]＞ئەدەبىيات＜[يەشمىسى:] جانلاندۇرۇش ئۇسۇلىنىڭ بىر خىل شەكلى. بۇنىڭدا جانلىق ۋە جانسىز نەرسىلەر ھەتتا ئابستراكت چۈشەنچىلەرمۇ ئادەم قىلىپ يېزىلىدۇ. بۇ ئۇسۇل تىلنىڭ جانلىقلىقى بىلەن لىرىكىلىقىنى ئاشۇرۇشتا زور رول ئوينايدۇ.ئادەملەشتۈرۈلمەك ئادەملەشتۈرۈلمەك[يەشمىسى:] «ئادەملەشتۈرمەك» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] تەبىئەت كۈچلىرىنىڭ ئادەملەشتۈرۈلۈشى ئارقىلىق ئەڭ دەسلەپكى خۇدا پەيدا بولدى.ئادەملىك ئادەملىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئادەمگە خاس، ئادەمدە بولىدىغان، ئادەم بالىسىغا لايىق بولغان، ئادەمگە مۇناسىپ؛ ئادەمىيلىك، ئىنسانىي:[مىسال:] ئادەملىك بۇرچ. ئادەملىك خاراكتېر. ∥ ئادەمنىڭ ئادەملىكى ئاچچىقى كەلگەندە بىلىنەر (ماقال).ئادەمىي ئادەمىي[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى.[يەشمىسى:] ئادەمگە، چىن ئىنسانغا خاس:[مىسال:] ئادەمىي خىسلەت.ئاددىي ئاددىي[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① ئادەتتىكى، باشقىلاردىن ئانچە كۆپ پەرق قىلمايدىغان؛ ھەر ۋاقىت بولۇپ، ئۇچراپ تۇرىدىغان، ئانچە مۇرەككەپ بولمىغان: ئاددىي گەپ. ئاددىي ئۆي.[يەشمىسى:] ② ئاڭلاشقا، چۈشىنىشكە، ھەل قىلىشقا ئاسان، ئوڭاي بولغان: ئاددىي سوئال. ئاددىي ئىش. ＊ مۇدىر مۇراسىم باشلانغانلىقىنى جاكارلىدى ۋە ئاددىي سۆز قىلدى.[يەشمىسى:] ③ لايىقىدا ئەمەس، ئاز نەرسە بىلەن: ئاياللار ئۆز ئورۇنلىرىدىن تۇرۇشۇپ: مۇشۇنداق ئاددىي كېلىپ قالدۇق، ئۆزلىرىنىڭ لايىقىدا بولماي قالدى، دېيىشتى ۋە قوللىرىنى كۆكسىگە جۈپلەپ ئۆي ئېگىسىگە سالام بېرىشتى.[يەشمىسى:] ④ سەل، بوش، مۇرەككەپ ئەمەس: ئاددىي قارىماق. ئاددىي چاغلىماق. ئاددىي ئاتالغۇلۇق سان.[يەشمىسى:] ⑤ سۈپەت. جەھەتتىن يېتەرلىك بولمىغان، ئانچە ياخشى ئەمەس: ئاددىي رەختتىن كىيىم كىيىۋالغان بۇ جۇۋان 48 ياشلارغا كىرگەنىدى.ئاددىي تاناسىپ ئاددىي تاناسىپ[كەسىپ تۈرى:]＞ماتېماتىكا＜[يەشمىسى:] تەڭلىك بەلگىسىنىڭ ھەر ئىككى تەرىپى نىسبەتتىن تۈزۈلگەن تاناسىپلىق ئىپادە. مەسىلەن:.a:b=c:dئاددىي جۈملە ئاددىي جۈملە[كەسىپ تۈرى:]＞تىلشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] تولۇق ئاياغلاشقان بىر ئوي-پىكىرنى ئىپادىلەيدىغان، تارماق جۈملىلەرگە ئايرىغىلى بولمايدىغان جۈملە.ئاددىي كەسىر ئاددىي كەسىر[كەسىپ تۈرى:]＞ماتېماتىكا＜[يەشمىسى:] سۈرەت ۋە مەخرەجلەردىنلا ئىبارەت بولغان كەسىر. مەسىلەن، 1/5,3/7 قاتارلىقلار.ئاددىي-ساددا ئاددىي-ساددا[يەشمىسى:] ئاددىي ۋە ساددا، ھەم ئاددىي ھەم ساددا: تۇردى ئاكا تۇرمۇشتا ئاددىي-ساددا ئۆتىدىغان ئادەم.ئاددىيلاشتۇرماق ئاددىيلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاددىيلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] سىز بۇنى تېخىمۇ ئاددىيلاشتۇرالامسىزئاددىيلاشتۇرۇشماق ئاددىيلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاددىيلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاددىيلاشتۇرۇلماق ئاددىيلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاددىيلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ھازىر خەلق ئارىسىدىكى توي-تۆكۈن، نەزىر-چىراغ ئىشلىرى ئۆتكەنكىگە قارىغاندا خېلىلا ئاددىيلاشتۇرۇلدى.ئاددىيلاشماق ئاددىيلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئاددىي ھالەتكە كەلمەك، ئوڭايلاشماق:[مىسال:] نورمىلىق ئاشلىقنى سېتىۋېلىش رەسمىيىتى بۇرۇنقىدىن كۆپ ئاددىيلاشتى.ئاددىيلىق ئاددىيلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاددىي ھالەت، ئاددىي بولۇش:[مىسال:] مۇئەللىم تېيىزلىقتىن چوڭقۇرلۇققا، ئاددىيلىقتىن مۇرەككەپلىككە ئۆتۈشتىن ئىبارەت دەرس ئۆتۈش ئۇسۇلى بىلەن دەرس ئۆتتى.ئادراسمان ئادراسمان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ئوغرىتىكەن ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. يىلتىزى توم، يوپۇرمىقى نۆۋەتلىشىپ ئۆسىدۇ، قاتلىنىپ يېرىلىدۇ، گۈلى ئاق، غوزىسى شارسىمان بولىدۇ؛ يەر ئۈستى قىسمى ۋە ئۇرۇقى دورا قىلىنىدۇ.
 ئۇرۇقى: تەبىئىتى 2-دەرىجىدە ئىسسىق، بەدەننى قۇۋۋەتلەپ، باھنى كۈچەيتىش، پەي-نېرۋىنى كۈچەيتىش، يەل ھەيدەش، ئۈچەي قۇرتىنى چۈشۈرۈش، سۈت، ھەيز ۋە سۈيدۈكنى ماڭدۇرۇش، پالەچ، لەقۋا، باھ ئاجىزلىقى، چوڭ-كىچىك بوغۇملار ئاغرىقى، ئىرقۇتسا قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ. كۆپ ئىستىمال قىلىنسا باش ئاغرىتىدۇ.
 يېغى: ئادراسماننىڭ ئۇرۇقىدىن گىلى ھېكمەت قىلىش ياكى ياغ تارتىش ئۈسكۈنىلىرى بىلەن تارتىپ ئېلىنغان يېغىنىڭ تەبىئىتى 2-دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق. مېڭىنىڭ توسالغۇلىرىنى ئېچىش، پەيلەرنى چىڭىتىش، يەللەرنى تارقىتىش، پالەچ، لەقۋا، رەئىشە، سەرئى، پەيلەرنىڭ بوشاپ كېتىشى قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ. كۆپ ئىستىمال قىلىنسا باش ئاغرىتىدۇ.ئادرېس ئادرېس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە［[يەشمىسى:] ① بىرەر كىشى ياكى تەشكىلات تۇرىدىغان جاينىڭ تەپسىلىي نامى:[مىسال:] مەن شۇ چاغدا ئادرېسىمنى توغرا ئېيتىپ بەرگەن بولسام، ئىخلاس بۈۋى مېنى، ھېچ بولمىسا، ئانامنى ئىزدەپ تاپقان بولارئىكەن.[يەشمىسى:] ② پوچتا ئارقىلىق ئەۋەتىلىدىغان نەرسىلەرنىڭ ئۈستىدىكى شۇ نەرسىنى تاپشۇرۇۋالغۇچىنىڭ تۇرىدىغان جايى يېزىلغان يېزىق:[مىسال:] خەت يازسىڭىز تۆۋەندىكى ئادرېسقا ئەۋەتىڭ.ئادۋۇكات ئادۋۇكات[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞قانۇن ئىشلىرى＜[يەشمىسى:] دەۋالاشقۇچىلارنىڭ ھاۋالىسى ياكى سوت مەھكىمىسىنىڭ بەلگىلىشى بىلەن قانۇنىي ھالدا دەۋالاشقۇچىلارغا ھەمكارلىشىپ شىكايەت قىلىدىغان ياكى باشقا قانۇنىي ئىشلارنى بىر تەرەپ قىلىدىغان مەخسۇس خادىم.ئادۋۇكاتلىق ئادۋۇكاتلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئادۋۇكاتلارنىڭ دەۋالاشقۇچى، ئەيىبلەنگۈچى ياكى ئادەتتىكى شەخسلەرگە ھەمكارلىشىپ ئۇلارنىڭ قانۇنىي ئىشلىرىنى بىر تەرەپ قىلىشقا ياردەملىشىشى:[مىسال:] ناھىيە بازىرىدىكى يۈسۈپ دېگەن كىشى ئادۋۇكاتلىققا تەكلىپ قىلىندى.ئادېنوزىن ئادېنوزىن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] خىمىيىۋى بىرىكمە، مولېكۇلا فورمۇلىسى C01 H31 O4 N5. ئادېنىن ئىشقارى بىلەن d نۇكلېئوزىدىن شەكىللىنىدۇ، نۇكلېئىن كىسلاتاسىدىن ھاسىل بولىدۇ، سۇدا ئېرىيدۇ، ئېرىش نۇقتىسى 922℃.ئادىئاباتىك ئادىئاباتىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞فىزىكا＜[يەشمىسى:] ھەرقانداق ۋاقىتتا ئىسسىقلىق مىقدارى ئۆزگەرمەيدىغان؛ ئىسسىقلىق ئۆتكۈزمەيدىغان، ئىسسىقلىق تەسىرىگە ئۇچرىمايدىغان:[مىسال:] ئادىئاباتىك جەريان. ئادىئاباتىك دەستىلەش.ئادىزلار ئادىزلار[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞ئىرقشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] تۇرلارنىڭ بىر قەبىلىسى. ئادىزلار ئەسلى ۋولگا دەرياسى ياقىلىرىدا كۆچمەن چارۋىچىلىق بىلەن تۇرمۇش كەچۈرگەن، تۈركلەرگە تەۋە بولغان، كېيىنكى ۋاقىتلاردا شەرققە كۆچۈپ بېرىپ سىر-تاردۇشقا تەۋە بولغان.ئادىل ئادىل[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① بىرەر تەرەپكە يان باسماي، ئادالەت، ھەققانىيەت بىلەن خالىسانە ۋە ھەققانىي ئىش قىلىدىغان، ھەققانىي يول تۇتىدىغان؛ لىللا، توغرا:[مىسال:] ئادىل ئادەم. ئادىل ھۆكۈمەت.[يەشمىسى:] ② ئەرلەرنىڭ ئىسمى.ئادىلانە ئادىلانە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە+پارىسچە［[يەشمىسى:] ئادىللىق بىلەن، ھەققانىي:[مىسال:] ئالىي سوت مەھكىمىسى ئەركىننىڭ جىنايى قىلمىشلىرىغا ئادىلانە ھۆكۈم چىقاردى.ئادىلانىلىك ئادىلانىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [يەشمىسى:] «ئادىللىق»قا قاراڭ:[مىسال:] ئادىلانىلىك بىلەن ئىش قىلماق.ئادىلسىزلىق ئادىلسىزلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئادىل بولماسلىق، ناھەقچىلىك، ئادالەتسىزلىك:[مىسال:] بۇنداق ئادىلسىزلىق قىلىپ كەتمەڭ، دېدى ئۇ ئالىمغا رەنجىپ.ئادىللىق ئادىللىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئادالەت، ھەققانىيەتنى ئاساس قىلىش، ئادالەتنى ياقلاش:[مىسال:] سەپەرقۇل پادىشاھلىقنى ئالغاندىن كېيىن، ئىككى شەھەرنى بىرلەشتۈرۈپ يۇرتنى ئادىللىق بىلەن سوراپتۇ.ئادىم ئادىم [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] تارىخىي سۆز.[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] قەدەم.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] مىقتار سۆز.[يەشمىسى:] ئۇزۇنلۇق ئۆلچىمى، تەخمىنەن 75 سانتىمېتىر ئەتراپىدا:[مىسال:] ساراينىڭ ئىچى بەك سۈرلۈك، تەنتەنىلىك مۇراسىم ئۆتكۈزۈلىدىغان بۇ ساراينىڭ ئۇزۇنلۇقى 60 ئادىم، ئېنى 35 ئادىم كېلەتتى.ئادىماق ئادىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئېچىشماق، ئاچچىقلاشماق، زەرداپلاشماق:[مىسال:] ئۇنىڭ بۇ غەلىبىلىرىگە چىدىمىغان ئەسئەتنىڭ ئىچى ئاداپ كېتىۋاتاتتى.ئادىمەتچىلىك ئادىمەتچىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [يەشمىسى:] «ئادەمگەرچىلىك»كە قاراڭ:[مىسال:] ئادىمەتچىلىك ئۈچۈن داستىخانغا چۈشكەن نەرسىلەرچۇ تېخى، خېنىمنىڭ ساندۇقلىرىغا سىغماي قالدى.ئادىمىي ئادىمىي[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ئادەمگە، ئىنسانغا خاس، تەئەللۇق:[مىسال:] ئادىمىي پەزىلەت. ئادىمىي شەيتان.ئادىمىيلىك ئادىمىيلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئادەمگە خاس خۇسۇسىيەت، ئادىمىگەرچىلىك، نورمال ئىنسانىي ئاڭغا ئىگە بولۇش:[مىسال:] ئادىمىيلىكنى يوقاتماق.ئارⅠ ئارⅠ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ئۆزىگە مۇناسىپ، ئەپ كۆرمىگەن ئىشتىن، نەرسىدىن خىجالەت بولۇش، ئۇيىلىش تۇيغۇسى؛ ئۇيات، نومۇس:[مىسال:] ئار ئالماق. ئار كەلمەك.
 ＊ ئۆز ئاتام مالدەك سېتىپ،
 90قىلماقچى قەستى پۇل مېنى.
 90پۇل ئۈچۈن ئارنى سېتىپ،
 90قىلماچى ئەسلى قۇل مېنى.ئارⅡ ئارⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە＞لاتىنچە［[سۆز تۈركۈمى:] مىقتار سۆز.[يەشمىسى:] مېتىر سىستېمىسىدىكى 100 كۋادرات مېتىرغا ياكى 15.0 موغا تەڭ بولغان ئۆلچەم بىرلىكى. بىر گېكتارنىڭ يۈزدىن بىر قىسمى.ئاراⅠ ئاراⅠ[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئىككى نەرسە ياكى ئىككى نۇقتا ئوتتۇرىسىدىكى مۇساپە، ئارىلىق:[مىسال:] بېخىلغا قول بىلەن يانچۇقنىڭ ئارىسى 40 كۈنلۈك يول (ماقال).[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] قاتار، سەپ؛ ئوتتۇرا:[مىسال:] ئارىغا ئالماق. ئارىغا قاتماق. ＊ مەن ئۈچ ئوغۇل ئارىسىدا بىرلا قىز ئىدىم.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئىككى ۋەقە، ھادىسە ياكى پەيت ئوتتورىسىدىكى ۋاقىت؛ پۇرسەت:[مىسال:] ئارىدىن ئالتا ئاي ئۆتۈپ كەتكەن بولسىمۇ، زۇلال ئۇنى بىرەر قېتىممۇ يوقلىمىدى.[يەشمىسى:] ④ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزئارا مۇناسىۋەت؛ ئالاقە:[مىسال:] ئارىنى بۇزماق، ئارىنى ئۈزمەك.[يەشمىسى:] ⑤ [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ياخشىمۇ ئەمەس، يامانمۇ ئەمەس، چوڭمۇ ئەمەس، كىچىكمۇ ئەمەس، ئېگىزمۇ ئەمەس، پەسمۇ ئەمەس؛ ئوتتۇرا ھال:[مىسال:] ئارا پاشنا. ئارا بوي. ＊ بۈگۈن بازاردىن سېتىۋالغان ماللىرىمىز ئالاھىدە مالمۇ ئەمەس، ئارا نەرسىلەر.[يەشمىسى:] ⑥ [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] قولى بوش، قولىدا ئىش يوق؛ بىكار:[مىسال:] مەريەم ھەدە، خىزمەتنىڭ ئارا ۋاقىتلىرىدا يېڭى كىتابلارنى كۆپرەك ئوقۇپ بېرىڭ. مۇنداق كىتابلار مەندە بار، دەپ مەسلىھەت بەردى ئايتۇرسۇن.[يەشمىسى:] ⑦ [سۆز تۈركۈمى:] تىركەلمە.[يەشمىسى:] 1) باش كېلىشتىكى ئايرىم ئىسىملارنىڭ كەينىگە تىركىلىپ كېلىپ «ئارىسىدا، ئارىلاپ» دېگەن مەنىدە كېلىدۇ:[مىسال:] باغ ئارا سەيلە قىلشتىن مەڭگۈ ئەلا كەشپىيات، ئاتىغىن ئۆمرۈڭنى پەنگە مەنىلىك ئۆتسۈن ھايات.[يەشمىسى:] 2) باش كېلىشتىكى ئايرىم ئىسىملارغا تىركىلىپ كېلىپ، «ئوتتۇرىسىدا» دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدۇ:[مىسال:] كىممۇ بىلمىسۇن بۇ ئۆيدە شۇ كۈن، ئەر-خوتۇن ئارا بولغان تەنىنى.ئارا ئاي ئارا ئاي [يەشمىسى:] «زۇلقەدە»گە قاراڭ.ئارا تۇرماق ئارا تۇرماق[يەشمىسى:] تاقابىل تۇرماق، ساقلاپ قالماق؛ قوغدىماق، مۇھاپىزەت قىلماق:[مىسال:] ئۇنىڭ مېڭىشلىرىغا كېچە-كۈندۈز ياكى ئىسسىق-سوغۇق ئارا تۇرالمايدۇ، دېدى ئابلىز. ＊ − شۇنچىۋالا ئادەمنىڭ جېنىغا ئارا تۇرغان مۇشۇ بالا ئەمەسمۇ؟ − دېدى ئۇ كۆپچىلىككە قاراپ.ئارا ئوچۇق ئارا ئوچۇق[يەشمىسى:] ① ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى ھېساب-كىتاب، ئېلىم-بېرىم تۈگىگەن؛ مۇناسىۋەت ئۈزۈلگەن:[مىسال:] − ئىككىمىزنىڭ ئارىسى ئوچۇق، ئۇنىڭ پۇلىنى مەن ئاللىقاچان تۆلىۋەتكەن، − دېدى ئۇ گىدەيگەن ھالدا.[يەشمىسى:] ② ئارىدىكى چۈشىنىشمەسلىك، ئاداۋەت تۈگىگەن:[مىسال:] − ئوبدان قىزىم، − دەپ داۋام قىلدى تىللاخان، − مەن ئانا، سەن بالا، ئىككىمىزنىڭ ئارىسىنىڭ ئوچۇق بولغىنى ياخشى.ئاراⅡ ئاراⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] دېھقانچىلىقتا ئىشلىتىلىدىغان، تۆمۈر ھەم ياغاچتىن ياسالغان چىشلىق سايمان:[مىسال:] ئۈچ چىشلىق ئارا. بەش چىشلىق ئارا.ئاراتۇر ئاراتۇر[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] تارىخىي سۆز.[يەشمىسى:] ناتىق.ئارا-تۇرا ئارا-تۇرا [يەشمىسى:] «ئارا-سىرە»گە قاراڭ.ئاراتۆرۈك ئاراتۆرۈك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:] ＞جۇغراپىيە＜[يەشمىسى:] قۇمۇل ۋىلايىتىگە قاراشلىق بىر ناھىيىنىڭ نامى.
 ئاراتۆرۈك ناھىيىسى تاڭرى تاغنىڭ شەرقىي بۇلۇڭىنىڭ شىمالىي يان باغرىغا جايلاشقان. شىنجاڭنىڭ شەرقىي دەرۋازىسى بولۇپ، شەرقىي مېردىئان39°53′~69°32′ ، شىمالىي كەڭلىك 24°45′~44°92′ ئارىلىقىدا. شەرقىي ۋە شىمالىي قىسىملىرى موڭغۇلىيە جۇمھۇرىيىتى بىلەن چېگىرلىنىدۇ. چېگرا سىزىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 274 كلومېتىر. غەربىي قىسمى بارىكۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبىي قىسمى قۇمۇل شەھىرى ۋە بىڭتۇەننىڭ قىزىليۇلتۇز 2-چارۋىچىلىق فېرمىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. ناھىيىنىڭ شەرقتىن غەربكە سوزۇلغان ئۇزۇنلۇقى 215 كلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا كەڭلىكى 175 كلومېتىر بولۇپ، ئومۇمىي كۆلىمى 19735 كۋادىرات كلومېتىر كېلىدۇ. ناھىيىيىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئەڭ ئېگىز يېرى 4888 مېتىر، ناھىيە بازىرىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 1700 مېتىر كېلىدۇ. ناھىيىگە قاراشلىق ئىككى بازار: ئاراتۆرۈك بازىرى، نوم بازىرى؛ بەش يېزا: باي يېزىسى، ئاداق يېزىسى، تۇغلۇق يېزىسى، تۇزكۆل يېزىسى، نېرىنكىر قازاق ئاپتونوم يېزىسى بار.ئاراچ ئاراچ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئىككى نەرسە ئوتتۇرىسىدىكى بوشلۇق؛ چاك، كاۋاك، يېرىق:[مىسال:] ئاۋۇت ئازراق سامان بىلەن كاكىل لاي ئېتىپتۇ ۋە تامنىڭ ئاراچلىرىنى سۇۋاپتۇ.ئاراچلىق ئاراچلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئارىچى بار:[مىسال:] ئاراچلىق تام. ئاراچلىق سېۋەت. ئاراچلىق ئىشىك.ئاراز ئاراز[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] بىراۋنى ئەيىبلەپ، گۈدرەت ساقلاپ، گەپلەشمەي يۈرۈش ھالىتى:[مىسال:] بۇ قېتىم ھەتتا ئاراز بولۇپ قالغانلار بىلەنمۇ خۇش چىراي ئۇچراشتىم.ئارازلاشتۇرماق ئارازلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئارازلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئىككى ئوتتۇرىدا گەپ توشۇپ كىشىلەرنى ئارازلاشتۇرۇش پەسكەشلىك بولىدۇ.ئارازلاشتۇرۇشماق ئارازلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئارازلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئارازلاشتۇرۇلماق ئارازلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئارازلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئارازلاشماق ئارازلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئۆچەكەشمەك، زىتلاشماق:[مىسال:] ئۇلار قانداقلا ئىشتا بولمىسۇن، ئەرلىرى بىلەن گاھ يوشۇرۇن، گاھ ئاشكارا ئارازلىشىپ يۈرىدۇ.ئارازلىق ئارازلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] مۇناسىۋەتتە كۆرۈلگەن يېرىكلىك، ئاداۋەت، ئۆزئارا ئۆچمەنلىك:[مىسال:] بىزنىڭ ئارىمىزغا كىملەر ئارازلىق سالغانلىقىنى كۆپچىلىك ئاخىر بىلىدۇ.ئارا-سىرە ئارا-سىرە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] گاھ-گاھ، بەزى-بەزى، ئاندا-ساندا، بىرە-بىرە:[مىسال:] ئۇ ئارا-سىرە تامىقىنى چاكىلدىتىپ قوياتتى.ئارال ئارال[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞جۇغراپىيە＜[يەشمىسى:] دېڭىز-ئوكيانلار ياكى تەبىئىي كۆل ۋە دەريالاردىكى ئەتراپى سۇ بىلەن ئورالغان قۇرۇقلۇق.ئارام ئارام[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① ھاردۇق، دەم:[مىسال:] ئارام ئالماق. ئارام بەرمەك. ＊ پالتا چۈشكۈچە كۆتەك ئارام ئاپتۇ (ماقال).[يەشمىسى:] ② خاتىرجەملىك، راھەت، ھۇزۇر:[مىسال:] لېكىن ئانا يالغۇز قىزىنىڭ ئالىقانلىرىدىن جېنىغا ئارام سېزىدۇ.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] كۆچمە مەنىسى: [يەشمىسى:] ئايىلىش، ساقلىنىش:[مىسال:] مېۋە-چېۋە ئاشلىققا ئارام بېرىدۇ.ئارامبەخش ئارامبەخش[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ئارام بېرىدىغان؛ راھەت، ھۇزۇر ۋە ئاسايىشلىق بېغىشلايدىغان:[مىسال:] كەچنىڭ نەم، پاكىز، ئارامبەخش ھاۋاسى تەنگە ھۇزۇر بېغىشلايتتى.ئارامچە ئارامچە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] خاتىرجەم ۋە ئازادە ھالدا، ئارامخۇدا، ئازادىلىك بىلەن:[مىسال:] بۇ ئىشنى كېيىن ئارامچە قىلىۋالساقمۇ بولىدۇ.ئارامچىلىق ئارامچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] خاتىرجەملىك، ئاراملىق:[مىسال:] كىشىلەرنىڭ كۆڭلى بىرەر نەرسىدىن ئاراز يېگەندە، قىزىق بىرەر چاقچاق ئاڭلىسا، كۆڭلىدىكى غەشلىك كۆتۈرۈلۈپ، كۈلكە ئىچىدە ئۆز كۆڭلىگە ئارامچىلىق تاپىدۇ. ＊ سادىرغا «ئۇھ» دېگۈدەك ئارامچىلىق ئاخىر نېسىپ بولدى.ئارامخۇدا ئارامخۇدا[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[قۇرۇلمىسى:]〕ئارام+خۇدا〔[يەشمىسى:] خاتىرجەم، تىنچ:[مىسال:] ئىنسان بىر كۈن بولسىمۇ كۈننىڭ سېرىقىنى كۆرۈشنى، ئارامخۇدا ياشاشنى خالايدۇ.ئارامخۇش ئارامخۇش[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[قۇرۇلمىسى:]〕ئارام+خۇش〔[يەشمىسى:] راھەت، ھۇزۇر بېغىشلايدىغان، خۇش ۋاقىت قىلىدىغان:[مىسال:] جانان جامىدا ئەي ساقىي، ئارامخۇش مەينى بەرگەيسىز، يارانلار بىرلە سازەندە مەيىن ئىچمەك خۇمارىم بار.ئارامسىز ئارامسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئارامى يوق، بىئارام:[مىسال:] يېقىندىن بېرى ئىشلىرىمىز ئالدىراش بولۇپ، ئارامسىز ئۆتتۇق.ئارامسىزلانماق ئارامسىزلانماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] بىئارام بولماق، خاتىرجەمسىزلەنمەك، بىتاقەت بولماق:[مىسال:] ئۇ ئۆزىنىڭ بېشىغا كەلگەن ئىشلاردىن ۋە غەم-قايغۇدىن كۆڭلى ئارامسىزلىنىپ يىغلاپتۇ.ئارامسىزلىق ئارامسىزلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئارامى يوق، تىنچسىز ھالەت، بىئاراملىق:[مىسال:] ئۇنىڭ چىرايىدىن قانداقتۇر بىر خىل ئارامسىزلىق بىلىنىپ تۇراتتى.ئارامگاھ ئارامگاھ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] دەم ئالىدىغان، راھەتلىنىدىغان جاي:[مىسال:] ئارمانسىز ئاشىق-مەشۇقلارنىڭ ئارامگاھلىرى خارابىلىككە ئايلانماقتا.ئارامگاھلىق ئارامگاھلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئارام ئالىدىغان ئورۇن، جاي:[مىسال:] تاجاۋۇزچىلار دەريا ساھىلىدىكى گۈزەل چىمەنزارلىقلار بىلەن ئارامگاھلىقلارنى گۆرىستانلىققا ئايلاندۇرۇۋەتكەنىدى.ئاراملىق ئاراملىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ھاردۇق چىقىدىغان، راھەت، ھۇزۇر بېرىدىغان ھالەت:[مىسال:] كىتابىڭىزنى ئوقۇۋېرىڭ، ئۇ سىزگە بەخت، ئاراملىق بېغىشلايدۇ.ئاران ئاران[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ① زور قىيىنچىلىق بىلەن، كۆپ مۇشەققەتتە، تەستە:[مىسال:] ئۇ سېمىزلىكتىن ئېغىرلىىشىپ كەتكەن بەدىنىنى ئاران باشقۇرۇپ، يوغان خاپان كاللىسىنى يەرگە ساڭگىلاتقان پېتى يىغىن تۈگىگىچە ئاران چىدىدى.[يەشمىسى:] ② سەل-پەل، بىلىنەر-بىلىنمەس:[مىسال:] باھار، باھار، − دېدى ئانا ئاران ئاڭلانغۇدەك بوش ئاۋاز بىلەن پىچىرلاپ.[يەشمىسى:] ③ پەقەت، بارى، يالغۇز:[مىسال:] توققۇز ھۇرۇن ھەپتىسىگە ئاران بىر ئېگەر ياسىسا، ئۇ ئۆزى يالغۇز توققۇز ئېگەر ياساپتۇ.ئاران دېگەندە ئاران دېگەندە[يەشمىسى:] ناھايىتى تەسلىكتە، مىڭبىر جاپادا:[مىسال:] ئاندىن ئۇ ئاران دېگەندە ئۆزىنىڭ ئون مىڭ سوم قەرز بولۇپ قالغانلىقىنى ئېيتتى.ئاران-ئاران ئاران-ئاران[يەشمىسى:] «ئاران» سۆزىنىڭ تەكرارلىنىشى.ئارەستە ئارەستە[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى.[يەشمىسى:] سەرەمجانلاشتۇرۇلغان، تەرتىپلىك، بېزەلگەن:[مىسال:] ھەممە ياق ئارەستە قىلىنغان، كىشىلەر بايراملىق كىيىملىرىنى كيىگەن داغدۇغىلىق مەنزىرە كۆز ئالدىمدا گەۋدىلەندى.ئارپا ئارپا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ① باشاقلىقلار ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. يوپۇرمىقى كەڭ ھەم يىپسىمان بولىدۇ، دېنىنىڭ شاكىلىدا ئۇزۇن قىلتىرىقى بولىدۇ. ئۇ بىر خىل ئاشلىق زىرائىتى بولۇپ ئۈندۈرمىسىدىن پىۋا ۋە ئارپا شېكىرى ئىشلەشكە بولىدۇ.[يەشمىسى:] ② مۇشۇ خىل ئۆسۈملۈكنىڭ دېنى. ئارپىنىڭ دېنى: تەبىئىتى 1-دەرىجىدە قۇرۇق سوغۇق. قان ۋە سەپرانى پەسەيتىش، قىزىتما قايتۇرۇش، قورۇش، تۇتۇش رولى بار. ئىسسىقچان كىشىلەرگە، سىمىزلەرگە كۆپرەك ئىشلىتىلىدۇ. سوغۇقجان كىشىلەرنىڭ ھەزىمىنى بۇزىدۇ. مۇۋاپىق مىقداردا رۇم بەدىيان،گۈلقەنت، شېكەر، ناۋات قاتارلىقلار بىلەن قوشۇپ ئىستىمال قىلىنىدۇ.ئارپا-بۇغداي ئارپا-بۇغداي[يەشمىسى:] ئارپا ۋە بۇغداي، ئومۇمەن ئارپا ۋە شۇ قاتارلىق ئاشلىق زىرائەتلىرى ۋە ئۇلارنىڭ دانلىرى.ئارپىبەدىيان ئارپىبەدىيان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئارپا+بەدىيان〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ① كۈنلۈكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. گۈلى مۇرەككەپ كۈنلۈكسىمان گۈل رېتىدە بولۇپ، رەڭگى سېرىق كېلىدۇ. ئارپىبەدىياننىڭ قۇرۇتۇلغان يىلتىز پوستى: تەبىئىتى 2-دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق. ھەزىمنى ياخشىلاش، توسالغۇلارنى ئېچىش، ئىششىق ۋە يەل تارقىتىش، قۇلۇنجى، بەل ئاغرىقى، يانپاش ئاغرىقى، غول ئاغرىقى، ئاشقازان ئاغرىقى قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ.[يەشمىسى:] ② مۇشۇ ئۆسۈملۈكنىڭ ئۇرۇقى. ئارپىبەدىياننىڭ قۇرۇتۇلغان پىششىق مېۋىسى: تەبىئىتى 2-دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق. توسالغۇلارنى ئېچىش، ئاشقازاننى قۇۋۋەتلەش، يەل تارقىتىش، سۈت كۆپەيتىش، زەھەر قايتۇرۇش، كۆرۈش قۇۋۋىتىنى ياخشىلاش، خۇشپۇراق پەيدا قىلىش، ئېغىز پۇراش، ھەزىمنىڭ ئاجىزلىقى، قورساق ئېسىلىش، قورساق ئاغرىقى، دىمى سىقىلىش، بەل ئاغرىقى، كونا ئىچ ئۆتكۈ، كۆزنىڭ كۆرۈش قۇۋۋىتىنىڭ ئاجىزلىقى قاتارلىق كېسەللىكلەرگە ئىشلىتىلىدۇ. ئىسسىقچان كىشىلەرگە زىيان قىلىدۇ.ئارپىبەدىيانلىق ئارپىبەدىيانلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئارپىبەدىيان ئۆسىدىغان جاي، ئارپىبەدىيان تېرىلغان يەر.ئارپىخان ئارپىخان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] باشاقلىقلار ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. شەكلى ئارپىغا ئوخشاپ كېتىدۇ، يوپۇرمىقى سەل ئۇزۇن، گۈلى كىچىك باشاقسىماق گۈل رېتىگە كىرىدۇ؛ باشىقى تۆۋەنگە ساڭگىلىغان ھالەتتە ئۆسىدۇ، رەڭگى يېشىل كېلىدۇ؛ چارۋىچىلىقتا يەم-خەشەك قىلىنىدۇ.ئارپىلىق ئارپىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئارپا تېرىلغان يەر، ئارپا بار جاي:[مىسال:] ئۇ دادىسىنى ئىزدەپ ئارپىلىققا قاراپ يۈگۈردى.ئارتتۇرماقⅠ ئارتتۇرماقⅠ[يەشمىسى:] «ئارتماقⅠ» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئارتتۇرماقⅡ ئارتتۇرماقⅡ[يەشمىسى:] «ئارتماقⅡ» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئارتتۇرۇشماق ئارتتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئارتتۇرماقⅠ» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئارتقى ئارتقى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] تارىخىي سۆز.[يەشمىسى:] ئارقا، ئارقىدىكى:[مىسال:] ئارتقى مېڭە.ئارتقىمال ئارتقىمال[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [يەشمىسى:] «بوختاق»قا قاراڭ.ئارتماقⅠ ئارتماقⅠ[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① كۆپەيمەك، ئاشماق:[مىسال:] 4-سىنىپتىن باشلاپ، بالىلارنىڭ ئىگىلىگەن بىلىمى يىلدىن-يىلغا ئارتىپ بارىدۇ.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] كۆچمە مەنىسى: [يەشمىسى:] كۈچەيمەك، ئۆرلىمەك، ئۆسمەك:[مىسال:]
 چۆمۈپ چەكسىز شادلىق قوينىغا،
 ئۆز يۇرتىغا ماڭدى ئۇ قايتىپ.
 تاغ-داۋانلار قالغانچە كېيىن،
 خۇشاللىقى باراتتى ئارتىپ.[يەشمىسى:] ③ مەلۇم بىر چېگرا، مىقدار ياكى چەكتىن ئاشماق، ئۆتمەك:[مىسال:] بۇ باھا ئەسلىي باھاسىدىن ئون پىرسەنت ئارتىپ كېتىپتۇ.ئارتماقⅡ ئارتماقⅡ[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① يۈكنى ترانسىپورت ۋاسىتىسىنىڭ ئۈستىگە، ئىچىگە جايلاشتۇرماق، يۈكلىمەك:[مىسال:] سىنىمىغان ئاتقا يۈك ئارتما (ماقال).[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] كۆچمە مەنىسى: [يەشمىسى:] زىممىسىگە يۈكلىمەك، بوينىغا قويماق، تاڭماق:[مىسال:] مەسئۇلىيەتنى ئارتماق.
 ＊ شۆھرىتىڭ-شانىڭ ئۈچۈن بوغدانى سەن ئارتساڭ ماڭا.
 90دەس تۇرۇپ قەددىمنى پۈكمەي، مەنزىلىڭگە كۆتۈرەي.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] كۆچمە مەنىسى: [يەشمىسى:] دۆڭگىمەك، ئىتتىرىپ قويماق:[مىسال:] قاراپ تۇرۇپ ئۆزى قىلغان ئىشنى باشقا ئادەمگە ئارتىپ قويسا بولامدۇ؟ئارتۇچ ئارتۇچ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ئارچا:[مىسال:] باققانىدى قوينىدا تەۋرىتىپ سېنى، ئارتۇچنىڭ غولىدا ياسالغان بۆشۈك.ئارتۇق ئارتۇق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] بەلگىلىك مىقداردىن، ساندىن ئوشۇق؛ زىيادە، كۆپ:[مىسال:] ئارتۇق ئۇخلىساڭ ئاچ قالىسەن (ماقال). ＊ 25 سانى بەشتىن بەش ھەسسە ئارتۇق.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئېھتىياجىدىن، نورمىدىن ئاشقان، ئوشۇق:[مىسال:] يېنىڭدا ئارتۇق پۇلۇڭ بولسا بەش كوي بېرىپ تۇرامسەن[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] (چىقىش كېلىش قوشۇمچىسى بىلەن) ئەزىز، ياخشى، ئەۋزەل، ئەلا دېگەن سېلىشتۇرۇش مەنىسىدە كېلىدۇ:[مىسال:] قىزدىن ئارتۇق جۇۋان بار، ئاتتىن ئارتۇق غۇنان بار (ماقال).[يەشمىسى:] ④ [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] كۈچلۈك، زور، ئۈستۈن:[مىسال:] قىلىچنىڭ كۈچىدىن قەلەمنىڭ كۈچى ئارتۇق (ماقال).[يەشمىسى:] ⑤ [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] بولۇپ ئۆتكەندىن، كۆرۈلگەندىن تاشقىرى، ئۇنىڭدىن ئوشۇق:[مىسال:] بەس ئارتۇق چىدىيالمايمەن. دەپ ۋارقىراپ كەتتى ئۇ.[يەشمىسى:] ⑥ [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئارتۇقچە، بىھۇدە، ئورۇنسىز:[مىسال:] ياماننىڭ بىر قىلىقى ئارتۇق (ماقال).[يەشمىسى:] ⑦ ئەرلەرنىڭ ئىسمى.ئارتۇقچە ئارتۇقچە[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] بەلگىلىك مىقداردىن كۆپ، ئوشۇق:[مىسال:] ئارتۇقچە پۇل. ئارتۇقچە خىراجەت. ئارتۇقچە ۋاقىت. ∥ئۇ ئارتۇقچە ھاياجانلىنىپ كەتكەنلىكتىن بولسا كېرەك، ئاۋازى تىترەيتتى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] كېرەكسىز، پايدىسىز:[مىسال:] بۇ گەپلىرىڭىز ئارتۇقچە، دېدى ئەكبەر ئوچۇق كۆڭۈللۈك بىلەن.ئارتۇقچىلىق ئارتۇقچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئېھتىياجىدىن ئوشۇق ھالەت، زىيادىلىك:[مىسال:] ياز ۋاقتى بولسىمۇ، سەپەرگە قېلىنراق كىيىم ئېلىۋېلىش ئارتۇقچىلىق قىلمايدۇ.[يەشمىسى:] ② ئالاھىدە تەرەپ، ئالاھىدىلىك، نەتىجە:[مىسال:]
 كىشىنىڭ ئارتۇقچىلىقىنى كىشىگە دە، ئۆزىگە دېمە،
 كىشىنىڭ كەمچىلىكىنى ئۆزىگە دە، كىشىگە دېمە (ماقال).ئارتۇق-كەم ئارتۇق-كەم[يەشمىسى:] ئارتۇق ۋە كەم:[مىسال:] بىزنىڭ ئىقتىسادىي مۇئامىلىمىزدە ئازدۇر-كۆپتۇر ئارتۇق-كەملىكنىڭ بولۇشى ھېچ گەپ ئەمەس.ئارتۇقلۇق ئارتۇقلۇق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] سان-مىقدار، سۈپەت-دەرىجە قاتارلىقلاردا يۇقىرى بولۇش، يۇقىرىلىق، كۆپلۈك، جىقلىق:[مىسال:] خوتۇنۇڭ ئەقىللىق بولمىسا، ساڭا تىل ئۇزىتىپ سەندىن ئارتۇقلۇق دەۋا قىلىدۇ.ئارتۇق-ئۆكسۈك ئارتۇق-ئۆكسۈك[يەشمىسى:] ئارتۇق ياكى كەم، ئاز-كۆپ، كەم-زىيادە.ئارتېرىيە ئارتېرىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ئاناتومىيە＜[يەشمىسى:] ئوكسىگېنغا تويۇنۇپ يۇرەكتىن چىققان ساپ قاننى پۈتۈن بەدەنگە يەتكۈزىدىغان قان تومۇرلارنىڭ ئومۇمىي نامى.ئارتېزىيان ئارتېزىيان[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە［[كەسىپ تۈرى:]＞گېئولوگىيە＜[يەشمىسى:] بۇرغىلاپ كولانغان ۋە سۈيى ئېتىلىپ چىقىدىغان چوڭقۇر قۇدۇق.ئارتىس ئارتىس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] كىنو، تىياتىر، سېرك قاتارلىق سەنئەت ئەسەرلىرىدە، رول ئالغۇچى شەخس.ئارتىسلىق ئارتىسلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] كىنو، تىياتىر، سېرك قاتارلىق سەنئەت ئەسەرلىرىدە رول ئېلىش ئىشى، كەسپى.ئارتىشماقⅠ ئارتىشماقⅠ[يەشمىسى:] «ئارتماقⅠ» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ھەممەيلەننىڭ خۇشاللىقى ئارتىشماقتا ئىدى.ئارتىشماقⅡ ئارتىشماقⅡ[يەشمىسى:] «ئارتماقⅡ» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار يۈكلەرنى تۆگىلەرگە ئارتىشتى.ئارتىقⅠ ئارتىقⅠ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئۇلاغقا ئارتىلغان يۈكنىڭ ئىككى قاپتالغا چۈشۈپ تۇرغان قىسمى:[مىسال:] ئوتۇننى ئارتىق ئەتمەك.ئارتىقⅡ ئارتىقⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] دەريا ۋە كۆللەر ئۈستىگە ئادەم ۋە ئۇلاغ ئۆتەلىگۈدەك دەرىجىدە تۇتقان مۇز: ئارتىق چۈشمەك.ئارتىقلىق ئارتىقلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئارتىلغان، يۈكلەنگەن:[مىسال:] مەلىكە ئويغىنىپ قارىسا، ئاتلار ئەسلىگە كېلىپ، كىشنەپ تۇرغۇدەك، يۈك-تاقلارمۇ ئارتىقلىق پېتى تۇرغۇدەك.ئارتىلدۇرماق ئارتىلدۇرماق[يەشمىسى:] «ئارتىلماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] قاۋۇل ئۇنى بېشى ئۈستىدىن ئارتىلدۇرۇپ ئۈچ-تۆت قەدەم يىراققا ئېتىۋەتتى.ئارتىلماق ئارتىلماق[يەشمىسى:] ① «ئارتماقⅡ» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] بۇغداي ئارتىلغان ئېشەك ئىگىسىدەكلا ئورۇق ۋە ھالسىز بولۇپ، ئۇلاردىن 50 قەدەمچە ئارقىدا قالغانىدى.[يەشمىسى:] ② «ئارتماقⅡ» پېئىلىنىڭ ئۆزلۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇ بىراۋنىڭ تامدىن ئارتىلىپ باغقا چۈشۈپ كەتكەنلىكىنى بىلدى.ئارتىلىشماق ئارتىلىشماق[يەشمىسى:] «ئارتىلماقⅡ» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار بىراۋنىڭ شەپىسىنى ئاڭلىدى-دە، باغنىڭ ئارقا تېمىدىن ئارتىلىشىپ، ئالدى-كەينىگە قارىماي بەدەر قېچىشتى.ئارتىم ئارتىم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىر قېتىم ئارتىشقا بولىدىغان يۈك:[مىسال:] بىر ئارتىم ئوتۇن.ئارچا ئارچا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ئارچا ئائىلىسىدىكى دائىم كۆكىرىپ تۇرىدىغان دەرەخ. ئېگىز ئۆسىدۇ، كىچىك شاخلىرى تۈز، تۆۋەنگە ساڭگىلاپ تۇرىدۇ: يوپۇرمىقى تەڭگىچە شەكلىدە بولۇپ مېۋىسى شارسىمان، ياغىچى پۇراقلىق ھەم بەك چىڭ بولىدۇ؛ قۇرۇلۇشقا ماتېرىيال قىلىنىدۇ. شىنجاڭ يۇمىلاق ئارچىسىنىڭ مېۋىسىنىڭ تەبىئىتى 2-دەرىجىنىڭ ئاۋۋىلىدا قۇرۇق، 2-دەرىجىدە ئىسسىق. بەدەننى قىزىتىش، توسالغۇلارنى ئېچىش، پارقىرىتىش، سۈيدۈك ۋە ھەيزنى راۋانلاشتۇرۇش، زەھەر قايتۇرۇش، ئاغرىق توختىتىش، سۈت كۆپەيتىش رولى بار. ھامىلدار ئاياللارغا، ئاشقازان، گال ئاغرىقلىرىغا بېرىشكە بولمايدۇ. ھەسەل ۋە خولىنجان بىلەن قوشۇپ ئىستىمال قىلىنىدۇ.ئارچىزار ئارچىزار[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئارچا كۆپ ئۆسكەن يەر:[مىسال:] قويۇق، كۆپكۆك ئارچىزارنىڭ ئىچىدە، ئۇ ئىزدىگەن مېۋە ئۆسمىش باراقسان.ئارچىزارلىق ئارچىزارلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئارچا كۆپ ئۆسكەن يەر:[مىسال:] بۇ جىرا ئىچى قويۇق ئارچىزارلىق ۋە تېۋىلغىلىق ئىدى.ئارچىلىق ئارچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئارچا ئۆستۈرۈلگەن، ئارچا بىلەن قاپلانغان جاي.ئارخائىزم ئارخائىزم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] كونىرىغان، ئىستېمالدىن قالغان سۆز، ئىبارە ياكى گرامماتىكىلىق فورما.ئارخېئولوگ ئارخېئولوگ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] ئارخېئولوگىيە بىلەن شۇغۇللانغۇچى ئالىم، مۇتەخەسسىس.ئارخېئولوگىيە ئارخېئولوگىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] قېزىۋېلىنغان ياكى قەدىمدىن ساقلىنىپ قالغان يادىكارلىقلار ۋە ئىزلارغا ئاساسەن، دەۋرلەر تارىخىنى، يەنى خەلقلەرنىڭ تارىخىي ئۆتمۈشىنى، تۇرمۇش ۋە مەدەنىيىتىنى تەتقىق قىلىدىغان پەن.ئارخېئولوگىيىلىك ئارخېئولوگىيىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئارخېئولوگىيىگە ئائىت، ئارخېئولوگىيىگە تەئەللۇق:[مىسال:] گېزىتكە ئارخېئولوگىيىلىك ئاتالغۇلار ھەققىدە بىرنەچچە ماقالە بېسىلدى.ئارخىپ ئارخىپ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[يەشمىسى:] بىرەر ئىدارە، تەشكىلات ۋە شەخسلەرنىڭ ئىش-پائالىيىتى ۋە ئومۇمىي ئەھۋالىغا ئالاقىدار بولغان، تۈرگە ئايرىلىپ ۋە سىستېمىلاشتۇرۇلۇپ ساقلىنىدىغان ھۆججەت، خەت-چەك ۋە فوتو-سۈرەت قاتارلىق ماتېرىياللار:[مىسال:] رازۋېدكا ئەمەلدارى ئارخىپ ئىچىدىن لۇتپۇللا بىلەن گۈلباھار يېزىشقان خەتلەرنى سۇغۇرۇۋېلىپ سىنچىلاپ قاراشقا باشلىدى.ئارخىپچى ئارخىپچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئارخىپ ساقلاشقا مەسئۇل كىشى، ئارخىپ باشقۇرغۇچى.ئارخىپشۇناس ئارخىپشۇناس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئارخىپشۇناسلىق مۇتەخەسسىسى.ئارخىپشۇناسلىق ئارخىپشۇناسلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] مەخسۇس ئارخىپلارنى تۇرغۇزۇش، ساقلاش ۋە ئۇنى باشقۇرۇش جەھەتتىكى ئىلمىي ئۇسۇللارنى تەتقىق قىلىدىغان، بۇ ھەقتىكى تۈرلۈك نەزەرىيىۋى ۋە ئەمەلىي مەسىلىلەرگە جاۋاب بېرىدىغان ئىلىم ساھەسى.ئارخىپلاشتۇرماق ئارخىپلاشتۇرماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئارخىپ تۇرغۇزماق، ئارخىپ قىلىپ ساقلاپ قويماق.ئارخىپلاشتۇرۇلماق ئارخىپلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئارخىپلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] مېنىڭ قولۇمدا بىر ئادەمنىڭ ئارخىپلاشتۇرۇلغان رېنتگېن رەسىمى بار.ئارخىتېكتور ئارخىتېكتور[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] ھەر خىل ئىمارەت، قۇرۇلۇشلىرىنى لايىھىلەپ، ئۇنىڭ سخېمىسىنى سىزغۇچى ۋە شۇنداق قۇرۇلۇشقا قوماندانلىق قىلغۇچى كىشى، قۇرۇلۇش مۇتەخەسسىسى.ئارداق ئارداق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئېچىغان، سېسىغان، بۇزۇلغان:[مىسال:] ئارداق قوغۇن.ئاردىماق ئاردىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ① ئېچىماق، سېسىماق، بۇزۇلماق.[يەشمىسى:] ② ئېچىشماق، تارلىقى كەلمەك.ئارزاڭ ئارزاڭ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ھاراق ئىشلىگەندە ئېچىتىلغان نەرسىدىن قېلىپ قالغان قالدۇق.ئارزۇ ئارزۇ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] دىلدىكى ئىستەك؛ ئۈمىد، ئىنتىلىش، ھەۋەس:[مىسال:] ئارزۇ قىلماق. ＊ بىر ئارزۇ ئون ئارزۇنى تۇغىدۇ (ماقال).ئارزۇ-ئارمان ئارزۇ-ئارمان[يەشمىسى:] دىلدىكى ئارزۇ ۋە ئارمانلار:[مىسال:] ئالەم ئارزۇ-ئارمان قۇچىقىدا ياشنايدۇ.ئارزۇ-تەلەپ ئارزۇ-تەلەپ[يەشمىسى:] دىلدىكى ئارزۇ ۋە تەلەپلەر:[مىسال:] ئەزەم ئاكا ياشلارنىڭمۇ ئۆزىگە لايىق ئارزۇ-تەلەپلىرى بارلىقىنى نېمىشقىمۇ چۈشەنمەيدىغاندۇ.ئارزۇ-تىلەك ئارزۇ-تىلەك[يەشمىسى:] دىلدىكى ئارزۇ ۋە تىلەكلەر:[مىسال:] ئۇ ئۆزىنىڭ ئارزۇ-تىلەكلىرىنى خەتكە ئېنىق قىلىپ يازدى.ئارزۇ-خىيال ئارزۇ-خىيال[يەشمىسى:] ئارزۇ ۋە شۇ ئارزۇ ھەققىدە قىلغان خىياللار، ئويلىنىشلار:[مىسال:] بىر جۈپ ياش كۆل بويىدا ئولتۇرۇپ، ئۆزلىرىنىڭ ئارزۇ-خىياللىرى ئۈستىدە ئۇزاق مۇڭداشتى.ئارزۇسىز ئارزۇسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئارزۇ-ئۈمىدى يوق، ئارزۇ قىلمىغان؛ ئارزۇلانمىغان ياكى ئارزۇلانمايدىغان:[مىسال:] دۇنيادا ھېچقانداق ئارزۇسىز ئادەم بولمىسا كېرەك.ئارزۇلۇق ئارزۇلۇق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① كۆپتىن بېرى ئارزۇلاپ كەلگەن، ئارزۇلاپ كۈتۈلگەن؛ كۆڭۈلدىكى:[مىسال:] ئاتا-ئانا ئارزۇلۇق يالغۇز قىزىنى ئۆز جانلىرىدىمۇ ئارتۇق كۆرەتتى.[يەشمىسى:] ② ئارزۇلار بىلەن تولۇپ تاشقان، ئارزۇسى بار:[مىسال:] ئارزۇلۇق دۇنيا.ئارزۇلىماق ئارزۇلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① ئارزۇ قىلماق، ئۈمىد قىلماق:[مىسال:] بۇنى بىز ئەمەس، نەچچە ئەۋلاد كىشىلەر ئارزۇ قىلىشقان. ھەتتا بۆشۈكتىكى كىچىك بالىلارمۇ ئۇنى ئارزۇلايدۇ.[يەشمىسى:] ② ياخشى كۆرمەك، ئامراق بولماق، ھەۋىسى كەلمەك:[مىسال:] يىگىتنىڭ بېشىدا چىمەن دوپپا، ئۇچىسىدا ھازىرقى يىگىتلەر ئارزۇلاپ كىيىدىغان خۇرۇم چاپان بار ئىدى.[يەشمىسى:] ③ ئاسرىماق، پەپىلىمەك، ئەركىلەتمەك:[مىسال:] زورىخان مايسەمنى ئارزۇلاپ، سۇنىڭ سۈزۈكىنى، ئاشنىڭ قويۇقىنى بېرىپ، قولدىن چۈشۈرمەي چوڭ قىلدى.ئارزۇمەن ئارزۇمەن[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ئارزۇ قىلغۇچى، ئىستىگۈچى، ئىنتىزار:[مىسال:] مەن خېلىدىن بېرى ئۇنى بىر كۆرۈشكە ئارزۇمەن بولۇپ يۈرەتتىم.ئارزۇ-نىيەت ئارزۇ-نىيەت[يەشمىسى:] دىلدىكى ئارزۇ، نىيەت ۋە مەقسەتلەر:[مىسال:] ئۇ مەندىن: − دەسلەپكى ئارزۇ-نىيەتلىرىڭىزنى تۇيۇقسىز ئۆزگەرتىۋېتىشكە نېمە مەجبۇر قىلدى؟ − دەپ سورىدى.ئارزۇ-ئۈمىد ئارزۇ-ئۈمىد[يەشمىسى:] دىلدىكى ئارزۇ ئىستەكلەر:[مىسال:] سەن ئۇلارنى ھەربىر ئويلىغىنىڭدا ئۇلارنىڭ ئارزۇ-ئۈمىدلىرى، ئوتلۇق تىلەكلىرى ساڭا كۈچ ۋە دەرمان بېغىشلاپ، ئالدىڭدا پارلاق تاڭ ئېتىۋاتقاندەك يورۇقلۇق سېزىسەن.ئارزۇ-ئىستەك ئارزۇ-ئىستەك[يەشمىسى:] دىلدىكى ئارزۇ ۋە ئىستەكلەر:[مىسال:] ئۇ ئۆز ئەسەرلىرىدە ئەمگەكچى خەلقنىڭ قايغۇ-ھەسرەت ۋە ئارزۇ-ئىستەكلىرىنى ئىنتايىن تەسىرلىك ئەكس ئەتتۈرۈپ بەرگەن.ئارسفېنامىن ئارسفېنامىن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئىنگلىزچە［[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] بىر خىل ئورگانىك بىرىكمە دورا. ئۇ سۇس سېرىق رەڭلىك پاراشوك بولۇپ، ئېرىتمىسى تەييارلانغاندىن كېيىن، ئالكاگۇل، سىفىلىس ۋە قايتىلانما كېزىك قاتارلىق كېسەللەرنى داۋالاشتا ئوكۇل ئورنىدا ئىشلىتىلىدۇ.ئارسلان ئارسلان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① مۈشۈكسىمانلار ئائىلىسىگە كىرىدىغان، سۈت ئەمگۈچى يىرتقۇچ ھايۋان:[مىسال:] ئارسلان بالىسى ئارسلان بولىدۇ (ماقال).[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] باتۇر، قەيسەر، زەبەردەست، قورقماس، قاپ يۈرەك:[مىسال:]
 تۇغۇلدۇم، «ئارسلان بول» دەپ ئانام سۆيگەن پېشانەمگە،
 سېلىپ زەڭ ھەر سۆزۇم، قەلبىم، مىجەز-خۇلقۇم، ئىپادەمگە.[يەشمىسى:] ③ ئەرلەر ئىسمى.ئارسىز ئارسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئار-نومۇسىنى يوقاتقان، ئۇيالمايدىغان، نومۇس قىلمايدىغان، ئۇياتسىز:[مىسال:] ئەر ئارسىز بولماس، يىگىت يارسىز بولماس (ماقال).ئارسىزلىق ئارسىزلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئار-نومۇسنى بىلمەسلىك، نومۇسسىزلىق:[مىسال:] ئۇ ھەرقانچە چىرايلىق بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئارسىزلىق ۋە بەتقىلىقلىرى كىشىنى تولىمۇ سەسكەندۈرەتتى.ئارغامچا ئارغامچا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] پاختا، يۇڭ، چىگە ۋە ھەر خىل سۈنئىي تالالارنى ئېشىش ئارقىلىق ياسىلىدىغان توم تانا، ئارقان:[مىسال:] يۇڭ ئارغامچا. چۇپۇر ئارغامچا. ＊ يىلان چاققان كىشى ئارغامچىدىنمۇ قورقىدۇ (ماقال).ئارغامچىنى ئۇزۇن قويۇۋەتمەك ئارغامچىنى ئۇزۇن قويۇۋەتمەك[يەشمىسى:] بىرەر كىشىنىڭ ئورۇنسىز، ئەخلاقسىز، بەتقىلىقلىق يامان ئىش-ھەرىكەتلىرىگە مەلۇم ۋاقىت يول قويماق، پۇرسەت بەرمەك.ئارغامچا-توقۇناق ئارغامچا-توقۇناق[يەشمىسى:] ئارغامچا ۋە توقۇناق، ئومۇمەن ئارغامچا تۈرىدىكى نەرسىلەر.ئارغامچىلىق ئارغامچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئارغامچىسى بار؛ ئارغامچا تۇتقان ياكى كۆتۈرۈۋالغان:[مىسال:] ئاۋۇ-توقۇناق ئارغامچىلىق كىشىنى كۆردۈڭمۇ، دەل شۇ كىشى سېنى ئىزلەپ كەپتۇ.[يەشمىسى:] ② ئارغامچا تەييارلاشقا ئىشلىتىلىدىغان، ئارغامچا قىلىشقا بولىدىغان:[مىسال:] بىزگە ئىككى ئارغامچىلىق چۇپۇر لازىم ئىدى.ئارغۇلار ئارغۇلار[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞ئىرقشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] ئۇيغۇرلارنىڭ Ⅺ ئەسىردىكى قەبىلىلىرىنىڭ بىرى.ئارغۇن ئارغۇن[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[كەسىپ تۈرى:]＞زوئولوگىيە＜[يەشمىسى:] قوتاز بىلەن يەرلىك ياكى باشقا نەسىللىك كالىلارنى چېتىشتۈرۈش ئارقىلىق كېلىپ چىققان 1-ئەۋلاد شالغۇت.ئارغۇنلاشتۇرماق ئارغۇنلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئارغۇنلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئارغۇنلاشتۇرۇشماق ئارغۇنلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئارغۇنلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئارغۇنلاشتۇرۇلماق ئارغۇنلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئارغۇنلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئارغۇنلاشماق ئارغۇنلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئازماق، نەسلى ئۆزگەرمەك:[مىسال:] ئۇنىڭ بېقىۋاتقانلىرىنىڭ ھەممىسى ئارغۇنلاشقان كالىلار.ئارغىماق ئارغىماق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالاھىدە نەسىللىك چاپقۇر ئات:[مىسال:] ئۈچ ئارغىماق قوشۇلغان پوچتا ھارۋىسى كۆۋرۈكتىن ئۆتۈپلا غايىب بولدى.ئارغىماقلىق ئارغىماقلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئارغىمىقى بار؛ ئارغىماق مىنگەن ياكى ئارغىماق يېتىلىۋالغان:[مىسال:] ئارغىماقلىق كىشى.ئارقا ئارقا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① گەۋدىنىڭ قورساققا نىسبەتەن كەينى تەرىپى:[مىسال:] ئارقىسىنى قىلماق. قولىنى ئارقىسىغا تۇتماق.[يەشمىسى:] ② نەرسىلەرنىڭ كەينى قىسمى؛ يۈزىگە، ئالدى تەرەپكە قارىمۇقارشى بولغان قىسمى، تەتۈرى:[مىسال:] سۈرەتنىڭ ئارقىسى. ＊ ئۇ تامنىڭ ئارقىسىغا چاپلانغان خەتنى ئاستا سويۇۋالدى.[يەشمىسى:] ③ تۆت پۇتلۇق ھايۋانلارغا نىسبەتەن باش ۋە كۆكسىنىڭ كەينى تەرىپى:[مىسال:] ئاتنىڭ ئالدى پۇتى ئىششىق بولسا، ئارقا پۇتىغا تەسىر قىلىپ، مېڭىشى بۇزۇلىدۇ.[يەشمىسى:] ④ ھەرىكەت يۆنەلگەن تەرەپنىڭ ئەكسى، كەينىدىكى مۇساپە:[مىسال:] ئارقىدا قالماق. ＊ ئوتۇنچى يولۋاسنى كۆرۈپلا، پالتىنىمۇ ئالماي ئارقىسىغا قاراپ بەدەر قاچتى.[يەشمىسى:] ⑤ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ئۆزى يوق يەر؛ ئۆزى يوق پەيت:[مىسال:] ئارقىسىدىن كۈلمەك. ئارقىسىدىن گەپ قىلماق. ＊ ئارقامدىن دېگەنلەر تېزىكىمنى يېگەنلەر (ماقال).ئارقا تىرەك ئارقا تىرەك[يەشمىسى:] قوللاپ-قۇۋۋەتلەيدىغان، ياردەم بېرىدىغان، يۆلەيدىغان ھىمايىچى؛ تايانچ: ئۇنىڭ ئارقا تىرىكى كۈچلۈك.ئارقا-ئارقىدىن ئارقا-ئارقىدىن[يەشمىسى:] ① بىرىنىڭ ئارقىسىدىن يەنە بىرى:[مىسال:] ئۇلار ئارقا-ئارقىدىن ئىرادىلىرىنى بىلدۈرۈشتى.[يەشمىسى:] ② قاتىرىسىغا، ئۈزلۈكسىز:[مىسال:] ئۇلار ئارقا-ئارقىدىن ياتاققا كىرىپ كەلدى.ئارقار ئارقار[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞زوئولوگىيە＜[يەشمىسى:] بىر خىل ياۋا قوي، مۈڭگۈزى توم ۋە چوڭ بولۇپ، يۇڭى يىرىك ۋە ئۇزۇن، قوڭۇرغا مايىل كۈل رەڭ كېلىدۇ؛ قۇيرۇقى قىسقا، پۇتلىرى بېجىرىم ھەم كۈچلۈك، ئېگىز تاغلارغا چىقالايدۇ.ئارقاق ئارقاق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [يەشمىسى:]رەخت، ماتا، گىلەم قاتارلىقلارنى توقۇشتا ئۆرۈش يىپلارنىڭ ئارىلىقىدىن توغرىسىغا ئۆتكۈزۈلىدىغان يىپ.ئارقاقلىق ئارقاقلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئارقىقى بار، ئارقاق ئۈچۈن تەييارلانغان، ئارقاق قىلىنىدىغان:[مىسال:] ئارقاقلىق يىپ. ＊ پاتەمخان يېڭى پاختىدىن ئارقاقلىق يىپ ئېگىردى.ئارقاقلىماق ئارقاقلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] باپكارلىق ۋە گىلەمچىلىكتە، ئۈرۈش ئارىلىقىدىن يىپ ئۆتكۈزمەك.ئارقال ئارقال[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] پاكار ئۆسىدىغان، غولى بوغۇم-بوغۇم، رەڭگى سېرىق ھەم ئىللىق پۇرايدىغان بىر خىل ئۆسۈملۈك. ئۇنى تاماققا سالسا، تاماقتا تەملىك پۇراق ھاسىل بولىدۇ. ئادەتتە كۆپرەك «ئارقال ئوتى» دېيىلىدۇ.ئارقان ئارقان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [يەشمىسى:] «ئارغامچا»غا قاراڭ:[مىسال:] مەن قىرغاقنى بويلاپ، قىزغا قارىتىپ ئارقان تاشلىدىم.ئارقانلاتماق ئارقانلاتماق[يەشمىسى:] «ئارقانلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئارقانلاشماق ئارقانلاشماق[يەشمىسى:] «ئارقانلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئارقانلانماق ئارقانلانماق[يەشمىسى:] «ئارقانلىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئارقانلىماق ئارقانلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئارقان بىلەن باغلىماق، چىگمەك:[مىسال:] ئۇ ئاتنى ئارقانلىدى.ئارقۇ ئارقۇ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] تارىخىي سۆز.[يەشمىسى:] ئوردا قاراۋۇلى:[مىسال:] ئارسلان بىلەن ئىككىسى ئارقۇلارنىڭ ياردىمىدە ئىككى بوز ئارغىماققا مىنىشتى.ئارقىچە ئارقىچە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] «ئارقىسىچە»گە قاراڭ.ئارقىچىلاپ ئارقىچىلاپ[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] يۆنەلگەن تەرەپكە ئارقىسىنى قىلىپ، ئارقا تەرىپى بىلەن، ئارقىسىچە:[مىسال:] ئارقىچىلاپ ماڭماق.ئارقىدىن ئارقىدىن[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] كېيىن، ئاۋۋال ئېيتىلغان مەلۇم ئىش-ھەرىكەتتىن ياكى نەرسىدىن كېيىن:[مىسال:] ئاۋۋال نان يەپ، ئارقىدىن چاي ئىچكۈلۈك.ئارقىسىچە ئارقىسىچە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ھەرىكەت يۆنەلگەن تەرەپكە ئارقا تەرىپىنى قىلىپ، كەينىنى قىلىپ؛ كەينىچە:[مىسال:] ئۇ پادىشاھنىڭ رۇخسىتىنى ئالغاندىن كېيىن، ئورنىدىن تۇرۇپ، ئارقىسىچە مېڭىپ چىقىپ كەتتى.ئارقىسىدا ئارقىسىدا[سۆز تۈركۈمى:] تىركەلمە.[يەشمىسى:] ① ئاقىۋىتىدە، نەتىجىسىدە:[مىسال:] ئۇ ئاتىسىنىڭ تەشەببۇسى ۋە قېتىرقىنىپ تەربىيىلىشى ئارقىسىدا داڭلىق ھۇنەرۋەن بولۇپ يېتىشتى.[يەشمىسى:] ② سەۋەبلىك، تۈپەيلى:[مىسال:] ئۇلار رىقابەت ئارقىسىدا بۆلۈنۈپ كەتتى.ئارقىش ئارقىش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] تارىخىي سۆز.[يەشمىسى:] كارۋان؛ ھەربىي قوشۇننىڭ ئوزۇق-تۈلۈكىنى توشۇيدىغان ئارقا سەپ خىزمىتى:[مىسال:] بۇغراخان ئارسلان بىلەن چۈشكۈن ئالدىغا چىقىپ، ئارقىش قوشۇننىڭ باشلىقىنى قىچقاردى.ئارقىلىق ئارقىلىق[سۆز تۈركۈمى:] تىركەلمە.[يەشمىسى:] ① بىرەر نەرسىنىڭ ئىچىدىن، ئارىسىدىن، ئوتتۇرىسىدىن ياكى ئۈستىدىن:[مىسال:] بۇ ھويلا ئارقىلىق باغقا چىققىلى بولىدۇ.[يەشمىسى:] ② بىرەر كىشى ياكى بىرەر نەرسە ۋاسىتىسى، ياردىمى بىلەن، ياردىمىدە:[مىسال:] بىز تېلېفون ئارقىلىق بۇ ۋەقەدىن خەۋەر تاپتۇق.[يەشمىسى:] ③ ئىسىمنىڭ ئورۇن كېلىش قوشۇمچىسى بىلەن ئوخشاش مەنىدە، ھەرىكەتنىڭ ۋاسىتىسىنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] ئۇ بۇ ھەرىكەتكە ئەمەلىي ھەرىكىتى ئارقىلىق ئاكتىپ قاتناشتى.[يەشمىسى:] ④ سەۋەبلىك، تۈپەيلىدىن:[مىسال:] ئۇ بۇ قېتىمقى ماجىرا ئارقىلىق ئۆزىنىڭ قانچىلىكلىكىنى ئاشكارىلىدى.ئاركتىكا ئاركتىكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞جۇغراپىيە＜[يەشمىسى:] يەر شارىنىڭ شىمالىي قۇتۇپ رايونى.ئارگون ئارگون[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] گاز ئېلېمېنت؛ بەلگىسى A ياكى (Argonium)Ra. رەڭسىز ۋە پۇراقسىز كېلىدۇ. ئارگون قاچىلانغان ۋاكۇئۇم لامپىدىن توك ئۆتكۈزگەندە، رەڭلىك نۇر تارقىتىدۇ. ئۇ ئاتموسفېرا تەركىبىدە ئەڭ كۆپ بولغان ئىنېرتسىيىلىك گاز ھېسابلىنىدۇ.ئارمان ئارمان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① ئەمەلگە ئاشمىغان ئارزۇ-ئىستەك ياكى ۋاقتىدا قىلىنمىغان ئىشلار تۈپەيلىدىن كۆڭۈلدە قالغان ئۆكۈنچ، پۇشايمان، ھەسرەت، نادامەت:[مىسال:] قىزىم ھاياتلا بولسا، ئۇنىڭ بىلەن دىدارلىشىپ ئۆلۈپ كەتسەم ئارمىنىم يوق ئىدى، دېدى ئۇ ئېزىلىپ.[يەشمىسى:] ② ئارزۇ، ئۈمىد:[مىسال:] كۆزۈمنىڭ ئوچۇقىدا دادامنى ۋە قوۋم-قېرىنداشلىرىمنى بىر كۆرسەم دېگەن ئارمىنىم بار، دېدى ئۇنىڭ خوتۇنى.ئارمانسىز ئارمانسىز[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئارمانى يوق، ئارمانى قالمىغان:[مىسال:] ئارمانسىز كۈنلەر. ئارمانسىز ھايات.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئۆكۈنمەي، پۇشايمان قىلماي؛ ھەسرەت-نادامەت چەكمەي:[مىسال:] ئارمانسىز كەتمەك. ئارمانسىز ياشىماق.ئارمىيە ئارمىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ھەربىي ئىشلار＜[يەشمىسى:] ① دۆلەتنى قوغداشنى زىممىسىگە ئالغان قوراللىق قوشۇن: خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى.[يەشمىسى:] ② بىر ياكى بىرنەچچە قوشۇن تۈرلىرىنىڭ قوشۇلمىسى:[مىسال:] 1-يۆنىلىش ئارمىيە. يېڭى 4-ئارمىيە.ئار-نومۇس ئار-نومۇس[يەشمىسى:] ① خىجالەت تارتىش، ئۇيىلىش تۇيغۇسى؛ ئۇ يات، ئار ۋە نومۇس:[مىسال:] ئۇ ئار-نومۇس كۈچى ۋە قىزلىق غۇرۇرى بىلەن ئۆزىنى مەھكەم تۇتۇپ، تۇرغۇننىڭ يېنىغا ئاستا كېلىپ توختىدى.[يەشمىسى:] ② كىشىلەرنى ئۇلۇغلايدىغان، كىشىلەرگە ھۆرمەت بېغىشلايدىغان خىسلەت، پەزىلەت:[مىسال:] ئار-نومۇسنى ساقلاش ئۈچۈن ھەرقانداق گۈزەللىك ۋە ھۇزۇر-ھالاۋەتتىن ۋاز كېچىشكە توغرا كېلىدۇ.ئار-نومۇسلۇق ئار-نومۇسلۇق[يەشمىسى:] ئار-نومۇس قىلىدىغان، ئىزا تارتىدىغان، خىجىل بولىدىغان:[مىسال:] ئايگۈل خېلى ئار-نومۇسلۇق قىز بولدى.ئارۇز ئارۇز[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ئەدەبىيات＜[يەشمىسى:] شېئىر تۈزۈلۈشىدە، ئۇزۇن ۋە قىسقا بوغۇملارنىڭ مەلۇم تەرتىپتە ئالمىشىپ كېلىشىگە ئاساسلانغان ۋە ئۇيغۇر كلاسسىك شېئىرىيىتىدە كەڭ قوللىنىدىغان ۋەزىن سىستېمىسى:[مىسال:] ئارۇز ۋەزنىدە يېزىلغان شېئىر.ئارۇماتىك ئارۇماتىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] «ئارۇماتىك بىرىكمىلەر»گە قاراڭ.ئارۇماتىك بىرىكمىلەر ئارۇماتىك بىرىكمىلەر[سۆز تۈركۈمى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] ئورگانىك بىرىكمىلەرنىڭ چوڭ بىر تۈرى. ئۇ بېنزول ۋە ئۇنىڭ تۇغۇندىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ تۈردىكى بىرىكمىلەرنىڭ مولېكۇلىسىدا بىر ياكى بىرنەچچە بېنزول يادروسى بولىدۇ.ئارۋاڭ-سارۋاڭ ئارۋاڭ-سارۋاڭ[يەشمىسى:] قالايمىقان، رەتسىز:[مىسال:] ئۇ قولىغا سۇپىدىكى يوغان ۋە ئېغىر پالتىنى ئالدى-دە، كۆتەكنىڭ ئارۋاڭ-سارۋاڭ پۇتاقلىرىنىڭ ئارىسىغا كۈچ بىلەن ئۇردى.ئارىچىⅠ ئارىچىⅠ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] كىشىلەر ئوتتۇرىسىدا بولۇۋاتقان جېدەل-ماجىراغا ئارىلاشقۇچى، ئارىغا كىرگۈچى كىشى:[مىسال:] ئارىچىغا ئالتە تاياق (ماقال).ئارىچىⅡ ئارىچىⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئارا ياسايدىغان ۋە ئۇنى ساتىدىغان ئادەم:[مىسال:] بۇ مەھەللىدە بەش ئارىچى ئائىلە بار.ئارىچىلاتماق ئارىچىلاتماق[يەشمىسى:] «ئارىچىلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئارىچىلاشماق ئارىچىلاشماق[يەشمىسى:] «ئارىچىلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەىجىسى.ئارىچىلىق ئارىچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئارا ياساش ياكى ئارا سېتىش ئىشى، كەسپى:[مىسال:] ئۇ ئەمگەكتىن قولى بوشىغان ۋاقىتلىرىدا ئارىچىلىق قىلىدۇ.ئارىچىلىماق ئارىچىلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① جېدەللىشىپ تۇتۇشۇپ قالغانلار ياكى چېلىشقانلارنىڭ ئارىسىغا كىرىپ، تۇتۇۋېلىپ ئايرىۋەتمەك، ئارىلاشماق:[مىسال:] سەكرەپ تۇرغان ساقچى ھۈسەينەمگە بىر كاچات سالدى، ئۇنىڭغىچە باشقىلار ئارىچىلاپ ئۇرغۇزمىدى.[يەشمىسى:] ② ئارىلاپ ماڭماق، ئارىسى بىلەن ماڭماق:[مىسال:] ئۇ «بۇ يولدا مېڭىش خەتەرلىك» دەپ، يىراق بولسىمۇ ئارىچىلاپ مېڭىپ كەتتى.ئارىدا ئارىدا[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ① ئوتتۇرىسىدا، ئىچىدە:[مىسال:] بازار كۈنى مال بازىرىدىكى ئادەملەرنىڭ كۆپلۈكىدىن ئارىدا قېلىپ، ئالدىمدا كېتىۋاتقان ھەمراھلىرىمنى يوقىتىپ قويدۇم.[يەشمىسى:] ② ۋاقىتتا، ۋاقىت ئىچىدە، كۈنلەردە، پۇرسەتتە:[مىسال:] ماشىنا ئىشىك ئالدىغا كېلىپ توختىدى، شۇ ئارىدا تۇرسۇنمۇ يېتىپ كەلدى.[يەشمىسى:] ③ شۇنىڭدىن ئېتىبارەن، بۇ جەرياندا:[مىسال:] ئوق تېگىپ يىقىلىپ، ھوشۇمغا كەلسەم، دوختۇرخانىدا يېتىپتىمەن. ئارىدا قانچىلىك ۋاقىت ئۆتكەنلىكىنى بىلمەيمەن.ئارىدىن ئارىدىن[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ① ئوتتۇرىسىدىن، ئىچىدىن:[مىسال:] ئۇنى ئارىدىن قوغلاپ چىقىرىشتى.[يەشمىسى:] ② شۇنىڭدىن باشلاپ، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن، شۇنىڭدىن بۇيان:[مىسال:] مانا مۇشۇ ئىشلار بولۇپ ئارىدىن قانچىلىك ۋاقىتلار ئۆتتىكىن، ئىلياس ئەپەندى بىر كېچىدىلا تۇيۇقسىز يوقىلىپ كەتتى.ئارىسالدى ئارىسالدى[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] قانداق قىلىشنى، نېمە قىلىشنى بىلمەي قالغان؛ ئىككىلەنگەن:[مىسال:] ئارىسالدى كىشى. ＊ ئارىسالدى ئېشەكنى بۆرە يەپتۇ (ماقال).[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] جىددىيلىك، ئالدىراشلىق پەسەيگەن، بوشىغان:[مىسال:] ئارىسالدى ۋاقىت. ئارىسالدى پەيت. ئارىسالدى مەزگىل.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] قانداق قىلىشنى، نېمە قىلشنى بىلمەي، ئىككىلىنىپ:[مىسال:] ئارىسالدى بولماق. ＊ ئۇنىڭ سوئالىغا: يوق دېگىلى بولمايدۇ، دەپ ئارىسالدى جاۋاب بەردى يۇنۇس.ئارىسالدىلىق ئارىسالدىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئارىسالدى ھالەت:[مىسال:] ئۇ ئارىسالدىلىقتا قاياققا مېڭىشىنى بىلەلمەي، شۇ يەردىلا تۇرۇپ قالدى.ئارىشاڭ ئارىشاڭ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئۆچكەن يانار تاغلار ئورنىدا ھاسىل بولغان ياكى يەر ئاستىدىكى مىنېراللارنىڭ ئىسسىقلىق چىقىرىشىدىن ھاسىل بولغان، تېمپېراتۇرىسى شۇ يەردىكى مۇھىتنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسىدىن يۇقىرى بولغان بۇلاق سۈيى ياكى ھور كۆتۈرۈلۈپ تۇرىدىغان ئورۇن.ئارىفمېتىكا ئارىفمېتىكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] ماتېماتىكىنىڭ سانلار ئۈستىدىكى ئاددىي ھېسابلارنى ھەمدە ئۇلار ئۈستىدە بېجىرىلگەن ئەمەللەرنى ئۆگىنىدىغان قىسمى؛ ھېساب.ئارىفمېتىكىلىق ئارىفمېتىكىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئارىفمېتىكىغا ئائىت، ئارىفمېتىكىغا ياتىدىغان؛ ئارىفمېتىكا قائىدىسىگە ئاساسلانغان:[مىسال:] ئارىفمېتىكىلىق قاتار. ئارىفمېتكىلىق ئەمەللەر. ئارىغمېتىكىلىق مەسىلە.ئارىلاپ-ئارىلاپ ئارىلاپ-ئارىلاپ[يەشمىسى:] ئارىدىن مەلۇم ۋاقىت ئۆتكۈزۈپ، بەزى-بەزى، بىرە-بىرە، ئاندا-ساندا:[مىسال:] ئاسىم گويا:[مىسال:] «سۆزلىسىڭىزچۇ» دېگەندەك ئارىلاپ-ئارىلاپ ماڭا قاراپ قوياتتى.ئارىلاتماق ئارىلاتماق[يەشمىسى:] «ئارىلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇ مېنى مەيداننىڭ كەڭرى سالا ئېتىزلىرىنى ئارىلاتتى.ئارىلاش ئارىلاش[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق نەرسىلەر قوشۇلغان:[مىسال:] ئارىلاش تالالىق توقۇلما. ئارىلاش يەم-خەشەك.[يەشمىسى:] ② تەركىبىدە بولغان، ئۆز ئىچىگە ئالغان:[مىسال:] ئاتامنىڭ تەنە ئارىلاش بۇ سۆزى مېنى ئوسال ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى.ئارىلاشتۇرماق ئارىلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئارىلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئالىمجان ئارىلاپ چوكىنى سىلكىپ-سىلكىپ چۆپنى سەي بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قوياتتى.ئارىلاشتۇرۇشماق ئارىلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئارىلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئارىلاشتۇرۇلماق ئارىلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئارىلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] گىلەمنىڭ يىپىىغا ئالاھىدە يىپەك يىپ ئارىلاشتۇرۇلغاچقا، ئۈزلۈكسىز جۇلالىنىپ تۇرىدۇ.ئارىلاش-قۇرىلاش ئارىلاش-قۇرىلاش[يەشمىسى:] تەرتىپسىز، بىر-بىرىنى پەرق ئېتىپ، ئاجرىتىپ بولمايدىغان ھالەتتە:[مىسال:] ئۇنىڭ كاللىسىدىكى خىياللار ئارىلاش-قۇرىلاش بولۇپ كەتتى.ئارىلاشما ئارىلاشما[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئىككىدىن ئارتۇق ئوخشاش بولمىغان نەرسىلەردىن تەركىب تاپقان:[مىسال:] ئارىلاشما ئوغۇت. ئارىلاشما ماددا.  ئەتراپتىكى مانتا ساناش، مېھمان چاقىرىشلار بىلەن قىڭراق، ساپلىقلارنىڭ ئارىلاشما ئاۋازلىرى ئۇلارنىڭ ئارامىنى بۇزۇپ تۇراتتى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] تۈرلۈك نەرسىلەرنىڭ، ماددىلارنىڭ بىرىكىشىدىن، قوشۇلۇشىدىن ھاسىل بولغان مەھسۇلات:[مىسال:] ئۇلار پولات، چويۇن ۋە باشقا ئارىلاشمىلارنى ھەر خىل نىسبەتتە تەڭشەپ سىناق قىلىشقا باشلىدى.ئارىلاشماق ئارىلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① بىر-بىرىگە قوشۇلماق، بىرلەشمەك، بىرىكمەك:[مىسال:] ھەسەن بوۋاي ئۆز ۋاقتىدا قېچىرنى توختاتقان بولسىمۇ، ئون جىڭدىن ئارتۇق ئۇرۇق يۇمشاق توپىغا ئارىلىشىپ، يەردە چېچىلىپ ياتاتتى.[يەشمىسى:] ② باشقىلارنىڭ سۆزىگە سۆز قاتماق، ئىشىغا قاتناشماق:[مىسال:] ياق، بالىلىرىم، مەن بۇنىڭغا قوشۇلمايمەن، دەپ ئارىلاشتى داۋۇت ئاكام، [يەشمىسى:] ③ ئالاقە قىلماق:[مىسال:] ياشلىقىم تۈرمە ۋە تارىم ئەمگىكى بىلەن ئۆتۈپ كەتتى، قىرىق نەچچە ياشلىق ئادەم بولغىنىمدىلا جەمئىيەتكە ئارىلاشتىم.[يەشمىسى:] ④ باردى-كەلدى قىلماق، مۇناسىۋەت باغلىماق:[مىسال:] ئۇ مەكتەپ قاراۋۇلىنىڭ ئوغلى بولۇپ، لۇتپۇللا بىلەن دېمەتلىك ئىدى ھەم قويۇق ئارىلىشاتتى.ئارىلاشمىلىق ئارىلاشمىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] تۈرلۈك ئارىلاشمىلاردىن تەركىب تاپقان، تەركىبىدە تۈرلۈك ئارىلاشمىلار بولغان، ئارىلاش.ئارىلىقⅠ ئارىلىقⅠ[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] نەرسىلەر ئوتتۇرىسىدىكى جاي، مۇساپە، بوشلۇق:[مىسال:] ئۇلار چەشلەرنىڭ ئەتراپىغا ئارىلىقىنى بىر گەزدەك قالدۇرۇپ ئادەم بويى مەڭگەن دۆۋىلىدى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئىككى ۋەقە، ھادىسە ياكى پەيت ئوتتۇرىسىدىكى ۋاقىت، پۇرسەت:[مىسال:] شام بىلەن خۇپتەن ئارىلىقىدا ئۆيىگە قايتىپ كەلگەن قاسىم يەنە ئالدىنقى كۈنگە ئوخشاش قاپىقىنى ئاچماستىن تاڭنى ئاتقۇزدى.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئوتتۇرا:[مىسال:] ئارىلىق ھادىسە. ئارىلىق مېڭە.ئارىلىقⅡ ئارىلىقⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [يەشمىسى:] «پارا»غا قاراڭ:[مىسال:] ئارىلىق بەرمەك.ئارىلىقسىز ئارىلىقسىز[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] پارا، ئارىلىق يوق ھالدا، ئارىلىق بەرمەستىن، ئارىلىق تىقمايلا:[مىسال:] بۇ ئىشنى ئاخىرى ھېچبىر ئارىلىقسىز ھەل قىلدىم.ئارىلىماق ئارىلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① ئارىسىدىن، ئوتتۇرىسىدىن، ئىچىدىن ئۆتمەك، ئايلانماق، كەزمەك؛ كۆزدىن كەچۈرمەك:[مىسال:] باتۇر قاتار ئورۇندۇقلارنى ئارىلاپ ئۆتۈپ، يولۋاس شۇجىنىڭ قېشىغا كەلدى.[يەشمىسى:] ② چېتىلما رەۋىشداش شەكلىدە كېلىپ «مەلۇم ۋاقىتنى ئۆتكۈزۈپ، ئاندا-ساندا، بەزى-بەزىدە» دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] ئۇسسۇلچىلار ئۇسسۇل ئويناشتى. ئارىلاپ تانسىغا چۈشكۈچىلەرمۇ بولدى.[يەشمىسى:] ③ ئاجراتماق، توسماق، بېسىقتۇرماق:[مىسال:] ئىدرىس غەزەپ بىلەن يۈگۈرۈپ بېرىپ سۇلايماننىڭ ياقىسىغا ئېسىلدى. بۇ ۋاقىتتا ياقۇپ يۈگۈرۈپ كېلىپ، ئۇلارنى ئارىلىدى.[يەشمىسى:] ④ بۆلمەك، سۆز قىستۇرماق (گەپ-سۆز ھەققىدە):[مىسال:] گەپ ئارىلىماق. ＊ ياق، دېدى سۇلتان ئابدۇۋېلىنىڭ گېپىنى ئارىلاپ، ئۇنداق قىلساق كۆپچىلىكنىڭ قاتتىق نارازىلىقىغا ئۇچرايمىز.[يەشمىسى:] ⑤ يوشۇرۇنۇپ كىرمەك، قوشۇلۇۋالماق:[مىسال:]
 ئۆينىڭ ئىچىدە ئۆزۈم،
 يىغلايدۇ قارا كۆزۈم.
 دۈشمەن ئارىلاپ قاپتۇ،
 ئۆتمەيدۇ مېنىڭ سۆزۈم.[يەشمىسى:] ⑥ ئاندا-ساندا پەيدا بولماق:[مىسال:] چاچ-ساقاللىرىنى ئاق ئارىلىغان پېشقەدەم دۈيجاڭ ئوتتۇرىدىن قوپۇپ، سادىقنىڭ قوللىرىنى ئالىقانلىرىغا ئالدى.ئارىيە ئارىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞ئىتالىيانچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ناخشا＜[يەشمىسى:] ئوپېرا ياكى ئومۇمىي خورلاردا، ئوركېستىرنىڭ تەڭكەش قىلىپ بېرىشى بىلەن ئېيتىلىدىغان يالغۇز كىشىلىك ناخشا.ئارىيەت ئارىيەت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ئۆتنە، قەرز:[مىسال:] ئۇلارغا باشقىلارنىڭ ئۆيىنى ۋاقىتلىق ئارىيەتكە ئېلىپ ئولتۇرماستىن باشقا ئامال قالمىدى.ئارىيەلىك ئارىيەلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئارىيە قوشۇلغان، تەركىبىگە ئارىيە ئارىلاشقان.ئاز ئاز[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] سان ياكى مىقدار جەھەتتىن كۆپ ئەمەس؛ كەم:[مىسال:] پۇلى ئازنىڭ غېمى ئاز (ماقال). ＊ دوست كۆپ، توغرىسى ئاز (ماقال).[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:]سۈپەت.[يەشمىسى:] يېتەرلىك ئەمەس؛ كۇپايە قىلمايدىغان، قانائەتلىنەرلىك بولمىغان:[مىسال:] ئۇ ھېلىلا ئىنىسىنىڭ دوستىدىن ئاڭلىغانلىرى ئۈچۈنلا ئايالى مايسىخان چويۇننىڭ يۈزىگە تۈكۈرسىمۇ، ئۆيدىن ھازىرلا قوغلاپ چىقارسىمۇ ئاز.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] بەزى-بەزىدە، كەمدىن-كەم؛ گاھ-گاھ:[مىسال:] ئۇ تالا-تۈزگە ئاز چىقاتتى.ئاز دېگەندە ئاز دېگەندە[يەشمىسى:] ئەڭ تۆۋەن مۆلچەرلىگەندە، ئەڭ تۆۋەن ھېسابلىغاندا:[مىسال:] ئۇ، بۇ كىتابنى ئاز دېگەندە ئىككى كۈندە ئوقۇپ بولىدۇ.ئازاب ئازاب[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① جىسمانىي ياكى روھىي جەھەتتىكى قىينىلىش؛ ئېغىرچىلىق:[مىسال:] تۇغۇت ئازابىنى ئانا بىلەر (ماقال). ＊ ئورۇنسىز غەزەپ-ئۆزۈڭگە ئازاب (ماقال).[يەشمىسى:] ② جاپا-مۇشەققەت؛ مۈشكۈللۈك، قىيىنچىلىق:[مىسال:] يول ئازابى-گۆر ئازابى (ماقال). ＊ مەن بۇ مۇساپىنى مىڭبىر ئازابتا بېسىپ تۈگەتتىم.ئازابلاشماق ئازابلاشماق[يەشمىسى:] «ئازابلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار مۆمىن ئاكىنى تېخىمۇ ئېغىر جىسمانىي ئازابلار بىلەن ئازابلاشتى.ئازابلانماق ئازابلانماق[يەشمىسى:] «ئازابلىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] بۇ پاجىئەدە ئۆزىنىڭمۇ قولى بارلىقى ئۈچۈن، ئۇ قاتتىق ئازابلىنىپ ئىچىدىن تۈگەپ يۈرەتتى.ئازابلىق ئازابلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① جىسمانىي ياكى روھىي جەھەتتە قىينالغان؛ دەردلىك، قايغۇلۇق:[مىسال:] ناخشىسىز، ئۇسسۇلسىز ئۆتكەن كۈنۈم سىرتماقتا تۇرغاندەك ئازابلىق[يەشمىسى:] ② جاپا-مۇشەققەتلىك؛ مۈشكۈل، قىيىن، تەس:[مىسال:] ئىككى چاقىرىمدىن ئوشۇقراق ئازابلىق سەپەردىن كېيىن، ئۇلار ئۆڭگۈرگە يېتىپ كەلدى.ئازابلىماق ئازابلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] جىسمانىي ياكى روھىي جەھەتتىن جاپا-مۇشەققەتكە، قىيىنچىلىققا دۇچار قىلماق؛ دەردكە سالماق:[مىسال:] ئايال ئۇنىمۇ بايىقىدەك ئۇرۇپ ئازابلاپتۇ.ئازاب-ئوقۇبەت ئازاب-ئوقۇبەت[يەشمىسى:] تۈرلۈك ئازاب ۋە ئوقۇبەتلەر، جەبىر-جاپا، مۇشەققەت ۋە قىيىنچىلىقلار:[مىسال:] ۋەزىرنىڭ ئايالى كۆرگەن چۈشىنى ۋە كېچە تارتقان ئازاب-ئوقۇبەتلىرىنى بىر-بىرىدىن بايان قىلىپتۇ.ئازاد ئازاد[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① ئۆز ئەركىنلىكى، ھوقۇقى ئۆز قولىدا بولغان، ئەركىنلىككە ئېرىشكەن، قۇللۇقتىن، ئاسارەتتىن قۇتۇلغان؛ ھۆر، ئەركىن:[مىسال:] ئازاد ۋەتەن. ئازاد زامان. ئازاد بولماق. ئازاد قىلماق.[يەشمىسى:] ② ئۆز ھالىغا، مەيلىگە قويۇلغان، ھېچقانداق مەجبۇرىيەت بىلەن باغلانمىغان؛ بوش:[مىسال:] «ئون ئىككى مۇقام» ئۆزىنى مەلۇم ھېكايىلىق تارىخىي داستان ياكى قەھرىمانغا باغلاپ، چېتىپ قويىدىغان تارىخىي چەكلىمىدىن ئازاد.[يەشمىسى:] ③ تۇتقۇنلۇقتىن چىقىرىلغان، قاماقتىن بوشىتىلغان:[مىسال:] تۈرمىدىن ئازاد قىلىنغان باتۇر تۈرمە ئىشىكىدىن چىقىپ، ساپ ھاۋادىن ئاچ كۆزلۈك بىلەن قانغۇچە نەپەس ئالدى.[يەشمىسى:] ④ ئەرلەر ئىسمى.ئازادە ئازادە[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① كەڭ، كەڭتاشا:[مىسال:] ئازادە ئۆينىڭ دېرىزىسىگە قويۇلغان يوغان بىر تەشتەكتىكى ئەتىرگۈل ئاجايىپ چىرايلىق ئېچىلىپ كېتىپتۇ.[يەشمىسى:] ② ئەركىن، ئېچىلىپ-يېيىلىپ، بەھۇزۇر؛ خاتىرجەم:[مىسال:] − يائاللا قىزىم، − دېدى ئۇ چىرايىغا زورلاپ كۈلكە تۈسىنى بېرىپ، ھەپتىدە بىر كېلىدىغان يەكشەنبىدە بىزمۇ سەن بىلەن بىر داستىخاندا ئولتۇرۇپ، ئازادە مۇڭدىشىدىغان ۋاقىت بولىدىكەن.[يەشمىسى:] ③ خالىي، ئايرىم:[مىسال:] ئۇ: مېنىڭ سىز بىلەن ئازادىرەك سۆزلەشكۈم كېلىدۇ، دېدى.[يەشمىسى:] ④ خوتۇن-قىزلار ئىسمى.ئازادلىق ئازادلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئازاد بولغان، ئازادلىققا ئېرىشكەن ھالەت؛ ھۆرلۈك، ئەركىنلىك:[مىسال:] سوتسىيالىستىك جەمئىيەتتە ئاياللارنىڭ ئازادلىقىغا دەخلى-تەرۇز قىلىش ئەلۋەتتە جىنايەت بولىدۇ.[يەشمىسى:] ② مەملىكىتىمىزدە گومىنداڭ ھاكىمىيىتى ئاغدۇرۇلۇپ جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغان ۋاقىت:[مىسال:] ئازادلىقتىن بۇرۇن نېممە ئىش قىلغاندىڭىز دەپ سورىدى قۇربان شۇجى نامان تاغىدىن.[يەشمىسى:] ③ كونا دىنىي مەكتەپلەردە ئوقۇغۇچىلارنى ئوقۇش ۋاقتى ئاخىرلىشىشىدىن بۇرۇن قويۇپ بېرىش.ئازادىچىلىك ئازادىچىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئازادە، ئارامخۇدا بولغان ھالەت.ئازادىلەشتۈرمەك ئازادىلەشتۈرمەك[يەشمىسى:] «ئازادىلەشمەك» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئازادىلەشمەك ئازادىلەشمەك[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① كەڭتاشا بولماق، كېڭەيمەك:[مىسال:] ئۆي ئىچى خېلى ئازادىلەشتى.[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] غەم-ئەندىشە، دەككە-دۈككىدىن خالىي بولماق؛ خاتىرجەم بولماق:[مىسال:] توغرا، جاھان يورۇپ كۆڭۈل ئازادىلەشتى. ھەممىلا ئادەم پەرۋاز قىلسام دەيدۇ.ئازادىلىك ئازادىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] جىددىي، ئالدىراش بولمىغان، ئازادە ھالەت.ئازار ئازار[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] جىسمانىي ھەم روھىي جەھەتتىكى ئازاب؛ جەبىر-جاپا:[مىسال:] ئازار بەرمەك. ئازار يەتمەك.ئازازۇل ئازازۇل[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① جىن-ئالۋاستى:[مىسال:]
 قانچە جان، قانچە كېمە يەم بولمىغان دولقۇنلارغا،
 ئۆتكەن كېچە تۈن ئازازۇلى چىرقىرىغان چاغدا[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ھىيلىگەر ھەم ئۇچىغا چىققان بىشەم، ئۇششۇق، ئۇرۇشقاق، ئۆكتەم:[مىسال:] ئازازۇل خوتۇن. ＊ ۋاييەي پاتىمە ھەدە، جاڭزىلارغا بېرىش ماياقتا تۇرسۇن، باغقا چىقىپ سەل يوقاپ كەتسەم، كەينىمدىن بۆجىلەردەك مارىشىپ يۈرىدىغان بولدى، بۇ ئازازۇللار.ئازازۇللۇق ئازازۇللۇق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ھىيلىگەرلىك؛ بىشەملىك، ئۇششۇقلۇق، ئۆكتەملىك، ئۇرۇشقاقلىق:[مىسال:] ئەجەب ئازازۇللۇق قىلىپ كەتتى، بۇ بىشەم خوتۇن دېدى ئۇ ھەلىمە چىقىپ كەتكەندىن كېيىن.ئازايتماق ئازايتماق[يەشمىسى:] «ئازايماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] دەل-دەرەخ يوپۇرماقلىرى ھاۋادىكى ئىس-تۈتەك، چاڭ-توزانلارنى ئازايتىدۇ.ئازايتىشماق ئازايتىشماق[يەشمىسى:] «ئازايتماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئازايتىلماق ئازايتىلماق[يەشمىسى:] «ئازايتماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] بۇنىڭ ئىچىدە يەرلىك قۇرۇلۇش تۈرى 7.62 پىرسەنت ئازايتىلدى.ئازايماق ئازايماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] سان ياكى مىقدار جەھەتتىن كەمەيمەك؛ تۆۋەنلىمەك:[مىسال:] بۇ يىل كۆمۈرنىڭ كىرىمى ئازىيىپ كەتتى.ئاز-ئاز ئاز-ئاز[يەشمىسى:] «ئاز» سۆزىنىڭ تەكرارلىنىشى.ئاز-ئازدىن ئاز-ئازدىن[يەشمىسى:] مىقدار ياكى سان جەھەتتىن كۆپ قىلىۋەتمەي، ئازدىن-ئازدىن، ئازراق-ئازراقتىن:[مىسال:] ئاز-ئازدىن ئالماق.ئاز-تولا ئاز-تولا[يەشمىسى:] ئازمۇ ئەمەس، كۆپمۇ ئەمەس، مەلۇم مىقداردا، مەلۇم دەرىجىدە؛ ئاز-پاز:[مىسال:] راستىنى ئېيتقاندا ھەممە كىشىدە ئاز-تولا كەمچىلىك، خاتالىق بولىدۇ.ئازچىلىق ئازچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئادەملەر توپىنىڭ ئاز قىسمى، بەلگىلەنگەن ياكى مۆلچەرلەنگىنىدىن كەم بولغان قىسمى:[مىسال:] قارار قىلىنغانىكەن، ئازچىلىق كۆپچىلىككە بويسۇنۇش كېرەك.ئازدۇر-كۆپتۇر ئازدۇر-كۆپتۇر[يەشمىسى:] «ئاز-تولا»غا قاراڭ:[مىسال:] ياق ئاكا رىزىۋان كېسىپ ئېيتتى، مېنىڭ كارايىتىم چاغلىق، بىراق، سىلەر سىدىقوۋ بىلەن ئازدۇر-كۆپتۇر تۇغقان كېلىسىلەر.ئازدۇرماق ئازدۇرماق[يەشمىسى:] «ئازماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] بايۋەچچە شۇ توخونى يېيىش ئۈچۈن، ئوتۇنچىنىڭ خوتۇنىنى ئازدۇرۇشقا باشلاپتۇ.ئازدۇرۇشماق ئازدۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئازدۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار سېنى ئازدۇرۇشسىمۇ ئاخىرقى ھېسابتا يەنە ھېچنېمە قىلالمايدۇ.ئازدۇرۇلماق ئازدۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئازدۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئازسىنماق ئازسىنماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئاز، يېتەرلىك ئەمەس دەپ ھېسابلىماق، ئاز كۆرمەك:[مىسال:] بايۋەچچە يىگىتنىڭ قولىدىن پۇلنى ئېلىپ ساناپ قايتۇرۇپ بەردى، بەلكىم ئۇ ئازسىنىدى بولغاي.ئازغاشتۇرماق ئازغاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئازغاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇ سەمەتنى ئازغاشتۇرۇپ يۈرۈپ، مۇشۇ ھالغا كەلتۈرۈپ قويدى.ئازغاشتۇرۇلماق ئازغاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئازغاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئازغاشماق ئازغاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئازماق، ئېزىپ قالماق:[مىسال:] ئايشەمگۈل بىر كۈنى نۇرنىساخان ئاچىغا ئەگىشىپ كوچىغا چىققىنىىدا، ئازغىشىپ يوقاپ كەتتى.ئازغاق ئازغاق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] تولا ئازىدىغان، تولا ئادىشىدىغان، ئېسىدە تۇتۇۋېلىش قابىلىيىتى تۆۋەن:[مىسال:] بەزى ئادەملەر قېرىغاندا ئازغاق بولۇپ قالىدىكەن.ئازغان ئازغان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ئەتىرگۈل ئائىلىسىدىكى يوپۇرماق تاشلايدىغان چاتقال. غولى ئىنچىكە، شاخلىرىدا زىچ ئۆسكەن كىچىك تىكەنلىرى بولىدۇ؛ يوپۇرمىقى پەيسىمان مۇرەككەپ يوپۇرماق؛ گۈلى ئاق ياكى سۇس قىزىل رەڭلىك، خۇش پۇراقلىق؛ مېۋىسى دورا قىلىنىدۇ. ئازغاننىڭ پىشقان مېۋىسىنىڭ تەبىئىتى 2-دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق. مەنىينى تىزگىنلەش، ئىچ سۈرۈشنى توختىتىش، سۈيدۈكنىڭ قېتىم سانىنى ئازايتىش، قاننى تازىلاش، ھەيزنى راۋانلاشتۇرۇش، ئاغرىق توختىتىش، سۈرئىتى ئىنزال، ئىسھال، سىيگەكلىك، خۇن تەۋرەپ كېتىش، كۆپ تەرلەش، بەل، پۇت، قوللارنىڭ ئاغرىشى، يۆتەل، زىققە، قىچىشقاق قاتارلىقلارنى داۋالاشقا ئىشلىتىلىدۇ. كۆپ ئىستىمال قىلىنسا تالغا زىيان قىلىدۇ. كەتىرا بىلەن قوشۇپ ئىستىمال قىلىنىدۇ.ئازغانلىق ئازغانلىق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئازغان ئۆسكەن ياكى ئۆسىدىغان:[مىسال:] ئازغانلىق ئېرىق. ئازغانلىق باغ.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئازغان ئۆسكەن ئورۇن، جاي:[مىسال:] تاغدىكى نۇرغۇن مايمۇنلار ئۈركۈپ كەڭ بىر ئازغانلىققا كىرىپ كېتىپتۇ.ئازغۇن ئازغۇن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] يولدىن ئازغان، توغرا يولدىن چىقىپ كەتكەن، ئاينىغان كىشى ياكى جانلىق:[مىسال:] قاچقۇنغا شەپقەت يوق، ئازغۇنغا ھۆرمەت يوق (ماقال).ئازغۇنلۇق ئازغۇنلۇق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] يولدىن ئازغان، توغرا يولدىن چىقىپ كەتكەن ھالەت.ئازغىنە ئازغىنە[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] بەكلا، ئاز، ئازلا:[مىسال:] ئازغىنە شاپتۇل. ∥ ئازغىنە بەرمەك.ئازغىنە-ئۇزغىنە ئازغىنە-ئۇزغىنە[يەشمىسى:] ئاز ھەم ساز، ئاز ھەم ئېسىل.ئازگال ئازگال[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئويۇلۇپ ئورا بولۇپ قالغان جاي؛ ئويمان:[مىسال:] سېپىل تۈۋى كەڭ بىر ئازگال ئىدى.ئازگاللىق ئازگاللىق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئازگال بار، ئازگال كۆپ:[مىسال:] ئازگاللىق ئېتىز.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئازگال كۆپ جاي:[مىسال:] ھارۋا ئازگاللىققا كىرىپ قېلىپ دۈم كۆمتۈرۈلۈپ كەتتى.ئازلاتماق ئازلاتماق[يەشمىسى:] «ئازلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇ خىزمەتكە دائىم كېچىكىپ كېلىدىغان ئادىتىنى خېلى ئازلاتتى.ئازلىتىلماق ئازلىتىلماق[يەشمىسى:] «ئازلاتماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئازلىق ئازلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] سان-مىقدار جەھەتتە تۆۋەنلىك، كۆپ ئەمەسلىك، تولۇق ياكى يەتكۈدەك ئەمەسلىك:[مىسال:] ئازلىق قىلماق. ＊ ئادەمنىڭ ئازلىقىدىن ۋەزىپە ۋاقتىدا ئورۇنلانمىدى.ئازلىماق ئازلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل. ← ئازايماق:[مىسال:] ئادەملەر ئازلاپ. جىمجىتلىق پەيدا بولدى.ئازماⅠ ئازماⅠ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] نەسلىدىن ۋە شەكلىدىن ئۆزگىرىپ كەتكەن؛ ئازغان؛ چىشىسىغا چاپالماس قىلىۋېتىلگەن:[مىسال:] ئازما قوچقار. ئازما ئايغىر.ئازماⅡ ئازماⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئېرىق-ئۆستەڭلەردىكى شارقىراتما ۋە شۇ شارقىراتمىنىڭ سۇ چۈشۈپ ئويۇلغان يېرى.ئازماق ئازماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① يولنى يوقىتىپ قويماق؛ تېنىمەك:[مىسال:] ئات ئازسا، تايغا ئەگىشەر (ماقال). ＊ يولدىن ئازسىمۇ، يۇرتىدىن ئازماپتۇ (ماقال).[يەشمىسى:] ② يېڭىلىشماق؛ خاتا قىلماق:[مىسال:] ھېساباتتا ئازماق، گەپتە ئازماق. ＊ لۇتپۇللا مۇتەللىپ، مەدداھنىڭ بۇ جەڭنامىنى ئازماي، ھودۇقماي ۋە شۇنچە تەمكىن بايان قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ ھەيران قالدى.[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] توغرا يولدىن تايماق، ناتوغرا يولغا كىرمەك، ساختا پىكىرگە ئەگەشمەك:[مىسال:] ئەگرى كىشى ئازىدۇ، توغرا كىشى ئوزىدۇ (ماقال).ئازنا ئازنا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ھەپتىنىڭ بەشىنچى كۈنى؛ جۈمە:[مىسال:] تەقسىر، پېقىرلىرى ئاخشام ئۇلۇغ ئازنا ئاخشىمى ئاجايىپ بىر سىرلىق چۈش كۆرۈپتىمەن، دەپ بوياقچى كۆز يېشى قىلىپتۇ.ئازنىلاتماق ئازنىلاتماق[يەشمىسى:] «ئازنىلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] بالام، − دېدى ئانىسى ئاسىمغا، − بۈگۈن ئازنا، خوتۇنۇڭنى ئانىسىنىڭ ئۆيىگە باشلاپ ئاپىرىپ ئازنىلاتمامسەن؟ئازنىلاشماق ئازنىلاشماق[يەشمىسى:] «ئازنىلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] بۈگۈن قاسىم ئاكامنىڭ كېلىنلىرى ئوپمۇئوخشاش كيىنىشىپ ئالدىراپ-تېنەپ ئەتىگەندىلا چوڭ ئۆيىگە ئازنىلىشىپ كېتىشتى.ئازنىلىق ئازنىلىق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئازنا كۈنىگە تەئەللۇق، ئازنا كۈنى قىلىنىدىغان:[مىسال:] ئازنىلىق كىيىم. ئازنىلىق چاي.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] كېلىنلەرنىڭ ھەر جۈمە كۈنى ئاتا-ئانىسىنىڭ ئۆيىگە بېرىشى:[مىسال:] ئازنىلىق قىلماق.ئازنىلىماق ئازنىلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئەنئەنىۋى قائىدە بويىچە كېلىن ئاياللار ئازنا كۈنى ئاتا-ئانىسىنىڭ ئۆيىگە بارماق؛ ئاتا-ئانىسىنى يوقلىماق:[مىسال:] ئازنا قىلماق. ＊ رازىيە بۈگۈن چىرايلىق كىيىنىپ، بۇدرۇققىنا ئوغلىنى ئەگەشتۈرۈپ، چوڭ ئۆيگە ئازنىلىغىلى ماڭدى.ئازنىماق ئازنىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل. دىئالېكت.[يەشمىسى:] كىشنىمەك (ئات ھەققىدە).ئازوت ئازوت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] گاز ئېلېمېنت، خىيىۋى بەلگىسى .N رەڭسىز، پۇراقسىز كېلىدۇ، يانمايدۇ ھەم يېنىشقا ياردەم بەرمەيدۇ؛ خىمىيىۋى خۇسۇسىيىتى ئاكتىپ ئەمەس، ھاۋانىڭ تەخمىنەن تۆتتىن ئۈچ قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ؛ ئۆسۈملۈك ئوزۇقلىنىدىغان مۇھىم تەركىبلەرنىڭ بىرى.ئازوتلۇق ئازوتلۇق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] تەركىبىدە ئازوت بولغان ياكى ئازوتتىن تەييارلانغان، ئازوت ئارىلاش.ئازىيىشماق ئازىيىشماق[يەشمىسى:] «ئازايماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاژۇن ئاژۇن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] تارىخىي سۆز.[يەشمىسى:] دۇنيا، جاھان.ئاس ئاس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] «ئېھتىمال، بەلكىم، شۇنداق بولسا كېرەك. شۇنداق چېغى بار. » دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ.ئاساتىر ئاساتىر[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] قەدىمكى ئاجايىپ-غارايىپ ھېكايە-چۆچەكلەر، ئەپسانىلەر.ئاسارەتⅠ ئاسارەتⅠ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① چەكلىمە، بويۇنتۇرۇق:[مىسال:] گەرچە ئۇنىڭ «ئاساسى» بولسىمۇ، بىراق ئۇ بۇ يەردە يەنىلا ئەنئەنىۋى ئىدېئالىزمنىڭ ئاسارىتىدە ئىدى.[يەشمىسى:] ② ئازادلىقتىن، ئەركىنلىكتىن مەھرۇملۇق؛ ئەسىرلىك، تۇتقۇنلۇق:[مىسال:] ئىسكەندەر قاتتىق ئۇيقۇنىڭ ئاسارىتىدە ھېچنېمىنى سەزمەي يېتىۋېرىپتۇ.ئاسارەتⅡ ئاسارەتⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① تەسىر؛ ئەسەر، ئىز، بەلگە.[يەشمىسى:] ② [كەسىپ تۈرى:]＞تىببىي ئىلىم＜[يەشمىسى:] بىرەر كېسەللىكتىن قالغان ئېغىر ئىز، ئاقىۋەت.ئاسارەتلىك ئاسارەتلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① چەكلەنگەن، چۈشەپ قويۇلغان، بويۇنتۇرۇقلۇق:[مىسال:] دىلشات قاۋاقخانىغا يەنى تارىختىن بۇيان مىللىتىمىزنى نادانلىق ۋە ئاسارەتلىك يولغا ئېلىپ بېرىۋاتقان ئاشۇ تېگى يوق ھاڭ تەرەپكە كېتىۋاتىدۇ.[يەشمىسى:] ② ئەركىنلىك، مۇستەقىللىقتىن مەھرۇم قىلىنغان؛ ئەسىرلىك، قۇللۇق ۋە تۇتقۇنلۇققا دۇچار بولغان:[مىسال:]
 ئەزىز دوستۇم، مۇڭغا چۆكۈپ قالىسەن نېچۈن،
 ئۆكۈندۈڭمۇ ئاسارەتلىك ئون يىلىڭ ئۈچۈن.ئاسارئەتىقە ئاسارئەتىقە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] قەدىمكى دۇنيا ئىنشائاتلىرى، قەدىمدىن قالغان مەدەنىيەت، تەرەققىيات تارىخىدا مەلۇم قىممەتكە ئىگە يادىكارلىقلار يەنى قۇرۇلۇش، مەڭگۈتاش، قورال-ياراغ، تۇرمۇش بۇيۇملىرى ۋە سەنئەت بۇيۇملىرى قاتارلىقلار.ئاسار-تۆرە ئاسار-تۆرە[يەشمىسى:] ئۇرۇق-تۇغقان، قوشنا-قولۇم، مەھەللە-جامائەت ئۆز ئىختىيارى بىلەن ئۇيۇشۇپ، بىرەر كىشىنىڭ توي-تۆكۈن، ئۆلۈم-يېتىم، نەزىر-چىراغ، ئۆي-جاي سېلىش، دېھقانچىلىق قاتارلىق ئۆزى يېتىشىپ بولالمايدىغان ئىشلىرىغا ياردەملىشىپ بېرىدىغان ئىجتىمائىي ھەمكارلىق ھەرىكەت.ئاسارۇن ئاسارۇن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] زىراۋەندە ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك يوپۇرمىقى يۈرەك شەكىللىك، گۈلى تۇتۇق سۆسۈن، يىلتىزى ناھايىتى ئىنچىكە، تەمى ئاچچىق بولۇپ، دورا قىلىنىدۇ. ئۇنىڭ يىلتىزلىق پۈتۈن چۆپىنىڭ تەبىئىتى 2-دەرىجىنىڭ ئاخىرىدا قۇرۇق ئىسسىق. يۇمشىتىش، تارقىتىش، توسالغۇلارنى ئېچىش، بۆرەك، تال ۋە جىنسىي ئەزانى قۇۋۋەتلەش مېڭە ۋە ئاشقازاننى ياخشىلاش، سۈيدۈك ۋە ھەيزنى ياخشىلاش، ھۆل سوغۇقتىن بولغان سەرئىي، لەقۋا، پالەچ، ئىستىرخا، تەشەننۇج (تارتىشىپ قېلىش)، بىھۇشلۇق، نېرۋا ئاجىزلىقى، بالىياتقۇ مەنبەلىك باش ئاغرىقى، ئۇنۇتقاقلىق قاتارلىقلارغا، ئۇندىن باشقا ھەر خىل سۇلۇق ياكى توسالغۇ مەنبەلىك ئىششىقلار، سىيىشنىڭ قىيىنلىشىشى، خۇن چىگىلىشىش، بۆرەك ۋە دوۋساقتا تاش پەيدا بولۇش، ھەر خىل چوڭ-كىچىك بوغۇم ئاغرىقلىرى ھەمدە ھۆللۈكتىن بولغان جىنسىي ئاجىزلىق قاتارلىق كېسەللىكلەرگە ئىشلىتلىدۇ. ئۆپكىگە زىيان قىلىدۇ. تۇخۇمەك بىلەن قوشۇپ ئىستىمال قىلىنىدۇ.ئاساس ئاساس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① نەرسىنىڭ ھەممە تەرەپلىرىنى تۇتۇپ ياكى كۆتۈرۈپ تۇرىدىغان قىسمى، ئۇل.[يەشمىسى:] ② ئىجتىمائىي ھايات ياكى تەبىئەت ھادىسىلىرىنىڭ نېگىزىنى تەشكىل قىلغان نەرسە، تايانچ، نېگىز، بازا:[مىسال:] سوتسىيالىزمنى پەنگە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن، ئەڭ ئاۋۋال ئۇنى رېئال ئاساسقا قويۇش كېرەك.[يەشمىسى:] ③ باش قائىدىلەر، ئاساسىي پرىنسىپلار:[مىسال:] لۇغەتشۇناسلىق ئاساسلىرى.[يەشمىسى:] ④ سادىر بولغان ياكى قىلىنغان ئىش-ھەرىكەت ۋە گەپ-سۆز قاتارلىقلارغا خىزمەت قىلىدىغان دەلىل، ئىسپات، سەۋەب:[مىسال:] ھازىر قاسىم توغرۇلۇق بىرنەرسە دېيىشكە تېخى ئاساس يوق.[يەشمىسى:] ⑤ [كەسىپ تۈرى:]＞ماتېماتىكا＜[يەشمىسى:] گېئومېتىرىيىلىك شەكىلنىڭ، چېرتيوژنىڭ ئاستى تەرىپىگە پاراللېل بولغان تەرىپى.[يەشمىسى:] ⑥ [كەسىپ تۈرى:]＞ماتېماتىكا＜[يەشمىسى:] دەرىجىگە كۆتۈرۈلىدىغان ئەسلىدىكى سان.[يەشمىسى:] ⑦ [كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] كىسلاتالار بىلەن ئۆزئارا بىرىكىپ، تۇز ھاسىل قىلىدىغان بىرىكمە يەنى گىدروكسىل گۇرۇپپىسى بولغان بىرىكمىلەرنىڭ ئومۇمىي نامى.ئاساسەن ئاساسەن[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئاساسىي جەھەتتىن:[مىسال:] غۇلجا شەھرى موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى تەييارلىقنى ئاساسەن پۈتتۈرۈپ بولدى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:]تىركەلمە.[يەشمىسى:] بىنائەن، بويىچە:[مىسال:] − داداڭ ئالدىنقى سەپتە ئۇرۇشتا قۇربان بولدى. سەن تۇغۇلدۇڭ. داداڭنىڭ ۋەسىيىتىگە ئاساسەن ئىسمىڭنى جاسارەت قويدۇم، − دېدى ئانا ئوغلىغا.ئاساسچى ئاساسچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىرەر نەرسىنى پەيدا قىلغان، ئىختىرا قىلغان، باشلاپ بەرگەن ياكى شۇنىڭغا ئاساس سالغان كىشى:[مىسال:] زۇنۇن قادىر ھازىرقى زامان ئۇيغۇر پروزىچىلىقىنىڭ ئاساسچىسى.ئاساسسىز ئاساسسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① يېتەرلىك ئاساسى بولمىغان، دەلىللەر بىلەن مۇستەھكەملەنمىگەن، ئىسپاتلانمىغان، ئىسپاتسىز:[مىسال:] بۇ گەپنى ئاڭلىغان تۈلكە بۆرىگە ئۇچراپ: − ئۆچكىلەر قىلچە ئاساسسىزلا نامىڭىزغا تىل تەگكۈزىشىدۇ، − دەپتۇ.[يەشمىسى:] ② سەۋەبسىز، مەقسەتسىز:[مىسال:]
 مېنى ھەم ۋاقتىنچە تاشلاپ قويغىنى ئەمەسكەن ئاساسسىز ھەمدە سەۋەبسىز.
 بۇ دېمەك ئۈمىدنىڭ ئۇچقۇنى ئەمما، ئۈمىدمۇ گۈللىمەس ئەجىرسىز-تەرسىز.[يەشمىسى:] ③ زۆرۈرىيىتى يوق، قۇرۇق؛ ھاجەتسىز:[مىسال:] لېكىن سەمەت بۇ ئەندىشىنى ئاساسسىز دەپ ھېسابلايتتى.ئاساسسىزلىق ئاساسسىزلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاساسى يوقلۇق، ئاساسسىز ھالەت.ئاساسلاتماق ئاساسلاتماق[يەشمىسى:] «ئاساسلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئاساسلاشماق ئاساسلاشماق[يەشمىسى:] «ئاساسلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاساسلانماق ئاساسلانماق[يەشمىسى:] ① «ئاساسلىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇۋاتقىنى نەچچە مىڭ يىللىق تارىخىي رېئاللىق ئارقىلىق ئاساسلانغان نۇقتىئىنەزەر.[يەشمىسى:] ② مەلۇم شەيئىنى خۇلاسىلاش ياكى ھۆكۈم قىلىشنىڭ ئالدىنقى شەرتى قىلماق؛ تايانماق، يۆلەنمەك:[مىسال:] تىلشۇناسلىققا دائىر تارىخىي خاتىرىلەرگە ئاساسلانغاندا، ئالتاي تىللىرى توڭغۇس تىلى، تۈركىي تىللار ۋە موڭغۇل تىل تارماقلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.ئاساسلىق ئاساسلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئالاقىدار شەيئىلەر ئىچىدە ئەڭ مۇھىم بولغان، ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغان، ئالدىنقى قاتاردىكى، ئەھمىيەتلىك، تۈپ، باش:[مىسال:] ئاساسلىق زىددىيەت. ئاساسلىق ئامىل. ئاساسلىق شەخس.[يەشمىسى:] ② [كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] ئاساسقا ئوخشاش، تۈپ خۇسۇسىيەتكە ئىگە؛ ئاساسىي رول ئوينايدىغان:[مىسال:] ناترىي كاربونات كرىستالى (Na2 CO3.IO H2 O) نىڭ سۇدىكى ئېرىتمىسى ئاساسلىق خۇسۇسىيەتنى ئىپادىلەيدۇ.ئاساسلىماق ئاساسلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] دەلىللەر بىلەن ئىسپاتلاپ بەرمەك:[مىسال:] تۇرغۇن بۈگۈنكى يىغىندا ئۆز پىكرىنى بىرمۇبىر ئاساسلاپ، پۈتۈن يىغىن ئەھلىنى ھەيران قالدۇردى.ئاساسىي ئاساسىي[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① ئەڭ مۇھىم، نېگىزلىك، ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغان، ئالدىنقى قاتاردىكى، ئەھمىيەتلىكى؛ تۈپ، باش:[مىسال:] ئاساسىي زىددىيەت. ئاساسىي قانۇن.[يەشمىسى:] ② دەسلەپكى، ئەقەللىي؛ ئومۇمىي:[مىسال:] ئاساسىي بىلىم. ئاساسىي ماھارەت. ئاساسىي چۈشەنچە.ئاساسىي قانۇن ئاساسىي قانۇن[كەسىپ تۈرى:]＞قانۇن ئىشلىرى＜[يەشمىسى:] دۆلەتنىڭ ئەڭ زور قانۇنىي كۈچكە ئىگە تۈپ قانۇنى. باشقا قانۇنلار شۇنىڭغا ئاساسەن تۈزۈلىدۇ. ئۇ ئادەتتە بىر دۆلەتنىڭ دۆلەت ۋە جەمئىيەت تۈزۈمى، دۆلەت ئاپپاراتلىرى ۋە خەلقنىڭ ئاساسىي ھوقۇق، مەجبۇرىيەتلىرىنى بەلگىلەيدۇ.ئاسان ئاسان[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ئىشلىنىشى، ئورۇندىلىشى جەھەتتىن ئانچە قىيىن، مۇرەككەپ بولمىغان ھەم ئانچە كۆپ مېھنەت، كۈچ ۋە بىلىم تەلەپ قىلمايدىغان؛ بوش، يەڭگىل: [مىسال:] ئىشنىڭ ئاسىنى، يوق، قىلالىساڭ قىيىنى يوق (ماقال).ئاسانچىلىق ئاسانچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] «ئاسانلىق»قا قاراڭ:[مىسال:] مۇشۇنداق قىلساق كىيىنكى ئىشنى قىلىشقا ئاسانچىلىق تۇغۇلىدۇ.ئاسانلاتماق ئاسانلاتماق[يەشمىسى:] «ئاسانلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:]
 ھەربىر ئىشتا ئەل خىزمىتىگە ئاساسلانساق،
 قۇرۇپ تېخنىكا ئېغىر ئىشنى ئاسانلاتساق،
 تەرەققىيات يولىغا ئەزىز جاننى ئاتىساق،
 بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى.ئاسانلاشتۇرماق ئاسانلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاسانلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] تۈلكە بۆرىگە: − خۇدا ئىشلىرىڭنى ئاسانلاشتۇردى. ئەمدى ھېچقانداق قىينالماستىن توپتوغرا باغقا كىرەلەيسەن، − دەپتۇ.ئاسانلاشتۇرۇشماق ئاسانلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاسانلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاسانلاشتۇرۇلماق ئاسانلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاسانلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئىشلار ئەمدى ئىزىغا چۈشۈپ، ئاسانلاشتۇرۇلدى.ئاسانلاشماق ئاسانلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئوڭايلاشماق، يەڭگىللەشمەك:[مىسال:] ئىش ئاسانلاشتى، سۈرئەت تېزلەشتى، سۈپەت. ئۆستى.ئاسانلىق ئاسانلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] قولايلىق، ئوڭايلىق:[مىسال:] ھەزرەتلىرىنىڭ سايىسى ھەر ئىشقا ئاسانلىق بېرىدۇ، دېدى قازى ئالدىرىماي جاۋاب بېرىپ.ئاسانلىقچە ئاسانلىقچە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئوڭايلىق بىلەن:[مىسال:] ئاسانلىقچە ياش چىقمايدىغان كۆزۈمدىن تارام-تارام ياش تۆكۈلۈشكە باشلىدى. كۆڭلۈمنى بىر مىسكىنلىك ئورىۋالدى.ئاسانلىماق ئاسانلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] «ئاسانلاشماق»قا قاراڭ.ئاساۋ ئاساۋ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] بويسۇندۇرۇلمىغان، ئادەمگە ئۆگەنمىگەن، شاش:[مىسال:] بۇ يىلقىلارنىڭ ھەممىسى ئىنتايىن ئاساۋ بولغاچقا، تاغقا كېلە-كەلمەي تەرەپ-تەرەپكە تارقاپ كېتىپتۇ.ئاسايىش ئاسايىش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ئۇرۇش-تالاش، جەڭگى-جېدەلدىن، غوۋغا-تەشۋىشتىن خالىيلىق؛ تىنچ-ئامانلىق، خاتىرجەملىك:[مىسال:] ئەل-يۇرت پادىشاھنىڭ ئورنىغا ھەمرانى شاھ قىلدى. ھەمرا بىلەن ھۆرلىقا بىر ئۆمۈر بىرگە ياشاپ، ئەلگە ئاسايىش بەردى.ئاسايىشتە ئاسايىشتە[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ئۇرۇش-تالاش، جەڭگى-جېدەلدىن، غوۋغا-تەشۋىشتىن خالىي؛ تىنچ، بىخەتەر، خاتىرجەم:[مىسال:] بىر قېتىم، بىر ياش ئالىم ئۇنىڭ بەھۇزۇر، ئوڭۇشلۇق، ئاسايىشتە تۇرمۇشىغا ئىنتايىن زوقلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەنىدى.ئاسايىشلىق ئاسايىشلىق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] تەشۋىش-ئەندىشە، ئۇرۇش-جېدەلدىن خالىي تۇرمۇش، خاتىرجەملىك، ئامانلىق:[مىسال:] تابان ئەلنى ئادالەت بىلەن سوراپتۇ، خەلق ئاسايىشلىقتا ئۆتۈپتۇ.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئۇرۇش-تالاش، جەڭگى-جېدەلدىن، غوۋغا-تەشۋىشتىن خالىي بولغان، تىنچ، خاتىرجەم:[مىسال:] كۈن چىقىدۇ، قىسمەتئاخۇن، ئاخىر ئاسايىشلىق كۈنلەر، ئارمان قىلغان كۈنلەر كېلىدۇ، دېدى ئانا.ئاسپىرانت ئاسپىرانت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞مائارىپ＜[يەشمىسى:] ئالىي مەكتەپ ياكى تەتقىقات ئورۇنلىرىغا ئىمتىھان ئارقىلىق قوبۇل قىلىنغان، تەتقىقات خىزمىتى ئارقىلىق بىلىم ئاشۇرغۇچى.ئاسپىرانتلىق ئاسپىرانتلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاسپىرانتلاردا بولۇشقا تېگىشلىك ئىمتىياز.ئاسپىرانتۇرا ئاسپىرانتۇرا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞مائارىپ＜[يەشمىسى:] ئالىي مەكتەپ، تەتقىقات ئورۇنلىرىغا ئاسپىرانت ياكى پراكتىكانت تەتقىقاتچىلارنى تەربىيىلەيدىغان جاي.ئاسپىرىن ئاسپىرىن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞نېمىسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞تېبابەت＜[يەشمىسى:] دورا نامى، ئورگانىك بىرىكمە بولۇپ، مولېكۇلا فورمۇلىسى .C9H8O4 ئاق رەڭلىك كرىستال، تەمى ئاچچىق-چۈچۈك، قىزىتمىنى ياندۇرۇش ھەم ئاغرىق توختىتىش رولى بار؛ باش ئاغرىقى، نېرۋا ئاغرىقى قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ.ئاست ئاست[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① نەرسىلەرنىڭ تەگ قىسمى، تۈۋى:[مىسال:] مەن بارغاندا ئۇ چېلەكنىڭ ئاستىغا يۇقۇپ قالغان لاينى تازىلاۋاتاتتى.[يەشمىسى:] ② نەرسىلەرنىڭ تۆۋەن قىسمىغا، تېگىگە يېقىن جاي؛ يېقىن ئەتراپى:[مىسال:] − ئالتىدىن ئون ئىككى جەڭچى تام ئاستىغا بېرىپ، تام كەينىگە بومبا تاشلىشى كېرەك، − دېدى ئۇ قولى بىلەن كۆرسىتىپ تۇرۇپ.[يەشمىسى:] ③ نەرسىلەر ئىگىلەپ، بېسىپ ياكى قاپلاپ تۇرغان جاي؛ نەرسىلەرنىڭ تېگىدىكى جاي ياكى بوشلۇق:[مىسال:] ئۇ ھويلىغا كىرىپ، باراڭنىڭ ئاستىدا ياتتى.[يەشمىسى:] ④ نەرسىلەرنىڭ ئىچكى قىسمى، ئىچى، ئارىسى: يەر ئاستى سۈيى. يەر ئاستى بايلىقلىرى. يەر ئاستى ئۆيى.ئاستا ئاستا[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ① تۆۋەن سۈرئەت بىلەن؛ ئالدىرىماي:[مىسال:] سادىق مۇئەللىم سۆزىنى تۈگىتىپ مەن بىلەن خوشلىشىپ ئاستا ماڭغىنىچە ئۆيى تەرەپكە قاراپ كېتىپ قالدى.[يەشمىسى:] ② يەڭگىلگىنە، بىلىنەر-بىلىنمەس:[مىسال:] ئۇ قېيىن ئاستىدا يېتىپ، ئاستا كۈلۈپ قويدى.[يەشمىسى:] ③ ئېھتىيات قىلىپ؛ ئاۋايلاپ:[مىسال:] بىر سائەتتىن كېيىن، نۇرۇللا مۇختەر مەرگەننى ئاستا ئويغاتتى.[يەشمىسى:] ④ تاۋۇش چىقارماستىن، سەزدۈرمەستىن، بىلدۈرمەستىن:[مىسال:] ئاسىم، ئادەملەر ئارىسىدىن ئاستا چىقىپ، ئۆيىگە قايتىپ كەتتى.[يەشمىسى:] ⑤ تەدرىجىي ھالدا، تەدرىجىي:[مىسال:] خاتىرە قابىلىيىتى كۈچلۈك ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئەستە قالدۇرۇشى تېز، ئۇنتۇلۇشى ئاستا بولىدۇ.[يەشمىسى:] ⑥ تۆۋەن ئاۋاز بىلەن:[مىسال:] رۇستەم ئۆيىگە كىرىپ، نۇرۇللانىڭ قۇلىقىغا ئاستا پىچىرلىدى.ئاستا-ئاستا ئاستا-ئاستا[يەشمىسى:] ① تۆۋەن سۈرئەت بىلەن، ئالدىرىماي:[مىسال:] ئاسماندا بىر پارچە ئاق بۇلۇت ئاستا-ئاستا ئۈزۈپ ئۆتمەكتە ئىدى.[يەشمىسى:] ② پەيدىنپەي، تەدرىجىي ھالدا، تەدرىجىي:[مىسال:] سوغۇق، ئاچلىق ۋە ئۇيقۇسىزلىقنىڭ دەردى ئۇنى ئاستا-ئاستا ماغدۇرسىزلاندۇرۇپتۇ.ئاستاتىن ئاستاتىن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئىنگلىزچە［[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] مېتاللوئىد ئېلېمېنت، بەلگىسى .(Astatium)At مېدىتسىنادا قالقان بەز خىزمىتى كۈچىيىپ كېتىش كېسىلىنى داۋالاشتا ئىشلىتىلىدۇ.ئاستانە ئاستانە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① بىرەر يەرگە كىرىشتىكى بېسىپ ئۆتىدىغان جاي، ئورۇن؛ بوسۇغا:[مىسال:] سېرىق يۈزۈمنى ئاستانەڭگە قويماقتىن مۇرادىم شۇ، بولاي دەيمەن گۈزەل بوينۇڭغا سالغان كەھرىۋايىڭمەن.[يەشمىسى:] ② پايتەخت:[مىسال:] گەرچە ئايرىپ تۇرسىمۇ ئارىمىزنى تاغ-دەريا، ئاستانىدا تۇرغاندەك ھېس قىلىمەن ئۆزۈمنى.[يەشمىسى:] ③ ئۆي، دەرگاھ، قارارگاھ:[مىسال:] جاھانغا كۆز ئېچىپ سەندە تۇغۇلدۇم، بۇ مېنىڭ بەختىم، تېپىلماس مەن ئۈچۈن سەندەك ھايات ئاستانىسى يەكەن.[يەشمىسى:] ④ تۇرپاندىكى ۋە يەنە قۇمۇلدىكى بىر جاينىڭ ئىسمى.[يەشمىسى:] ⑤ قازاقىستاننىڭ پايتەختى.ئاستروبىئولوگىيە ئاستروبىئولوگىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ئاستىرنومىيە＜[يەشمىسى:] ئاسترونومىيىنىڭ بىر تارمىقى. ئۇ ئاسمان جىسىملىرىدا جانلىقلارنىڭ مەۋجۇت بولۇش شارائىتىنى تەتقىق قىلىپ، مەلۇم ئاسمان جىسمىدا جانلىقلارنىڭ مەۋجۇت ياكى مەۋجۇت ئەمەسلىكىنى بېكىتىدۇ، شۇنداقلا شۇ خىل جانلىقلارنىڭ ھالىتىنى تەتقىق قىلىدۇ.ئاستروخىمىيە ئاستروخىمىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ئاستىرنومىيە＜[يەشمىسى:] ئاسترونومىيىنىڭ بىر تارمىقى، ئۇ ئاسمان جىسىملىرىنىڭ خىمىيىلىك تۈزۈلۈشى، فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى، قۇرۇلمىسى، پەيدا بولۇشى، يورۇقلۇق، ماسسىسى، چوڭ-كىچىكلىكى، خىمىيىلىك تەركىبى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىدۇ.ئاستروفىزىكا ئاستروفىزىكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ئاستىرنومىيە＜[يەشمىسى:] ئاسترونومىيىنىڭ بىر تارمىقى. ئۇ فىزىكىلىق تۈرلۈك ئۇسۇللار ۋە نەزەرىيىلەر ئارقىلىق ئاسمان جىسىملىرىنىڭ فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى، خىمىيىلىك تۈزۈلۈشى، قۇرۇلمىسى، پەيدا بولۇشى، يورۇقلۇقى، ماسسىسى، چوڭ-كىچىكلىكى، تېمپېراتۇرىسى، ماگنىت مەيدانى، زىچلىقى، قۇرۇلمىسى، خىمىيىلىك تەركىبى، قۇياش ۋە تۇرغۇن يۇلتۇزلارنىڭ ئېنېرگىيە مەنبەسى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىدۇ.ئاستروفىزىكىلىق ئاستروفىزىكىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاستروفىزىكىغا ئائىت، ئاستروفىزىكىغا تەۋە.ئاسترومېخانىكا ئاسترومېخانىكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ئاستىرنومىيە＜[يەشمىسى:] ئاسترونومىيىنىڭ بىر تارمىقى، مېخانىكا قائىدىلىرىگە ئاساسلىنىپ ئاسمان جىسىملىرىنىڭ ھەرىكىتى، شەكلى، ماسسىسى ۋە سۈنئىي ھەمراھلارنىڭ ھەرىكىتىنى تەتقىق قىلىدۇ.ئاسترونوم ئاسترونوم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ئاستىرنومىيە＜[يەشمىسى:] ئاسترونومىيە ئالىمى، مۇتەخەسسىسى.ئاسترونومىيە ئاسترونومىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ئاستىرنومىيە＜[يەشمىسى:] ئاسمان جىسىملىرىنىڭ ئورنى، تارىلىشى، ھەرىكىتى، شەكلى، قۇرۇلمىسى، خىمىيىلىك تەركىبى، فىزىكىلىق ھالىتى ۋە ئۆزگىرىشى، تەرەققىي قىلىشى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىدىغان پەن.ئاسترونومىيىلىك ئاسترونومىيىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاسترونومىيىگە ئائىت، ئاسترونومىيىگە تەۋە:[مىسال:] ئالدىنقى قېتىملىق «توققۇز سەييارىنىڭ مارجانسىمان رەتلىنىشى» دەك ئاسترونومىيىلىك ھادىسە بۇنىڭدىن 179 يىل ئىلگىرى كۆرۈلگەنىدى.ئاستما ئاستما[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞تېبابەت＜[يەشمىسى:] يۈرەك ياكى نەپەس يوللىرى كېسەللىكى سەۋەبىدىن نەپەسنىڭ بوغۇلۇشى؛ زىققىنەپەس.ئاستۇرماق ئاستۇرماق[يەشمىسى:] «ئاسماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئاچقا قازان ئاستۇرما، مۇزلىغانغا ئوت ياقتۇرما (ماقال).ئاستۇرۇلماق ئاستۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاستۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاستىدا ئاستىدا[سۆز تۈركۈمى:] تىركەلمە.[يەشمىسى:] ① بىرەر ھەرىكەت ياكى ھادىسە قاتارلىقلارنىڭ باشقىسى بىلەن بىرگە ياكى ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك ھالدا سادىر بولۇشىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ:[مىسال:] مۇشۇنداق ئەھۋال ئاستىدا ئۇلارنى سۈرۈشتۈرۈش ئۆز-ئۆزىنى ئۆلۈمگە تۇتۇپ بېرىش بىلەن باراۋەر-دە.[يەشمىسى:] ② بىرەر ھەرىكەت ياكى ھالەتنى پەيدا قىلغان باشقا بىر ھەرىكەت، ھالەت ياكى كەچۈرمىشلەرنى ئىپادىلەشتە ئىشلىتىلىدۇ:[مىسال:] ئۇ تۇرمۇشنىڭ مەجبۇرلىشى ئاستىدا ئاخىرى ئۇنىڭ شەرتىگە كۆندى.ئاستىرتىن ئاستىرتىن[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] يوشۇرۇن، خۇپىيانە، مەخپىي، كىشىگە بىلدۈرمەي:[مىسال:] ئۇ ھەمىشە قاسىمنىڭ روھىي كەيپىياتىغا ئاستىرتىن سەپسېلىپ، ئارقىسىدىن سايىدەك ئەگىشىپ يۈرەتتى.ئاستىلاتماق ئاستىلاتماق[يەشمىسى:] «ئاستىلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇ ئالدى تەرەپتىن كېلىۋاتقان بىر پىكاپنى كۆرۈپ، ماشىنىسىنى ئاستىلىتىپ، قائىدە بويىچە يولنىڭ چېتىگە چىقتى.ئاستىلاشماق ئاستىلاشماق[يەشمىسى:] ① «ئاستىلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.[يەشمىسى:] ② سۈرئىتى تۆۋەنلىمەك، ئاستىلىماق:[مىسال:] مەنمۇ ئورنۇمدا تۇرالماي، ئۇنىڭ ئارقىسىدىن ماڭدىم، ئېگىز كۆتۈرۈلگەنسېرى ئاستىلىشىپ، پىچاقتەك قىرلىق تاشلارنى تۇتۇپ مېڭىشقا توغرا كېلەتتى.ئاستىلىق ئاستىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئىش-ھەرىكەتتىكى سۈرئەتنىڭ تىز بولماسلىقى، ئاستا ھالەت.ئاستىلىماق ئاستىلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① سۈرئەتنى تۆۋەنلەتمەك، كېمەيتمەك:[مىسال:] ماشىنا تېخىمۇ ئاستىلىدى.[يەشمىسى:] ② پەسلىمەك، ئاجىزلاشماق (ئاۋاز ھەققىدە):[مىسال:] مىلتىق ئاۋازى بارا-بارا ئاستىلاپ كېيىن جىمىپ قالدى.ئاستىن ئاستىن[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاستىدىكى، تۆۋىنىدىكى، ئاستىغا جايلاشقان:[مىسال:] ئاستىن قەۋەت. ئاستىن قاپاق.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] چوڭقۇر:[مىسال:] سەنمۇ نادان، قەدرىمنى بىلمىدىڭ سۆزگە ئاستىنراق چۈشىنەلمىدىڭ.ئاستىنقى ئاستىنقى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] تۆۋەندىكى، پەستىكى، تېگىدىكى:[مىسال:] ئۇ ئوڭ قولىنى ئاق دىچۆلياڭ كۆڭلىكىنىڭ ئاستىنقى ئىككىنچى تۈگمىسى ئۈستىگە قويۇپ تۇرۇپ ئېيتتى.ئاستىن-ئۈستۈن ئاستىن-ئۈستۈن[يەشمىسى:] بىرى ئۈستىدە ئىككىنچىسى تۆۋەندە، قەۋەتلىك، قەۋەت-قەۋەت:[مىسال:] بىز ئۇنىۋېرسىتېتتا ئاستىن-ئۈستۈن كارىۋاتتا يېتىپ ئوقۇدۇق.ئاسراتماق ئاسراتماق[يەشمىسى:] «ئاسرىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئاسراشماق ئاسراشماق[يەشمىسى:] «ئاسرىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاسرالماق ئاسرالماق[يەشمىسى:] «ئاسرىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاسراندى ئاسراندى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] بېقىۋېلىنغان، باشقا ئاتا-ئانا قارمىقىغا ياكى پەرزەنتلىكىگە ئېلىنىپ تەربىيىلەنگەن:[مىسال:] ئۇنىڭ ئاپىسى بىر ئاسراندى كېلىنلىكتىن كېلىپ چىققان ئائىلە ئايالى ئىدى.ئاسراندىلىق ئاسراندىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاسراندى بولۇپ تۇرمۇش كەچۈرۈش ياكى چوڭ بولۇش، ئاسراندى بولۇش.ئاسرىماق ئاسرىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① قوغدىماق، ئايىماق، ساقلىماق:[مىسال:] ئاسرىساڭ، كۈندە يېڭى كىيىم، ئاسرىمىساڭ، كۈندە كونا كىيىم (ماقال).[يەشمىسى:] ② ئۆز قارمىقىغا ياكى پەرزەنتلىككە ئېلىپ تەربىيىلىمەك؛ باقماق:[مىسال:] تۇرغۇن كىچىكىدىلا ئاتا-ئانىسىدىن يېتىم قالغان بولۇپ، ئەينى ۋاقتىدا بەختىئاخۇن ئىچ ئاغرىتىپ ئۇنى ئاسرىۋالغانىدى.[يەشمىسى:] ③ كۈتمەك، كۆيۈنمەك:[مىسال:] ئۆلۈككە يىغلا، تىرىكنى ئاسرا (ماقال). ＊ ئۇ بالىلارنى ياخشى كۆرىدۇ، ياشلارنىمۇ بەك ئاسرايدۇ.ئاسسوتسىئاتسىيە ئاسسوتسىئاتسىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞پسىخولوگىيە＜[يەشمىسى:] نېرۋا-مېڭە پائالىيىتى بىلەن باغلىق بولغان ئالاھىدە پسىخىك تەسەۋۋۇرلار، پىكىرلەر، ھېس-تۇيغۇلار ئارىسىدىكى باغلىنىش ۋە شۇ باغلىنىشقا ئاساسلانغان ئەقلىي خۇلاسە.ئاسسىستېنت ئاسسىستېنت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞مائارىپ＜[يەشمىسى:] ئالىي مەكتەپلەردىكى ئەڭ تۆۋەن دەرىجىلىك ئىلمىي ئۇنۋان ئالغان ئوقۇتقۇچى.ئاسسىستېنتلىق ئاسسىستېنتلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]＞مائارىپ＜[يەشمىسى:] ئاسسىستېنتلارغا يۈكلەنگەن ۋەزىپە، ئىش.ئاسسىغ ئاسسىغ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] پايدا، نەپ، مەنپەئەت.ئاسسىمىلياتسىيە ئاسسىمىلياتسىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[يەشمىسى:] ① [كەسىپ تۈرى:]＞بىئولوگىيە＜[يەشمىسى:] ئۆسۈملۈك ياكى جانلىق ئورگانىزم پائالىيىتى جەريانىدا سىرتتىن قوبۇل قىلىنغان ماددىلارنىڭ ئۆزلىشىشى، سىڭىشى، ھەزىم بولۇشى، ئۆزلەشتۈرۈلۈشى، سىڭدۈرۈلۈشى.[يەشمىسى:] ② بىر مىللەتنىڭ ئىككىنچى بىر مىللەت ئۆرپ-ئادەتلىرىنى، مەدەنىيىتىنى ۋە تىلىنى ئۆزلەشتۈرۈشى نەتىجىسىدە ئۇنىڭغا قوشۇلۇپ بىر بولۇپ كېتىشى.[يەشمىسى:] ③ [كەسىپ تۈرى:]＞تىلشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] تىلدا ئوخشىمايدىغان، ئەمما ئۆزئارا يېقىن ئىككى تاۋۇشنىڭ بىر-بىرىگە تەسىر قىلىشى نەتىجىسىدە، بىرىنچىسى ئىككىنچىسىگە ياكى ئىككىنچىسى بىرىنچىسىگە ئوخشاپ كېتىشى. مەسىلەن:[مىسال:] ئۇيغۇر تىلىدىكى «تۇزسىز» سۆزىنىڭ «تۇسسىز»، «ئاتسا» سۆزىنىڭ «ئاسسا» تەلەپپۇز قىلىنىشىغا ئوخشاش.ئاسسىمىلياتسىيىلىك ئاسسىمىلياتسىيىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاسسىمىلياتسىيىگە مۇناسىۋەتلىك، ئاسسىمىلياتسىيىگە ئائىت.ئاسفالت ئاسفالت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] ئورگانىك بىرىكمىلەرنىڭ ئارىلاشمىسى، قارا رەڭلىك ياكى قوڭۇر رەڭلىك ۋە يېلىمسىمان بولىدۇ؛ تەبىئىي چىقىدىغانلىرى ھەم نېفىت ياكى كۆمۈر مېيىنى دىستىللەش ئارقىلىق ئېلىنىدىغانلىرى بولىدۇ؛ تەركىبى ئوخشاپ كەتمەيدۇ، يول ياساشتا يولغا ياتقۇزۇلىدۇ؛ بىناكارلىقتا سۇدىن ھىمايە قىلىش ماتېرىيالى قىلىنىدۇ.ئاسفالتلانماق ئاسفالتلانماق[يەشمىسى:] «ئاسفالتلىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاسفالتلىق ئاسفالتلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاسفالت ياتقۇزۇلغان، ئاسفالتلانغان:[مىسال:] جىپ ئاسفالتلىق يولدا قۇيۇندەك تېز كېتىپ باراتتى.ئاسفالتلىماق ئاسفالتلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئاسفالت ياتقۇزماق، ئاسفالت تۆكمەك:[مىسال:] يولنى ئاسفالتلىماق.ئاسقا ئاسقا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئات-ئۇلاغلارنىڭ پۇتى قىسىلىپ قېلىپ، ماڭغىلى بولمايدىغان تاشلىق يەر.ئاسقاق ئاسقاق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] تېرىلىدىغان يەرنىڭ توپىسىنى يۇمشىتىش، تاش-چالمىلىرىنى ئىلغاپ چىقىرىۋېتىش، بۇغداي ئېڭىزلىرىدىكى چېچىلىپ كەتكەن باشاقلارنى يىغىش ئىشلىرىغا ئىشلىتىلىدىغان چىشلىق سايمان، تىرنا.ئاسقۇ ئاسقۇ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىرنەرسىنى ئىلىپ، ئېسىپ قويىدىغان ئىلمەك؛ كانارا:[مىسال:] ئاسقۇدا گۆش بولسا، بىركۈنى مېھمانغا ياراپتۇ (ماقال).ئاسقۇچ ئاسقۇچ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [يەشمىسى:] «ئاسقۇ»غا قاراڭ:[مىسال:] ئۇ ئۆيگە كىرىپ، كىيىم ئاسقۇچقا سومكىسىنى ئاۋايلاپ ئاستى.ئاسقۇچسىز ئاسقۇچسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاسقۇچى يوق، ئاسقۇچ ئورنىتىلمىغان.ئاسقۇچلۇق ئاسقۇچلۇق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئاسقۇچى بار، ئاسقۇچ ئورنىتىلغان.[يەشمىسى:] ② ئاسقۇچ قىلىشقا بولىدىغان، ئاسقۇچ قىلىش ئۈچۈن تەييارلانغان.ئاسلان ئاسلان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] مۈشۈكنىڭ بالىسى.ئاسلانلاتماق ئاسلانلاتماق[يەشمىسى:] «ئاسلانلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئاسلانلىماق ئاسلانلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] تۇغماق، بالىلىماق (مۈشۈك ھەققىدە):[مىسال:] چوڭ مۈشۈك ئاسلانلاپتۇ.ئاسما ئاسما[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئېسىپ قويىدىغان، ئېسىپ قويۇش ئۈچۈن مۇۋاپىقلاشتۇرۇلغان:[مىسال:] ئاسما بۆشۈك. ئاسما كۆۋرۈك.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] كىيىم تىكىدىغان ماشىنىنىڭ بىر ئۇچى مېڭىگە يەنە بىر ئۇچى چوكىغا تۇتىشىپ، ئىككىسىنىڭ ھەرىكىتىنى ماسلاشتۇرۇپ تۇرىدىغان بىر خىل سايمىنى.ئاسماقⅠ ئاسماقⅠ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئالما، نەشپۈت، جىگدە، ئۈزۈم. قاتارلىق مېۋىلەرنىڭ مېۋىلىگەن جايى بىلەن مېۋىسىنىڭ تۇتىشىدىغان قىسمى ياكى ساپىقى.[يەشمىسى:] ② مېۋە ئاسىدىغان ئاسقۇ:[مىسال:] بىر ئۈچكىدە يېتىلگەن قوش مېغىز بولدى، بىر ئاسماققا ئېسىلغان قوش ئالما بولدى.ئاسماقⅡ ئاسماقⅡ[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① بىرەر نەرسىنى ئاستى يەرگە تەگمەيدىغان ھالەتتە باغلىماق، ئىلماق، ساڭگىلاتماق؛ بېكىىتمەك، ئورۇنلاشتۇرماق:[مىسال:] مارجان ئاسماق. قىلىچ ئاسماق. مىلتىق ئاسماق. ＊ ئۆچكىنى ئۆز ئايىغى بىلەن ئاسار (ماقال).[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] بوينىغا سىرتماق سېلىپ ئۆلتۈرمەك:[مىسال:] دارغا ئاسماق. ＊ ماشىنىچى ھاكىمغا: «جوھۇتنى ئازاد قىلىڭ، ئۇنىڭ ئورنىغا مېنى ئېسىڭ» دەپتۇ.ئاسماق-ئاسماق ئاسماق-ئاسماق[يەشمىسى:] توپ-توپ، غۇژمەك-غۇژمەك مېۋىلىگەن؛ ھەربىر ساپاق ياكى بېغىدىكى مېۋىلىرىنىڭ سانى كۆپ:[مىسال:] ھويلىدىكى بىر تۈپ ئالما دەرىخى شۇنچە يوغىنىغان بولۇپ، ئاسماق-ئاسماق ئالىملىرى كۆزنى قاماشتۇراتتى.ئاسماقچى ئاسماقچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] يىپىدىن يىڭنىسىگىچە كوچىلاپ، زىغىرلاپ سورايدىغان كىشى:[مىسال:] غەر غەرەزچى كېلەر، ئوغرى ئاسماقچى (ماقال).ئاسماقچىلىماق ئاسماقچىلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] زىغىرلاپ، كوچىلاپ، يىپىدىن يىڭنىسىگىچە، ھېچنېمىسىنى قويماي سورىماق:[مىسال:] ھوشۇر ئۈنچىقمىدى. سادىرنىڭ جاۋابى ئۇنى قايىل قىلدىمۇ، بۇنى ئاسماقچىلاپ سوراشقا سوئالى قالمىدىمۇ، بۇنى بىلگىلى بولمايتتى.ئاسمان ئاسمان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ئاستىرنومىيە＜[يەشمىسى:] ① يەر ئۈستىدە گۈمبەز شەكلىدە كۆرۈنۈپ تۇرغان ھاۋا رەڭ بوشلۇق؛ پەلەك، كۆك:[مىسال:] ئاسمان يىراق، يەر قاتتىق (ماقال).[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ناھايىتى يۇقىرى، ئېگىز:[مىسال:] ئوسماننىڭ ئۇچۇرغان ئايروپىلانى تېزلا ئاسمانغا كۆتۈرۈلۈپ، موللاق ئېتىشقا باشلىدى.ئاسمان-پەلەك ئاسمان-پەلەك[يەشمىسى:] ① ئېگىز ئاسمان:[مىسال:] لەپىلدەپ چوققىدا تۇغلار، زەپەردىن خۇش خەۋەر بەردى. ئىلىم-ھېكمەت قىلىپ جەۋلان، سۈزۈك ئاسمان-پەلەكلەردە.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] كۆچمە مەنىسى: [يەشمىسى:] ناھايىتى ئېگىز، چەكسىز ئېگىز:[مىسال:] ئۇ شۇ چاغدا يىراقتىن ئاسمان-پەلەك بىر چاڭ-توزاننىڭ يېقىنلاپ كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپتۇ.ئاسمانتاپان ئاسمانتاپان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاسمان+تاپان〔[يەشمىسى:] ئىككى پۇتىنى ئاسمانغا قىلىپ ئوڭدىسىىغا يېتىش ھالىتى:[مىسال:] ئۇ يىقىلىپ ئاسمان تاپان بولۇپ قالدى.ئاسمان-زېمىن ئاسمان-زېمىن[يەشمىسى:] ئاسمان ۋە زېمىن؛ ئاسمان ۋە زېمىنغا مۇناسىۋەتلىك ھەممە نەرسە:[مىسال:] بۇ كۈنى شەھەرنىڭ ئىچى غۇلغۇلىغا تولدى، ئاسمان-زېمىن لەرزىگە كەلدى.ئاسىغدىماق ئاسىغدىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئەتىۋارلىماق، كۆزى قىيماي قالماق، قىسىنماق.ئاسىي ئاسىي[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① گۇناھكار، گۇناھ قىلغۇچى:[مىسال:] ئاسىي بەندە.[يەشمىسى:] ② خائىن، ساتقۇن:[مىسال:] ئاسىيلارنى تارىخ ھامان بىر كۈنى جازالايدۇ.ئاسىيا ئاسىيا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[كەسىپ تۈرى:]＞جۇغراپىيە＜[يەشمىسى:] ئاسىيا قىتئەسى. دۇنيادىكى يەتتە قىتئەنىڭ ئىچىدە ئەڭ چوڭ قىتئە بولۇپ، شەرقىق ۋە جەنۇب تەرىپى ئايرىم-ئايرىم ھالدا شىمالىي مۇز ئوكيان، تىنچ ئوكيان ۋە ھىندى ئوكيان، غەرب قىسمى تېمو ئارىلى بىلەن ئاۋسترالىيە ئوتتۇرىسىدىكى دېڭىز ئارقىلىق ئوكيانىيە بىلەن چېگرىلىنىدۇ.ئاسىيالىق ئاسىيالىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاسىيا قىتئەسىدە تۇغۇلۇپ، ئۆسكەن، ئاسىيادا ئولتۇراقلاشقان ياكى ئاسىيادا ياشايدىغان، ئاسىيادا تۇرۇشلۇق كىشى:[مىسال:] مەن ئاسىيالىق.ئاشⅠ ئاشⅠ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① قازاندا پىشۇرۇلغان تاماق؛ غىزا، يېمەكلىك:[مىسال:] ئىش بار يەردە ئاش بار (ماقال).[يەشمىسى:] ② پولۇ، قويۇقئاش:[مىسال:] بىز ئاش دەم يېگۈچە، باغقا كىرىپ ئايلىنىپ چىقتۇق.[يەشمىسى:] ③ ئۇن چىقىرىلىدىغان دانلىق زىرائەت:[مىسال:] بەشىنچى ئايدا بېشىنى كۆردۈم، ئالتىنچى ئايدا ئېشىنى (ماقال).ئاش بولماق ئاش بولماق[يەشمىسى:] سىڭمەك، بەرىكەت قىلماق، ئەسقاتماق، قۇتىماق.ئاشⅡ ئاشⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] تېرىنى ئاشلاش ئۈچۈن ئۇن، تۇز ۋە سۇنى ئارىلاشتۇرۇپ، ئېچىتىپ تەييارلانغان ئۇماچ.ئاشپەز ئاشپەز[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ئاشخانىلاردا تاماق ئېتىش بىلەن شۇغۇللىدىغان، تاماق ئېتىشنى كەسىپ قىلغان ئادەم:[مىسال:] قاسساپ ماي چاينايدۇ، ئاشپەز گۆش چاينايدۇ (ماقال).ئاشپەزلىك ئاشپەزلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاشخانىلاردا تاماق ئېتىش، ئاش-تائام تەييارلاش پائالىيىتى، ئىشى:[مىسال:] ئۇ بىر ئاشخانىدا ئىشلەۋاتىدۇ.ئاشپۇرچاق ئاشپۇرچاق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاش+پۇرچاق〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ① پۇرچاق ئائىلىسىگە كىرىدىغان بىر خىل ئۆسۈملۈك. دېنى ماشتىن يوغان، رەڭگى ئاق، سېرىق ۋە قارا بولىدۇ. دېنى قوشۇمچە يېمەكلىكلەر ئورنىدا ئىشلىتىلىدۇ.[يەشمىسى:] ② شۇ خىل ئۆسۈملۈكنىڭ دېنى.ئاش-تائام ئاش-تائام[يەشمىسى:] «ئاش-تاماق»قا قاراڭ:[مىسال:] شۇندىن كېيىن ئۇزۇن ئۆتمەي ئاش-تائامدىن قالدىم.ئاشتاختا ئاشتاختا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاش+تاختا〔[يەشمىسى:] خېمىر يۇغۇرۇش، يېيىش ۋە تۈرلۈك ئۇن تاماقلىرىنى ئېتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان مەخسۇس تاختا:[مىسال:] ئۇ ئاشتاختىسىدا چۆپ كىسىۋاتاتتى.ئاش-تاماق ئاش-تاماق[يەشمىسى:] تۈرلۈك تاماق-غىزالار، تائاملار:[مىسال:] بىر ئائىلىگە نىسبەتەن ھەر ئايدا بولىدىغان خىراجەت ئاساسەن ئاش-تاماق ئۈچۈن بولىدۇ.ئاش-تۇز ئاش-تۇز[يەشمىسى:] ئاش-تاماق، غىزا:[مىسال:] شۇنچە ۋاقىتتىن بېرى مېنىڭ ئاش-تۇزۇمنى يەپ تۇرۇپ، ماڭا ئۇنچىلىك ئەسكىلىك قىلماس.ئاشخانا ئاشخانا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① تاماق تەييارلاش، تاماق ئېتىش ئۈچۈن مەخسۇس ھازىرلانغان ئۆي.[يەشمىسى:] ② ئىدارە، ئورگانلاردىكى خادىملار، مەكتەپلەردە بولسا ئوقۇتقۇچى-ئوقۇغۇچىلار تاماق يەيدىغان ئورۇن:[مىسال:] ئاشخانا خىزمىتى قارىماققا ئاددىي بولغان بىلەن كۆپچىلىكنى رازى قىلىپ كېتىش تەس ئوخشىمامدۇئاشخانىلىق ئاشخانىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاشخانا قىلىش ئۈچۈن تەييارلانغان، ئاشخانا قىلىشقا باب كېلىدىغان:[مىسال:] ئاشخانىلىق ئۆي. ئاشخانىلىق جاي.ئاشسۇ ئاشسۇ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاش+سۇ〔[يەشمىسى:] توي مۇراسىمىدا مېھمانلارغا زىياپەت بېرىش ئۈچۈن ئوغۇل تەرەپتىن قىز تەرەپكە بېرىلىدىغان نەرسىلەر:[مىسال:] پەقەت توينىڭ ئاشسۈيىگىلا ئادەتتىكى ئىككى توينىڭ چىقىمى سەرپ قىلىندى.ئاش-غىزا ئاش-غىزا[يەشمىسى:] «ئاش-تاماق»قا قاراڭ:[مىسال:] توي كۈنى ئاش-غىزا ۋاقتىدا ئۈلگۈرمەي، مېھمانلارنى بىرئاز ساقلىتىپ قويدۇق.ئاشقازان ئاشقازان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاش+قازان〔[كەسىپ تۈرى:]＞بىئولوگىيە＜[يەشمىسى:] ئادەم ۋە بەزى ھايۋانلارنىڭ ھەزىم قىلىش ئورگىنى:[مىسال:] ئاشقازان كېسىلى.ئاشقان-تاشقان ئاشقان-تاشقان[يەشمىسى:] لازىم قىلىنىپ، ئېشىپ قالغان؛ قالدۇق:[مىسال:] ئۇ ئاشقان-تاشقان نەرسىلەرنى يىغىپ ھېلىقى بالىغا بەردى.ئاشقۇدا ئاشقۇدا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] چوڭ چىنە، ئاپقۇر چىنە.ئاشكارا ئاشكارا[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ھەممىگە مەلۇم، ئېنىق كۆرۈنۈپ تۇرغان، يوشۇرۇنمىغان، ئوچۇق:[مىسال:] ئاغرىقنى يوشۇرساڭ، ئۆلۈم ئاشكارا (ماقال).[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] يوشۇرماستىن، ئەينەن، ئوپئوچۇق:[مىسال:] ئۇنىڭ خاتالاشقانلىقى ئاشكارا كۆرۈنۈپ تۇرمامدۇ؟ئاشكارىلاتماق ئاشكارىلاتماق[يەشمىسى:] «ئاشكارىلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئاشكارىلاشماق ئاشكارىلاشماق[يەشمىسى:] «ئاشكارىلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار ئاخىرى ھەممىنى ئاشكارىلاشتى.ئاشكارىلانماق ئاشكارىلانماق[يەشمىسى:] «ئاشكارىلىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئادەم ئۆلۈشى بىلەنلا، نۇرغۇن ئىشلارنىڭ ئەسلىي قىياپىتى ئاشكارىلىنىدۇ.ئاشكارىلىق ئاشكارىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئېنىقلىق، ئوچۇقلۇق، ھەممىگە ئايان، ئوچۇق بولغان ھالەت.[يەشمىسى:] ② [كەسىپ تۈرى:]＞بىئولوگىيە＜[يەشمىسى:] ئارىلاش زىگوتادىكى بىر خىل ئىرسىيەتنىڭ ئىپادىلىنىشى، ئۇنىڭ ئىپادىلىنىش تىپىدە ساپ زىگوتا پەرقلەنمەيدۇ.ئاشكارىلىماق ئاشكارىلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] مەلۇم مەخپىيەتلىكنى ياكى سىرنى پاش قىلماق، ئېچىپ تاشلىماق:[مىسال:] ھېچ ئشتىن خەۋىرى يوق تېۋىپ ئاۋۋال ئۇنىڭ تومۇرىنى تۇتتى، كېيىن يارىسىنى كۆرۈپلا سىرنى ئاشكارىلىۋەتتى.ئاشكۆكى ئاشكۆكى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاش+كۆكى〔[يەشمىسى:] كۈنلۈكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىگە كىرىدىغان بىر يىلىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. يوپۇرمىقى نۆۋەتلىشىپ ئۆسىدىغان، پەيسىمان مۇرەككەپ يوپۇرماق، يوپۇرماق ۋە غوللىرى ئالاھىدە خۇش پۇراق، ئاق چېچەكلەيدۇ، گۈلى كىچىك، رەڭگى ئاق، مېۋىسى دۈگىلەك؛ «يۇمغاقسۈت» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.ئاشلاتماق ئاشلاتماق[يەشمىسى:] «ئاشلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] قىشنىڭ غېمىنى قىلىپ بەش دانە تېرە ئاشلىتىپ قويدۇم.ئاشلاشماق ئاشلاشماق[يەشمىسى:] «ئاشلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] مەن ئۇستامنىڭ ئون دانە تېرىسىنى ئاشلىشىپ بەردىم.ئاشلامچى ئاشلامچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] تېرە ئاشلاش بىلەن شۇغۇللانغۇچى، تېرە ئاشلاشنى كەسىپ قىلغۇچى.ئاشلامچىلىق ئاشلامچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] تېرە ئاشلاش ئىشى، كەسپى.ئاشلانماق ئاشلانماق[يەشمىسى:] «ئاشلىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] قازى ئېسىل ئاشلانغان تۈلكە تېرىسىنى قولىغا ئېلىپ ئۆرۈپ-چۆرۈپ كۆردى.ئاشلەڭپۇڭ ئاشلەڭپۇڭ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاش+لەڭپۇڭ〔[يەشمىسى:] ئۈستىگە لەڭپۇڭ سېلىنغان چۆپ تاماق:[مىسال:] ئاشلەڭپۇڭ قىلماق. ئاشلەڭپۇڭ يېمەك.ئاشلىق ئاشلىق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئۇن چىقىرىلىدىغان، ئاش-تاماق قىلىنىدىغان دان:[مىسال:] دانلىق ئاشلىق. ＊ ئىشلەپچىرىش دۈيىمىز يازلىق يىغىمدىلا 200 مىڭ جىڭ ئاشلىقنى ئامبارغا كىرگۈزدى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاش بولىدىغان، ئاشقا يېتىدىغان (ئالدىغا ساناق سان ئېلىپ كەلگەندە):[مىسال:] ئۆيدە ئاران بىر ئاشلىق ئۇن قالغانىكەن، شۇڭا ئازراق ئۇن تارتىپ كېلەي دەپ ماڭدىم.ئاشلىق-تۈلۈك ئاشلىق-تۈلۈك[يەشمىسى:] ئاشلىق ۋە باشقا يېمەكلىكلەر:[مىسال:] ئۇلارنىڭ ئاشلىق-تۈلۈكىمۇ تۈگەپ قالدى.ئاشلىق-تۈلۈكسىز ئاشلىق-تۈلۈكسىز[يەشمىسى:] ئاشلىق تۈلۈكى يوق، ئاشلىق-تۈلۈكى قالمىغان:[مىسال:] ئۇلار ئۈچىنچى كۈنى ئاشلىق-تۈلۈكسىز قالدى.ئاشلىماق ئاشلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] تېرىنى مەخسۇس تېرە ئاشلاش ئۈچۈن تەييارلانغان ئاشقا سېلىپ پىشۇرماق:[مىسال:] ھەممىلا يەردە جەرەن، تۈلكە، توشقانلارنىڭ چالا ئاشلانغان تېرىلىرى تۇراتتى.ئاشماق ئاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① مىقدار ياكى ھەجىم جەھەتتىن كۆپەيمەك: ئۆسمەك، ئارتماق:[مىسال:] ئۇنىڭ شەخسىي چارۋىسى 100 تۇياقتىن ئېشىپ كەتتى.[يەشمىسى:] ② مەلۇم بىر پەيت، ۋاقىت چېكىدىن ئۆتۈپ كەتمەك:[مىسال:] ۋاقىت يېرىم كېچىدىن ئېشىپ كەتتى.[يەشمىسى:] ③ مال باھاسى ئۆسمەك، نەرخقە نەرخ قوشۇلماق:[مىسال:] ئۇنىڭ باھاسى ئەسلىي باھاسىدىن 70 يۈەن ئېشىپ كەتتى.[يەشمىسى:] ④ كۈچەيمەك، زورايماق:[مىسال:] ھەۋىسى ئاشتى. غېمىم ئاشتى. غەيرىتى ئاشتى.[يەشمىسى:] ⑤ تاكامۇللاشماق، مۇستەھكەملەنمەك، ياخشىلانماق؛ يۇقىرى كۆتۈرۈلمەك:[مىسال:] ئۇنىڭ لاۋازىمات خىزمىتىگە بولغان ئىشتىياقى ئاشاتتى.[يەشمىسى:] ⑥ بىرەر جەھەتتىن ياكى بىرەر ساھەدە باشقىلاردىن ئۆتۈپ كەتمەك، باشقىلارنى ئارقىدا قالدۇرماق:[مىسال:] يېزىمىزنىڭ چارۋا مەھسۇلاتى قوشنا يېزىلارغا سېلىشتۇرغاندا كۆپ ئېشىپ كەتتى.[يەشمىسى:] ⑦ مەلۇم بىر توساق، چېگرا ياكى نىشانلانغان جايدىن ھالقىماق:[مىسال:] داۋاندىن ئاشماق. ＊ يالغۇز قىر ئاشقۇچە، كۆپ داۋان ئاشار (ماقال).ئاشمانتا ئاشمانتا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاش+مانتا〔[يەشمىسى:] دەملەشتىن بۇرۇن ئۈستىگە مانتا تىزىپ، مانتا بىلەن بىرگە دەملەپ پىشۇرۇلىدىغان پولۇ؛ ئۈستىگە پېتىر مانتا بېسىلغان پولۇ.ئاشنا ئاشنا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① دوست، يار-بۇرادەر؛ تونۇش-بىلىش:[مىسال:] مەن ئۇ كۈنلەرنى كىتابنى يار، تەتقىقاتنى ئاشنا تۇتۇپ ئۆتكۈزمىگەن بولسام، بىر مىنۇتمۇ ياشىيالمىغان بولاتتىم.[يەشمىسى:] ② ئادىشى، ئوينىشى:[مىسال:] ئاشناڭغا ئىشىنىپ ئەرسىز قالما (ماقال).ئاش-نان ئاش-نان[يەشمىسى:] ئاش ھەم نان ۋە شۇ خىلدىكى يېمەكلىكلەر:[مىسال:] ئىگە بولدۇق ئۆي-جايغا، قورساق تويدى ئاش-نانغا. يۈزمىڭ رەھمەت بالىلىرىم، يېڭى ئازاد زامانغا.ئاشنىدارچىلىق ئاشنىدارچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاشنا ئويناش، ئاشىنىلىق مۇناسىۋەت.ئاشنىسىز ئاشنىسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① دوست، يار-بۇرادىرى يوق، دوست، يار-بۇرادەر تۇتمىغان.[يەشمىسى:] ② ئادىشى، ئوينىشى يوق، ئاشنا تۇتمىغان.ئاشنىلىق ئاشنىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاشنىسى، ئوينىشى بار، ئاشنا تۇتقان.ئاش-ئوزۇق ئاش-ئوزۇق[يەشمىسى:] ئاشلىق-تۈلۈك، ئاش ھەم شۇ خىلدىكى يېمەكلىكلەر:[مىسال:] يوق ئىدى ھېچكىمدە زاپاس ئاش-ئوزۇق، ئاچلىقنىڭ خەۋپىنى قانداق قىلغۇلۇق؟ئاشۇ ئاشۇ[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش[قۇرۇلمىسى:]〕ئاۋۇ+شۇ〔[يەشمىسى:] سۆزلىگۈچى ئىشارەت قىلغان يىراقتىكى شەيئىنى ئىپادىلەيدۇ ياكى ئايرىپ كۆرسىتىدۇ:[مىسال:] ئاشۇ كۆرۈنۈپ تۇرغان بىزنىڭ يېزا.ئاشۇت ئاشۇت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئاش-پاش، ئاش-ئوزۇق.ئاشۇرما ئاشۇرما[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاشۇرۇلغان، كۈچەيتىلگەن، زورايتىلغان:[مىسال:] سۈپەتنىڭ ئاشۇرما دەرىجىسى.ئاشۇرماق ئاشۇرماق[يەشمىسى:] «ئاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار بىرىنچى پەسىلدە گىلەم توقۇش ۋەزىپىسىنى 44 پىرسەنت ئاشۇرۇپ ئورۇنلىدى.ئاشۇرۇشماق ئاشۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاشۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاشۇرۇلماق ئاشۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاشۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت تاۋار ئالماشتۇرۇش ئارقىلىق ئىشقا ئاشۇرۇلدى.ئاشۇرىغى ئاشۇرىغى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئاچ كۆز، تويماس.ئاشۇنچە ئاشۇنچە[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش[قۇرۇلمىسى:]〕ئاۋۇ+شۇنچە〔[يەشمىسى:] شۇ مىقداردىكى.ئاشۇنچىلىك ئاشۇنچىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش.[يەشمىسى:] ئېيتىپ ئۆتۈلگەن ياكى كۆرسىتىلگەن مىقدارىدىكى؛ شۇ دەرىجىدىكى:[مىسال:] يولداشلار، ئاشۇنچىلىك ئىشلارنىمۇ پەش قىلىپ ئولتۇرامسىلەر؟ئاشۇنداق ئاشۇنداق[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش[قۇرۇلمىسى:]〕ئاۋۇ+شۇنداق〔[يەشمىسى:] ئېيتىپ ئۆتۈلگەن ياكى كۆرسىتىلگەن نەرسىگە ئوخشايدىغان ياكى شۇنىڭغا ئوخشاش:[مىسال:] گومىنداڭچىلار ئاشۇنداق ھەيۋىلىرىگە قارىماي بۇ يەردىنمۇ خۇددى ئۇۋىسى چۇۋۇلغان چۈمۈلىدەك پىتىراپ قېچىشقا باشلىدى.ئاشۋاقتى ئاشۋاقتى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاش+ۋاقتى〔[يەشمىسى:] كۈن بىرئاز كۆتۈرۈلگەن، ئەتىگەنلىك تاماق يەيدىغان مەزگىل، ۋاقىت:[مىسال:] ئۇ خېلى ئوخشىغان بەسەيلەرنىڭ قۇلاقلىرىنى چىۋىق بىلەن ئوراپ باغلاپ بولغۇچە ئاشۋاقتى بولغانىدى.ئاشىپتە ئاشىپتە[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى.[يەشمىسى:] مەپتۇن بولۇپ قالغان، ئەس-ھوشىدىن ئاداشقان ئاشىق، شەيدا؛ پەرىشان:[مىسال:] ساڭا ئاشىپتە بولدۇم بىر كۆرۈپ ھەم ئەقىلدىن ئازدىم، مۇھەببەتتىن خەۋەرسىزلەر «ساراڭ» دەپ ئېيتمىدى بىكار.ئاشىق ئاشىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① بىراۋنى ئىنتايىن ياخشى كۆرۈپ ئۇنىڭغا خۇشتار بولۇپ قالغان، مۇھەببەت قويغان كىشى:[مىسال:] ئاشىققا باغدات يىراق ئەمەس (ماقال).[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] بىرەر نەرسىنى ياخشى كۆرۈپ قالغان، ئۇنىڭغا بېرىلگەن كىشى:[مىسال:]
 گۈلگە ئاشىق بولغىنىم ئۈچۈن، گۈل تېرىدىم كۆڭلۈم بېغىغا.
 ۋۇجۇۇدۇمنى ئەيلىدىم تۇپراق، تومۇرۇمنى چېتىپ شېخىغا.[يەشمىسى:] ③ تەركىدۇنيا ھالدا بارلىقىنى خۇداغا بېغىشلىغان، كۆپىنچە ئىبادەتخانىلاردا يېتىپ-قوپىدىغان، چاچ-ساقاللىرى ئۆستۈرۈلگەن كىشى، دەرۋىش:[مىسال:] «
 يەتتە ئاشىق» بەلكى بىلمەس ئېركى بىر ئوت مەندە بار،
 مۇنچە سەن ھۆسنۈڭگە مەغرۇر. مۇنچە كىبرىڭ سەندە بار.ئاشىقانە ئاشىقانە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە+پارىسچە［[يەشمىسى:] ئاشىقلارغا ئوخشاش، ئاشىقلاردەك، ئاشىقلارچە:[مىسال:] كېنىزەك بۇ ئاشىقانە ناخشىسىنى ئېيتىپ بولۇشى بىلەنلا ئەلى ئىبنى بەككار «ئاھ» ئۇرۇپ يىغلاپتۇ.ئاشىقلىق ئاشىقلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاللاغا، بىرەر كىشىگە ياكى نەرسىگە بولغان چوڭقۇر مۇھەببەت، ئىنتايىن ئامراقلىق:[مىسال:] ئاشىقلىق ئاسان، جۇدالىق تەس (ماقال). ＊ دىلمۇرادنىڭ زېرەكلىكى، ئۆگىنىش، ئىزدىنىشكە ئاشىقلىقى مېنى ئۇنىڭغا خېلىلا يېقىنلاشتۇرغانىدى.ئاشىق-مەشۇق ئاشىق-مەشۇق[يەشمىسى:] بىر-بىرىنى سۆيگەن، بىر-بىرىنى ياخشى كۆرگەن (يىگىت بىلەن قىز، ئەر بىلەن ئايال):[مىسال:] شاھزادە ۋە پەرىزات بىر-بىرى بىلەن ھەقىقىي ئاشىق-مەشۇق بولۇشۇپتۇ.ئاغ ئاغ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئىشتاننىڭ ئىككى پاچىقى چېتىلغان جاي.ئاغا ئاغا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئاكا:[مىسال:] بىز ئاغا-ئىنى ئۈچىمىز ئۈچ خىل خاراكتېرگە ئىگە ئىدۇق، شۇڭا ئاقىۋەتمۇ ئۈچ خىل بولدى.[يەشمىسى:] ② ئۆزىدىن چوڭ، تۇغقاندەك يېقىن، قەدىردان كىشى:[مىسال:] كېتەيلۇق ئاغا-ئىنىلار، ئامانلىققا بەل باغلاپ.[يەشمىسى:] ③ [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] تارىخىي سۆز.[يەشمىسى:] ئەلنىڭ، يۇرتنىڭ كاتتىلىرى، چوڭلىرى، ھاكىملىرى:[مىسال:]
 ئاغا بەگلەر جاۋاب بەردىم،
 بۈگۈن ئاخىر زامان دەڭلار،
 ئارمان بىلەن بەندە بولدۇم،
 بەگلەر سورىسا ئامان دەڭلار.[يەشمىسى:] ④ [كەسىپ تۈرى:]＞تارىخ＜[يەشمىسى:] مۇھىم ياكى ئالاھىدە بولغان قۇرۇلۇش-ئەسلىھەلەرنى باشقۇرغۇچى خادىم، باشقۇرغۇچى:[مىسال:] ئىشىك ئاغىسى. ھەرەم ئاغىسى.ئاغالىماق ئاغالىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئىزھارلىماق، بېغىشلىماق.ئاغا-ئىنى ئاغا-ئىنى[يەشمىسى:] «ئاكا-ئۇكا»غا قاراڭ.ئاغدۇرما ئاغدۇرما[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاغدۇرۇلغان، ئۆرۈلگەن؛ تەتۈر:[مىسال:] ئاغدۇرما ھارۋا. ＊ ئۇ ئاغدۇرما ئۆتۈكىنىڭ قونچىدىن ناسۋال چاقچىسىنى ئېلىپ ئالىقىنىغا دوملىدى.ئاغدۇرماق ئاغدۇرماق[يەشمىسى:] ① «ئاغماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] مەن دەرھال كۆزۈمنى ئابدۇللاغا ئاغدۇردۇم.[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ھاكىمىيەت ئۈستىدىن ياكى يۇقىرى مەنسەپتىن ئېلىپ تاشلىماق، چۈشۈرمەك، يىقىتماق:[مىسال:] 1830-يىل 7-ئاينىڭ 27-كۈنىدىن 29-كۈنىگىچە پارىژدا ئىنقىلاب پارتلاپ، بوربون سۇلالىسىنى ئاغدۇرۇپ تاشلىدى.[يەشمىسى:] ③ ئۈستىگە يۈكلەنگەن، تېڭىلغان گۇناھ، جىنايەتنى يوققا چىقارماق:[مىسال:] ئەنزە ئاغدۇرماق.ئاغدۇرمىچى ئاغدۇرمىچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① بىرەر ھاكىمىيەتنى غۇلىتىش ياكى بىر مەنسەپدارنى مەنسىپىدىن چۈشۈرۈش ئۈچۈن ھەر خىل ئۇسۇل بىلەن ھەرىكەت ئېلىپ بارغۇچى.[يەشمىسى:] ② پۇرسەتپەرەس.ئاغدۇرمىچىلىق ئاغدۇرمىچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىرەر ھاكىمىيەتنى ئاغدۇرۇش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان ئىش-پائالىيەت.ئاغدۇرۇشماق ئاغدۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاغدۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاغدۇرۇلماق ئاغدۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاغدۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] بۇ ئەكسىلئىنقىلابىي دىكتاتورا جۇڭگو خەلقى تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلدى.ئاغرىتماق ئاغرىتماق[يەشمىسى:] «ئاغرىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] رازى بولمىغان ئاش قورساق ئاغرىتار (ماقال).ئاغرىتىشماق ئاغرىتىشماق[يەشمىسى:] «ئاغرىتماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] − ھەي بالىلار! تولا غەلۋە قىلىپ بېشىمنى ئاغرىتىشمىساڭچۇ!ئاغرىشماق ئاغرىشماق[يەشمىسى:] «ئاغرىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاغرىق ئاغرىق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞تىببىي ئىلىم＜[يەشمىسى:] كېسەللىنىش، چارچاش ياكى جاراھەتلىنىش نەتىجىسىدە سېزىلگەن جىسمانىي ئازاب:[مىسال:] ئاغرىقنى يوشۇرساڭ ئۆلۈم ئاشكارا (ماقال).[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاغرىغان، كېسەل بولغان:[مىسال:] ئاغرىق بالا.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىمار، كېسەل، ساقسىز كىشى:[مىسال:] تۇرمىغان مېھماننىڭ كەتكىنى ياخشى، ساقايمىغان ئاغرىقنىڭ ئۆلگىنى ياخشى (ماقال).[يەشمىسى:] ④ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. كۆچمە مەنىسى: [يەشمىسى:] روھىي ئازاب، دەرد-ئەلەم، ئازاب-ئوقۇبەت:[مىسال:]
 يار مەھەللىسى يىراق ئەمەس يولى بارمىكىن،
 يار ئاغرىقى بولۇپ قالدىم دورا بارمىكىن.ئاغرىقچان ئاغرىقچان[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئۇزۇن ۋاقىت كېسەل تارتقان؛ كېسەلمەن:[مىسال:] ئۇنىڭ ئائىلسىدە يالغۇز بىرلا بالا بولۇپ، ئاپىسى ئاغرىقچان، دادىسى قېرى ئىدى.ئاغرىق-سىلاق ئاغرىق-سىلاق[يەشمىسى:] كىسەل، بىمار:[مىسال:] يېزىدا كشىلەر نامازدىن كېيىنلا ئالدى بىلەن تۇل خوتۇن، يېتىم ئوغۇل، ئاغرىق-سىلاق ۋە ياشانغانلارنى يوقلاپ، كۆڭۈل سورايتتى.ئاغرىماق ئاغرىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① كېسەل بولماق، بىرەر كېسەلگە يولۇقماق:[مىسال:] ئادىل ئويلىمىغان يەردىن ئۇشتۇمتۇت ئاغرىپ قالدى.[يەشمىسى:] ② كېسەل بولۇش، جاراھەتلىنىش ياكى چارچاش قاتارلىق سەۋەبلەر بىلەن بەدەننىڭ بىرەر جايى ئازابلانماق:[سۆز تۈركۈمى:] قەيەر ئاغرىسا، جان شۇ يەردە (ماقال).ئاغرىنماق ئاغرىنماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① رەنجىمەك، نارازى بولماق، خاپا بولماق:[مىسال:] مېھرىبان ئەزىزنىڭ پۇتىنى كېسىشكە ئوڭايلىقچە كۆنمەيدۇ ۋە بۇ ئىشتا سۇلتاندىن ئاغرىنىدۇ.[يەشمىسى:] ② چىدىماسلىق قىلماق:[مىسال:] سەمەت نۆۋىتى كەلگەندە ئۆزىنىڭ قورسىقىغا بىرەر جىڭ گۆش ئېلىپ يېيىشكىمۇ ئاغرىنىدۇ.ئاغرىنىشماق ئاغرىنىشماق[يەشمىسى:] «ئاغرىنماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاغزاكى ئاغزاكى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] نۇتۇق جەريانىدا ئەمەلگە ئاشۇرۇلىدىغان، يازما ئەمەس:[مىسال:] ئاغزاكى ئىمتىھان. ئاغزاكى جاۋاب.ئاغلاقچى ئاغلاقچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ① ھەيدىگۈچى، سۈيلىگۈچى، نازارەتچى.[يەشمىسى:] ② چېقىمچى، گەپ توشۇغۇچى.ئاغما ئاغما[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞ماتېماتىكا＜[يەشمىسى:] تۈز سىزىق ياكى بىر تەكشىلىك بىلەن ئۆزئارا كېسىشكەن ئەمما ئۇنىڭغا تىك بولمىغان تۈز سىزىق.ئاغماق ئاغماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① بىرەر تەرەپكە يېتىپ قىيا ھالەتكە كەلمەك، قىيسايماق:[مىسال:] ھارۋىدىكى يۈك سول تەرەپكە ئېغىپ ھارۋا ئۆرۈلۈشكە باشلىغاندا، ھارۋىكەش ھارۋىنى دەرھال توختاتتى.[يەشمىسى:] ② توغرا يولدىن ياكى بەلگىلىك يۆنىلىشتىن چەتنىمەك، چەتكە چىقماق:[مىسال:] ئايروپىلان ھاۋا يولى يۆنىلىشىدىن ئاغدى.[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] غەلىتە، بىر قىسما بولماق:[مىسال:] نېمە ئۈچۈندۇر يۈرىكىم بىردىنلا ئېغىپ، ساراسىمىگە چۈشۈپ قالدىم.[يەشمىسى:] ④ بىرەر تەرەپكە يۆنەلمەك، قارىماق:[مىسال:]
 ئاغدى كۆزى، كۆردى ئۇندىن تال-تال دورىنى،
 كۆردى ئوماق جىلۋە ئەيلەپ تۇرغان يارىنى.[يەشمىسى:] ⑤ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] بىر تەرەپكە ئۆتمەك، يۆتكەلمەك، مايىل بولماق، يان باسماق:[مىسال:] ھازىرقى زاماندا كىم ئەمەلدار بولسا كىشىلەر شۇنىڭ تەرەپدارى بولۇپ ئۇنىڭغا ئاغىدۇ.ئاغمىچى ئاغمىچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① گېپىدە تۇرمايدىغان، ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان، مەيدانسىز، ئىرادىسىز ئادەم، ئىككى يۈزلىمىچى:[مىسال:] ئەمدى تېخىمۇ تۇتۇرۇقسىزلاشتىڭ، بىردەمدىلا ئىنقىلابچى، بىردەمدىلا ئاغمىچى دەپ ئاچچىقلاندى سۇلتان راخمانغا.[يەشمىسى:] ② باش يولدىن، تۈپ نىشاندىن چەتنىگەن، يۈز ئۆرۈگەن ئادەم:[مىسال:] ئوڭ ئاغمىچى. ئوڭ ئاغمىچىلار گۇرۇھى.ئاغمىچىلىق ئاغمىچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] توغرا نىشان ۋە تۈپ يولدىن ئېغىش؛ مەيدانسىزلىق، ئىككى يۈزلىمىچىلىك، ئىرادىسىزلىك:[مىسال:] ئىككىنچى ئىنتېرناتسىئونال ئاغمىچىلىقى.ئاغمىخان ئاغمىخان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞زوئولوگىيە＜[يەشمىسى:] بىر خىل سۈت ئەمگۈچى ھايۋان. بەدىنى كىچىك، ئۇزۇنراق، پۇتلىرى قىسقا بولىدۇ؛ قۇيرۇقى بەدەن ئۇزۇنلۇقىنىڭ يېرىمىغا توغرا كېلىدۇ، رەڭگى ئاق ياكى سېرىق بولىدۇ.ئاغۇ ئاغۇ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى.[يەشمىسى:] ئوغا:[مىسال:]
 پىغان بىلەن ھەسرەت چۈشتى باشىمغا،
 بىر يېتىممەن ئاغۇ چۈشتى ئاشىمغا.[يەشمىسى:] ② ئاتۇش شەھىرىگە قاراشلىق بىر يېزىنىڭ نامى.ئاغى ئاغى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئۇسۇل، چارە، تەدبىر، ئامال، باھانە؛ سەۋەب:[مىسال:] ئاغى قىلماق. ＊ ئۇ سوغۇق ۋە ئاچلىققا ئاغى بولارمىكىن دەپ ئويلىدى بولغاي، تاماكا چەكمەكچى بولدى.ئاغىچا ئاغىچا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① كونا جەمئىيەتتە باي، بەگ ۋە ئەمەلدارلارنىڭ ئۆيىدە ئىشلەيدىغان ئايال خىزمەتچى:[مىسال:] ۋاڭ ۋە شاھزادە ئۈچۈن ئىككىدىن ئات قوشۇلغان پوچتا، خېنىم ۋە ئاغىچىلار ئۈچۈن چىلان رەڭ دۇخاۋىدا تاشلانغان پەنجىرىلىك مەپە تەييار قىلىندى.[يەشمىسى:] ② بىراۋغا نىكاھلانغان، بىراۋ بىلەن توي قىلغان ئايال؛ خوتۇن:[مىسال:] (باسىت) − باشقا ئاغىچىلىرى شەرۋانەمنىڭ ئالدىدا بىر ئېغىز سۆزمۇ قىلالمايدۇ دەيمەن، − دېدى شاڭيۇغا.ئاغىچا خېنىم ئاغىچا خېنىم[يەشمىسى:] كونا جەمئىيەتتە باي، بەگ ۋە ئەمەلدارلارنىڭ ئاياللىرىنىڭ ھۆرمەت نامى.ئاغىچام ئاغىچام[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] «ئاغىچا»غا قاراڭ.ئاغىچە ئاغىچە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ① كاۋا ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. يوپۇرمىقى ئۈچتىن يەتتىگىچە يېرىلىدۇ، گۈلى تاق جىنسلىق، رەڭگى سېرىق كېلىدۇ، مېۋىسى ئۇزۇن، تورلىشىپ كېتىدۇ، تېبابەتچىلىكتە دورا قىلىنىدۇ، ئائىلىلەردە قازان يۇيۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.[يەشمىسى:] ② شۇ ئۆسۈملۈكنىڭ مېۋىسى. ئاغىچىنىڭ قۇرۇتۇلغان پىششىق مېۋىسىنىڭ تەبىئىتى 2-دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق. كۈچلۈك سۈرۈش رولى بار بولۇپ، ھەيز، چوڭ-كىچىك تەرەتنى راۋانلاشتۇرۇش ھەمدە جاراھەتنى پۈتتۈرۈش، يەرقان، ئىستىسقا، رېماتىزم، سىفلىس، جوزام، يۆتەل، دەم سىقىش ۋە خۇن چىگىلىشىش قاتارلىق كېسەللىكلەرنى داۋالاشتا ئىشلىتىلىدۇ. مىقدارىدىن ئېشىپ كەتسە قانلىق ئىچ ئۆتكۈ پەيدا قىلىپ، ئادەمنى ئۆلتۈرۈپ قويىدۇ. سېرىق ماي، كالا يېغى ۋە باشقا ياغلارنى ئىچكۈزسە زىيانلىق تەسىرى قايتىدۇ.ئاغىچىلىق ئاغىچىلىق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاغىچا بولۇپ ئاغىچىلاردەك تۇرمۇش كەچۈرۈش، ئاغىچىغا ئايلىنىش:[مىسال:] شەرۋانەمگە ئاغىچىلىق قالتىس يارىشىپتۇ.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاغىچىسى بار، ئاغىچىغا ئىگە:[مىسال:] ئاغىچىلىق ئادەم بويتاق يىگىتلەردەك باشقىلارغا كۆز سېلىپ يۈرسەم ياراشمايدۇ.ئاغىچىيۇغۇچ ئاغىچىيۇغۇچ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاغىچە+يۇغۇچ〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] «ئاغىچە»گە قاراڭ.ئاغىدىماق ئاغىدىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] قېيىدىماق، يامانلىماق؛ باتنىماق:[مىسال:] ئۇ خېلى بولدى بىز تەرەپكە ئاغىداپ كەلمەيۋاتىدۇ.ئاغىز ئاغىز[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئىككى لەۋ ئوتتۇرىسىدىكى ئوزۇقلىنىدىغان، سۆزلەش ياكى ئاۋاز چىقىرىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان بوشلۇق:[مىسال:] دىۋە ئاغزىنى ئېچىپ، قىزغا ھۇجۇم قىلدى.[يەشمىسى:] ② ئىككى لەۋ ۋە ئۇلارنىڭ بىر-بىرىگە تېگىپ تۇرغان جايى، ئەتراپى:[مىسال:] ئاغزىغا سۆيۈپ قويماق.[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] سۆزلىگۈچى كىشى؛ ئادەم:[مىسال:] كۆپ ئېغىز بىر بولسا، بىر ئېغىز يېڭىلىدۇ (ماقال).[يەشمىسى:] ④ ئېتىش قوراللىرىنىڭ ئوق ئېتىلىپ چىقىدىغان تۆشۈكى:[مىسال:] مىلتىق ئاغزى، زەمبىرەك ئاغزى.[يەشمىسى:] ⑤ ئىچى بوش، كاۋاك بولغان نەرسىلەرنىڭ كىرىش-چىقىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان جايى، تۆشۈكى:[مىسال:] قۇدۇقنىڭ ئاغزى. تاغارنىڭ ئاغزى. ＊ قىشلىق كۆكتات ئورىسىنىڭ ئاغزى مەھكەم ئېتىلمىگەنلىكى ئۈچۈن ئورىدىكى كۆكتاتلار مۇزلاپ قالدى.[يەشمىسى:] ⑥ مەلۇم جاينىڭ باشلىنىش، كىرىش-چىقىش جايى:[مىسال:] كوچا ئاغزى. ＊ بىز ئىككىمىز بازار كۈنى شەھەر كوچىسىنىڭ ئاغزىغا يېتىپ كېلىشىمىزگىلا توخۇ-تۇخۇم سېتىۋالىدىغانلار ئالدىمىزغا يۈگۈرۈپ كېلىشتى.ئاغزى ئاغزىغا تەگمەي ئاغزى ئاغزىغا تەگمەي[يەشمىسى:] توختىماي، ئۈزۈلدۈرمەي، ئارقا-ئارقىدىن:[مىسال:] ئۇ كىشى تورپاقنىڭ قوۋۇرغىسىنى سىلاپ تۇرۇپ، ئاغزى-ئاغزىغا تەگمەي ماختاپ كەتتى.ئاغزى بار ئاغزى بار[يەشمىسى:] سۆزلىيەلەيدۇ، سۆز قىلىشىنى بىلىدۇ:[مىسال:] ئۇكا، بايقاپ سۆزلە، خەقنىڭمۇ ئاغزى بار ئەمەسمۇ؟ئاغزى بارماسلىق ئاغزى بارماسلىق[يەشمىسى:] سۆزلەشكە پېتىنالماسلىق، جۈرئەت قىلالماسلىق:[مىسال:] مەن ئۇنىڭغا شۇنچە ئاچچىقىم كەلگەن بولسىمۇ، جاۋابلىشىشقا ئاغزىم بارمىدى.ئاغزى بوش ئاغزى بوش[يەشمىسى:] قورسىقىدا گەپ ياتمايدۇ، سىر ساقلىيالمايدۇ:[مىسال:] مەنسۇرنىڭ چۈشەنچىسىچە، ئۇ ئاغزى بوش يىگىتلەردىن ئەمەس ئىدى.ئاغزى بۇرنىنى قان قىلماق ئاغزى بۇرنىنى قان قىلماق[يەشمىسى:] ئەجەللىك زەربە بەرمەك، قاتتىق ئەدىبىنى بەرمەك:[مىسال:] خەلق تەرىپىدىن ئاغزى بۇرنى قان قىلىنغان زومىگەرلەرنىڭ كۈنى قىيىنلاشماقتا ئىدى.ئاغزى بېزەپ ئاغزى بېزەپ[يەشمىسى:] سەت، يامان گەپ قىلىدىغان:[مىسال:] ئاغزى بېزەپ ئادەم.ئاغزى بىسەرەمجان ئاغزى بىسەرەمجان[يەشمىسى:] ئاغزىغا كەلگەننى سۆزلەۋېرىدىغان:[مىسال:] ئاغزى بىسەرەمجان ئادەم.ئاغزى پىششىق ئاغزى پىششىق[يەشمىسى:] ← ئاغزى چىڭ: [مىسال:]ئۇ بەك ئاغزى پىششىق ئادەم.ئاغزى تەگمەك ئاغزى تەگمەك[يەشمىسى:] ئاش-تاماق، يېمەك-ئىچمەكنى يەپ باقماق، تېپىپ كۆرمەك:[مىسال:] بۇ قوغۇنغا تېخنىكنىڭمۇ ئاغزى تەگسۇن، دېدى زەينەپ.ئاغزى تۇۋاقلانماق ئاغزى تۇۋاقلانماق[يەشمىسى:] گەپ-سۆزدە داۋلى تېپىپ بېرەلمەي مات بولماق، توسۇلۇپ قالماق:[مىسال:] ئەمدىغۇ ئۇنىڭ ئاغزى تۇۋاقلانغاندۇ دەپ ئويلىۋىدىم، ئەمما. ئۇ يەنە سۆزلەشكە باشلىدى.ئاغزى چاققان ئاغزى چاققان [يەشمىسى:] «ئاغزى ئىتتىك»كە قاراڭ:[مىسال:] ئۇنىڭ يېنىدا شۇنداق ئاغزى چاققان، بىرنى سورىسا ئوننى جاۋاب بېرىدىغان بىر يالاقچى بار ئىدى.ئاغزى چىڭ ئاغزى چىڭ[يەشمىسى:] گەپنى ئىچىدە چىڭ ساقلايدىغان، ئاڭلىغان، كۆرگەن-بىلگەنلىرىنى ئاسانلىقچە باشقىلارغا ئېيتمايدىغان:[مىسال:] − ئاغزىلا چىڭ بولسا، بۇ ئىشتىن مەسىلە چىقمايدۇ، − دېدى ھاشىم بىزگە جېكىلەپ.ئاغزىدىن بۇلاق قىلماق ئاغزىدىن بۇلاق قىلماق[يەشمىسى:] قاتتىق توۋا قىلدۇرماق:[مىسال:] ئۇنى كۆپچىلىك ئارىغا ئېلىۋېلىپ شۇ ئىشنى قىلغىنىغا ئاغزىدىن بۇلاق قىلىۋەتتى.ئاغزىدىن چۈشۈرمەسلىك ئاغزىدىن چۈشۈرمەسلىك[يەشمىسى:] ① دائىم ئەسلەپ ياخشى گېپىنى قىلىپ تۇرۇش:[مىسال:] ھەممىمىز ئۇنى ئاغزىمىزدىن چۈشۈرمەيتتۇق.[يەشمىسى:] ② تەكرارلاپ ئېيتماق:[مىسال:] بۈگۈن ئۆگەنگەن بەش سۆزنى ئۆيگە بارغۇچى ئاغزىمدىن چۈشۈرمەي يادلاپ ماڭدىم.ئاغزىدىن چىقىپ كەتمەك ئاغزىدىن چىقىپ كەتمەك[يەشمىسى:] تۇيۇقسىز، ئېسىدە يوق دەپ تاشلىماق:[مىسال:] ئۇ گەپنىڭ ئاغزىمدىن چىقىپ كەتكەنلىكىنى ئۆزۈممۇ تۇيماي قالدىم.ئاغزىدىن سائەت چىقماق ئاغزىدىن سائەت چىقماق[يەشمىسى:] دېگىنى كەلمەك:[مىسال:] ئۇنىڭ ئاغزىدىن سائەت چىقىپ كەتكەنمۇ نېمە، بۇ ئىش ئۇنىڭ ئېيتقانلىرى بىلەن ئوپمۇئوخشاش بولۇپ چىقتى.ئاغزىدىن شۆلگەيلىرى ئاقماق ئاغزىدىن شۆلگەيلىرى ئاقماق[يەشمىسى:] ① تەمەخورلۇق قىلماق، نەپسى تاقىلدىماق.[يەشمىسى:] ② ھەددىدىن ئارتۇق ماختىماق، ئادەتتىن تاشقىرى خوشامەت قىلماق.ئاغزىدىن كىرىپ بۇرنىدىن چىقماق ئاغزىدىن كىرىپ بۇرنىدىن چىقماق[يەشمىسى:] كىشىلەر بىلەن بولغان مۇئامىلىدە لولىلىق، ھىيلىگەرلىك قىلماق، ئۇستىلىق قىلماق:[مىسال:] ئۇ باشلىقنىڭ ئاغزىدىن كىرىپ بۇرنىدىن چىقىپ، ئوڭايلا ئۇنىڭ ئادىمىگە ئايلىنىۋالدى.ئاغزىنى بۇزماق ئاغزىنى بۇزماق[يەشمىسى:] يامان گەپلەرنى قىلماق، تىللىماق، ھاقارەتلىمەك:[مىسال:] نېمە ئاغزىڭنى بۇزىسەن؟ئاغزىنى تاتىلىماق ئاغزىنى تاتىلىماق[يەشمىسى:] سىرنى بىلىش ۋە رايىنى سىناش مەقسىتىدە بىراۋنى گەپكە سالماق:[مىسال:] مەن ئاخىر ئۇنىڭ ئاغزىنى تاتىلىدىم.ئاغزىنى توۋاقلىماق ئاغزىنى توۋاقلىماق[يەشمىسى:] بىراۋنى سۆزدە، داۋلىدا يېڭىپ ئېغىز ئاچالمايدىغان قىلىپ قويماق:[مىسال:] ئۇنىڭ بۇ سۆزلىرى بىزنىڭ ئاغزىمىزنى تۇۋاقلىغانىدى.ئاغزىنى غېرىچلىماق ئاغزىنى غېرىچلىماق[يەشمىسى:] بىلەرمەنلىك قىلىپ گەپكە ئارىلاشماق، ئۆزىدىن چوڭلار بىلەن گەپ تالاشماق:[مىسال:] تولا ئاغزىمنى غېرىچلىماي ئىشىڭنى قىلە.ئاغزىنى يامان قىلماق ئاغزىنى يامان قىلماق [يەشمىسى:] «ئاغزىنى بۇزماق»قا قاراڭ:[مىسال:] ئاپا، − دېدى ئوغلى، − قارىغىنا ئۇ ئاغزىنى يامان قىلىۋاتىدۇ.ئاغزىنى يۇمماق ئاغزىنى يۇمماق[يەشمىسى:] سۆزلىمەي جىم تۇرۇۋالماق، سۆزلەشتىن توختىماق:[مىسال:] دادىسىنىڭ كىرگەنلىكىنى كۆرۈپ ئۇنىڭ ئاغزى يۇمۇلدى.ئاغزىنى يىغماق ئاغزىنى يىغماق[يەشمىسى:] «ئاغزىنى يۇمماق»قا قاراڭ:[مىسال:] ئەمدى ئاغزىڭنى يىغساڭ بولارمىكىن، دېدى مامۇتئاخۇن ئوغلىغا.ئاغزى ئېچىلماق ئاغزى ئېچىلماق[يەشمىسى:] سۆزلەشكە باشلىماق، گەپكە چۈشمەك:[مىسال:] بۇ چاغدا پادىشاھنىڭ ئاغزى ئېچىلىپ، يەنە ئوغلىنى ماختاشقا باشلىدى.ئاغزى ئېچىلىپ قالماق ئاغزى ئېچىلىپ قالماق[يەشمىسى:] بىرەر ئىش ياكى گەپ-سۆزگە ھەيران قالماق. ھاڭ-تاڭ بولماق.ئاغزى ئىتتىك ئاغزى ئىتتىك[يەشمىسى:] ئويلىماي سۆزلەيدىغان، ئاغزىغا كەلگەننى يۈز-خاتىرە قىلماي دەيدىغان:[مىسال:] ئاغزىڭ ئىتتىك-دە بالام، دېدى دادىسى غۇلامغا، ھېلىقى گەپنى ئۇ يەردە دېمەسلىك كېرەك ئىدى.ئاغزى يامان ئاغزى يامان [يەشمىسى:] «ئاغزى بېزەپ»كە قاراڭ:[مىسال:] ئاغزى يامان خوتۇن.ئاغۋات ئاغۋات[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئوردىدا خانىش، كېنىزەكلەرنىڭ خىزمىتىنى قىلىدىغان ئاختا قىلىنغان ئەر.ئاغىل-تاغىل ئاغىل-تاغىل[يەشمىسى:] ھەر خىل، ھەر ياڭزا؛ ئالىتاغىل:[مىسال:] ئۇلار ئاغىل-تاغىل ئاۋاز بىلەن جىرلىشىپ، بىزدىن يىراقلاشتى.ئاغىنە ئاغىنە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاغا+ئىنى〔[يەشمىسى:] بىر-بىرى بىلەن ئىناق ئۆتىدىغان دوست، ئاداش، بۇرادەر:[مىسال:] مەن يېزامغا كەلگەن كۈنىلا ئاتامدىن بۇرۇن بىر سىنىپتا ئوقۇغان ئاغىنەم بەختىنى سورىدىم.ئاغىنىدارچىلىق ئاغىنىدارچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاغىنىلەر ئارا دوستانە مۇناسىۋەت، ئىناقلىق، دوستلۇق:[مىسال:] بىز ئاغىنىدارچىلىقنى قانۇن ئورنىغا دەسسەتمىگەن بولساق، ئوغلىڭىز بۇ دەرىجىدە بۇزۇلۇپ كەتمىگەن بولاتتى.ئاغىنىلىق ئاغىنىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] «ئاغىنىدارچىلىق»قا قاراڭ.ئافرىقا ئافرىقا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[كەسىپ تۈرى:]＞جۇغراپىيە＜[يەشمىسى:] ئافرىقا قىتئەسى. يەر شارىدىكى يەتتە قىتئەنىڭ بىرى، ئاسىيا قىتئەسى بىلەن ياۋروپا قىتئەسىنىڭ جەنۇبىي تەرىپىگە جايلاشقان؛ شىمالىي تەرىپى ئوتتۇرا دېڭىز، جەبىلتارىق بوغۇزى ئارقىلىق ياۋروپاغا، شەرقىي شىمالىي قىزىل دېڭىز، سۇۋەيىش قانىلى ئارقىلىق ئاسىياغا تۇتىشىدۇ؛ غەربىي تەرىپى ئاتلانتىك ئوكيان، شەرقىي تەرىپى ھىندى ئوكيانغا تۇتىشىدۇ؛ پۈتۈن قىتئەنىڭ ئومۇمىي يەر مەيدانى 30 مىليون كۋادرات كىلومېتىردىن ئارتۇق، دۇنيادا ئاسىيادىن قالسا ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان چوڭ قۇرۇقلۇق ھېسابلىنىدۇ.ئافرىقىلىق ئافرىقىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئافرىقا قىتئەسىدە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ھەم شۇ يەردە ياشايدىغان كىشى:[مىسال:] ھازىر ئافرىقىلىقلارنى ئۈرۈمچى كوچىلىرىدىمۇ پات-پاتلا ئۇچراتقىلى بولىدۇ.ئافغان ئافغان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞ئىرقشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] مۇشۇ نام بىلەن ئاتالغان مىللەت ۋە شۇ مىللەتكە مەنسۇپ كىشى:[مىسال:] ئافغان خەلقى.ئافغانچە ئافغانچە[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئافغان تىلىدا:[مىسال:] ئافغانچە سۆزلىمەك.[يەشمىسى:] ② ئافغانلارغا خاس، ئافغان خەلقىگە ئائىت:[مىسال:] ئافغانچە كىيىم.ئافغانى ئافغانى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئافغانىستاننىڭ پۇل بىرلىكى.ئافېي ئافېي[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئىنگلىزچە［[يەشمىسى:] غەلىتە، ئۆزگىچە كىيىنگەن، يۈرۈش-تۇرۇشلىرى باشقىچە ئادەم؛ لۈكچەك.ئاق ئاق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] پاختا، قار ياكى سۈت رەڭدىكى؛ قارىنىڭ ئەكسى:[مىسال:] ئاق خەسە. ئاق ئۇن. ئاق قەغەز. ＊ ئۇلارنى ئاق خالاتلىق، چىرايلىق بىر قىز ئىتتىك ئورنىدىن تۇرۇپ قىزغىن قارشى ئالدى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] سىرتى، كۆرۈنۈشى ئاق رەڭگە مايىل:[مىسال:] ئاق يۈزلۈك، ئاق بىلەك. ئاق ئالما.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] خەت يېزىلمىغان؛ زىرائەت تېرىلمىغان؛ بىكار، بوش:[مىسال:] ئاق بەت. ＊ ئۇنىڭ يېرى تېرىلماي ئاق قالسا ئەپلەشمەس، بىز ئىشلەپ قويساق دەيمەن.[يەشمىسى:] ④ [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] پاك، گۇناھسىز:[مىسال:] ئوغرى ئۆلگۈچە ئاقمەن دەپ تۇرار (ماقال).[يەشمىسى:] ⑤ [سۆز تۈركۈمى:]ئىسىم.[يەشمىسى:] توغرا، ياخشى ئىش، ھەقىقەت:[مىسال:] ئاقنى قارا، قارىنى ئاق قىلماق.[يەشمىسى:] ⑥ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاقارغان تۈك، موي؛ چاچ ۋە ساقالنىڭ ئاقارغان قىسمى:[مىسال:] چاچنىڭ ئېقى. ＊ ساقىلىڭنىڭ ئېقى بار، بالىلىقىڭ تېخى بار.[يەشمىسى:] ⑦ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] كۆزنىڭ قارىچۇقىنى ئوراپ تۇرغان تىنىق رەڭ قىسمى:[مىسال:] كۆزنىڭ ئېقى.[يەشمىسى:] ⑧ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بەزى كېسەللىك نەتىجىسىدە كۆز قارىچۇقىدا پەيدا بولغان ئېقىش داغ پەردە:[مىسال:] كۆزگە ئاق چۈشمەك.[يەشمىسى:] ⑨ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] تۇخۇمنىڭ ئاقسىل ماددىسى:[مىسال:] تۇخۇمنىڭ ئېقى.[يەشمىسى:] 01 [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] سۇس، ئاققا مايىل:[مىسال:] ئاق يېشىل، ئاق سېرىق.[يەشمىسى:] 11 [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئۆلۈم-دەپنە ئىشلىرىدا مۇسىبەت ئىگىلىرى ماتەم تۇتۇپ باغلايدىغان ئاق رەخت:[مىسال:] مەرھۇمنىڭ يالغۇز قىزى بېشىغا ئاق رومال چىگىپ، بېلىگە ئاق باغلاپ جىنازىنىڭ ئالدىدا ماڭدى.ئاق تاشلىق كىتاب ئاق تاشلىق كىتاب[يەشمىسى:] بەزى دۆلەتلەردىكى ھۆكۈمەت ياكى پارلامېنتنىڭ ئاشكارا ئېلان قىلغان سىياسىي، دىپلوماتىيە، مالىيە ۋە باشقا جەھەتلەردىكى ھۆججەتلىرى. بۇ ھۆججەتلەرنىڭ مۇقاۋىسى ئاق بولغاچقا «ئاق تاشلىق كىتاب»دەپ ئاتالغان.ئاق تەنلىكلەر ئاق تەنلىكلەر[كەسىپ تۈرى:]＞ئىرقشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] دۇنيادىكى ئۈچ چوڭ ئىرقنىڭ بىرى، تېرىسى ئاق، چېچى يۇمشاق ھەم دولقۇنسىمان، قاڭشارلىق كېلىدۇ، ياۋروپا، ئامېرىكا قىتئەلىرى ۋە ئاسىيانىڭ غەربى ۋە جەنۇبىدا ياشايدۇ.ئاق خۇن ئاق خۇن[كەسىپ تۈرى:]＞تىببىي ئىلىم＜[يەشمىسى:] ئاياللارنىڭ جىنسىي ئەزاسى ئىچىدىكى بالىياتقۇ بىلەن جىنسىي يولىدىن ئاجرىلىپ چىقىدىغان سۈت رەڭلىك ياكى سارغۇچ رەڭلىك يېپىشقاق سۇيۇقلۇق.ئاق ساراي ئاق ساراي[يەشمىسى:] ئامېرىكا زۇڭتۇڭىنىڭ سارىيى. ۋاشىنگتوندىكى ئاق رەڭلىك بىر بىنا، ئادەتتە ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە قوللىنىلىدۇ.ئاق شەبنەم ئاق شەبنەم[كەسىپ تۈرى:]＞ئاستىرنومىيە＜[يەشمىسى:] 24 مەۋسۇمنىڭ 15- مەۋسۇمى بولۇپ، مىلادىيە 7-، 8-ياكى 9-سېنتەبىر باشلىنىدۇ.ئاق قاپتال ئاق قاپتال[يەشمىسى:] گەپ كار قىلمايدىغان، گەپ ئۆتمەيدىغان، قاشاڭ، تەييار تاپ:[مىسال:] ئۇ بىر ئاق قاپتال ئادەم.ئاق قار ئاق قار[كەسىپ تۈرى:]＞ئاستىرنومىيە＜[يەشمىسى:] 24 مەۋسۇمنىڭ 21-مەۋسۇمى بولۇپ، مىلادىيە بويىچە 6-، 7-، ياكى 8-دېكابردىن باشلىنىدۇ.ئاق كۆڭۈل ئاق كۆڭۈل[يەشمىسى:] كۆڭلى تۈز، نىيىتى توغرا، باشقىلارغا يامانلىق ئىزدىمەيدىغان:[مىسال:] ئاق كۆڭۈل ئادەم.ئاق ئوغۇت ئاق ئوغۇت [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] جانلىق تىل.[يەشمىسى:] خىمىيىۋى ئوغۇتنىڭ يەنە بىر ئاتىلىشى.ئاق ئۆپكە ئاق ئۆپكە[يەشمىسى:] ئۆزىنى تۇتالمايدىغان، ئويلىماي سۆزلەيدىغان، ئالدىراپ-تېنەپ، قارىسىغىلا ئىش قىلىدىغان.ئاق ئۆرۈك ئاق ئۆرۈك[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] رەڭگى ئاق سېرىق، پىشقاندا تېخىمۇ سۈزۈلىدىغان، تەمى بەك تاتلىق بىر خىل ئۆرۈك.ئاقارتقۇچ ئاقارتقۇچ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاقارتىدىغان، ئاقارتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە:[مىسال:] ئاقارتقۇچ ماددا.ئاقارتقۇچى ئاقارتقۇچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئاقارتىش ئىشى بىلەن شۇغۇللانغۇچى:[مىسال:] ئۆي ئاقارتقۇچى.[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] باشقىلارنىڭ سەۋىيىسىنى ئۆستۈرگۈچى، بىلىم-مەرىپەت بەرگۈچى، تەربىيىلىگۈچى.ئاقارتماق ئاقارتماق[يەشمىسى:] «ئاقارماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۆينى ئاقارتماق.ئاقارتىش ئاقارتىش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىلىم-مەرىپەت بېرىش؛ سەۋىيىسىنى ئاشۇرۇش:[مىسال:] ئۇ دەسلىپىدە خەلقنى ئاقارتىش كەسپىگە ئېرىشكەنلىكىدىن خۇشال بولۇپ قىزغىن ئىشقا كىرىشكەنىدى.ئاقارتىشماق ئاقارتىشماق[يەشمىسى:] «ئاقارتماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار ئۆيلىرىنى بەس-بەس بىلەن ئاقارتىشتى.ئاقارتىلماق ئاقارتىلماق[يەشمىسى:] «ئاقارماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] مەن ئاتتىن سېرىلىپ چۈشتۈم-دە، ئالدىمدىكى ئاقارتىلغان رايون مەكتىپىگە قارىدىم.ئاقارماق ئاقارماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① ئاق تۈسكە كىرمەك، ئاق تۈس ئالماق:[مىسال:] چاچ ئاقارماق.[يەشمىسى:] ② ئۆڭمەك، رەڭگىنى ئۆزگەرتمەك:[مىسال:] تۇرسۇن كىيگەن كۆك چاپان ئاپتاپتا ئاقىرىپ كەتكەنىدى.[يەشمىسى:] ③ يورۇماق، يورۇق چۈشمەك، سۈزۈلمەك:[مىسال:] تاڭ سۈزۈلۈپ يەر-جاھان ئاقىرىشقا باشلىغاندا، ئۆيىمىزگە يېتىپ كەلدۇق.[يەشمىسى:] ④ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] پاكىزلىمەك، تازىلىماق، كىرىنى چىقارماق:[مىسال:] كىيىم-كېچەك پاكىز يۇيۇلۇپ كىرى تولۇق چىقىرىلسا ئاقىرىدۇ.ئاقئاش ئاقئاش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+ئاش〔[يەشمىسى:] ① ئۆلۈم-يېتىم ئىشلىرىدا ماتەم تۇتۇپ مۇسىبەتتە بولغانلارغا ۋە ئاق باغلىغانلارغا بېرىلىدىغان ئاش، تاماق.[يەشمىسى:] ② پولۇنىڭ بىر تۈرى. گۈرۈچنى قايناۋاتقان سۇغا سېلىپ بىر قاينىتىپ سۈزۈۋېلىنىدۇ، ئاندىن سۈزۈۋېلىنغان گۆشنىڭ شورپىسىغا سەۋزە سېلىپ پىشۇرۇپ گۈرۈچ دەملىنىدۇ، كېيىن دەم يېگەن ئاشنىڭ ئۈستىگە باشقا قازاندا داغلانغان ياغنى چېچىپ، ئارىلاشتۇرۇپ لىگەنگە ئۇسىلىدۇ ۋە ئۇنىڭ ئۈستىگە گۆش بېسىلىدۇ.[يەشمىسى:] ③ ئاق ئاشلىق (بۇغداي، گۈرۈچ):[مىسال:] ھازىر بەزى يېزىلاردىكى دېھقانلار ئۆزلىرى ئاق ئاش يەپ، قارا ئاشنى ئۇلاغقا بېرىدىغان بولدى.ئاقئانام ئاقئانام[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+ئانام〔[كەسىپ تۈرى:]＞تېبابەت＜[يەشمىسى:] بوۋاق بالىلاردا بولىدىغان بىر خىل تېرە كېسەللىكى. بالىلارنىڭ بەدىنىگە ئۇششاق ئاق قاپارتما بولۇپ چىقىدۇ، تېز ساقىيىدۇ.ئاقاۋا ئاقاۋا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞سۇ ئىشلىرى＜[يەشمىسى:] سۇ ھالقىپ ئۆتىدىغان توسما.ئاقەي-كۆكەي ئاقەي-كۆكەي [يەشمىسى:] «ئاقىدى-كۆكىدى»گە قاراڭ:[مىسال:] ئاقەي-كۆكەي دېمەك.ئاقپىشماق ئاقپىشماق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] تېنى ئاق، ئاق يۈزلۈك، ئاق چىراي:[مىسال:] ئاقپىشماق بالا.ئاقتوزغاق ئاقتوزغاق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+توزغاق〔[يەشمىسى:] ئۆسۈملۈك ۋە زىرائەتلەردە بولىدىغان بىر خىل كېسەللىك. بۇ خىل كېسەلگە گىرىپتار بولغان ئۆسۈملۈكنىڭ يوپۇرمىقى ئۈستىدە بىر قەۋەت ئاق توزغاققا ئوخشايدىغان نەرسە پەيدا بولىدۇ. بۇ كېسەللىك زىرائەتلەرگە ئېغىر زىيان يەتكۈزىدۇ.ئاقتۇرما ئاقتۇرما[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] تۇرۇپ.ئاقتۇرماق ئاقتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاقماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] بەھرۇزنى سۇ باشقا بىر تەرەپكە ئاقتۇرۇپ كەتكەنىدى.ئاقتۇرۇشماق ئاقتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاقتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] شۇنداق قىلىپ ئۇنى تىرىك پېتى ساندۇققا ياتقۇزۇپ، دەرياغا ئاقتۇرۇشۇپتۇ.ئاقتۇرۇلماق ئاقتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاقتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاقتىكەن ئاقتىكەن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+تىكەن〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] چاتقال تىپىدىكى بىر خىل ئۆسۈملۈك. رەڭگى ئاق، تىكىنى ئۇزۇن، تال-تال ئۆسىدۇ؛ يوپۇرمىقى ئۇزۇنچاق بولۇپ، قارىقاتنىڭكىدەك يۇمىلاق قارا مېۋىسى بولىدۇ.ئاقچا ئاقچا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] «پۇل»غا قاراڭ:[مىسال:] لاشمانلىققا ماڭغاندا، يەركەنلەرگە قار ياغقان، قېيۇم بەگ ھاجى بولۇپ، بىزنى ئاقچىغا ساتقان.ئاقچەشكە ئاقچەشكە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] توم زەنجىۋىلنىڭ قۇرۇتۇلغىنى.ئاقچېچەك ئاقچېچەك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+چېچەك〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] زەرەڭ دەرىخىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادا ئۇچرايدىغان گۈلى ئاق بىر خىل تۈرى.ئاقچى ئاقچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] قوغۇننىڭ بىر تۈرى.ئاقچى-كۆكچى ئاقچى-كۆكچى[يەشمىسى:] ئۇنداق ئىشنىمۇ قىلغۇچى، مۇنداق ئىشنىمۇ قىلغۇچى، ياخشى-يامان ھەممىنى قىلغۇچى، ئۇنداقچى-مۇنداقچى:[مىسال:] ئۇ چاغدا ئاقچى-كۆكچى دەپ ئەيىب قويمىغان ئادەملەر ئاز قالغانىدى.ئاقسا ئاقسا[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] تىل ھاقارەت.[يەشمىسى:] قولىدىن ئىش كەلمەيدىغان، ھالىغا باقماي چوڭ سۆزلەيدىغان؛ پوچى:[مىسال:] ئۇ تازا ئاقسا بىرنېمە ئىكەنغۇ؟ئاقساتماق ئاقساتماق[يەشمىسى:] «ئاقسىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇ ئۇينى ئۇرۇپ قوغلاۋېرىپ ئاقسىتىپ قويۇپتۇ. ＊ ياغاچچىلارنىڭ ئۇھ دېگۈچىلىك ۋاقتى يوق، ئۇلارنىڭ ئىشىنى ئاقسىتىشقا بولمايدۇ.ئاقساشماق ئاقساشماق[يەشمىسى:] «ئاقسىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاقساق ئاقساق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاقساپ ماڭىدىغان، بىر پۇتى قىسقا ياكى توكۇر:[مىسال:] غەزىپى قاينىغان دورغا ئاقساق پۇتى بىلەن ناسىرنى بىر تەپكەنىدى، ئۇنىڭ مۈرىسىگە تەگدى.ئاقساقال ئاقساقال[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+ساقال〔[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ياشانغان، مويسىپىت مۆتىۋەر كىشى:[مىسال:] بۇ تۇرغان ئاقساقال زاۋۇتىمىزنىڭ پېشقەدەم ئىشچىسى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىر ياكى بىرنەچچە مەھەللە، يېزا-قىشلاققا باشلىق بولغان مەھەللىۋى ئەمەلدار:[مىسال:] بۇ يەرگە يىغىلىشقان مەھەللىنىڭ ئاقساقاللىرى يېڭى دەرۋازىغا قاراپ، نودەرنىڭ غەيرىتىگە ئاپىرىن ئوقۇشتى.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ئاتىكارچى، ئۆزىگە مۇناسىۋەتسىز ئىشلارغا ئارىلىشىۋالىدىغان:[مىسال:] بەك ئاقساقال بالىكەن بۇ، دادىسىدەك ئادەملەرنىڭ ئاغزىدىن گەپنى تارتىۋېلىپ تۇرغىنىنى قارا.ئاقساقاللىق ئاقساقاللىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئاقساقاللار قىلىشقا تېگىشلىك خىزمەت، باشلىقلىق:[مىسال:] ئۇ باغدات سودىگەرلىرىنىڭ ئاقساقاللىقىغا، كېيىن رەئىسلىكىگە كۆتۈرۈلگەنىدى.[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ئۆزىگە مۇناسىۋەتسىز گەپ-سۆزلەرگە ئارىلىشىۋېلىش، ھەممىلا گەپكە لوقما سېلىش قىلمىشى؛ ئاتىكارچىلىق:[مىسال:] ھەي بەڭۋاش، ئاقساللىقىڭنى قارا، ساڭا ئۇنداق گەپنى سوراشنى كىم قويۇپتۇ.ئاقساق-چولاق ئاقساق-چولاق[يەشمىسى:] ئاقساق ۋە چولاق، پۇت-قولى مېيىپ:[مىسال:] ئۇلارنىڭ ئىچىدە بەزى ئاقساق-چولاق ۋە قارىغۇلار بار.ئاقساقلىق ئاقساقلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىر پۇتىنىڭ قىسقىلىقى، توكۇرلۇق:[مىسال:] ئاقساقلىق تېز ھەرىكەت قىلىشىمغا توسالغۇ بولاتتى، ئېغىر يۈكلەرنىمۇ كۆتۈرەلمەيتتىم.ئاقساقلىماق ئاقساقلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئاقساپ ماڭماق، ئاقساپ يۈرمەك:[مىسال:] ئۇنىڭ سۇنغان پۇتى ساقايغان بولسىمۇ ئاقساقلاپ ماڭىدىغان بولۇپ قالدى.ئاقسۇ ئاقسۇ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قۇرۇلمىسى:]］ئاق+سۇ［[كەسىپ تۈرى:]＞جۇغراپىيە＜[يەشمىسى:] گۇاڭشۈينىڭ 9-يىلى (1883-يىلى) ئاقسۇ يېڭىشەھەر قەلئەسى ياسىلىپ، بۇ جاي باش مەھكىمە تۇرۇشلۇق جاي بولدى. بۇ جايغا (يېڭىشەھەرگە) «ئونسۇ» ئايمىقى تەسىس قىلىندى، شۇ يىلى بۇ جايغا ئاقسۇ ۋىلايىتى تەسىس قىلىندى. ئاقسۇ ۋىلايىتى ئاقسۇ كونىشەھەر، قاراشەھەر مەھكىمىلىرىنى ۋە ئۇچتۇرپان، كۇچار ئايماقلىرىنى باشقۇرىدىغان بولدى. گۇاڭشۈينىڭ 28-يىلى (1902-يىلى) ئونسۇ ئايمىقى ئونسۇ مەھكىمىسىگە ئۆزگەرتىلدى. ئونسۇ مەھكىمىسى ئاقسۇ كونىشەھەر (ئونسۇ)، باي ۋە كەلپىن ناھىيىلىرىنى باشقۇرىدىغان بولدى. ئونسۇ مەھكىمىسىنىڭ ئۆزى بۈگۈنكى ئاقسۇ يېڭىشەھىرى ۋە ئاۋات ناھىيىلىرىنىڭ تەۋەسىنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. ئەينى چاغدا، ئۇ يەردە 12 مىڭ 52 تۈتۈن، 55 مىڭ 202 نوپۇس بار ئىدى. جۇڭخۇا مىنگو يىللىرى (1913-يىلى) ئۇنسۇ مەھكىمىسى ئاقسۇ ناھىيىسىگە ئۆزگەرتىلدى. بۇ چاغدا ئاقسۇ ناھىيىسى يەنىلا ئاقسۇ يېڭىشەھىرى ۋە ئاۋات ناھىيىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. 1928-يىلى ئاۋات ئۆز ئالدىغا ئايرىم ناھىيە بولدى. ئاقسۇ ناھىيىسى يەنىلا ئاقسۇ ۋىلايىتىگە تەۋە بولدى. 1983-يىلى ئاقسۇ ناھىيىسىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەسى بىلەن ئاقسۇ كونىشەھەر ناھىيىسىنىڭ «خۇڭچىپۇ» «خۇڭچىپۇ» (قىزىل بايراق شەجەرىسى) دېھقانچىلىق مەيدانىنىڭ ئەسلى يەر نامى «موللا قوغۇنچى» ئىدى. دېھقانچىلىق مەيدانى ۋە تەجرىبە ئورمان مەيدانىنىڭ 5-، 6-دۈيلىرى قوشۇلۇپ، ناھىيە دەرىجىلىك ئاقسۇ شەھىرى قۇرۇلدى. ئاقسۇ ناھىيىسى ئەمەلدىن قالدى. ھازىر ئاقسۇ شەھىرىگە ئىگەرچى، بەشتۈگمەن، قاراتال، توپىلىق، قۇمباش، ئايكۆل، توقاي قاتارلىق يەتتە يېزا قارايدۇ. 1986-يىلدىكى مەلۇمات بويىچە ئومۇمىي نوپۇسى 81 مىڭ 634، شەھەر رايونى نوپۇسى 19 مىڭ 114.[يەشمىسى:] ئاقسۇ شەھىرى شەرقىي ئۇزۇنلۇق 39°79～01°82 ۋە شىمالىي كەڭلىك 31°39～27°41 ئارىلىقىغا توغرا كېلىدۇ. ئۇنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 18 مىڭ 5.264 كۋادرات كىلومېتىر. شەھەر رايونى بىلەن ئۈرۈمچىنىڭ ئارىلىقى 1080 كىلومېتىر. يېرى تىنما تۈزلەڭلىك بولۇپ، غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا پەسىيىپ بارىدۇ. دېڭىز يۈزىدىن 940 ～ 1410 مېتىر ئېگىز. ئاقسۇ دەرياسى ۋە دولان ئۆستىڭى شەھەر ئىچىدىن ئېقىپ ئۆتىدۇ. ئۇلارنىڭ يىللىق ئېقىن مىقدارى 7 مىليارد 200 مىليون كۇب مېتىر، ئۇنىڭدىن ئېتىز ئېرىقلارغا باشلىنىدىغىنى 1 مىليارد 240 مىليون كۇب مېتىر. تارىم دەرياسىنىڭ جەنۇبىدا «يۇقىرى ئېقىن» سۇ ئامبىرى، شىمالىدا دولان سۇ ئامبىرى بار. ئۇلارنىڭ ئومۇمىي سۇ سىغىمچانلىقى 148 مىليون كۇب مېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃8.9℃～4.11، 7-ئايدىكى تېمپېراتۇرىسى ℃7.23℃ ～ 2.26، 1-ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى نۆلدىن تۆۋەن ℃5.8℃ ～ 5.9، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃7.40، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى نۆلدىن تۆۋەن ℃6.27 بولىدۇ. كۈن نۇرى چۈشۈش ۋاقتى 2862 ～ 2996 سائەت. قىروسىز مەزگىلى 205 ～ 228 كۈن. ھۆل يېغىن مىقدارى 43 ～ 65 مىللىمېتىر. پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1890 مىللىمېتىر.ئاقسۆڭەڭ ئاقسۆڭەڭ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+سۆڭەك〔[يەشمىسى:] ئېكسپىلاتاتورلۇق جەمئىيەتتىكى ئىمتىيازلىق تەبىقىگە مەنسۇپ كىشى؛ ئېسىلزادە.ئاقسىتىلماق ئاقسىتىلماق[يەشمىسى:] «ئاقساتماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] بولىدىغان ئىشنىڭ ۋاقتىدا بولغىنى ياخشى، ئۇنداق بولمىسا كېيىنكى ئىشلار ئاقسىتىلىدۇ.ئاقسىرىماق ئاقسىرىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① ئاق نان، ئاق ئاش تامىقىنى يېيىشنى سېغىنماق:[مىسال:] ئۆيگە ئەل-ئاغىنىلەر ياكى مېھمان-يوچۇن كېلىپ قالسا، ئاق نان بولمىسا سەت تۇرىدىكەن، بالىلارمۇ ئاقسىراپ كېتىدىكەن.[يەشمىسى:] ② سۈت، قېتىقنى سېغىنىپ قالماق:[مىسال:] بۇ يىل كالىمىز قىسىر قېلىپ خېلى ئاقسىرىدۇق.ئاقسىلⅠ ئاقسىلⅠ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بىئولوگىيە＜[يەشمىسى:] كۆپ خىل ئامىنو كىسلاتادىن تەركىب تاپقان، يۇقىرى مولېكۇلىلىق تەبىئىي ئورگانىك بىرىكمە.ئاقسىلⅡ ئاقسىلⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞زوئولوگىيە＜[يەشمىسى:] ئاچا تۇياقلىقلار ئەترىتىدىكى ھايۋانلاردا بولىدىغان ئۆتكۈر يۇقۇملۇق كېسەل.ئاقسىماق ئاقسىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① بىر پۇتىنىڭ مېيىپلىكى ياكى ئاغرىغانلىقى سەۋەبلىك ئاقساپ، دىڭگوسلاپ ماڭماق:[مىسال:] ئۇنىڭ سۇنغان پۇتى ساقىيىپ كەتمىگەن ۋە بىرئاز ئاقساپ ماڭىدىغان بولسىمۇ، قەتئىي تەلەپ قىلىپ، تەشمىدە ئىشلىدى.[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ئارقىدا قالماق، كەينىگە سۈرۈلمەك، دەخلى يەتمەك:[مىسال:] ئەر ئەمگەك كۈچلىرىدىن بىر قىسمى يېزىدىن شەھەرگە كىرىۋالغانلىقتىن، ئۆستەڭ قۇرۇلۇشى خېلى ئاقسىدى.ئاقشىل ئاقشىل[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاققا مايىل، سۇس ئاق:[مىسال:] ئاقشىل رەخت. ئاقشىل قەغەز.ئاقشىمار ئاقشىمار[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [يەشمىسى:] «نامازشامگۈل»غا قاراڭ.ئاق-قارا ئاق-قارا[يەشمىسى:] ھەق-ناھەق، توغرا-خاتا، ياخشى-يامان.ئاققۇتان ئاققۇتان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+قۇتان〔[كەسىپ تۈرى:]＞زوئولوگىيە＜[يەشمىسى:] «ئۇقار»غا قاراڭ.ئاققۇلاق ئاققۇلاق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+قۇلاق〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] بىر خىل زەمبۇرۇغ، قۇرۇپ ئۆلگەن ياكى يېرىم قۇرۇپ ئۆلگەن پۇرۇپكا دەرىخى قاتارلىق دەرەخلەردە ياشايدۇ؛ ئاق رەڭلىك ھەمدە يېرىم سۈزۈك بولۇپ، تەركىبىدە يېلىم ماددىسى كۆپ بولىدۇ؛ ئادەم ئىستېمال قىلسا، بەدەن قۇۋۋەتلىنىدۇ.ئاققۇن ئاققۇن[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت. [يەشمىسى:] «كەلگۈندى»گە قاراڭ.ئاققۇيرۇق ئاققۇيرۇق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+قۇيرۇق〔[كەسىپ تۈرى:]＞زوئولوگىيە＜[يەشمىسى:] بۆكەننىڭ بىر خىلى، قاڭشىرى ئېگىز كېلىدۇ، بۇ خىل بۆكەن شىنجاڭدا كۆپ.ئاق-كۆك ئاق-كۆك[يەشمىسى:] ئۇ-بۇ، ئۇنداق-مۇنداق:[مىسال:] ئاق-كۆك دەپ ۋاقىتنى ئۆتكۈزمەك.ئاقكېسەل ئاقكېسەل[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+كېسەل〔[كەسىپ تۈرى:]＞تېبابەت＜[يەشمىسى:] تېرە كېسەللىكى. كۆپرەك تېرىدە قارا پىگمېنت شەكىللىنەلمەسلىك سەۋەبىدىن پەيدا بولىدۇ، كېسەللىك ئالامىتى تېرىدە پارچە-پارچە ئاق داغلار پەيدا بولىدۇ، ئاغرىمايدۇ. ھەم قىچىشمايدۇ. «پېسە»، «بەرەس» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.ئاقلاتماق ئاقلاتماق[يەشمىسى:] «ئاقلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇ ئۆيلەرنى پاكىز ئاقلىتىپ تازىلىدى.ئاقلاشماق ئاقلاشماق[يەشمىسى:] «ئاقلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ماڭ، دېدى ئۇ قۇددۇسنىڭ پېشىنى چىڭ تۇتۇپ، شەرىئەتنىڭ ئالدىغا بېرىپ ئاقلىشايلى.ئاقلانغۇچى ئاقلانغۇچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاقلىنىدىغان ياكى ئاقلانغان ئادەم.ئاقلانماق ئاقلانماق[يەشمىسى:] «ئاقلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] بۇ ئۆينىڭ دېرىزىسىدىن بىرنەچچە مېتىر نېرىراقتا باشقا بىراۋنىڭ ئاقلانغان خىش تېمى كۆرۈنۈپ تۇراتتى.ئاقلىغۇچ ئاقلىغۇچ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① يۇلغۇن ياكى باشقا ياغاچتىن ياسالغان قىسقۇچ، بۇ سايمان بورا توقۇش ئۈچۈن يېرىپ تەييارلىغان قومۇشنى سىلىقلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.[يەشمىسى:] ② قوناق ئاقلاشتا ئىشلىتىلىدىغان ئۇچلۇق كىچىك ياغاچ.ئاقلىغۇچى ئاقلىغۇچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① مەلۇم نەرسىنى ئاقلاش، ئاقارتىش بىلەن شۇغۇللانغۇچى:[مىسال:] ئۆي ئاقلىغۇچى. شال ئاقلىغۇچى.[يەشمىسى:] ② [كەسىپ تۈرى:]＞قانۇن ئىشلىرى＜[يەشمىسى:] سوتتا بىر كىشى ياكى تەرەپنى ھىمايە قىلغۇچى، شۇلار ئۈچۈن سۆزلىگۈچى، ئادۋوكات.ئاقلىق ئاقلىق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئومۇمەن ئاق-بولغان ھالەت، ئاق بولۇش، ھەر جەھەتتىن پاك بولۇش:[مىسال:] كۆڭلەكنىڭ ئاقلىقى. يۈزنىڭ ئاقلىقى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] سۈتلۈك، سۈتى كۆپ:[مىسال:] ئاقلىق ئىنەك.ئاقلىماق ئاقلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① ھاك ۋە بورغا ئوخشاش ئاق تۈرگە كىرگۈزگۈچى نەرسىلەر بىلەن بويىماق، ئاقارتماق:[مىسال:] ئۆي ئاقلىماق.[يەشمىسى:] ② دان، دەرەخ (ياغاچ)، كۆكتاتلارنىڭ پوستىنى، قوۋزىقىنى سويماق، ئايرىماق، شىلىپ ئالماق:[مىسال:] قوناق ئاقلىماق. شال (گۈرۈچ) ئاقلىماق.[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] گۇناھسىز ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىماق؛ ئۆزىنى ئاقلىماق.[يەشمىسى:] ④ ئۈمىد، بۇرچ، ۋەدىگە مۇناسىپ ئىش قىلماق، ئورۇنلىماق:[مىسال:] ئۈمىدنى ئاقلىماق. ۋەدىنى ئاقلىماق.[يەشمىسى:] ⑤ سىڭدۈرگەن ئەمگەك، بەرگەن تۇزنىڭ بەدىلىگە تۇشلۇق ئىش قىلماق:[مىسال:] سەنمۇ تۇزۇمنى ئاقلاپ، ھالاللىق بىلەن ئىشلىدىڭ.ئاقما ئاقما[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاقىدىغان خۇسۇسىيەتكە ئىگە:[مىسال:] ئاقما جىنس.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئادەم ياكى ھايۋانلار تېنىدە يىرىڭلىق ئىششىق پەيدا بولغاندا ھاسىل بولىدىغان تۇرۇبا، تۇرۇبىنىڭ ئېغىزى تېرە يۈزىدە بولىدۇ ياكى ئۇ باشقا ئىچكى ئەزالار بىلەن تۇتىشىدۇ، كېسەل ئوچىقى ئىچىدىكى ئاجرالمىلار ئەنە شۇ تۇرۇبىدىن ئېقىپ چىقىدۇ.ئاقماق ئاقماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① پەس تەرەپكە قاراپ سۈرۈلمەك، ھەرىكەتلەنمەك، يۈرۈشمەك:[مىسال:] سۇ جىلغىغا ئاقتى.[يەشمىسى:] ② توپلىشىپ بىرەر تەرەپكە قاراپ يۈرۈش قىلماق، ماڭماق:[مىسال:] بۈگۈن ئادەتتە نامازغا بارمايدىغانلارمۇ جۈمە مەسچىتى تەرەپكە ئاقتى.[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ئىناۋەتلىك دەپ قارالماق، ئۆتمەك، يۈرۈشمەك:[مىسال:] ئۇنىڭ سۆزى ئامما ئىچىدە خېلى ئاقىدۇ.[يەشمىسى:] ④ سىزماق، ئېرىپ كەتمەك:[مىسال:] بىچارە دەرد ئېيتىدىغان بولسا يۈرەك-باغرى يېشى بىلەن قوشۇلۇپ ئېقىپ كېتىدۇ، زادى.ئاقمۇچ ئاقمۇچ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+مۇچ〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] قارىمۇچ مېۋىسىنىڭ شۆپۈكى ئېلىپ تاشلانغاندىن كېيىن قالغان قىسمى.ئاقناۋات ئاقناۋات[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+ناۋات〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] قوغۇننىڭ بىر تۈرىنىڭ نامى.ئاقئورۇس ئاقئورۇس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+ئورۇس〔[كەسىپ تۈرى:]＞ئىرقشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] «بېلورۇس»قا قاراڭ.ئاقئۇششاق ئاقئۇششاق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+ئۇششاق〔[يەشمىسى:] دېنى تولمىغان، ئاقلىغاندا ئۇۋىلىپ ئۇششاقلىنىپ كەتكەن ئۇۋاق گۈرۈچ.ئاقئۆي ئاقئۆي[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+ئۆي〔[يەشمىسى:] كۆچمەن چارۋىچىلارنىڭ دالا، يايلاقلاردىكى تۇرىدىغان ئۆيى.ئاقۋالداق ئاقۋالداق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+بالداق〔[يەشمىسى:] يۇقىرى ھارارەتلىڭ ھاۋاسىزلاندۇرۇلغان قازاندا ئېتىلدۇرۇلغان قوناق، گۈرۈچ دانلىرى.ئاقىدى-كۆكىدى ئاقىدى-كۆكىدى[يەشمىسى:] ئانداق-مۇنداق:[مىسال:] ئاقىدى-كۆكىدى دېمەك.ئاقىرقەرھا ئاقىرقەرھا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە＞ھىندىچە［[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] مۇرەككەپ گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. غولى ئىنچىكە، گۈلى ئاق ياكى قىزىل بولىدۇ؛ قۇرۇتۇلغان گۈلىدىن قىلىنغان پاراشوك بىلەن پاشا، چىۋىن قاتارلىق زىيانداش ھاشاراتلارنى يوقاتقىلى بولىدۇ.ئاقىل ئاقىل[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ئەقىللىق، دانا:[مىسال:] ئاقىل ئۆزىنى ئايايدۇ (ماقال).ئاقىلانە ئاقىلانە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە+پارىسچە［[يەشمىسى:] ئەقىل ئىشلەتكەن ھالدا، ئەقىللىق كىشىلەرگە ئوخشاش، ئەقىل بىلەن:[مىسال:] ئاقىلانە ئىش قىلماق. ∥ ئاقىلانە مەسلىھەت.ئاقىلانىلىك ئاقىلانىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] دانالىق، ئاقىللىق:[مىسال:] مەن قول يازمىنىڭ ئاقىلانىلىك بىلەن يېزىلغان جايلىرىنىڭ بارلىقىنى ئىنكار قىلمايمەن.ئاقىلەي-كۆكىلەي ئاقىلەي-كۆكىلەي[يەشمىسى:] «ئاقىدى-كۆكىدى»گە قاراڭ.ئاقىلەيمونچاق ئاقىلەيمونچاق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ۋاڭلىق دەۋرىدىكى تەرجىمانلار كىيىدىغان باش كىيىمنىڭ بەلگىسى.ئاقىللىق ئاقىللىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] دانالىق، ئاقىلانىلىك:[مىسال:] ئورۇنسىز كۈلۈش ساراڭلىقتۇر، ئورۇنلۇق كۈلۈش ئاقىللىق ۋە ئەدەپتۇر.ئاقىن ئاقىن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] خەلق شائىرى، خەلق داستانچىىسى، داستانلارنى ئېغىزچە ناخشا قىلىپ ئېيتقۇچى.ئاقىۋەت ئاقىۋەت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ئاخىرقى يەكۈن، نەتىجە:[مىسال:] ئىشنىڭ ئاقىۋىتى.ئاقياغلىق ئاقياغلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+ياغلىق〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ئۆرۈكنىڭ بىر تۈرى، چوڭ-كىچىكلىكى جانانە ئۆرۈكتەك بولىدۇ، ئەمما ئاق ئۆرۈككە ئوخشاش ئاق سېرىق پىشىدۇ.ئاقيول ئاقيول[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاق+يول〔[يەشمىسى:] خېيىمخەتەرسىز ئوڭۇشلۇق يول، سەپەر:[مىسال:] سەپىرىڭىزگە ئاقيول بولسۇن.ئاقيوللۇق ئاقيوللۇق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] خاتىرجەملىك، ئوڭۇشلۇقلۇق، خېيىمخەتىرى يوقلۇق:[مىسال:] ئاقيوللۇق بولۇشنى تىلىمەك.ئاكا ئاكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① چوڭ ئوغۇل (ئۇكىلىرىغا نىسبەتەن):[مىسال:] ئاكاڭ كىمنى ئالسا، يەڭگەڭ شۇ (ماقال).[يەشمىسى:] ② ئۆزىدىن چوڭ ئەر كىشىگە مۇراجىئەتتە ياكى ئۇنىڭغا ھۆرمەت يۈزىسىدىن ئىشلىتىلىدۇ:[مىسال:] مۆمىن ئاكا كەچۈرمىشلىرىنى قىزىقارلىق قىلىپ سۆزلەپ بەردى.ئاكاتسىيە ئاكاتسىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] پۇرچاق ئائىلىسىدىكى يوپۇرماق تاشلايدىغان غوللۇق دەرەخ. شېخى تىكەنلىك، پەيسىمان مۇرەككەپ يوپۇرماقلىق، گۈلى ئاق، پۇراقلىق، مېۋىسى ياپىلاق تاشما شەكىللىك بولىدۇ.ئاكاتسىيىلىك ئاكاتسىيىلىك[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاكاتسىيە كۆپ ئۆسكەن، ئاكاتسىيە بىلەن قاپلانغان جاي:[مىسال:] مەن تاپانچامنى تۇتقىنىمچە ئاكاتسىيىلىككە باردىم.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاكاتسىيە ئۆسكەن، ئاكاتسىيە بىلەن قاپلانغان:[مىسال:] ئاكاتسىيىلىك يول.ئاكادېمىك ئاكادېمىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ رەسمىي ئەزاسى ياكى شۇ ئەزانىڭ ئۇنۋانى.ئاكادېمىكلىك ئاكادېمىكلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاكادېمىكقا يۈكلەنگەن ئىش، ۋەزىپە ۋە ئۇنىڭغا بېرىلگەن ئۇنۋان.ئاكادېمىيە ئاكادېمىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] دائىرىسى نىسبەتەن چوڭ بولغان، ئىلمىي تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئورگان:[مىسال:] شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى.ئاكادېمىيىلىك ئاكادېمىيىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاكادېمىيە بار، ئاكادېمىيە قۇرۇلغان.ئاكا-ئۇكا ئاكا-ئۇكا[يەشمىسى:] بىر ئاتا-ئانىدىن تۇغۇلغان ئاكا ۋە ئۇكا ئوغۇل بالىلار:[مىسال:] ئاكا-ئۇكىنىڭ ئازارى بولسىمۇ، بىزارى يوق (ماقال).ئاكا-ئۇكىلارچە ئاكا-ئۇكىلارچە[يەشمىسى:] ئاكا-ئۇكىلارغا ئوخشاش، ئاكا-ئۇكىلاردەك.ئاكا-ئۇكىلىق ئاكا-ئۇكىلىق[يەشمىسى:] ئاكا-ئۇكىلارغا خاس:[مىسال:] ئاكا-ئۇكىلىق مۇناسىۋەت.ئاكت ئاكت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[يەشمىسى:] بىرەر ئىشنى تەستىقلاش ئۈچۈن يېزىلغان ھۆججەت:[مىسال:] ئاكت يازماق. ئاكتقا قول قويماق.ئاكتۇئال ئاكتۇئال[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ھازىرقى ۋاقىت ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم، ئەلا، زۆرۈر:[مىسال:] ئاكتۇئال مەسىلە. ئاكتۇئال پروگرامما. ئاكتۇئال تېما.ئاكتۇئاللىق ئاكتۇئاللىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] مۇھىملىق، زۆرۈرلۈك.ئاكتىپ ئاكتىپ[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ھەرىكەتچان، ئىلغار، ئىجابىي:[مىسال:] ئاكتىپ ئامىل. ئاكتىپ تەدبىرلەر.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] پائال، قىزغىن، ئىجابىي يوسۇندا:[مىسال:] ئۇلار كۆچەت تىكىشكە ئاكتىپ قاتناشتى.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىرەر تەشكىلات ياكى كوللېكتىپنىڭ ئىلغار، تەشەببۇسكار ئەزاسى:[مىسال:] ئاكتىپلار يىغىنى. ئىشلەپچىقىرىش ئاكتىپى.ئاكتىپلاشتۇرماق ئاكتىپلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاكتىپلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئاكتىپلاشتۇرۇشماق ئاكتىپلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاكتىپلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاكتىپلاشماق ئاكتىپلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئۆز پائالىيىتىنى ئاشۇرماق، كۈچەيتمەك، پائاللاشماق:[مىسال:] ئۇ ھازىر باشقىلارغا نىسبەتەن ئاكتىپلىشىپ قالدى.ئاكتىپلىق ئاكتىپلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ھەركەتچانلىق، قىزغىنلىق، غەيرەت، جاسارەت:[مىسال:] ئاكتىپلىق بىلەن ئىشلىمەك. ئاكتىپلىق كۆرسەتمەك.ئاكتىنىي ئاكتىنىي[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] ئۇراننىڭ يىمىرلىشىدىن ھاسىل بولىدىغان رادىئوئاكتىپلىق ئېلېمېنت. خىمىيىلىك بەلگىسى Ac. ئۇ يەنە يىمىرىلىپ بىر قاتار رادىئوئاكتىپ ئېلېمېنتلارنى ھاسىل قىلىدۇ، يىمىرىلىش دەۋرى 22 يىل.ئاكسىئوما ئاكسىئوما[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] ① [كەسىپ تۈرى:]＞ماتېماتىكا＜[يەشمىسى:] ئىنسانلارنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك تەكرار ئەمەلىيىتىنىڭ سىنىقىدىن ئۆتكەن، قايتا ئىسپاتلاش ھاجەتسىز بولغان ھۆكۈم.[يەشمىسى:] ② [كەسىپ تۈرى:]＞لوگىكا＜[يەشمىسى:] جەمئىيەتتە كۆپ سانلىق كىشىلەر ئېتىراپ قىلغان توغرا قائىدە.ئاكىسىئونېر ئاكىسىئونېر[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] پاي چېكى سودىگىرى.ئاكسىيە ئاكسىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئاكسىئونېرلار جەمئىيىتى تەرىپىدىن كاپىتالىغا ئۆز ھەسسىسىنى قوشقان پايچىكلارغا جەمئىيەت پائالىيىتىگە قاتنىشىش، ئۇنىڭ دارامەتلىرىدىن پايدىلىنىش ھوقۇقىنى بېرىدىغان ھۆججەت ياكى شۇ خىلدىكى ئىسپات.ئاككورد ئاككورد[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞ئىتالىيانچە［[كەسىپ تۈرى:]＞مۇزىكا، ناخشا＜[يەشمىسى:] مۇزىكىدا ھەر خىل ئېگىزلىكتىكى بىر-بىرىگە ئاھاڭداش بىر قانچە تاۋۇشنىڭ بىر يولى چېلىنىشى.ئاككوردشۇناس ئاككوردشۇناس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞مۇزىكا، ناخشا＜[يەشمىسى:] مۇزىكا ئىلمىنىڭ ھەر خىل باسقۇچلۇق ئىنتېرۋالدىكى ئاككوردلارنى تەتقىق قىلغۇچى.ئاككوردشۇناسلىق ئاككوردشۇناسلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞مۇزىكا، ناخشا＜[يەشمىسى:] مۇزىكا ئىلمىنىڭ بىر تارمىقى، ئۇ ھەر خىل باسقۇچلۇق ئىنتېرۋالدىكى ئاككوردلارنى تەتقىق قىلىدۇ.ئاككوردلاشتۇرماق ئاككوردلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاككوردلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئاككوردلاشتۇرۇشماق ئاككوردلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاككوردلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاككوردلاشتۇرۇلماق ئاككوردلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاككوردلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئاككوردلاشتۇرۇلغان مۇزىكا.ئاككوردلاشماق ئاككوردلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] يۇقىرى-تۆۋەنلىكى ۋە ئاۋاز ئىسمى ھەر خىل بولغان بىرقانچە ئاۋازلار ئۆزئارا بىرلەشمەك؛ ئاككوردلار مۇزىكىدىكى باشقا ئامىللار بىلەن ماسلاشماق.ئاككوردلۇق ئاككوردلۇق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاككوردلاشقان، ئېگىز-پەسلىكى ئوخشاش بولمىغان بىرقانچە ئاۋاز ئۆزئارا بىرلەشكەن:[مىسال:] ئاككوردلۇق ئاھاڭلار.ئاككوردىيون ئاككوردىيون[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە［[كەسىپ تۈرى:]＞مۇزىكا＜[يەشمىسى:] يېرىم ئاۋازلىق گارمون. تىترىگۈچى مېتال پلاستىنكا، قاتلىنىدىغان تېرە شامال ساندۇقى ۋە بىر قاتار تىللاردىن تەركىب تاپىدۇ؛ چالغان چاغدا سول قول بىلەن شامال تارتىلىدۇ، ئوڭ قول بارماقلىرى بىلەن تىللار بېسىلىدۇ.ئاككوردىيونچى ئاككوردىيونچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاككوردىيون چالىدىغان ئادەم:[مىسال:] ئاككوردىيونچى يىگىت.ئاككوردىيونلۇق ئاككوردىيونلۇق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاككوردىيون بىلەن ئورۇنلانغان:[مىسال:] ئاككوردىيونلۇق مۇزىكا.ئاككۇمۇلياتسىيە ئاككۇمۇلياتسىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］لاتىنچە［[يەشمىسى:] چۆكۈندىنىڭ توپلىنىشى يەنى يەر يۈزىدىكى ئاقار سۇ، مۇزلۇق، شامال ۋە باشقا گېئولوگىك كۈچلەر تەسىرىدە مېنىرال ھەم ئورگانىك چۆكۈندىلەرنىڭ توپلىنىش ھادىسىسى.ئاككۇمۇلياتور ئاككۇمۇلياتور[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞فىزىكا＜[يەشمىسى:] ئېلېكتر ئېنېرگىيىسىنى خىمىيىلىك ئېنېرگىيىگە ئايلاندۇرۇپ ساقلاپ قويىدىغان قۇرۇلما. توك ئىشلەتمەكچى بولغاندا، يەنە خىمىيىلىك ئۆزگىرىش ئارقىلىق ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى چىقىرىلىدۇ.ئاككۇمۇلياتورلۇق ئاككۇمۇلياتورلۇق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاككۇمۇلياتور ئورنىتىلغان.ئاكوپ ئاكوپ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ھەربىي ئىشلار＜[يەشمىسى:] ئۇرۇشتا ئوقتىن مۇداپىئەلىنىش ئۈچۈن قېزىلغان خەندەك ۋە ئالدىغا توپا قاتارلىقلارنى دۆۋىلەپ توسۇلغان چوڭقۇرلۇق، ئورەك.ئاكوپداش ئاكوپداش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىر ئاكوپتا بىللە جەڭ قىلغان، بىر ئاكوپتا بىللە تۇرغان جەڭچى.ئاكۇستىكا ئاكۇستىكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞فىزىكا＜[يەشمىسى:] فىزىكىنىڭ بىر تارمىقى، ئاۋاز دولقۇنىنىڭ ھاسىل بولۇشى، تارقىلىشى، رولى ۋە ئۇنى قوبۇل قىلىش قاتارلىق بىر قاتار مەسىلىلەرنى تەتقىق قىلىدۇ.ئاكۇستىكىلىق ئاكۇستىكىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاكۇستىكىغا ئائىت، ئاكۇستىكىغا ئاساسلانغان:[مىسال:] ئاكۇستىكىلىق ئاپپاراتلار.ئاكۇشېر ئاكۇشېر[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە［[كەسىپ تۈرى:]＞تېبابەت＜[يەشمىسى:] مۇستەقىل ھالدا تۇغۇت قوبۇل قىلالايدىغان ۋە كۈتەلەيدىغان ئوتتۇرا دەرىجىلىك تېببىي خادىم.ئاكۇشېركا ئاكۇشېركا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞تىببىي ئىلىم＜[يەشمىسى:] ئايال ئاكۇشېر.ئاكۇشېركىلىق ئاكۇشېركىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞تىببىي ئىلىم＜[يەشمىسى:] ئاكۇشېركا قىلىدىغان ئىش، ۋەزىپە:[مىسال:] ئۇ دوختۇرخانىدا ئاكۇشېركىلىق قىلىدۇ.ئاكۇشېرلىق ئاكۇشېرلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاكۇشېر قىلىدىغان ئىش، ۋەزىپە:[مىسال:] بۇ دوختۇرخانىدا ئاكۇشېرلىق قىلىدىغانلار پەقەتلا شۇ ئىككىسى.ئاكۇلا ئاكۇلا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] بىر خىل بېلىق. تۈرى كۆپ، دېڭىز، ئوكيانلاردا ياشايدۇ؛ تېنى ئۇرچۇق شەكلىدە بولۇپ سەل ياپىلاق كېلىدۇ. ھەرىكىتى چاققان بولۇپ يىرتقۇچ كېلىدۇ، باشقا خىلدىكى بېلىقلار بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ؛ ئىقتىسادىي قىممىتى يۇقىرى.ئاكىلە ئاكىلە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[كەسىپ تۈرى:]＞تىببىي ئىلىم＜[يەشمىسى:] ئۆتكۈر بالىلار كېسەللىكى، كۆپىنچە قىزىل ۋە سكارلاتىنا قاتارلىق يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر تۈپەيلىدىن پەيدا بولىدۇ.ئاكىلىق ئاكىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاكىدا بولۇشقا تېگىشلىك، ئاكىغا لايىق:[مىسال:] ئاكىلىق مەسئۇلىيەت.ئاگاھ ئاگاھ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] خەۋىرى بار، دىققىتى قوزغالغان؛ ھوشيار:[مىسال:] ئاگاھ بولماق.ئاگاھلاندۇرماق ئاگاھلاندۇرماق[يەشمىسى:] ① «ئاگاھلانماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] − بىرنەرسىنى كۆرمىسەم ۋە ئاڭلىمىسام سىزنى ئاگاھلاندۇرماس ئىدىم، − دېدى ئابىت ئىشەنچ بىلەن.[يەشمىسى:] ② سەگەكلەشتۈرمەك، پەخەس بولۇشقا ئۈندىمەك:[مىسال:] − ھەي ئەخمەق، كېيىن پۇشايمان قىلىپ قالىسەن. − دەپ ئاگاھلاندۇردى باغۋەن ئۇنىڭغا كۆيۈنۈپ.ئاگاھلاندۇرۇش ئاگاھلاندۇرۇش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] خاتالىق سادىر قىلغۇچىلارغا بېرىلىدىغان بىر خىل جازا تۈرى.ئاگاھلاندۇرۇشماق ئاگاھلاندۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاگاھلاندۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاگاھلاندۇرۇلماق ئاگاھلاندۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاگاھلاندۇرماق»پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇ خېلە بۇرۇنلا ئاگاھلاندۇرۇلغانىدى.ئاگاھلانماق ئاگاھلانماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] خەۋەر تاپماق، خەۋەردار بولماق، ۋاقىپلانماق:[مىسال:] خۇشال بولدۇم ئىشىڭ، دىتىڭدىن، ئاگاھلاندىم يازغان خېتىڭدىن.ئاگروتېخنىك ئاگروتېخنىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئاگروتېخنىكا مۇتەخەسسىسى.ئاگروتېخنىكا ئاگروتېخنىكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] يېزا ئىگىلىك زىرائەتلىرىنى تېرىپ-يىغقۇچە بولغان جەريانىدا ئېلىپ بېرىلىدىغان ئىشلارنىڭ ئومۇمىي يىغىندىسى ۋە بۇ جەرياندىكى تېخنىكىلىق پائالىيەتلەر سىستېىمى.ئاگروتېخنىكىلىق ئاگروتېخنىكىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاگروتېخنىكىغا ئائىت، ئاگروتېخنىكىغا مۇناسىۋەتلىك.ئاگروخىمىيە ئاگروخىمىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئۆسۈملۈكلەرنى ئوزۇقلاندۇرۇش، يۇقىرى ھوسۇل ئېلىش مەقسىتىدە ئۇلارنى ئوغۇتلاش، خىمىيىۋى ئۇسۇللار ئارقىلىق زىيان-زەخمەتتىن ساقلاش توغرىسىدىكى پەن.ئاگروخىمىيىلىك ئاگروخىمىيىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاگروخىمىيىگە ئائىت، ئاگروخىمىيىگە مۇناسىۋەتلىك بولغان.ئاگرونوم ئاگرونوم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئاگرونومىيە ئىلمىنىڭ مۇتەخەسسىسى.ئاگرونومىيە ئاگرونومىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] دېھقانچىلىق ئىشلەپچىقىرىشنى تەتقىق قىلىدىغان پەن.ئاگرونومىيىلىك ئاگرونومىيىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاگرونومىيىگە ئائىت، ئاگرونومىيىگە مۇناسىۋەتلىك بولغان.ئاگگىليوتىناتىپ ئاگگىليوتىناتىپ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] يېپىشقاق، تۈرلىنىشچان:[مىسال:] ئاگگىليوتىناتىپ تىللار.ئاگېنت ئاگېنت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[يەشمىسى:] ① بىرەر تەشكىلات، مۇئەسسەسە قاتارلىق ئورۇنلارنىڭ مەلۇم ۋەزىپىنى ئۆتەش ئۈچۈن بەلگىلەنگەن ۋەكىلى.[يەشمىسى:] ② باشقىلار تەرىپىدىن قويۇلغان، شۇلارنىڭ مەنپەئىتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان شەخس:[مىسال:] بۇرژۇئازىيە ئاگېنتلىرى.[يەشمىسى:] ③ بىرەر دۆلەت رازۋېدكىسىنىڭ مەخپىي خادىمى، جاسۇس، ئايغاقچى.ئاگېنتلىق ئاگېنتلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] مۇخبىرلار ياردىمىدە سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ھاياتقا، تۇرمۇشقا دائىر مەلۇماتلار ۋە خەۋەرلەرنى توپلاش ھەم تارقىتىش ئورگىنى:[مىسال:] شىنخۇا ئاگېنتلىقى. مەركىزىي ئاخبارات ئاگېنتلىقى.ئاڭⅠ ئاڭⅠ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① پىكىر قىلىش قابىلىيىتى، ئەقىل-ئىدراك:[مىسال:] ئادەمنىڭ ئېڭى ئۇنىڭ ئۆسۈشىگە ئەگىشىپ تەدرىجىي تەرەققىي قىلىپ بارىدۇ.[يەشمىسى:] ② ئىجتىمائىي تۇرمۇشقا بولغان چۈشەنچە؛ سەزگۈرلۈك:[مىسال:] سىياسىي ئاڭ. سىنىپىي ئاڭ.[يەشمىسى:] ③ روھىي دۇنيا، مەنىۋىلىك:[مىسال:] ماددا بىرلەمچى، ئاڭ ئىككىلەمچى.[يەشمىسى:] ④ نۇقتىئىنەزەر:[مىسال:] سوتسىيالىستىك ئاڭ. كوممۇنىستىك ئاڭ.ئاڭⅡ ئاڭⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئوۋلىنىدىغان بارلىق جاندارلار:[مىسال:] ماڭاتتى يول بويى ناخشىلار توۋلاپ، ماڭاتتى ئۇچرىغان ئاڭلارنى ئوۋلاپ.ئاڭ-پىكىر ئاڭ-پىكىر[يەشمىسى:] كىشىلەرنىڭ مەلۇم شەيئىگە، ۋەقە، ھادىسىلەرگە بولغان تونۇشى، تەپەككۇرى، چۈشەنچىسى:[مىسال:] بۇ پائالىيەتلەر ئارقىلىق ياشلارنىڭ ئاڭ-پىكرى تېخىمۇ ئېچىلدى.ئاڭچى ئاڭچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] «ئوۋچى»غا قاراڭ:[مىسال:] ئاڭچى ئاڭ گۆشىنى يېمەي تۇرۇپ ئۆز گۆشىنى يەر (ماقال).ئاڭ-سەۋىيە ئاڭ-سەۋىيە[يەشمىسى:] كىشىلەرنىڭ شەيئىلەرگە بولغان چۈشەنچىسى ۋە شۇ ھەقتىكى بىلىمى:[مىسال:] ئاڭ-سەۋىيىسىنى يۇقىرى كۆتۈرمەك.ئاڭ-سەۋىيىلىك ئاڭ-سەۋىيىلىك[يەشمىسى:] ئاڭ-سەۋىيىسى بار، ئاڭ-سەۋىيىگە ئىگە بولغان:[مىسال:] ئۇ خېلى ئاڭ-سەۋىيىلىك ئادەم.ئاڭ-سېزىم ئاڭ-سېزىم[يەشمىسى:] كىشىلەرنىڭ شەيئىلەرگە بولغان چۈشەنچىسى ۋە سېزىش قابىلىيىتى:[مىسال:] ئىلغار ئىدىيىۋى ئاڭ-سېزىم ھەممە يەردە بىخ ئۇرۇپ، دېموكراتىك ھەرىكەتلەر ئەۋج ئالماقتا.ئاڭسىز ئاڭسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئېڭى يوق، ئاڭغا ئىگە ئەمەس، ئەقىل-ئىدراكسىز:[مىسال:] ئاڭسىز ھايۋان. ئاڭسىز جانلىقلار.[يەشمىسى:] ② بىلىمسىز، چۈشەنمىگەن، بىلىم-سەۋىيىسى تۆۋەن، قالاق؛ مەدەنىيەتسىز:[مىسال:] ئىدىيىۋى، سىياسىي تەربىيىنى يالغۇز ئاڭسىز كىشىلەرگىلا ئەمەس، بەلكى ئاڭلىق زىيالىلارغىمۇ ئىشلەش كېرەك.[يەشمىسى:] ③ مەقسەتسىز؛ قارىسىغا، تەخمىنەن:[مىسال:] ئۇلار ئاڭسىز ھالدا بۇ ھەرىكەتكە قاتناشتى.ئاڭسىزلىق ئاڭسىزلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئاڭنىڭ يۇقلۇقى، بىلىمسىزلىك:[مىسال:] مەدەنىيەت جەھەتتىكى نادانلىق سىياسىي جەھەتتىكى ئاڭسىزلىققا ئېلىپ بارىدۇ.[يەشمىسى:] ② [كەسىپ تۈرى:]＞پسىخولوگىيە＜[يەشمىسى:] ئۆزى بىلمەي، مەقسەتسىز ئېلىپ بارغان ھەرىكەت.ئاڭقارماق ئاڭقارماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] چۈشەنمەك، بىلمەك، سەزمەك، ھېس قىلماق:[مىسال:] ئانا قىزىدىن: − بىرەر نەرسىنى ئاڭقىرالىدىڭمۇ؟ − دەپ سورىدى.ئاڭقاۋ ئاڭقاۋ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئەس-ھوشىنى دەرھال يىغىپ ئالالمايدىغان، گەپكە دەرھال چۈشىنىپ كېتەلمەيدىغان؛ بىخۇد، دۆت:[مىسال:] ئاڭقاۋ ئادەم.ئاڭقاۋلاشتۇرماق ئاڭقاۋلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاڭقاۋلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئاڭقاۋلاشماق ئاڭقاۋلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] دۆتلەشمەك، بىخۇدلاشماق؛ كالۋالاشماق.ئاڭقاۋلىق ئاڭقاۋلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] دۆتلۈك، گالۋاڭلىق، بىخۇدلۇق:[مىسال:] ئۇ ئاڭقاۋلىق قىلىپ، ھېساباتتا خاتالاشتى.ئاڭقىرىشماق ئاڭقىرىشماق[يەشمىسى:] «ئاڭقارماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاڭقىرىلماق ئاڭقىرىلماق[يەشمىسى:] «ئاڭقارماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاڭلاتماق ئاڭلاتماق[يەشمىسى:] ① «ئاڭلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇ گېپىنى بىزگە ئاڭلاتماسلىق ئۈچۈن ئاۋازىنى قانچە پەسلىتىپ سۆزلىگىنى بىلەن، بىز يەنىلا ئاڭلاپ قالدۇق.[يەشمىسى:] ② رادىئو ياردىمى ئارقىلىق يەتكۈزمەك، تارقاتماق:[مىسال:] شىنجاڭ خەلق رادىئو ئىستانسىسى يەنە بەش مىنۇتتىن كېيىن سەنئەت نومۇرلىرىنى ئاڭلىتىدۇ.ئاڭلاشماق ئاڭلاشماق[يەشمىسى:] «ئاڭلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار ھېكايە ئاڭلاشماقتا ئىدى.ئاڭلانماق ئاڭلانماق[يەشمىسى:] «ئاڭلىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] يىراقتىن كىمنىڭدۇ ئەنسىز ئاۋازى ئاڭلاندى.ئاڭلىتىش ئاڭلىتىش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] رادىئو ئىستانسىسى ياكى رادىئو ئۇزېللىرىنىڭ ئاڭلىتىدىغان بىر قېتىملىق نومۇرلىرى:[مىسال:] شىنجاڭ خەلق رادىئو ئىستانسىسى ئەتىگەن سائەت بەش يېرىمدا بىرىنچى قېتىملىق ئاڭلىتىشنى باشلايدۇ.ئاڭلىتىلماق ئاڭلىتىلماق[يەشمىسى:] «ئاڭلاتماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇنىڭ ئىش-ئىزلىرى رادىئودا ئاڭلىتىلدى.ئاڭلىشىلماق ئاڭلىشىلماق[يەشمىسى:] ① «ئاڭلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.[يەشمىسى:] ② بىلىنمەك، ئۇقۇلماق، ئىپادىلەنمەك:[مىسال:] مەقسەتنى قىسقا سۆزلەر بىلەن بايان قىلىشتا شۇنداق ئۇستىلىق كېرەككى، قىسقا يوللار ئارقىلىق كەڭرى پىكىرلەر ئېنىق ئىپادىلەنسۇن، ئوچۇق ئاڭلىشىلىپ تۇرسۇن.ئاڭلىق ئاڭلىق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاڭغا ئىگە، ئەقىل-ئىدراكلىق:[مىسال:] ئادەم ئاڭلىق مەخلۇق.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئىجتىمائىي ھاياتنى، ئۆزىنىڭ مەۋقەسى ۋە تارىخىي بۇرچىنى توغرا چۈشىنىدىغان، چۈشەنگەن:[مىسال:] − قىزىم سىز ئاڭلىق ۋە ياخشى ئىشچى، − دېدىممەن مۇمكىنقەدەر سىلىق سۆزلەشكە تىرىشىپ.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:]سۈپەت.[يەشمىسى:] ئىلمىي چۈشەنچىگە ئىگە، بىلىملىك، مەدەنىيەتلىك:[مىسال:] خەيرۇللانىڭ ئانىسى ئاڭلىق ئايال بولغاچقا، ئوغلىنىڭ تاپقان لايىقىغا دەرھال رازى بولدى.[يەشمىسى:] ④ [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاڭ، ئەقىل-ئىدراك بىلەن باغلانغان، ئەقىل-ئىدراك تەقەززاسى بىلەن قىلىنىدىغان:[مىسال:] ئاڭلىق ھايات. ئاڭلىق ھەرىكەت.[يەشمىسى:] ⑤ [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئۆزلۈكىدىن، ئۆز ئىختىيارى بىلەن، مەقسەتلىك ھالدا، كۆرۈپ، بىلىپ تۇرۇپ:[مىسال:] رەھبىرىي يولداشلار ئۆزىگە قاتتىق تەلەپ قويۇپ، خىلمۇخىل ناتوغرا ئىستىللارنى ئاڭلىق توسۇپ، ھەر مىللەت ئاممىسىغا ئۈلگە بولۇشى لازىم.ئاڭلىقلىق ئاڭلىقلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاڭ-سېزىمگە ئىگىلىك، توغرا قاراشقا ئىگە بولۇش:[مىسال:] خەلقنىڭ قانۇنغا رىئايە قىلىش ئاساسىي جەھەتتىن ئاڭلىقلىق ئاساسىدا بولىدۇ.ئاڭلىماق ئاڭلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① تاۋۇشنى ئاڭلاش ئورگىنى ئارقىلىق قوبۇل قىلماق:[مىسال:] مۇزىكا ئاڭلىماق. دەرس ئاڭلىماق.＊ قىزىم ساڭا ئېيتاي، كېلىنىم سەن ئاڭلا (ماقال).[يەشمىسى:] ② بىلمەك، خەۋەر تاپماق، خەۋەردار بولماق، ۋاقىپلانماق:[مىسال:] باھارخان ئۆلگەندىن كېيىن باقىنىڭ كېسىلى ئېغىرلىشىپ، ئورۇن تۇتۇپ يېتىپ قالغانلىقىنى ئاڭلىغانىدىم.[يەشمىسى:] ③ كۆڭۈل بۆلمەك، ئېتىبار بىلەن قارىماق، دىققەت-ئېتىبارىنى قاراتماق:[مىسال:] ئاممىنىڭ پىكرىنى ئاڭلىماق. ＊ ئەخمەتجان قاسىمى بۇ ۋەكىللەر بىلەن كۆرۈشۈپ، خەلقنىڭ ياخشى تەلەپ-ئارزۇلىرىنى ئاڭلىدى.[يەشمىسى:] ④ قوبۇل كۆرمەك، ماقۇل بولماق:[مىسال:] گەپ ئاڭلىماق. تەربىيە ئاڭلىماق.[يەشمىسى:] ⑤ ئاغزاكى تەنبىھ، دەككە، دەشنەم ۋە شۇ قاتارلىقلارنى ئىشىتمەك:[مىسال:] سېنى دەپ ئاپامدىن بىرمۇنچە گەپ ئاڭلىدىم.ئالا ئالا[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئاق-قارا، ئاساسەن ئاق بىلەن باشقا رەڭنىڭ ئارىلىشپ كېلىشىدىن ھاسىل بولغان (ھايۋانلار ھەققىدە):[مىسال:] ئالا ئات. ئالا كالا. ＊ ئادەمنىڭ ئالىسى ئىچىدە، ھايۋاننىڭ ئالىسى تېشىدا (ماقال).[يەشمىسى:] ② ھەر خىل رەڭلىك ياكى يوللۇق؛ چىپار:[مىسال:] ئالا بەقەسەم. ئالا كۆڭلەك. ئالا بالداق.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] كۆچمە مەنىسى: [يەشمىسى:] باراۋەر، تەكشى ئۈنۈپ چىقمىغان، شالاڭ؛ بىر يەردە بار، بىر يەردە يوق:[مىسال:] ئالا بۇغداي.[يەشمىسى:] ④ بىر خىل ئەمەس، يامان:[مىسال:] ئالا كۆڭۈل. ئالا نىيەت.ئالا چەكمەن ئالا چەكمەن[يەشمىسى:] ئالدىراشلىق، ھەيرانلىق ياكى خاپىلىقتىن چىرايى ئۆزگەرگەن، كۆزلىرى يوغان-كىچىك ئېچىلغان:[مىسال:] ئۇنىڭ كۆزلىرى ئالا چەكمەن بولۇپ بۇرنىنىڭ تۆشۈكى كېڭەيگەنىدى.ئالا قاپ ئالا قاپ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] يالغان-ياۋىداق سۆزلەيدىغان، راست-يالغان بىلەن كىشىلەرنى قايمۇقتۇرىدىغان:[مىسال:] ئالا قاپ ئادەم.ئالا قاغا ئالا قاغا[يەشمىسى:] ① قارا ۋە كۈل رەڭ بىر تۈرلۈك قاغا.[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] خەۋەر تارقاتقۇچى، گەپ توشۇغۇچى:[مىسال:] بۇ گەپنى نەدىن ئاڭلىدىڭ دەپ سورىسام، بىر ئالا قاغىدىن، دەپ جاۋاب بەردى ئۇ قۇلىقىمغا پىچىرلاپ.ئالا قانات ئالا قانات[يەشمىسى:] گەپ-سۆزى، ھەرىكىتى تۇراقسىز، ھەممە ئىشتا بار، تىنىم تاپمايدىغان:[مىسال:] پۇل ئۇتۇۋالغۇچى مەندىن چوڭ ھەم كۈچلۈك، ئۇچىغا چىققان ئالا قانات ئىدى.ئالا قول ئالا قول[يەشمىسى:] بىر قوللۇق ئەمەس، ئالغۇ-بەرگۈدە بارەۋەر مۇئامىلە تۇتمايدىغان:[مىسال:] ئالا قول ئادەم.ئالا گەدەن ئالا گەدەن[يەشمىسى:] تەربىيە كۆرمىگەن، ھەددىدىن ئوشۇق قوپال ۋە قاتتىق مۇئامىلە قىلىدىغان:[مىسال:] ھوي، قاپاق باش ئالاگەدەن، سىلىگە ئوخشاش بوھتان چاپلاپ خەقنىڭ قېنىنى شوراۋاتقىنىم يوق، تىللىرىنى ئوڭشاپ گەپ قىلسىلا.ئالا ئۆپكە ئالا ئۆپكە[يەشمىسى:] تۇرالغۇسىز؛ ئىشنى ئالدىراپ-تېنەپ چالا قىلىدىغان:[مىسال:] ئالائۆپكە ئادەم.ئالا-بۇلا ئالا-بۇلا[يەشمىسى:] ① ئاق ۋە باشقا ھەر خىل رەڭ ئارىلاشقان :[مىسال:] بىر يېرى ئاق، بىر يېرى باشقا رەڭدە:[مىسال:] ئۇ بىر قولى بىلەن چېكىسىنى تىرەپ، ئىككىنچى قولىنى بالا يۆگەلگەن ئالا-بۇلا كۆرپىگە قويۇپ ئولتۇراتتى.[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] تۇتۇرۇقسىز، تۇتامى يوق، تاققا-تۇققا:[مىسال:] ئۇ ئالا-بۇلا سۆزلەپ قالدى.[يەشمىسى:] ③ خۇسۇسىيەتلىرى جەھەتتىن بىر خىل بولمىغان؛ ھەر خىللىققا ئىگە:[مىسال:] ئومۇمىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، تەجرىبە تەنقىدچىلىكى بىر «ئالا-بۇلا ئارىلاشما».ئالا-بۇلىماچ ئالا-بۇلىماچ[يەشمىسى:] «ئالا-بۇلا»غا قاراڭ:[مىسال:] ئۇلار ئېغىز بۇرۇنلىرىغا ماسكا تارتىپ، يۈزلىرىگە ئالا-بۇلىماچ قىلىپ جياۋبۇ چاپلىۋاپتۇ.ئالارمەن ئالارمەن[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] «ئالماق» پېئىلىنىڭ كەلگۈسى زامانⅠشەخس بىرلىك ساندا تۈرلەنگەن شەكلى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] مال ياكى نەرسە-كېرەك سېتىۋالغۇچى، خېرىدار بولغۇچى كىشى:[مىسال:] بېرەرمەننىڭ بېشىنى ئالارمەن ئوڭشاپتۇ (ماقال).[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] باشقىلارغا قىلچە نەرسە ئۆتكۈزمەيدىغان، باشقىلارنىڭ پۇلى، مال-مۈلكىنى ئالسام دەپ تۇرىدىغان كىشى.ئالاقە ئالاقە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① ئۆزئارا مۇناسىۋەت مۇئامىلە، باردى-كەلدى، ئىچكى-تاشقى باغلىنىش:[مىسال:] دوستلۇق ئالاقىسى. سودا ئالاقىلىرى. ئالاقە باغلىماق. ئالاقە قىلماق.[يەشمىسى:] ② ئىككى نۇقتا ياكى ئىككى ئارىلىقتا تۇرۇپ خەۋەرلىشىش، باغلىنىش ۋاسىتىسى:[مىسال:] تېلېفون ئالاقىسى. ئالاقە يوللىرى.[يەشمىسى:] ③ يىگىت، قىز ياكى ئەر-خوتۇن ئوتتۇرىسىدىكى قەلبداشلىق تۇيغۇ، كەيپىيات؛ ئىشق-مۇھەببەت؛ جىنسىي مۇناسىۋەت:[مىسال:] بۇ ئۈزۈكلەرنىڭ ئىگىلىرى خۇددى سىلەرگە ئوخشاش مەن بىلەن ئالاقىدە بولغان، دەپتۇ ھېلىقى ئايال.[يەشمىسى:] ④ بىرەر ئىدارە، تەشكىلاتنىڭ تونۇشتۇرۇش ياكى ئىسپات خېتى:[مىسال:] سەن كەنتنىڭ ئالاقىسىنى ئېلىپ يېزىغا بارغىن.ئالاق-جالاق ئالاق-جالاق[يەشمىسى:] ئېگىز-پەس، غەلىتە، تېنەپ-تەمتىرەپ؛ باش-ئايىغى يوق؛ قورقۇنچلۇق:[مىسال:] قازى ئالاق-جالاق بولۇپ قۇلاقلىرىغىچە قىزىرىپ كەتتى.ئالاقزادە ئالاقزادە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] نېمە قىلىشنى ئېنىق بىلمەي تېنەپ-تەمتىرەپ، ئالاق-جالاق ھالەتتە، قورققان ھالدا:[مىسال:] دۈشمەنلەر ئالاقزادە بولۇشۇپ ئوقنى قاياققا قارىتىپ ئېتىشنى بىلمەي قالغانىدى.ئالاقزادىلەشمەك ئالاقزادىلەشمەك[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئالاقزادە بولماق، ئالاقزادە ھالەتكە كېلىپ قالماق:[مىسال:] دۈشمەن ئەسكەرلىرى ئالاقزادىلىشىپ قايسى تەرەپكە قېچىشنى بىلەلمەي تەمتىرەپ قالدى.ئالاقزادىلىك ئالاقزادىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالاقزادە بولۇش، ئالاقزادىلىشىش:[مىسال:] يامۇل ئىچى ئالاقزادىلىككە تولدى.ئالاقىچى ئالاقىچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالاقىلەشكۈچى خادىم، ئالاقە ئىشلىرى خىزمەتچىسى.ئالاقىچىلىك ئالاقىچىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالاقىلىشىش ئىشى:[مىسال:] ئۇ ئۇزۇن يىللاردىن بېرى ئالاقىچىلىك بىلەن شۇغۇللانماقتا.ئالاقىدار ئالاقىدار[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە+پارىسچە［[يەشمىسى:] مۇناسىۋىتى، ئالاقىسى بار:[مىسال:] ھۆكۈمەت خىزمىتى ۋە ئىقتىسادىي خىزمەتكە ئالاقىدار چوڭ-چوڭ مەسىلىلەرگە دائىر سىياسەتلەرنى يەنىلا پارتىيە بەلگىلىشى لازىم.ئالاقىسىز ئالاقىسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالاقىسى، مۇناسىۋىتى، تەسىرى يوق، مۇناسىۋەتسىز:[مىسال:] بۇ ئىش ئۇنىڭ بىلەن ئالاقىسىز.ئالاقىلەشتۈرمەك ئالاقىلەشتۈرمەك[يەشمىسى:] «ئالاقىلەشمەك» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئالاقىلەشمەك ئالاقىلەشمەك[يەشمىسى:] مۇناسىۋەت، ئالاقە ئورناتماق؛ باردى-كەلدى، ئالدى-بەردى قىلماق:[مىسال:] ئۇ بىز بىلەن داۋاملىق ئالاقىلىشىپ تۇراتتى.ئالاقىلىك ئالاقىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالاقىسى بار، ئالاقە ئورناتقان، ئالاقىدار:[مىسال:] بۇ ئىشلار بىر-بىرى بىلەن ئالاقىلىك.ئالاقىۋاز ئالاقىۋاز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالاقىگىلا تايىنىدىغان، ئالاقە ئارقىلىقلا ئىش بېجىرىشنى ئادەت قىلىۋالغان:[مىسال:] ئالاقىۋاز ئادەم.ئالاقىۋازلىق ئالاقىۋازلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالاقە بىلەن ئىش قىلىشقىلا تايىنىدىغان ئادەت:[مىسال:] تۆۋەنگە چۈشۈپ تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلمايدىغان، ئالاقىۋازلىققا يۆلىنىدىغان يامان ئىش ئىستىلىنى تۈزىتىش لازىم.ئالاڭ ئالاڭ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئارىسىغا زىرائەت ياكى باشقا ئۆسۈملۈكلەر ئۈنمىگەن، بوش، ئالا، ئاق:[مىسال:] ئالاڭ يەر.ئالاڭغۇ ئالاڭغۇ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] تەكشى ئەمەس، تەكشى بولمىغان؛ ئېگىز-پەس ياكى ئۇزۇن-قىسقا:[مىسال:] ئۇ ئىشلار بوۋاينىڭ يەكتىكىنىڭ ئىچىدە ئالاڭغۇ ئۇرۇۋاتقان ئاجىز يۈرىكىدە ئۆچمەس ئىزلارنى قالدۇرغان.ئالاڭغۇلۇق ئالاڭغۇلۇق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] تەكشى ئەمەس، قالايمىغان ھالەت.ئالاڭقا ئالاڭقا[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] زىچ، قويۇق ئەمەس؛ ئۇ يەردە-بۇ يەردە، شالاڭ.ئالاڭلىماق ئالاڭلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ھەيران بولماق؛[يەشمىسى:] ئاڭقىرالماي قالماق؛ ئالاقزادە بولماق:[مىسال:] ئايروپىلان بۇلۇتنىڭ ئۈستىدە ئۇچۈشقا باشلىغاندىن كېيىن، مەتتوختەم ئايروپىلاننىڭ ئىچىدىكى نەرسىلەرگە ئالاڭلاپ قاراشقا باشلىدى.ئالامەت ئالامەت[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بەلگە، نىشانە، ئىپادە، ئىشارە:[مىسال:] ئېلىش ئالامىتى. كۆپەيتىش ئالامىتى. ＊ زۇنۇن قادىر ھېكايىلىرىدا پېرسوناژ خاراكتېرىنىڭ بىز ئېيتقان بۇ مۇھىم ئالامەتلىرىنىڭ ھەممىسى تېپىلىدۇ.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ناھايىتى ئاجايىپ:[مىسال:] بۈگۈن ناھايىتى ئازادە كيىنگەن بىر شاھزادە، ئالامەت كېلىشكەن بىر زور ئارغىماق ئاتنى مېنىپ كېلىپ، چاپقانچە 20-پەلەمپەيگىچە چىقتى.ئالامەتلىك ئالامەتلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالامىتى بار، ئالامەتكە ئىگە، بەلگىسى، ئىشارىسى بار:[مىسال:] كۆپ ئالامەتلىك تەڭلىمىلەر.ئالاھازەل ئالاھازەل[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] («ئالاھازەلقىياس» سۆزىنىڭ قىسقارغان شەكلى) تەخمىنەن، قىياس قىلىنىشىچە، مۆلچەرلىنىشىچە:[مىسال:] ئارىدىن ئالاھازەل ئىككى ئاي ئۆتكەندە، سايلانغانلار رەسمىي ئېلان قىلىندى.ئالاھازەلقىياس ئالاھازەلقىياس[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] مۆلچەرلىنىشىچە، قىياس قىلىنىشىچە، تەخمىنەن:[مىسال:] ئالاھازەلقىياس بۇ يەردە جىق ماجىرا بولىدۇ.ئالاھىدە ئالاھىدە[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① باشقىلاردىن پەرقلىق، ئايرىم:[مىسال:] ئالاھىدە تاۋارلار. ∥ بۇ ئاتلار ئالاھىدە بېقىلىدىغان ئاتلار بولۇپ، خالىغان جايدا ئوتلىشى شەرت ئىدى.[يەشمىسى:] ② ئۆزىگە خاس، مەخسۇس:[مىسال:] ژۇرنالنىڭ ئالاھىدە سانى.∥ ئۇكام غالىبجان، مەن سىزنى ئالاھىدە يوقلاپ كەلدىم.ئالاھىدىلەشتۈرمەك ئالاھىدىلەشتۈرمەك[يەشمىسى:] «ئالاھىدىلەشمەك» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئالاھىدىلەشمەك ئالاھىدىلەشمەك[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئالاھىدىلىككە ئىگە بولماق، ئالاھىدە پەرقلەنمەك:[مىسال:] ئادەم تولىمۇ ئالاھىدىلىشىپ كەتكەندە، كىشىلەردىن ئايرىلىپ قالىدۇ.ئالاھىدىلىك ئالاھىدىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] پەرقلىق خۇسۇسىيەت، بەلگىلىك ئارتۇقچىلىق، مەخسۇس ئايرىملىق:[مىسال:] بىز ھەممە خىزمەتتە شىنجاڭنىڭ مىللىي رايونلۇق ئالاھىدىلىكىنى كۆزدە تۇتمايدىغان بولساق، خىزمەتلەرنى ياخشى ئىشلىيەلمەيمىز.ئالايتماق ئالايتماق[يەشمىسى:] «ئالايماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] نېمە كارىڭ دېدى ئۇ كۆزلىرىنى ئالايتىپ.ئالايللىدا ئالايللىدا[يەشمىسى:] «مىسال قىلىپ باقايلى، مەسىلەن، پەرەز قىلايلى» دېگەن مەنىلەردە كېلىدۇ.ئالايلى ئالايلى[سۆز تۈركۈمى:] تىركەلمە. [يەشمىسى:] «ئالايلۇق»قا قاراڭ.ئالايماق ئالايماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] كۆزنى يوغان ئېچىپ، چەكچىيىپ قارىماق، چەكچەيمەك:[مىسال:] ھۈسەن ئاكا بۇ سۆرۈن تەلەتلەرگە غەزەپ بىلەن ئالايدى.ئالايىتەن ئالايىتەن[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئالاھىدە، مەخسۇس، ئايرىم تەييارلىق بىلەن؛ شۇنىڭ ئۈچۈنلا:[مىسال:] مەنمۇ قىز بىلەن تەڭ سومكامدىن ئالايىتەن تەييارلانغان بىر دەستە گۈلنى چىقىرىپ قەبرىگە قويدۇم.ئالە ئالە[يەشمىسى:] «ئالماق» پېئىلىنىڭ Ⅲ شەخس بىرلىك ساندىكى بۇيرۇق-ئۈمىد رايى.ئالە شەرىڭنى ئالە شەرىڭنى[يەشمىسى:] ① ھەممىسى ساڭا ھېساب، ھەممىسى ساڭا قالسۇن.[يەشمىسى:] ② قارا بۇنى، بەللى.ئالەت ئالەت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① جابدۇق، قورال، سايمان.[يەشمىسى:] ② ئەرلەرنىڭ جىنسى ئەزاسى.ئالەم ئالەم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① پۈتۈن مەۋجۇدات، بارلىق كائىنات، دۇنيا، پۈتۈن جاھان:[مىسال:] كوڭكا؟ توۋا ئالەم پەيدا بولغاندىن بۇيان بۇ يەرگە كوڭكىنىڭ بىرىنچى قېتىم كېلىشىغۇ بۇ؟[يەشمىسى:] ② بۇ دۇنيا:[مىسال:] ئالەمدىن ئۆتمەك. ئالەمدىن كەتمەك.[يەشمىسى:] ③ ۋەزىيەت، ھالەت:[مىسال:] ئەجەبمۇ زامان بولدى، ئالەم چۆرگىلەي دەيدۇ، يۈرەكتىكى زەرداب سۇ قانغا ئۆرگىلەي دەيدۇ (قوشاق).[يەشمىسى:] ④ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ۋاقىت، زامان:[مىسال:] ئەخمەت بۇ يەردىن كەتكىلى نە ئالەم بولدى؟ئالەم ئايروپىلانى ئالەم ئايروپىلانى[يەشمىسى:] ئالەم بوشلۇقىدا، يەر شارى بىلەن پىلانېتىلار ئارىسىدا قاتنايدىغان ئايروپىلان.ئالەم كېمىسى ئالەم كېمىسى[يەشمىسى:] كۆپ ئۈگىلىك راكېتىلىق قاتناش قورالى. يەر شارىدىن قويۇپ بېرىلگەندە ئالەم بوشلۇقىدا قاتناپ يۈرەلەيدىغان ئۇچۇش ماشىنىسى.ئالەمنى باشقا كىيمەك ئالەمنى باشقا كىيمەك[يەشمىسى:] ھېچنېمىدىن تەپ تارتماي، بىلگىنىنى، خالىغىنىنى قىلماق.ئالەمنى بىر ئالماق ئالەمنى بىر ئالماق[يەشمىسى:] ھەممە يەرگە ئاڭلانماق:[مىسال:] ئۇنىڭ ۋايجان دەپ ۋارقىرىغان ئاۋازى ئەلەمنى بىر ئالدى.ئالەمنى مالەم قىلماق ئالەمنى مالەم قىلماق[يەشمىسى:] قالايمىغان ھەرىكەت ۋە ۋارقىرىغان ئاۋاز بىلەن ئەنسىزلىك پەيدا قىلماق:[مىسال:] بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقان ئانا بولسا ئالەمنى مالەم قىلىپتۇ.ئالەمبەخش ئالەمبەخش[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالەم+بەخش〔[يەشمىسى:] ئالەم بەخش ئەتكەن؛ ئالەمچە زور:[مىسال:] ئۇلۇغۋار بۇ نامنىڭ تەرىپى ئۈچۈن، ئالەمبەخش سۆيگۈدىن يازىمەن خالاس.ئالەمچە ئالەمچە[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالەمگە تەڭ كېلىدىغان، ناھايىتى كەڭ، ناھايىتى كۆپ:[مىسال:] ۋەتەندۇر بىز مىليون پەرزەنتكە ئانا، ۋەتەندۇر مۇقەددەس مەڭگۈ باشپاناھ، ئوغلىمەن، دېمەككى مۇھەببىتىمنى ئالەمچە بار دېسەم ئاز كېلەر يانا.ئالەمشۇمۇل ئالەمشۇمۇل[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە+پارىسچە［[يەشمىسى:] خەلقئارا ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان، ئەھمىيىتى ئىنتايىن چوڭ؛ جاھانشۇمۇل:[مىسال:] تارىخىمىزدا ئالەمشۇمۇل داستانلارنىڭ ئالتۇن بەتلىرىگە پۈتۈلگەن قىز-يىگىتلەر ئاز ئەمەس.ئالەمشۇناس ئالەمشۇناس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە+پارىسچە［[يەشمىسى:] ئالەمشۇناسلىق بىلەن شۇغۇللانغۇچى.ئالەمشۇناسلىق ئالەمشۇناسلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاسترونومىيىلىك كۆزىتىش ماتېرىياللىرى ۋە فىزىكىلىق قانۇنىيەتلەر ئاساسىدا ئالەم بوشلۇقىدىكى ماددىلارنىڭ تارقىلىشى، ھەرىكىتى، ئۆزگىرىشى ۋە ئالەم بوشلۇقىنىڭ گېئومېتىرىيىلىك ئالاھىدىلىكى قاتارلىق بىر قاتار مەسىلىلەرنى تەتقىق قىلىش كەسپى.ئالەملىك ئالەملىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالەمگە ئاتالغان، ئالەمگە بېغىشلانغان:[مىسال:] ئۇ ئالەملىك. ئىككى ئالەملىك.ئالەمىي ئالەمىي[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] دۇنياۋى، پۈتۈن ئالەمگە تەئەللۇق:[مىسال:] قۇشنى ئەگىشىپ يۈرگەن كىشىلەر يۈگۈرۈپ كېلىپ:[مىسال:] ۋاي ئالەمىي خان، مۇبارەك بولسۇن دېيىشىپ ھۆرلىقانى خان ئوردىسىغا ئەكىتىپتۇ.ئالبان ئالبان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞ئىرقشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] شۇ نام بىلەن ئاتالغان مىللەت ۋە شۇ مىللەتكە مەنسۇپ كىشى. ئۇلار ئالبانىيە دۆلىتىنىڭ ئاساسىي ئاھالىسىنى تەشكىل قىلىدۇ.ئالبانچە ئالبانچە[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالبانلارغا، ئالبان خەلقى ۋە مەدەنىيىتىگە ئائىت، ئالبان خەلقىگە خاس:[مىسال:] ئالبانچە ئۇسسۇل، ئالبانچە ئادەت.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالبان تىلى ياكى يېزىقى:[مىسال:] ئالبانچە سۆزلىمەك.ئالبوم ئالبوم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە［[يەشمىسى:] خاتىرە ئۈچۈن چۈشكەن فوتو سۈرەتلەر، ئاتكىرىتكىلار ياكى ھەر خىل ماركىلار توپلام قىلىپ چاپلانغان قېلىن مۇقاۋىلىق دەپتەر.ئالبوملۇق ئالبوملۇق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالبومى بار، ئالبومغا ئىگە بولغان.ئالپىنىزم ئالپىنىزم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞تەنتەربىيە＜[يەشمىسى:] تاغ چوققىلىرىغا، مۇز تاغلارغا چىقىش سپورتى.ئالپىنىست ئالپىنىست[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞تەنتەربىيە＜[يەشمىسى:] تاغ چوققىلىرىغا ۋە مۇز تاغلارغا چىقىش سپورتى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان تەنھەرىكەتچى.ئالتاي ئالتاي[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]］ئالتە+ئاي［[كەسىپ تۈرى:]＞جۇغراپىيە＜[يەشمىسى:] شىمالىي شىنجاڭدىكى بىر ۋىلايەتنىڭ نامى.ئالتاي تېغى ئالتاي تېغى[كەسىپ تۈرى:]＞جۇغراپىيە＜[يەشمىسى:] خەنزۇچە تارىخىي كىتابلاردا ئالتاي تېغى «金山» (ئالتۇنتاغ) دېيىلىدۇ. بۇ سۆز تاغنىڭ گۈزەللىكىنى ۋە بايلىقىنى ناھايىتى ئوبرازلىق ئىپادىلەپ بەرگەن. تۈركىي مىللەتلەرنىڭ، جۈملىدىن تۈركىي مىللەتلەرنىڭ تەركىبىي قىسمى بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ ئانا ماكانى بولۇپ، تۈركىي مىللەتلەر ئەڭ قەدىمكى زامانلاردىن تارتىپ مۇشۇ يەردە ياشاپ چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلگەن. ئالتاي تاغ تىزمىلىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان، شۇنداقلا ئاسىيانىڭ ئوتتۇرىسىدىكى چوڭ تاغ تىزمىلىرىدىن بولۇپ، ئۇنىڭ غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا قاراپ سوزۇلغان ئۇزۇنلۇقى 2000 كىلومېتردىن ئوشۇق، غەربىي شىمال قىسمى قازاقىستان، شەرقىي جەنۇب قىسمى جۇڭگو بىلەن موڭغۇلىيە خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ چېگرىسىغا جايلاشقان. ئۇنىڭ ئەڭ ئېگىز چوققىسى بېلوخا چوققىسى بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن 4620 مېتىر ئېگىز. جۇڭگو موڭغۇلىيە چېگرىسىدىكى دوستلۇق چوققىسى دېڭىز يۈزىدىن 4374 مېتىر ئېگىز. ئالتاي تاغ تىزمىلىرىدا كېڭىيىۋاتقان ھازىرقى زامان مۇزلۇقلىرى بار. تاغ غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا قاراپ تەدرىجىي تۆۋەنلەيدۇ، ئۇنىڭ ئېگىزلىكى 3000 ～ 3500 مېتىرغا ئايلىنىدۇ. تاغ ئومۇرتقا سىزىقىنىڭ ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 3000 مېتىرغا يەتمەيدۇ. ئۇنىڭ جەنۇبىي يانباغرىنىڭ قار سىزىقى 3200 ～ 3300 مېتىر. تاغنىڭ 1100 مېتىردىن تۆۋەن قىسمىنى ياپيېشىل ئوتلاق بەلبېغى قاپلاپ تۇرىدۇ. بۇ يەردە ئاساسلىق ئورمان تۈرلىرىدىن سىبىرىيە قارىغىيى، سوغۇققا چىداملىق شەمشاد، قىزىل قارىغاي، قېيىن، تاغ تېرىكى قاتارلىق دەرەخلەر ئۆسىدۇ. 2300 مېتىردىن ئېگىز قىسمى سازلىق ۋە ئوتلاق بەلبېغى قاپلاپ تۇرىدىغان ياخشى يايلاق.ئالتاي تاغ تىزمىسىنىڭ مەنزىرىسى ئىنتايىن گۈزەل، ئۇ رەڭگارەڭ تاغ گۈللىرى پورەكلەپ ئېچىلىپ تۇرىدىغان مەنزىرىلىك جاي، شۇنداقلا شىنجاڭنىڭ ئاساسلىق چارۋا مال ۋە ياغاچ ماتېرىيال بازىسى. ئالتاي تاغ تىزمىلىرىنىڭ سۇ مەنبەسى مول. بىراق، ئۇنىڭدىن تولۇق پايدىلىنىش ئىمكانىيىتى بولمايۋاتىدۇ. ھەر يىلى 10 مىليارد كۇب مېتىر سۇ قازاقىستانغا ئېقىپ چىقىپ كېتىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، بۇ تاغدا يەنە ياۋايى ھايۋان تۈرلىرى كۆپ بولۇپ، تۈلكە، بۆرە، ئېيىق، توشقان، مۈشۈكياپىلاق، قىرغاۋۇل قاتارلىق ھايۋانلار بار. قىممەتلىك دورا ماتېرىياللىرىدىن بوغا مۆڭگۈزى، سوغۇر، سېسىق ئوت، كەترا، سوغىگۈل، تاغ لەيلىسى، ھىڭ، چۈچۈكبۇيا، چاكاندا، ئۇچارچاشقان مايىقى قاتارلىق 40 نەچچە خىلى بار.ئالتاي تاغلىرىدىن يەنە كۆمۈر، تۆمۈر، ئالتۇن، مىس، نېكىل، خروم، بېرال، چىرىمتال، ھاكتېشى، كرىستال تاش، مەرۋايىت تاش، بارست قاتارلىق 56 خىل كان بايلىقى تېپىلدى. كېپەك ئالتۇن بايلىقىمۇ ئىنتايىن مول، شۇڭا «ئالتايدا بار 72 جىلغا جىرا، چىقار ئالتۇن جىلغىلار ئارا» دېگەن گەپ تارقالغان. ئالتاي تېغىدىكى دەريا كۆللەردە يەنە قىزىلبېلىق، ئاقبېلىق، ۋۇچاڭ بېلىقى، سومول بېلىقى ۋە مەشھۇر قىلتىرىقسىز بېلىق قاتارلىق ھەرخىل بېلىقلار چىقىدۇ.ئالتە ئالتە[يەشمىسى:] بەشتىن كېيىن، يەتتىدىن بۇرۇن كەلگەن سان:[مىسال:] ئالتە ئوغۇل. ئالتا قوي. ئالتە نان.ئالتە پاتمان ئالتە پاتمان[يەشمىسى:] ناھايىتى كۆپ، ناھايىتى زور؛ ئارتۇقچە:[مىسال:] ئالتە پاتمان گەپ.ئالتە توك-توك ئالتە توك-توك[يەشمىسى:] بىرنەچچىلا؛ ئازغىنا:[مىسال:] خەلق كۈچى قۇدرەتلىك، يېڭىلمەستۇر جاھاندا، «ئالتە توك-توك» خائىننىڭ ئىغۋاسىغا ئىشەنمە.ئالتە كۈنلۈك ئالەم ئالتە كۈنلۈك ئالەم[يەشمىسى:] تېز ئۆتۈپ كېتىدىغان، ئۇزۇن بولمىغان ھايات:[مىسال:]
 مەن سېنى پاناھ تارتىپ ئايۋانىڭدا ياتايمۇ،
 ئالتە كۈنلۈك ئالەمدە سېنىڭ دەردىڭنى تارتايمۇ.ئالتەيلەن ئالتەيلەن[سۆز تۈركۈمى:] سان.[يەشمىسى:] ئالتە كىشى، ئالتە ئادەم.ئالتۇن ئالتۇن[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] مېتال ئېلېمېنت. بەلگىسى Au(Aurum). رەڭگى قىزغۇچ سېرىق، سۇزۇلۇشچان، خىمىيىۋى خۇسۇسىيىتى تۇراقلىق، پۇل ۋە زىننەت بۇيۇملىرى ياسىلىدىغان قىممەت باھالىق، ئەتىۋار مېتال؛ زەر. تىبابەتتە دورا سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. ئۇنىڭ كاندىن چىقىدىغان مەدنىنىڭ تەبىئىتى مۆتىدىل ئىسسىققا مايىل. يۈرەكنى قۇۋۋەتلەپ، كۆڭۈلنى خۇشاللاندۇرۇش، زېھنىنى ئېچىش، غەم ئەندىشە، بەدەن ئاجىزلىقى، بوۋاسىر، قان تولغاق، تۇتقاقلىق، قان قۇسۇش، ئېغىز پۇراش، كۆز ياشاڭغۇراش قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ. دوۋسۇنغا ئەكس تەسىر قىلىدۇ. ھەسەل، ھەببۇلئاس، شاھى بەللۇت قاتارلىقلار بىلەن قوشۇپ ئىستىمال قىلىنىدۇ.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:]سۈپەت. [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] قىممەتلىك، بىباھا، گۈللەنگەن، تەڭدىشى يوق:[مىسال:] ئالتۇن دەۋر. ئالتۇن پەسىل.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ئالتۇنغا ئوخشاش سارغۇچ قىزىل:[مىسال:] ئەتىياز قۇياشى ئالتۇن نۇرلىرى بىلەن قارلىق دالىلارنى نۇرلاندۇرۇشقا باشلىدى.ئالتۇنشاخ ئالتۇنشاخ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالتۇن+شاخ〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] مۇرەككەپ گۈللۈكلەر ئائىلىسىگە كىرىدىغان كۆپ يىللىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. گۈلى سېرىق رەڭدە بولۇپ، كۈزدە ئېچىلىدۇ. مەنزىرە ئۆسۈملۈكى ئورنىدا ئىشلىتىلىدۇ. پۈتۈن تېنىدىن سېرىق رەڭ بوياق ئايرىشقا ۋە دورا ياساشقا بولىدۇ. دورىسىنىڭ تەبىئىتى سوغۇق، تەمى چۈچۈمەل بولۇپ، ئىسسىقلىق، زەھەر ۋە ئىششىق قايتۇرىدۇ. گال ئاغرىقى، زۇكامدىن قىزىش ۋە يارا-جاراھەت قاتارلىق كېسەللەرنى داۋالاشتا ئىشلىتىلىدۇ.ئالتۇنگۈل ئالتۇنگۈل[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالتۇن+گۈل〔[يەشمىسى:] ① [كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ئېيىقتاپان ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. يوپۇرمىقىنىڭ ئۇزۇن ساپىقى بار، يوپۇرمىقى بەش بۇرجەك شەكلىدە بولىدۇ، ياز پەسلىدە چېچەكلەيدۇ، گۈلى چوڭ بولىدۇ، مەنزىرە ئۆسۈملۈكى قىلىنىدۇ، گۈلى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.[يەشمىسى:] ② ئاياللارنىڭ ئىسمى.ئالتۇنگۈللۈك ئالتۇنگۈللۈك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالتۇنگۈل سۈرىتى چۈشۈرۈلگەن ياكى ئالتۇنگۈل سۈرىتى بېسىلغان:[مىسال:] ئالتۇنگۈللۈك رەخت.ئالتۇنلۇق ئالتۇنلۇق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئالتۇنى بار، ئالتۇنغا ئىگە، ئالتۇن چىقىدىغان يەر:[مىسال:] ئالتۇنلۇق ئۆيدىن كۆڭۈلنىڭ تىنچلىقى ياخشى (ماقال).[يەشمىسى:] ② ئۇلۇغلار مازارلىقى.ئالتىئاتار ئالتىئاتار[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالتە+ئاتار〔[يەشمىسى:] ئالتە تال ئوق يەيدىغان، ئالتە ئوقلۇق:[مىسال:] ئالتىئاتار تاپانچا.ئالتىلىك ئالتىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئۈستىگە «6» بەلگىسى چۈشۈرۈلگەن؛ «6» ئۆلچەم قىلىنغان:[مىسال:] ئالتىلىك تاپان.ئالتىنچى ئالتىنچى[سۆز تۈركۈمى:] سان.[يەشمىسى:] تەرتىپى بەشىنچىدىن كېيىن يەتتىنچىدىن ئىلگىرى بولغان:[مىسال:] ئالتىنچى ئاي. ئالتىنچى رەت.ئالتىنچىلىك ئالتىنچىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالتىنچى ئورۇن، دەرىجە:[مىسال:] ئالتىنچىلىككە ئېرىشمەك.ئالجىتماق ئالجىتماق[يەشمىسى:] «ئالجىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئالجىرىيە ئالجىرىيە[كەسىپ تۈرى:]＞جۇغراپىيە＜[يەشمىسى:] ئالجىرىيە دېموكراتىك خەلق جۇمھۇرىيىتى ئافرىقىنىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان بولۇپ، يەر مەيدانى 2 مىليون 381 مىڭ 741 كۋادرات كىلومېتر كېلىدۇ. ئاھالىسىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى ئەرەبلەر، قالغان قىسمىنى پارپالار، بەزى ياۋروپالىقلارنىڭ ئەۋلادلىرى تەشكىل قىلىدۇ. ئەرەب تىلى دۆلەت تىلى بولۇپ، فرانسۇز تىلى ئومۇميۈزلۈك قوللىنىلىدۇ، ئىسلام دۆلەت دىنى ھېسابلىنىدۇ.
 ئالجىرىيىدە مىلادىدىن بۇرۇنقى Ⅲ ئەسىردە ئىككى پارپا پادىشاھلىقى قۇرۇلغان. مىلادى Ⅶ ئەسىردە ئەرەبلەر بېسىپ كىرگەندىن كېيىن، يەرلىك پارپىلارنىڭ كۆپ قىسمى ئەرەبلىشىپ كەتكەن. ⅩⅥ ئەسىردە ئوسمان تۈرك ئىمپېرىيىسىنىڭ بىر ئۆلكىسى بولغان. 1830-يىلى فرانسىيە بېسىۋالغان. 1954-يىلى 11-ئاينىڭ 1-كۈنى فرانسىيىگە قارشى قۇراللىق قوزغىلاڭ پارتلىغان. 1958-يىلى 9-ئاينىڭ 19-كۈنى ئالجىرىيە جۇمھۇرىيىتى ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتى قۇرۇلغان. 1962-يىلى 7-ئاينىڭ 3-كۈنى مۇستەقىللىق جاكارلاپ، ئالجىرىىيە دېموكراتىك خەلق جۇمھۇرىيىتىنى قۇرغان. 1958-يىلى 12-ئاينىڭ 20-كۈنى دۆلىتىمىز بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتقان.
 ئالجىرىيىنىڭ نېفىت زاپىسى بىر مىليارد 200 مىليون توننا، تەبىئىي گاز زاپىسى 3 تىرلىيون 800 مىليارد كۇپ مېتىر بولۇپ، تەبىئىي گازى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى، ئىران ۋە ئامېرىكىدىن قالسىلا دۇنيا بويىچە تۆتىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. نېفىت ۋە تەبىئىي گاز سانائىتى ئالجىيىرىنىڭ ئىقتىسادى تۈۋرىكى ھېسابلىنىدۇ. ئۇندىن باشقا ئالجىرىيە قول ھۇنەرۋەنچىلىكنىڭ تارىخى ئۇزۇن بولۇپ، مەھسۇلاتلىرى دۇنياغا داڭلىق، ئاشلىقتا ئۆزىنى تەمىنلىيەلمەيدۇ.
 ئاساسلىق شەھەرلىرى: ① ئالجېر، دۆلەت پايتەختى، دۆلەتنىڭ سىياسىي، ئىقتىساد، سودا، قاتناش ۋە مەدەنىيەت مەركىزى. ② ئوللاند، ئىككىنچى چوڭ شەھىرى ۋە پورتى. ③ كونستانتن، قەدىمىي شەھەر بولۇپ، قول ھۈنەرۋەنچىلىكى مەشھۇر.ئالجىشماق ئالجىشماق[يەشمىسى:] «ئالجىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار راستتىنلا ئالجىشتى، بولمىسا، مۇشۇ گەپلەرنى قىلىپ يۈرۈشەمدۇ.ئالجىماق ئالجىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] خىيالىغا كەلگەننى دەيدىغان بولۇپ قالماق؛ ئەس ھوشىنى يوقاتماق:[مىسال:] ئالجىپ قالدىڭمۇ، ساۋۇت! − دېدىم مەن غەزەپلىنىپ. — نېمە دەۋاتىسەن، ھەي، ئەبلەخ!ئالچاڭ ئالچاڭ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① پۇتىنى كېرىپ چامدايدىغان، ئىغاڭلاپ ماڭىدىغان:[مىسال:] ئالچاڭ پۇت.[يەشمىسى:] ② كۆرەڭلەيدىغان، گىدىيىدىغان.ئالچاڭلاتماق ئالچاڭلاتماق[يەشمىسى:] «ئالچاڭلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئالچاڭلاشماق ئالچاڭلاشماق[يەشمىسى:] «ئالچاڭلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئالچاڭلىماق ئالچاڭلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① پۇتىنى كېرىپ، ئىغاڭلاپ ماڭماق:[مىسال:] ئۇ بۇ قېتىم كېسەلدىن قوپقاندىن بېرى ئالچاڭلاپ ماڭىدىغان بولۇپ قالدى.[يەشمىسى:] ② كۆرەڭلىمەك، گىدەيمەك:[مىسال:] سەمەت ئازراق قېتىۋېلىپلا ئالچاڭلىغىلى تۇردى.ئالچايتماق ئالچايتماق[يەشمىسى:] «ئالچايماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئالچايغاق ئالچايغاق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] تولا ئالچىيىدىغان، ئالچىيىپلا تۇرىدىغان:[مىسال:] ئالچايغاق بالا. ئالچايغاق ئايال.ئالچايماق ئالچايماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] پۇت-قولىنى ئۇزۇن سۇنۇپ ياكى چاترىقىنى كىرىپ ئولتۇرماق:[مىسال:] نېمانداق ئالچىيىپ ئولتۇرىسەنوي دەپ ۋارقىرىدى قاسىمئاخۇن ئوغلىغا.ئالچۇ ئالچۇ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئوشۇقنىڭ ئويمان يۈز تەرىپى بىلەن تىك تۇرۇشى.ئالچۇ چۈشمەك ئالچۇ چۈشمەك[يەشمىسى:] قىمار ئويۇنىدا ئوشۇقنىڭ يۈز تەرىپى يۇقىرىغا قاراپ تىك تۇرماق، ئۇتماق. «ئالچۇ قوپماق»مۇ دېيىلىدۇ.ئالچىيىشماق ئالچىيىشماق[يەشمىسى:] «ئالچايماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئالد ئالد[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① نەرسىلەرنىڭ كۆزەتكۈچىگە قاراپ تۇرغان قىسمى؛ يۈزى:[مىسال:] تاغنىڭ ئالدى شېغىل ئارىلاش شىبەن تاش ئىدى.[يەشمىسى:] ② ھۇزۇرى، ئۇدۇلى، قېشى:[مىسال:] مەخسۇت ئالىمنىڭ ئالدىغا كەلدى.[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ياخشىسى، ئەلاسى، ئالغا باسقىنى:[مىسال:] باتۇر زاۋۇتىمىزدىكى يىگىتلەرنىڭ ئالدى.[يەشمىسى:] ④ بېشى، دەسلەپكىسى، ئاۋۋالقى:[مىسال:] باققالنىڭ ئالدى ياخشى، قاسساپنىڭ كەينى ياخشى (ماقال). ＊ مانا، مېھمانلارنىڭ ئالدى كېلىشكە باشلىدى.[يەشمىسى:] ⑤ ئىلگىرى، ئاۋۋال، بۇرۇن:[مىسال:] بىز ئالدى بىلەن ئۆز خىزمىتىمىزنى كەمكۈتىسىز، تولۇق ئىشلىشىمىز كېرەك.[يەشمىسى:] ⑥ جىنسىي ئەزانىڭ سىلىقلاشتۇرۇلۇپ ئاتالغان يەنە بىر نامى.ئالدى پېشاب ئالدى پېشاب[يەشمىسى:] كىچىك تەرەت؛ سۈيدۈك:[مىسال:] ئالدى پېشاب راۋان بولماق.ئالداپ-سالداپ ئالداپ-سالداپ [يەشمىسى:] «ئالداپ-سىلاپ»قا قاراڭ:[مىسال:] كىشىلەر ئەھۋالنى ئۇققاندىن كېيىن، خەلىچىنى ئالداپ-سالداپ كەتكۈزدى.ئالداپ-سىلاپ ئالداپ-سىلاپ[يەشمىسى:] يالغان گەپ ۋە يالغان ۋەدە قىلىپ؛ ھەر خىل ئالدامچىلىق ۋاسىتىلىرىنى ئىشقا سېلىپ:[مىسال:] ئۇنى ئالداپ-سىلاپ قايتۇرۇۋەتتى.ئالداتماق ئالداتماق[يەشمىسى:] «ئالدىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئالداشماق ئالداشماق[يەشمىسى:] «ئالدىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار ئىككىلىسى ئۆزلىرىنىڭ ھەقىقىي قەلبىنى ئاشكارا قىلماي، بىر-بىرىنى ئالداشماقتا ئىدى.ئالدام ئالدام[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالداش پائالىيىتى:[مىسال:] سەن مېنىڭ بۇ گەپلىرىمنى قۇلىقىڭدا چىڭ تۇتۇپ باشقىلارنىڭ ئالدىمىغا چۈشۈپ كەتمىگىن.ئالدام خالتا ئالدام خالتا[يەشمىسى:] يالغان ئېيتىلغان سۆز-ھەرىكەت، تۇزاق:[مىسال:] ئالدام خالتىغا چۈشمەك.ئالدامچى ئالدامچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] باشقىلارنى ئالدىغۇچى:[مىسال:] ئالدامچىلار ھىيلە-مىكىر ئىشلىتىپ، يىگىتنىڭ ئۆيىدىن قىزنى ئوغرىلاپ كېتىپتۇ.ئالدامچىلىق ئالدامچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالداش بىلەن شۇغۇللىنىش پائالىيىتى.ئالدانماق ئالدانماق[يەشمىسى:] «ئالدىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئىسىت، دەپ ئويلىدى ئۇ، ئۇنىڭ چىرايلىق سۆزلىرىگە ئالدىنىپتىمەن.ئالدۇرماق ئالدۇرماق[يەشمىسى:] «ئالماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ياد ئالدۇرماق. چاچ ئالدۇرماق.ئالدېگىد ئالدېگىد[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئورگانىك بىرىكمىلەرنىڭ بىر تۈرى. كاربونىل بىلەن بىردانە ئالكىل، بىردانە ھىدروگېن ئاتومىنىڭ بىرىكىشىدىن ھاسىل بولىدۇ. ئاساسلىقلىرىدىن فورمالدېگىد، ئاتسېتالدېگىد قاتارلىقلار بار.ئالدى-ئارقىسى ئالدى-ئارقىسى[يەشمىسى:] ① ئالدى ۋە ئارقا تەرىپى، ئەتراپى:[مىسال:] ئالدى-ئارقىسىغا قارىماق. ئالدى-ئارقىسى گۈللۈك ئۆي.[يەشمىسى:] ② بىرەر نەرسىنىڭ ئوڭ ۋە تەتۈر تەرىپى، ئاستى-ئۈستى:[مىسال:] ئالدى-ئارقىسى قىزىرىپ پىشقان نان. ئالدى-ئارقىسى سىلىق توقۇلغان گىلەم.[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ياخشى-يامان تەرىپى، بولىدىغان-بولمايدىغان تەرىپى:[مىسال:] ئەي ئوغۇل، سۆزنىڭ ئالدى-ئارقىسىغا قاراپ، مەنىسىنى بىلىپ سۆزلە. بىر كىشى سۆزنىڭ مەنىسىنى بىلىپ سۆزلىمىسە، تۇتى قۇشقا ئوخشاپ قالىدۇ.ئالدى-بەردى ئالدى-بەردى [يەشمىسى:] «ئالغۇ-بەرگۈ»گە قاراڭ:[مىسال:] ئەمدى كېتىش نۆۋىتى ماڭا كەپتۇ، دۈيدىكى ئالدى-بەردىمنى ھېسابلىشىۋېتەيلى.ئالدىچە ئالدىچە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئالدىنى قىلىپ، ئالدى تەرەپ بىلەن:[مىسال:] ئالدىچە ئۈزمەك. ئالدىچە ماڭماق. ئالدىچە يۈدىمەك.ئالدىدا ئالدىدا[سۆز تۈركۈمى:] تىركەلمە.[يەشمىسى:] ① ھۇزۇرىدا، قېشىدا:[مىسال:] ئىشنى ياخشى قىلساق، ئامما ئالدىدا يۈزىمىز يورۇق بولىدۇ.[يەشمىسى:] ② بۇرۇن، ئىلگىرى، پەيتىدە:[مىسال:] زەيتۇنەم باشلىغان ئاتلىق دۈي جىددىي ئاتلىنىش ئالدىدا تۇرغاندا، تېببىي ياردەم سومكىسىنى بوينىغا ئېسىپ، ئالدىراپ قادىر يېتىپ كەلدى.[يەشمىسى:] ③ نىسبەتەن، قارىغاندا:[مىسال:] دەرس قانچە قىيىن بولسىمۇ، ئوقۇغۇچىلارنىڭ تىرىشچانلىقى ئالدىدا ھېچ نەرسە بىلىنمىدى.ئالدىدا يىپ ئېشەلمەيدۇ ئالدىدا يىپ ئېشەلمەيدۇ[يەشمىسى:] ئۇنىڭغا ھەرگىز تاقابىل تۇرالمايدۇ، قەتئىي تەڭلىشەلمەيدۇ، ئۇنىڭدىن جىق تۆۋەن تۇرىدۇ.ئالدىدىكى ئالدىدىكى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالدىدا تۇرغان؛ ئالدىدا مېڭىۋاتقان:[مىسال:] ئالدىدىكى كىتاب. ئالدىدىكى بالا.ئالدىدىن ئالدىدىن[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] بىرەر ئىش، ۋەقە-ھادىسە باشلىنىشتىن ئىلگىرى؛ بۇرۇن:[مىسال:] ئالدىدىن ئېيتماق. ئالدىدىن پۇل بەرمەك.ئالدىدىن توغرا ئۆتمەك ئالدىدىن توغرا ئۆتمەك[يەشمىسى:] بىھۆرمەتلىك قىلماق:[مىسال:] ئالدىلىرىدىن توغرا ئۆتۈپ قويغان بولسام كەچۈرگەيلا.ئالدىدىن ئۆتكۈزمەك ئالدىدىن ئۆتكۈزمەك[يەشمىسى:] سەمىگە سېلىپ، ماقۇللۇقىنى، رازىلىقىنى ئالماق:[مىسال:] بۇ ئىشنى مەن بالىلارنىڭ ئالدىدىن ئۆتكۈزۈپ قوياي.ئالدىراپ-تېنەپ ئالدىراپ-تېنەپ[يەشمىسى:] ① ھەم ئالدىراپ ھەم تېنەپ؛ ئۆزىنى توختىتىۋالالماي، تولۇق تەييارلىقسىز:[مىسال:] ئۇ بوينىنى ئالدىراپ-تېنەپ جۇۋىسىنىڭ ئىچىگە يوشۇرۇپ پرىكازچىكقا پۇل ئۇزاتتى، سودا پۈتتى.[يەشمىسى:] ② ئويلانماي، پىكىر يۈرگۈزمەي:[مىسال:] بەزى يازغۇچىلار ئالدىراپ-تېنەپ يېزىلغان ئەسەرلىرى بىلەن تەھرىرلەرنىڭ بېشىنى قاتۇرىدۇ.ئالدىراپ-سالدىراپ ئالدىراپ-سالدىراپ [يەشمىسى:] «ئالدىراپ-تىنەپ»كە قاراڭ:[مىسال:] ئەزالار ئالدىراپ-سالدىراپ ئۆز ئۆيلىرىگە يۈگۈرۈشتى.ئالدىراتماق ئالدىراتماق[يەشمىسى:] «ئالدىرىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلارغا تاماق تەييارلاش ئىشى بىزنى تولىمۇ ئالدىراتتى.ئالدىراش ئالدىراش[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] جىددىي ھالدا، بىردەم تۇرماستىن، توختىماي:[مىسال:] ئالدىراش ئىشلىمەك.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] مۇھىم، ۋاقتى قىسقا، تېزلىكنى تەلەپ قىلىدىغان:[مىسال:] يېزىنىڭ ئەڭ ئالدىراش ۋە جىددىي پەيتى-ئورما باشلاندى.ئالدىراش-تېنەش ئالدىراش-تېنەش [يەشمىسى:] «ئالدىراپ-تېنەپ»كە قاراڭ:[مىسال:] بۇنداق سوئالنى كۈتمىگەن قاسىم ئالدىراش-تېنەش «ھەئە، تونۇيمەن» دەپ جاۋاب بەردى.ئالدىراشچىلىق ئالدىراشچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [يەشمىسى:] «ئالدىراشلىق»قا قاراڭ.ئالدىراشلىق ئالدىراشلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] جىددىي، توختىماي ھەرىكەت قىلىپ تۇرۇش ھالىتى ۋە ھەرىكىتى:[مىسال:] ئەخمەت چېچىلىپ ياتقان تۆمۈر پۇللارنى ئالدىراشلىق بىلەن يېغىشتۇردى-دە، يانچۇققا سالدى.ئالدىراشماق ئالدىراشماق[يەشمىسى:] «ئالدىرىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئانىلىرى ئۈنى بار نەرسىلەرنىڭ ھەممىسى بىلەن مېھمان قىلىشقا ئالدىرىشاتتى.ئالدىراقسان ئالدىراقسان[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالدىراپ تۇرىدىغان، ئالدىراڭغۇ:[مىسال:] باشلىقىمىز بىرئاز ئالدىراقسان ئىدى.ئالدىراقسانلىق ئالدىراقسانلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالدىراقسان ھالەت، مىجەز؛ ئالدىراڭغۇلۇق:[مىسال:] ئالدىراقسانلىق قىلماق.ئالدىراڭغۇ ئالدىراڭغۇ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] دائىم ئالدىرايدىغان؛ ئالدىراقسان:[مىسال:] بەھزات كۆپ ئىلىملەرنى ئوقۇغان، ئەقىل-پاراسەتلىك يىگىت بولسىمۇ، ئالدىراڭغۇ، قانائەتسىز ئىكەن.ئالدىراڭغۇلۇق ئالدىراڭغۇلۇق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالدىراڭغۇ ھالەت، مىجەز، ئالدىراقسانلىق:[مىسال:] ھېزىمنىڭ ئالدىراڭغۇلۇقىنى بىلگەن ھاشىم ئاكا كۆڭلىگە بىر ئىشنى پۈكۈپتۇ.ئالدىرىماق ئالدىرىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① بىرەر جايغا يېتىپ بېرىش ۋە بىرەر ئىشنى بېجىرىش ھەرىكىتىنى تېزلەشتۈرمەك؛ تېز يۈرمەك:[مىسال:] ئۇ چىلىغان ناننىڭ يېرىمىنى يەپلا مەكتىپىگە ئالدىرىدى.[يەشمىسى:] ② توساتتىن يۈز بەرگەن ئىش-ھەرىكەت سەۋەبىدىن ھودۇقماق، ھاياجانلانماق، ئەنسىرىمەك:[مىسال:] جېلىل بوۋاي بۇنى ئاڭلاپ گويا بىر ئىش يادىغا چۈشكەندەك ئالدىراپ بانكىغا كىردى.ئالدى-ساتتى ئالدى-ساتتى[يەشمىسى:] ئېلىش-سېتىش پائالىيىتى؛ سودا:[مىسال:] ئۇلار يۈرۈش-تۇرۇشتا سىپايە، سۆزدە مۇلايىم، ئالدى-ساتتىدا ئادىل، ھەرىكەتتە تۈز بولۇپ كىشىلەرگە ئىللىق مۇئامىلە قىلىدىكەن.ئالدى-كەينى ئالدى-كەينى[يەشمىسى:] ① ئالدى ۋە ئارقا تەرىپى، ئەتراپى:[مىسال:] ئۆينىڭ ئالدى-كەينى پاكىز تازىلاندى.[يەشمىسى:] ② بىرەر ئىش-ھەرىكەتتىن ئىلگىرى ھەم كېيىن:[مىسال:] مۇشۇ ئىشلارنىڭ ئالدى-كەينىدە 80 ئېغىز ئۆي بوشىدى.ئالدى-كەينىگە قاراپ قالماق ئالدى-كەينىگە قاراپ قالماق[يەشمىسى:] بىرەر ئىشنى قىلشتا ئىككىلەنمەك، ئارىسالدى بولماق.ئالدىماق ئالدىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① ئەخمەق قىلماق، گوللىماق:[مىسال:] كىچىك بالىنى ئالدىماق ئوڭاي.[يەشمىسى:] ② يولدىن ئازدۇرماق:[مىسال:] ئاممىنى ئالداپ، خاتا يولغا ماڭغىنىڭنى سەزمەي يۈرەمسەن؟ئالدىن ئالدىن[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئاۋۋال، ئىلگىرى، بۇرۇن:[مىسال:] ئەتە يېزىلىق پارتكوم ھەيئەتلەر يىغىنى ئېچىپ، ئالدىن مۇزاكىرىلىشىۋېلىشقا توغرا كېلىدۇ.ئالدىنئالا ئالدىنئالا[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئىشتىن بۇرۇن، دەسلەپتىلا، ئالدىنى ئېلىپ:[مىسال:] ئەخەت مۇئەللىم ئالدىنئالا تەييارلاپ قويغان سوئالىنى دوسكىغا يېزىشقا كىرىشتى.ئالدىنقى ئالدىنقى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئالدى تەرەپتىكى، ئالدى تەرەپكە جايلاشقان:[مىسال:] ئالدىنقى پوست. ئالدىنقى رەت.[يەشمىسى:] ② ئىلگىرى، بۇرۇن ئۆتكەن؛ ئاۋۋالقى، بۇرۇنقى:[مىسال:] ئالدىنقى ئىنقىلابچىلارنىڭ ئىش-ئىزلىرى.[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان، بىرىنچى:[مىسال:] ئالدىنقى شەرت.  تۇرسۇنجان ئۇزۇنغا يۈگۈرۈش تۈرى بويىچە ئالدىنقىسى بولۇپ بىرىنچىلىكنى ئالدى.ئالدىنقى سەپ ئالدىنقى سەپ[يەشمىسى:] ① بىرەر ئەمگەك ۋە خىزمەت ساھەسىدىكى ئەمەلىي مەشغۇلات مەيدانى، جاپالىق خىزمەت ئورنى.[يەشمىسى:] ② ئۇرۇش مەيدانى.ئالغا ئالغا[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئالدىغا، ئالدى تەرەپكە:[مىسال:] ئالغا ماڭماق. ئالغا ئىلگىرىلىمەك. ئالغا چامدىماق.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىملىق.[كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ئالغا قاراپ سىلجىشقا، ئالدىغا قاراپ يۈرۈش قىلىشقا چاقىرىش، ئۈندەش:[مىسال:] ئۇلۇغ غەلىبىلەر ئۈچۈن ئالغائالغۇ-بەرگۈ ئالغۇ-بەرگۈ[يەشمىسى:] ئېلىش-بېرىش؛ ئىقتىسادىي مۇئامىلە، ئىقتىسادىي ئالاقە:[مىسال:] − ئەمدى بىزنىڭ ھېچقانداق ئالغۇ-بەرگۈمىز قالمىدى، − دېدى ئۇ ئەختەمگە قول بېرىپ.ئالغۇر ئالغۇر[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئوۋنى ياخشى ئالىدىغان:[مىسال:] ئالغۇر بۈركۈت.[يەشمىسى:] ② ھەققىنى كەتكۈزمەيدىغان؛ ھەر باب بىلەن ئالىدىغان:[مىسال:] ئۇ ناھايىتى ئالغۇر ئادەم بولغاچقا ئاللىقاچان ئۆلگەن پۇللارنىمۇ تىرىلدۈرۈپ ئالالىدى.ئالغۇرلۇق ئالغۇرلۇق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئېلىشقا ماھىرلىق.ئالغۇسىز ئالغۇسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالغىلى بولمايدىغان، ئېلىش تەس بولغان:[مىسال:] تىلغا ئالغۇسىز يامان گەپ.ئالفاۋىت ئالفاۋىت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] «ئېلىپبە»گە قاراڭ.ئالقات ئالقات[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] چاتقال تىپىدىكى بىر خىل ئۆسۈملۈك.ئالقىش ئالقىش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① رەھمەت سۆزى، رەھمەت تۇيغۇسى، قوللاش، ھېمايە قىلىش:[مىسال:] ئالقىشقا ئېرىشمەك.[يەشمىسى:] ② ئالقىشلاپ چېلىنغان چاۋاك:[مىسال:] دۆلەتباي سۆزىنى تۈگەتكەندە، زال ئىچىنى قىزغىن ئالقىش سادالىرى لەرزىگە كەلتۈرۈۋەتكەنىدى.ئالقىشلاتماق ئالقىشلاتماق[يەشمىسى:] «ئالقىشلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئالقىشلاشماق ئالقىشلاشماق[يەشمىسى:] «ئالقىشلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئالقىشلانماق ئالقىشلانماق[يەشمىسى:] «ئالقىشلىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار ئەزالارنىڭ تۇرمۇشىنى ياخشى ئورۇنلاشتۇرۇپ ئالقىشلاندى.ئالقىشلىماق ئالقىشلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] مەمنۇنىيەت بىلەن ھۆرمەت بىلدۈرمەك، ئالقىش سۆزلىرى بىلەن تەبرىكلىمەك؛ تەبرىكلەپ، قارشى ئېلىپ چاۋاك چالماق:[مىسال:] شائىر ئۆزىنىڭ جەڭگىۋار شېئىرىنى ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن، ئۆز ئورنىدا ئولتۇردى. كۆپچىلىك قىزغىن چاۋاك چېلىپ ئالقىشلىدى.ئالكوگول ئالكوگول[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞ئەرەبچە［[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] ① مولېكۇلىلىرى تەركىبىگە كىسلورود ۋە ۋودورود ئاتوملىرى گۇرۇپپىسى كىرىدىغان بىرىكمىلەر؛ ئىسپىرتلار.[يەشمىسى:] ② ھاراق، ۋىنو قاتارلىق ئىپىرتلىق ئىچىملىكلەر.ئالكوگولىزم ئالكوگولىزم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئىسپىرتلىق ئىچىملىكلەرگە، ھاراقخورلۇققا بېرىلىش نەتىجىسىدە كېلىپ چىقىدىغان، ئېغىر ئاقىۋەتلەرگە ئېلىپ بارىدىغان كېسەللىك.ئالگرات ئالگرات[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞پارىسچە［[يەشمىسى:] ① ئەينۇلا تىپىدىكى بىر خىل ئۆسۈملۈك. مېۋىسىنىڭ تەمى چۈچۈمەل، ئاچچىق:[مىسال:] بىزنىڭ باغدا ئالگرات بار.[يەشمىسى:] ② شۇ خىل ئۆسۈملۈكنىڭ مېۋىسى.ئالگېبرا ئالگېبرا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞ئەرەبچە［. [يەشمىسى:]ئەسلى: ئەل جەبر ماتېماتىكىنىڭ مىقدارلار ئۈستىدە (ئۇلارنىڭ سان قىممەتلىرىدىن قەتئىينەزەر)بېجىرىلىدىغان ئالامەتلەرنىڭ ئومۇمىي قائىدىلىرى ھەققىدىكى بۆلۈمى.ئالگېبرالىق ئالگېبرالىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالگېبراغا ئائىت:[مىسال:] ئالگېبرالىق ئىپادە. ئالگېبرالىق مەسىلىلەر.ئاللاⅠ ئاللاⅠ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[كەسىپ تۈرى:]＞دىن＜[يەشمىسى:] خۇدا، تەڭرى، پەرۋەردىگار:[مىسال:] ئاللا، ئۆزۈڭ بار، − دەپ ئاستا ئورنىدىن تۇردى بوۋاي.ئاللاⅡ ئاللاⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىملىق.[يەشمىسى:] ھەيرانلىق، پۇشايمان ۋە ئېنىقسىزلىقنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] ئاللا يامان بولدى.ئاللاتائالا ئاللاتائالا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ئەڭ يۇقىرى مەرتىۋىلىك ئاللا.ئاللا-توۋا ئاللا-توۋا[يەشمىسى:] پىغان، نالە-زار، ئازاب-ئوقۇبەتنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] ئاللا-توۋىنىڭ دەستىدىن تۈگمەندە تۇرۇپ بولغىلى بولماپتۇ.ئاللا-توۋا دېگۈزمەك ئاللا-توۋا دېگۈزمەك[يەشمىسى:] راسا ئەدىپىنى بەرمەك، توۋا قىلدۇرماق، قىلغان-ئەتكەنلىرىگە قاتتىق پۇشايمان قىلدۇرماق:[مىسال:] شۇنداق قىلىپ خەلپەتنى ئاللا-توۋا دېگۈزۈۋەتتۇق.ئاللا-چۇقان ئاللا-چۇقان[سۆز تۈركۈمى:] ۋاراڭ-چۇرۇڭ بىلەن تولغان تىنىمسىز ھالەت:[مىسال:] ئاللا-چوقان سالماق. ＊ ئىش شۇنىڭ بىلەن بېسىقمىدى، سول ياڭىقى ئىششىپ چىققان چەت ئەللىك ئاللا-چۇقان كۆتۈرۈپ مېھمانخانىنى بىر ئالدى.ئالا-كاللا ئالا-كاللا[يەشمىسى:] ۋارقىراپ-جارقىراش، داد-پەرياد، نالە-زار:[مىسال:] ئاللا-كاللا دەپ.ئاللا-كاللا دەپ ئاللا-كاللا دەپ[يەشمىسى:] ۋارقىراپ-جارقىراپ، يىغلاپ-قاقشاپ:[مىسال:] پاتەمخان ئانا قىزىنىڭ سۇغا چۈشۈپ كەتكەنلىكىنى ئاڭلاپ، ئاللا-كاللا دەپ يىغا-زار قىلىشقا باشلىدى.ئاللاھۇئەكبەر ئاللاھۇئەكبەر[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] بىرەر نەرسىنى ئۆلتۈرۈشتىن بۇرۇن، دۇئادىن كېيىن ئېيتىلىدىغان ئادەت سۆزى.ئاللېگورىيە ئاللېگورىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］گرېكچە［[يەشمىسى:] مەۋھۇم چۈشەنچىلەرنى كونكرېت ئوبراز ۋاسىتىسى بىلەن ئىپادىلەش؛ كىنايە.ئاللېگورىيىلىك ئاللېگورىيىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاللېگورىيىگە ئائىت، ئاللېگورىيىدىن، كىنايىدىن ئىبارەت بولغان، كىنايىلىك.ئاللىبۇرۇن ئاللىبۇرۇن[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاللا+بۇرۇن〔[يەشمىسى:] خېلى ۋاقىت ئىلگىرى، خېلى بۇرۇن:[مىسال:] بۇ ئىش بىزگە ئاللىبۇرۇن مەلۇم ئىدى.ئاللىبىر ئاللىبىر[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاللا+بىر〔[يەشمىسى:] كىم ۋە نېمىلىكى نامەلۇم بولغان بىر، قانداقتۇر بىر:[مىسال:] ئۇنىڭ جىددىيلەشكەن ئەسەبىيلىرى بىردىنلا بوشىشىپ، قۇلىقىغا ئاللىبىر سورۇنلاردىكى رومكىلارنىڭ جاراڭلىغان ئاۋازى ئاڭلىنىشقا باشلىدى.ئاللىقاچان ئاللىقاچان[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاللا+قاچان〔[يەشمىسى:] خېلى ۋاقىت بۇرۇن، خېلى ۋاقىت ئىلگىرى:[مىسال:] بەدىنى ياپراقتەك تىترەپ تۇرغان ئانا ئوغلىنىڭ پىراقىدا ئاللىقاچان ئۆلۈپ كەتكەنىدى.ئاللىقاچانقى ئاللىقاچانقى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] خېلى ۋاقىت بۇرۇنقى، خېلى ۋاقىت ئىلگىرىكى:[مىسال:] ئۇ ئاللىقاچانقى ئىشلار ئىدى.ئاللىقانچە ئاللىقانچە[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاللا+قانچە〔[يەشمىسى:] قانچىلىكى نامەلۇم، بىرقانچە:[مىسال:] بۇ گەپنى مەن سەمەتكە ئاللىقانچە قېتىم تەكىتلىدىم.ئاللىقانداق ئاللىقانداق[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاللا+قانداق〔[يەشمىسى:] قانداقلىقى ئېنىقسىز، قانداقتۇر، نامەلۇم، ناتونۇش:[مىسال:] ئۇ باتۇرنىڭ چىرايىدا ئېچىنىش ئەمەس، بەلكى ئاللىقانداق بىر خىل خاتىرجەملىكنى كۆرۈپ، غەزىپى تېخىمۇ ئۆرلىدى.ئاللىقاياق ئاللىقاياق[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاللا+قاياق〔[يەشمىسى:] قايسى تەرەپ ئىكەنلىكى ۋە قەيەر ئىكەنلىكى نامەلۇم جاي:[مىسال:] بۇ قىزغا بولغان غەزىپىم ئاللىقاياقلارغىدۇ ئۇچۇپ كېتىپ، يېلى چىقىپ كەتكەن كامېردەك بوشىشىپ كەتتىم.ئاللىقايسى ئاللىقايسى[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاللا+قايسى〔[يەشمىسى:] قايسىلىقى ئېنىقلانمىغان، نامەلۇم ياكى ئەستىن كۆتۈرۈلگەن:[مىسال:] ئاللىقايسى بىر كۈنلەردە. ئاللىقايسى بىر ئىشتا.ئاللىقەيەر ئاللىقەيەر[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاللا+قەيەر〔[يەشمىسى:] قايسى يەر ئىكەنلىكى ئېنىقسىز، نامەلۇم جاي:[مىسال:] ئۇلار ھۆپىگەرلەرنىڭ ھەر ياڭزا ئاۋازلىرىنى، زاۋۇتلارنىڭ گۈدۈكلىرىنى، مەزىنلەرنىڭ ئەزانلىرىنىمۇ ئاللىقەيەرلەردە قالدۇرۇپ، گۈزەل ئىلىخونىڭ ساپ ھاۋاسىدا پەلەكلەردە پەرۋاز قىلماقتا.ئاللىكىم ئاللىكىم[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش[قۇرۇلمىسى:]〕ئاللا+كىم〔[يەشمىسى:] قانداقتۇر نامەلۇم شەخس؛ كىمدۇ، بىراۋ:[مىسال:] ئاللىكىملەر يەنە نېمىلەردە ئۆلدى، يەنە قايسىمىز قانداق قاپقىنىدا ئۆلىمىز، بۇنى كىم بىلىدۇ.ئاللىنېمە ئاللىنېمە[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاللا+نېمە〔[يەشمىسى:] قانداقتۇر ئېنىقسىز، نامەلۇم بىرنەرسە، نېمىدۇر:[مىسال:] بەزىدە مەن تونۇمايدىغان كشىلەر ئاللىنېمىلەر بېسىلغان ئېشەك ھارۋىسىنى ھەيدەپ مامۇتنىڭ قورۇسىغا كىرىپ كېتىشەتتى.ئالما ئالما[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ① ئەتىرگۈل ئائىلىسىدىكى يوپۇرماق تاشلايدىغان دەرەخ. يوپۇرمىقى ئېللىپس شەكلىدە، گۈلى قىزغۇچ ئاق، قىزىل كېلىدۇ؛ مېۋىسى يۇمىلاق، تەمى تاتلىق ياكى چۈچۈمەل بولىدۇ.[يەشمىسى:] ② شۇ خىل دەرەخنىڭ مېۋىسى.ئالماس ئالماس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① سۈزۈك يالتىراق، قىممەت باھالىق تەبىئىي تاش.[يەشمىسى:] ② شۇنداق تاش ئورنىتىلغان كېسىش ئەسۋابى:[مىسال:] ئالماس بىلەن ئەينەكنى كەسمەك.ئالماش ئالماش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞تىلشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] ئۇيغۇر تىلىدىكى سۆز تۈركۈملىرىنىڭ بىرى، ئۇ ئىسىم، سۈپەت، سانلارنىڭ ئورنىدا قوللىنىدۇ:[مىسال:] كىشىلىك ئالماش. سوراق ئالماش.ئالماشتۇرماق ئالماشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئالماشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] دوختۇرخانىدىكى بەزىلەرمۇ ئاق خالات بىلەن تىڭشىغۇچىنى مىلتىق بىلەن نەيزىگە ئالماشتۇردى.ئالماشتۇرۇشماق ئالماشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئالماشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئالماشتۇرۇلماق ئالماشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئالماشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئىمتىھان ئېلىش ۋاقتىدا ھەرقايسى سىنىپلارنىڭ ئوقۇتقۇچىلىرى ئۆزئارا ئالماشتۇرۇلۇپ، ئىمتىھانغا رىياسەتچىلىك قىلدۇرۇلدى.ئالماشماق ئالماشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① بىرى-بىرىنىڭ ئورنىنى ئالماق، ئىگىلىمەك؛ يېڭىلانماق:[مىسال:] ۋەھالەنكى، بۇ ئۆيلەرنىڭ ھەممىسىدە ھايات داۋام قىلماقتا، ھەۋەس قاينىماقتا، ئەۋلاد ئەۋلاد بىلەن ئالماشماقتا.[يەشمىسى:] ② كىرىشىپ قالماق، يۆگىشىپ قالماق:[مىسال:] ئەركىننىڭ ئۈچىيى ئالمىشىپ قېلىپ، ئوپېراتسىيە قىلىندى.[يەشمىسى:] ③ بىر ئورۇندىن يەنە بىر ئورۇنغا يۆتكەلمەك:[مىسال:] ئۇ خىزمەت شارائىتى ياخشى ئورۇنغا ئالماشتى.ئالماق ئالماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① نەرسىنى ئوچۇملاپ، سىقىملاپ ياكى بىرەر ئەسۋاب بىلەن تۇتۇپ قولغا كىرگۈزمەك:[مىسال:] چېلەكتىن سۇ ئالماق. يانچۇقتىن پۇل ئالماق. ئەكبەر تېلېفوننى قولىغا ئالدى.[يەشمىسى:] ② قوبۇل قىلماق:[مىسال:] ئوقۇغۇچى ئالماق. ئىشقا ئالماق. ياتاققا ئالماق. ＊ − دوختۇرلار مېنى ياتاققا ئالمىدى، − دېدى ئانا ئېڭرىغان ئاۋاز بىلەن.[يەشمىسى:] ③ بوشاتماق، بىكار قىلماق، چۈشۈرمەك:[مىسال:] ۋەزىپىدىن ئالماق.[يەشمىسى:] ④ قىرقىماق، كەسمەك، سۇغۇرۇپ چىقارماق:[مىسال:] چاچ ئالماق. تىرناق ئالماق. ساقال ئالماق.[يەشمىسى:] ⑤ قولغا كىرگۈزمەك، ئىگە بولماق، قازانماق، ھاسىل قىلماق، ئېرىشمەك:[مىسال:] دارامەت ئالماق، خامان ئالماق. ھوسۇل ئالماق. پايدا ئالماق. ئولجا ئالماق. بەھرى ئالماق. نەپ ئالماق. ساۋاق ئالماق. ئىلھام ئالماق.[يەشمىسى:] ⑥ يېمەك، ئىچمەك، ئىستېمال قىلماق:[مىسال:] − بىر كۈنلۈك ھەمراھقا قىرىق كۈن سالام، دەپتىكەن، ھەرقايسىلىرىدىن ئارتۇق ئەمەس، قېنى ئالسىلا![يەشمىسى:] ⑦ مەلۇم رەڭ، ھالەتنى ئۆزىگە سىڭدۈرمەك؛ پەيدا قىلماق:[مىسال:] رەڭ ئالماق. تۈس ئالماق. خاراكتېر ئالماق. كۆزىگە ياش ئالماق.[يەشمىسى:] ⑧ ئۆيلەنمەك:[مىسال:] خوتۇن ئالماق.[يەشمىسى:] ⑨ نەرسە-كېرەك سېتىۋالماق:[مىسال:] بۇ ئاياغنى نەچچە پۇلغا ئالدىڭىز[يەشمىسى:] 01 ئۈستىگە قويماق:[مىسال:] يەردە چېچىلىپ ياتقان كىتابلارنى يىغىپ جوزىغا ئالدىم.[يەشمىسى:] 11 بوشاتماق، چۈشۈرمەك، خالىي قىلماق:[مىسال:] مۈرىسىدىن خۇرجۇننى ئالماق. ھارۋىدىن ساندۇقنى ئالماق. ماشىنىدىن يەشىكنى ئالماق.[يەشمىسى:] 21 ئورۇنلاشتۇرماق، مەلۇم جاي ۋە ئورۇندا قويماق:[مىسال:] دالدىغا ئالماق. بىرەر سائەت قادىلىپ ئىشلىگەن بولساممۇ، ئىشقا بەرداشلىق بېرەلمەي چولاق تام سايىسىغا ئۆزۈمنى ئالدىم.[يەشمىسى:] 31 ئىگىلىمەك، ئىشغال قىلماق:[مىسال:] ئورۇن ئالماق. نام ئالماق. شەھەر ئالماق.[يەشمىسى:] 41 قاپلىماق، ئورىماق:[مىسال:] ئوت ئالماق. ＊ يامغۇر ئالەمنى بىر ئالدى. ＊ يېڭى دەملەنگەن پولۇنىڭ ھىدى ئۆينى بىر ئالدى.[يەشمىسى:] 51 پەيدا قىلماق، ھاسىل قىلماق:[مىسال:] ئەت ئالماق. ياغ ئالماق. ياش ئالماق.[يەشمىسى:] 61 كەلتۈرمەك:[مىسال:] ئەسكە ئالماق. يادىغا ئالماق. زېھىنگە ئالماق.[يەشمىسى:] 71 يوقاتماق، كەتكۈزمەك:[مىسال:] زەھەرنى زەھەر ئالىدۇ (ماقال).[يەشمىسى:] 81 تەلەپ قىلماق، ئىزدىمەك؛ ۋاقىپلانماق: پىكىر ئالماق. جاۋاب ئالماق. دېرەك ئالماق. رۇخسەت ئالماق. ئىجازەت ئالماق.[يەشمىسى:] 91 خاتىرىلىمەك، رەسىمنى قالدۇرماق:[مىسال:] ئەنگە ئالماق. دەپتەرە ئالماق. ھېسابقا ئالماق. سۈرەتكە ئالماق. نوتىغا ئالماق.[يەشمىسى:] 02 باسماق، ماڭماق:[مىسال:] قەدەم ئالماق. يول ئالماق.[يەشمىسى:] 12 مەھكەم تۇتماق، چىشلىمەك، كەسمەك:[مىسال:] بېلىدىن ئالماق. ياقىسىدىن ئالماق. قۇلىقىدىن ئالماق.[يەشمىسى:] 22 قوشماق:[مىسال:] ئارىغا ئالماق. قاتارغا ئالماق.[يەشمىسى:] 32 ئىگە دەپ قارىماق:[مىسال:] ئىناۋەتكە ئالماق. ئېتىبارغائالماق. ھېسابقا ئالماق.[يەشمىسى:] 42 تۇرغۇن سۆزلەرگە قوشۇلۇپ، ئۇلارنى پېئىللاشتۇرىدۇ:[مىسال:] ئەۋج ئالماق. ئارىيەت ئالماق. ئۆچ ئالماق. قىساس ئالماق. ھېساب ئالماق. تەسىر ئالماق. ئىمتىھان ئالماق. باش ئالماق. كۈن ئالماق.[يەشمىسى:] 52 رەۋىشداش بىلەن كېلىپ تۆۋەندىكى مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ: [يەشمىسى:] 1) ھەرىكەتنىڭ ئوبيېكتى ياكى ئۈنۈمنىڭ سۇبيېكت تەرەپكە يۆنىلىشى ياكى سۇبيېكت تەۋەلىكىگە ئۆتۈشنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] ئۇلار بۇ يىل ئىككى ئېغىز ئۆي سېلىۋالدى.[يەشمىسى:] 2) سۇبيېكتنىڭ ھەرىكەتتىن مەنپەئەتدار بولۇشنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] تاماق يەۋېلىپ ئاندىن ئىشلەيلى.[يەشمىسى:] 3) ھەرىكەتنىڭ مەلۇم پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئورۇنلىشىنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] كۈچۈڭنىڭ بېرىدا ئىشلىۋال. ＊ يامغۇر ياغقۇچە ئۆيگە يېتىۋالايلى.[يەشمىسى:] 4) ھەرىكەتنىڭ مۇداپىئە ئۈچۈن ياكى قارشىلىق كۆرسىتىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىشىنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] ئۇ ئولتۇرۇۋېلىپ ماڭغىلى ئۇنىمىدى.[يەشمىسى:] 5) بەزى پېئىللار بىلەن بىرىكىپ ھەرىكەتنىڭ يالغاندىن ئورۇنلىنىشىنى بىلدۈرىدۇ: ئاڭلىمىغان بولۇۋېلىپ جىم ئولتۇرغىنىنى قاراڭلار ئۇنىڭ.ئالماق-ساتماق ئالماق-ساتماق[يەشمىسى:] ئېلىش-سېتىش ئىشى، تىجارەت:[مىسال:] بېسىمدارلىق قىلىپ پايدا ئېلىشقا يېقىن كەلمە، ئالماق-ساتماقتا ھېچقانداق ئادەمگە يالغان سۆز قىلما.ئالمان ئالمان[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئېلىشتا ئىتتىك، تېز، چاققان؛ تېز ئالىدىغان:[مىسال:] ئالغۇچە ئالمان، بەرگۈچە بەزگەك (ماقال).[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ئوۋدا سالغاننى ئالىدىغان؛ ئالغۇر:[مىسال:] ئالمان قۇش. ＊ بۇ قارچىغا ناھايىتى ئالمان چىقتى.ئالماناخ ئالماناخ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئىنگلىزچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ئەدەبىيات＜[يەشمىسى:] بىر ياكى بىرنەچچە كىشىنىڭ تاللانغان ئەسەرلىرى ياكى شۇ ئەسەرلەردىن تۈزۈلگەن توپلام. «تاللانما ئەسەر» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.ئالمان-تالمان ئالمان-تالمان[يەشمىسى:] ئوپۇل-توپۇل، ئالدىراش-تېنەش، ئالدىراپ-سالدىراپ:[مىسال:] ئۇلار ئالدىراپ كىرىپ كەلگەن سادىقنى كۆرۈپ، ئالمان-تالمان ئورۇنلىرىدىن تۇرۇشتى.ئالما-ئۆرۈك ئالما-ئۆرۈك[يەشمىسى:] ئالما ۋە ئۆرۈك قاتارلىق يەل-يېمىش:[مىسال:] ئۇنىڭ دادىسى بۇرۇنلاردا ئالما-ئۆرۈك ساتاتتى.ئالمىزار ئالمىزار[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [يەشمىسى:] «ئالمىلىق»قا قاراڭ:[مىسال:] تېغىڭ شۇنچە، بېغىڭغا كىم تاپالايدۇ مۇناسىپ سۆز. تەبىئەت ساڭىلا شۇنداق سېخىيمۇ ئالمىزار نىلقا.ئالمىزارلىق ئالمىزارلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[ۋارىيانت:] «ئالمىلىق»قا قاراڭ.ئالمىغان ئالمىغان[يەشمىسى:] «ئالماق» سۆزىنىڭ بولۇشسىز سۈپەتدىشى.ئالمىغان-بەرمىگەن ئالمىغان-بەرمىگەن[يەشمىسى:] ئېلىش-بېرىشى تۈگىگەن، ئارىسى ئوچۇق بولغان:[مىسال:] پۇل مۇئامىلىدە بىز ئالمىغان-بەرمىگەن بولدۇق.ئالمىلىقⅠ ئالمىلىقⅠ[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالما دەرىخى بار، ئالما دەرىخى ئۆستۈرۈلگەن:[مىسال:] ئالمىلىق باغ.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالما دەرىخى ئۆستۈرۈلگەن يەر، مەيدان، باغ:[مىسال:] بۇ ئالمىلىق قۇرتقا قارشى جىددىي جەڭ مەيدانىغا ئايلانغانىدى.ئالمىلىقⅡ ئالمىلىقⅡ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] توقۇش دۇكىنىدا جەينەكنىڭ دەپتىنگە ھەرىكەتچان ئورۇنلاشتۇرۇلغان جايى.ئالمىماق ئالمىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① يىپ ئۇچلىرىنى ئالماشتۇرۇپ تاڭماق، چاتماق:[مىسال:] يىپنى ئالماپ چىگمەك.[يەشمىسى:] ② بىر نەرسىنى ئىككىنچى نەرسىنىڭ ئۈستىگە قويۇپ ئورۇنلاشتۇرماق:[مىسال:] پۇتىنى ئالماپ ئولتۇرماق. شاخنى ئالماپ قويماق. ئارغامچىنى ئالماپ قويماق.ئالوي ئالوي[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] «سەبرە»قا قاراڭ.ئالۇچا ئالۇچا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ① ئەتىرگۈل ئائىلىسىدىكى يوپۇرماق تاشلايدىغان مېۋىلىك دەرەخ. گۈلى قىزغۇچ، قىزىل كېلىدۇ، مېۋىسى يۇمىلاق بولۇپ پىشقاندا قىزىرىدۇ.[يەشمىسى:] ② شۇ خىل دەرەخنىڭ مېۋىسى.ئالۇدە ئالۇدە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ئىچ ئېلىشىش، كۆڭۈل ئېغىش:[مىسال:] ئالۇدە بولماق.ئالۋاستى ئالۋاستى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① رىۋايەتلەردىكى ھەر خىل قىياپەتلەرگە كىرەلەيدىغان ئەپسانىۋى مەخلۇق؛ جىن.[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ناھايىتى كۆرۈمسىز بەتبەشىرە (ئالدامچى ئادەمگە نىسبەتەن ئېيتىلىدۇ):[مىسال:] ھېلىمۇ ياخشى سىز ماھىنۇردەك بىر ئالۋاستىدىن قۇتۇلدىڭىز.ئالۋاستىلىق ئالۋاستىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] كۆرۈمسىز، بەتبەشىرە ھالەت.ئالۋان ئالۋان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] زورلۇق بىلەن تاپشۇرۇشقا بەلگىلەنگەن، ماددىي نەرسە ياكى ھەقسىز ئىشلەپ بېرىدىغان مەجبۇرىي ئەمگەك:[مىسال:] ئۇلار ھەر كۈنى يېزىلارغا ئالۋان سالاتتى.ئالۋانچى ئالۋانچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئۈستىگە ئالۋان مەجبۇرىيىتى چۈشكەن كىشى.ئالۋان-سېلىق ئالۋان-سېلىق[يەشمىسى:] مەلۇم تۆلەشكە تېگىشلىك بولغان ۋە مەجبۇرىي ھەقسىز تاپشۇرۇلىدىغان ماددىي نەرسە ۋە ئۇنىڭغا بەدەل قىلىنغان ئەمگەك كۈنى:[مىسال:] بىزنىڭ ئالۋان-سېلىقلىرىمىز ئۆزگەرمىگەننىڭ ئۈستىگە بارغانچە كۆپىيىپ كەتتى.ئالۋان-ياساق ئالۋان-ياساق [يەشمىسى:] «ئالۋان-سېلىق»قا قاراڭ:[مىسال:] ھە، مانا بىزنى شۇنداق ئاچ كۆز خوجايىنلار، ئالۋان-ياساقلار، خورلۇق-ھاقارەتلەر قۇرۇق قاقشال قىلىپ قويدى.ئالۋۇن ئالۋۇن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئىزىتقۇ.ئالىبوتا ئالىبوتا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالا+بوتا〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] تاشلاندۇق يەرلەردە، بەزى ئېتىزلاردا ئۆسىدىغان يوپۇرمىقىنىڭ ئۈستى يالتىراق، ئاستى كۈل رەڭ ياۋا ئوت.ئالىبۆرەك ئالىبۆرەك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالا+بۆرەك〔[يەشمىسى:] ① تولۇق بىر خىل رەڭگە كىرمىگەن، ئالا-بۇلا:[مىسال:] پەمىدۇر توق قىزارمىدى، ئەمدى ئالىبۆرەك بولدى.[يەشمىسى:] ② تولمىغان، يېتىشىپ بولمىغان:[مىسال:] بۈگۈن سويغان قوي ئالىبۆرەك چىقتى.ئالىپ ئالىپ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] چوڭ، ئېگىز، كۆركەم:[مىسال:] ئالىپ تاغلار.ئالىپاساق ئالىپاساق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالا+پاساق〔[يەشمىسى:] ئالا قوۋزاق، ئالىچىپار، قارا-قۇرا:[مىسال:] قوناق ئالىپاساق بولدى.ئالىپتە ئالىپتە[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] چىرايلىق، كۆركەم: يېتىلگەن:[مىسال:] مەن ئىتتىك بۇرۇلدۇم، يېنىمدا ئېگىز بوي، ئاق پىشماق، ئالىپتە كىيىنگەن بىر يىگىت تۇراتتى.ئالىپېسە ئالىپېسە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالا+پېسە〔[يەشمىسى:] بەدەندىكى ئاق داغلار، پېسە.ئالىتاغىل ئالىتاغىل[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالا+تاغىل〔[يەشمىسى:] ① ئاق داغلىرى بولغان، ھەر خىل رەڭ ئالغان:[مىسال:] ئالىتاغىل تورپاق. ئالاتاغىل ئايغىر.[يەشمىسى:] ② بىر خىل بولمىغان تەرتىپسىز، قالايمىقان؛ ئېگىز-پەس، يۇقىرى-تۆۋەن:[مىسال:] ئالىتاغىل ئاۋاز. ∥ئالىتاغىل توۋلىماق.ئالىتوپىلاڭ ئالىتوپىلاڭ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالا+توپىلاڭ〔[يەشمىسى:] قالايمىقانچىلىق، غەلۋە-غوۋغا، تىنچسىز ھەرىكەت ۋە ھالەت:[مىسال:] ئالىتوپىلاڭ كۆتۈرمەك. ＊ ئۇلار يەۋاتقان ئاشلىرىنى چالا تاشلىشىپ، ئالىتوپىلاڭ بولۇپ تالاغا يۈگۈرۈپ چىقىپ كېتىشتى.ئالىتوپىلاڭچى ئالىتوپىلاڭچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالىتوپىلاڭنى كەلتۈرۈپ چىقارغۇچى، ئالىتوپىلاڭغا قاتناشقۇچى.ئالىتوپىلاڭچىلىق ئالىتوپىلاڭچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالىتوپىلاڭچىلار كەلتۈرۈپ چىقارغان قالايمىقانچىلىق، تىنچسىز ھەرىكەت ۋە ھالەت.ئالىجوقا ئالىجوقا[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالدىراڭغۇ، ئۆزىنى تۇتۇۋالالمايدىغان:[مىسال:] ئالىجوقا ئادەم.ئالىجوقىلىق ئالىجوقىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالدىراڭغۇلۇق، ئۆزىنى تۇتۇۋالالماسلىق، رەتسىزلىك:[مىسال:] ئالىجوقىلىق قىلماق.ئالىچا ئالىچا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] رەڭلىك يىپلاردىن يوللۇق توقۇلغان رەخت.ئالىچۇق ئالىچۇق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئىككى يان تەرىپى يانتۇ، ئۈستى (چوققىسى) بىر نۇقتىدا تۇتاشتۇرۇلۇپ، ئۈچ بۇرجەك ياسالغان، سىرتى كىگىز ياكى قومۇش ئوت-چۆپلەر بىلەن يۆگەلگەن كەپە.ئالىچىپار ئالىچىپار[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالا+چىپار〔[يەشمىسى:] ئاق داغلىرى بار، چىپار:[مىسال:] ئالىچىپار ئات. ئالىچىپار كۆڭلەك.ئالىزارىن ئالىزارىن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە＞ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ئوردان ئۆسۈملۈكى يىلتىزىدىن ئېلىنىدىغان ياكى سۈنئىي يول بىلەن تەييارلىنىدىغان بوياق ماددا.ئالىسېرىق ئالىسېرىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالا+سېرىق〔[يەشمىسى:] سارغىيىشقا باشلىغان، تەكشى سارغىيىپ كەتمىگەن، ئالا-بۇلا سارغايغان:[مىسال:] ئالىسېرىق غورا. ئالىسېرىق پەمىدۇر.ئالىغاي ئالىغاي[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] قىڭغىر كۆز، كۆز قۇرۇلمىسى قىڭغىر؛ ئەلەس؛ ئەلەس قارايدىغان:[مىسال:] ئالىغاي كۆز. ئالىغاي ئادەم.ئالىقاراق ئالىقاراق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالا+قاراق〔[يەشمىسى:] توم تۇياق ماللاردا بولىدىغان سانجىق كېسىلىنىڭ بىر خىل ئىپادىسى. مال ئالىقاراق بولغاندا كۆزىنىڭ قارىقى تارتىشىدۇ.ئالىقان ئالىقان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] قول پەنجىسىنىڭ ئىچ يۈزى:[مىسال:] مەھبۇبە ئالىقىنى بىلەن ئۇنىڭ پېشانىسىنى تۇتتى.ئالىقاندا كۆتۈرمەك ئالىقاندا كۆتۈرمەك[يەشمىسى:] ناھايىتى ئەتىۋارلىماق، ئىنتايىن ئىززەت-ھۆرمىتىنى قىلماق.ئالىقىنىدا ئويناتماق ئالىقىنىدا ئويناتماق[يەشمىسى:] دېگەن گېپىدىن، سىزغان سىزىقىدىن چىقارماي باشقۇرماق، دېگىنىنى قىلدۇرماق.ئالىقىنى قىچىشماق ئالىقىنى قىچىشماق[يەشمىسى:] ① بىرەر ئىش-ئەمگەك قىلغۇسى كەلمەك:[مىسال:] − يارايسەن، ئېنىم، كەتمەننى كۆرۈپ ئالىقىنىڭنىڭ قىچىشىۋاتقىنىنى بىلىپ تۇرۇۋاتىمەن، − دېدى ئاكام.[يەشمىسى:] ② قولغا پۇل كىرىش ئىستىگىدە ئېيتىلىدۇ.ئالىقىنى قىزىماق ئالىقىنى قىزىماق [يەشمىسى:] «ئالىقىنى قېچىشماق»قا قاراڭ:[مىسال:] − شانىياز ئۇكا، ئالىقىنىڭ تازىمۇ قىزىپ كېتىپتۇ-دە، ئولتۇر، − دېدى ئەمەت ئۇنى ئولتۇرۇغۇزىۋېتىپ.ئالىقىنىنى يالايدىغان ئالىقىنىنى يالايدىغان[يەشمىسى:] كىشىلەرگە نەپ بەرمەيدىغان، بېخىل، پىخسىق:[مىسال:] ئۇ باي راسا پىششىق، ئالىقىنىنى يالايدىغان ئادەم، شۇنداق بولسىمۇ ئالماي ئىلاجى قانچە؟ئالىقىنى ئوچۇق ئالىقىنى ئوچۇق [يەشمىسى:] «قولى ئوچۇق»قا قاراڭ:[مىسال:] قىر ۋە ئۆستەڭ بويىدا شاخلاپ زاراڭزا ئوخشىغان، يەر دېگەن ئادىل سېخىي، كەڭ، ئالىقىنى ئوچۇق ئىكەن.ئالىقانچە ئالىقانچە[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] كىچىككىنە، ئازراق:[مىسال:] دېھقانلار مو بېشى مەھسۇلاتىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئالىقانچە يەرنىمۇ ئاق قالدۇرماي تېرىيدۇ.ئالىقانچىلىك ئالىقانچىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت. [يەشمىسى:] «ئالىقانچە»گە قاراڭ:[مىسال:] ئاسماندا ئالىقانچىلىكمۇ بۇلۇت يوق.ئالىقانسىمان ئالىقانسىمان[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالىقانغا ئوخشايدىغان، ئالىقان شەكىللىك:[مىسال:] ئالىقانسىمان ئېرىق.ئالىلانماق ئالىلانماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئالا ھالەتكە كەلمەك، ئالا بولۇپ قالماق:[مىسال:] ئالمىلار ئالىلاپ كېتىپتۇ.ئالىلىق ئالىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئالا بولغان كۆرۈنۈش، ئالا ئىكەنلىك، ئالا ھالەت.[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] كۆڭلىدە ساقلانغان نارازىلىق، نىيىتىدىكى ئىككى خىللىق، كۆڭلىدىكى دۈشمەنلىك:[مىسال:] ئۇنىڭ كۆڭلىنىڭ ئالىلىقىدىن قىلغان ئىشى راۋاج تاپمايدۇ.ئالىلىماق ئالىلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئالا ھالەتكە كەلمەك، ئالا بولۇپ قالماق:[مىسال:] ئالمىلار ئالىلاپ كېتىپتۇ.ئالىم ئالىم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① پەننىڭ بىرەر ساھەسى بويىچە مەخسۇس يۇقىرى بىلىمگە ئىگە بولغان كىشى:[مىسال:] ماتېماتىكا ئالىمى. فىزىكا ئالىمى.[يەشمىسى:] ② ئەرلەرنىڭ ئىسمى.ئالىماچ ئالىماچ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئالا-بۇلا، ھەر خىل رەڭ، تۈس ئالغان:[مىسال:] ئالىماچ بۇغا، ئالىماچ ئاسلان.ئالىمادىس ئالىمادىس[سۆز تۈركۈمى:] يۈكلىمە.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالەم+ھادىس〔[يەشمىسى:] مۇبادا، ئېھتىمال؛ ئۇشتۇمتۇت، كۈتمىگەندە، كۈتۈلمىگەندە:[مىسال:] ماتور باشقۇرغاندا ئالىمادىس خەتەر چىقىپ قېلىشتىن ھوشيار بولۇش لازىم.ئالىمان ئالىمان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئۆز-ئۆزىدىن ستىخىيىلىك رەۋىشتە توپلانغان ئادەملەر؛ خالايىق:[مىسال:] ئۇ بۇ ئالىماننى كۆرۈپ ھاڭ قېتىپ قالدى.ئالىملىق ئالىملىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئالىملارغا خاس ئىش-ھەرىكەت.[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] بىلەرمەنلىك، ئۆزىنى ھەممىنى بىلىدىغان قىلىپ كۆرسىتىش:[مىسال:] − سەن مېنىڭ ئالدىمدا تولا ئالىملىق قىلما!ئالىۋار ئالىۋار[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞زوئولوگىيە＜[يەشمىسى:] سارغا ئوخشاش ئوزۇقلىنىدىغان، چوڭلۇقى ساردەك، قۇيرۇقىدا ئېقى بار بىر خىل قۇش.ئالىي ئالىي[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ئەڭ يۇقىرى، ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى، يۈكسەك:[مىسال:] ئالىي سوت. ئالىي باش قوماندان. ئالىي سۈپەت. ئالىي مەقسەت. ئالىي نىشان.ئالىيجاناب ئالىيجاناب[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالىي+جاناب〔[يەشمىسى:] ① بەك ئەدەبلىك، ئادەمگەرچىلىكى ئىنتايىن ياخشى؛ ئۇلۇغ، ئېسىل:[مىسال:] ئالىيجاناب ئادەم.[يەشمىسى:] ② ئىنتايىن ياخشى، مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ياخشى:[مىسال:] ئالىيجاناب ئىش.ئالىيجانابلىق ئالىيجانابلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالىيجاناب ھەرىكەت، پائالىيەت.ئالىيلىرى ئالىيلىرى[يەشمىسى:] ئالىي تەبىقىگە مەنسۇپ ياكى مەنسەپكە ئىگە كىشىلەر ۋە ئۇلارنىڭ نامىنى ئۇلۇغلاپ ئېيتىلىدىغان مۇراجىئەت فورمىسى:[مىسال:] ئۇ «پات ئارىدا ئۆزۈم بېرىپ ۋەزىر ئالىيلىرى بىلەن كۆرۈشىمەن» دېدى.ئالىيلىق ئالىيلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] يۇقىرىلىق، ياخشىلىق، يۈكسەكلىك.ئالىيېشىل ئالىيېشىل[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[قۇرۇلمىسى:]〕ئالا+يېشىل〔[يەشمىسى:] ئاساسەن يېشىل تۈس بىلەن ئاجرىلىپ تۇرىدىغان ئالا-بۇلا:[مىسال:] ئالىيېشىل كۆڭلەك. ئالىيېشىل رەڭ.ئالىيېشىللىق ئالىيېشىللىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئالىيېشىل ھالەت:[مىسال:] باغچا ئىچى ئالىيېشىللىققا تولدى.ئالىيىشماق ئالىيىشماق[يەشمىسى:] «ئالايماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئادەملەر توپى مېنىڭ بۇ قىلغىنىمغا نارازى بولۇپ ئالىيىشتى.ئاليۇمىن ئاليۇمىن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] مېتاللوئېد ئېلېمېنت، بەلگىسى (Aluminu) Al . كۈمۈشسىمان ئاق، يەڭگىل، ئېلاستىكلىقى كۈچلۈك، ئاسان توك ئۆتىدۇ.ئامال ئامال[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] چارە-تەدبىر، ئىلاج، ئۇسۇل-چارە:[مىسال:] ئاستا سۆزلىگەن كىشىنىڭ ئامالى كۆپ (ماقال). ＊ سەۋەب قىلساڭ زاۋال يوق، قىلالمىساڭ ئامال يوق (ماقال).ئامال قانچە ئامال قانچە[يەشمىسى:] نېمە چارە بار، قانداق ئىلاج قىلغىلى بولسۇن، ئىلاج يوق:[مىسال:] − ئامال قانچە، ھەربىي بولغاندىن كېيىن، قوماندىغا بويسۇنۇش كېرەك-تە، − دېدى يىگىت مۇلايىمغىنا.ئامالسىز ئامالسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئىلاجىسى بولمىغان، چارىسى يوق، ئىلاجىسىز:[مىسال:] ئامالسىز ئىش، ئامالسىز مەسىلە. ＊ ئۇ ھەر ئىككى ئىشنى تەڭ ئېلىپ بېرىشقا ئامالسىز ئىدى.ئامالسىزلىق ئامالسىزلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئىلاجىسىزلىق، چارىسىزلىق:[مىسال:] بۇ ھەسرەتلىك كۈلكە ئىدى، شۇنداقلا ئامالسىزلىق ئاستىدىكى كۈلكە ئىدى.ئاماللىماق ئاماللىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئامال قىلماق، چارە-تەدبىر تاپماق، ئىلاج قىلماق:[مىسال:] ئۇ رەقىبىنى بىر ئاماللاپ ئۆز ئايىغى بىلەن بالاغا تىقاي دەپ ئويلاپتۇ.ئامان ئامان[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① ساق-سالامەت، خېيىم-خەتەرسىز:[مىسال:] باش ئامان بولسا، دوپپا تېپىلار (ماقال). ＊ ئەل ئامان — شەھىرىڭ ئامان (ماقال).[يەشمىسى:] ② تىنچ، ئاسايىشلىق، غەم-ئەندىشسىز:[مىسال:] ئانا يۇرتۇڭ ئامان بولسا، رەڭگىرويۇڭ سامان بولماس (ماقال).[يەشمىسى:] ③ ئەرلەر ئىسمى.ئامانەت ئامانەت[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ساقلاپ بېرىش، ۋاقتىنچە پايدىلىنىش ئۈچۈن تاپشۇرۇلغان ياكى بىرەر كىشىگە ئەۋەتىپ بېرىش ئۈچۈن تاپشۇرۇلغان:[مىسال:] ئامانەت خەت. ئامانەت پۇل.
 ئامانەتنى تۇتماڭ،
 يوقالسا تۆلەرسىز،
 تام تۈۋىدە ئولتۇرماڭ،
 يىقىلسا ئۆلەرسىز (ماقال).ئامانەتچى ئامانەتچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئامانەت كاسسىسىغا پۇل قويغان كىشى.ئامانەت-قەرز ئامانەت-قەرز[يەشمىسى:] ئامانەت ۋە قەرز، بانكىغا پۇل قويۇش ۋە بانكىدىن پۇل قەرز ئېلىش ئىشلىرىنىڭ ئومۇمىي ئاتىلىشى، ئادەتتە بانكىنىڭ قەرز ئىشلىرىنى كۆرسىتىدۇ.ئامانلاشماق ئامانلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] بىر-بىرى بىلەن سالاملاشماق، بىر-بىرىدىن ھال-ئەھۋال سوراشماق:[مىسال:] ھەممەيلەن ئورۇنلىرىدىن تۇرۇشۇپ ئۇلارنى قارشى ئالدى ۋە بىرمۇبىر ئامانلىشىپ چىقتى.ئامانلىق ئامانلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ساق-سالامەتلىك، ئېسەنلىك:[مىسال:] كىشىگە قىلساڭ يامانلىق، ئۆزۈڭگە تاپمايسەن ئامانلىق (ماقال).[يەشمىسى:] ② تىنچلىق، ئاسايىشلىق، بىخەتەرلىك:[مىسال:] ئامانلىق بولسا يەنە كۆرۈشەرمىز.ئاماننىساخان ئاماننىساخان[كەسىپ تۈرى:]＞تارىخ＜[يەشمىسى:]ئاتاقلىق مۇقامشۇناس ۋە تالانتلىق شائىرە مەلىكە ئاماننىساخان 1523-يىلى ھازىرقى مەكىت ناھىيىسىنىڭ تىزناپ دەرياسى بويىدىكى قومۇش مەھەللە يېزىسىدا نامرات ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇ «نەفىسە» تەخەللۇسى بىلەن تونۇلغان.
 شائىرە ئاماننىساخان ئۆمرىدە مۇزىكا، خەتتاتلىق، شېئىرىيەت ۋە ئىجتىمائىيەت جەھەتلەردىمۇ زور تۆھپىلەرنى قوشقان. ئۇ «چوڭ نەغمە»، «داستان» ۋە «مەشرەپ»تىن ئىبارەت مۇقام شەكىللىرىنى كۈي شەكلى بويىچە يۈرۈشلەشتۈرگەن ۋە قېلىپلاشتۇرغان. ئۇ مۇقاملارنى رەتلەش بىلەن بىللە ئۇنى تېخىمۇ بېيىتىش نىيىتىدە «ئىشرەت ئەڭگىز» مۇقامىنى ئىجاد قىلغان. خوتۇن قىزلارغا نەسىھەت قىلىش مەزمۇنىدىكى «ئەخلاقىي جەمىلە» ناملىق كىتابىنى ۋە «شۇرۇھۇلقۇلۇپ» («قەلبلەر شەرھى») ناملىق بىر رىسالىنى يازغان. ئۇ 1557-يىلى 34 يېشىدا تۇغۇتىدا ۋاپات بولۇپ كەتكەن.ئامان-ئېسەن ئامان-ئېسەن[يەشمىسى:] ساق-سالامەت:[مىسال:] شاھى ماران ئوغلىنىڭ ئامان-ئېسەن كەلگەنلىكىگە تازىمۇ خۇشال بولۇپتۇ.ئامان-ئېسەنلىك ئامان-ئېسەنلىك[يەشمىسى:] ساق-سالامەتلىك ھالەت:[مىسال:] ئۇلار ئامان-ئېسەنلىك سوراشقاندىن كېيىن ئانچە ھايال بولمايلا، ھەممىسى بىرلىكتە بۇ تەرەپكە مېڭىشتى.ئامەت ئامەت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ئىشنىڭ ئوڭدىن كېلىشى، ئىلگىرى بېسىشى؛ بەخت، تەلەي:[مىسال:] ئامەت كەلسە قوش كېلەر، كەلمىسە مۇشت كېلەر (ماقال). ＊ ئامەت كەلسە ئىشىك، تۈڭلۈكتىن كىرەر (ماقال).ئامەتسىز ئامەتسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئامىتى، تەلىيى يوق، بەختسىز:[مىسال:] ئامەتسىز ئادەم.ئامەتلىك ئامەتلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئامىتى، تەلىيى بار، بەختلىك:[مىسال:] ئامەتلىك ئادەم. ئامەتلىك ئائىلە.[يەشمىسى:] ② ئامەت ئاتا قىلىدىغان، ئامەت ئېلىپ كېلىدىغان:[مىسال:] ئۇنىڭ بۇ ئامەتلىك كۈنلىرى ئۇزاققا بارمىدى.ئامبار ئامبار[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] جىق نەرسىنى ساقلىغىلى بولىدىغان قۇرۇلۇش؛ ئۆي، خانا:[مىسال:] ئاشلىق ئامبىرى. سۇ ئامبىرى.ئامبارچى ئامبارچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئامبار باشقۇرغۇچى خادىم.ئامبارچىلىق ئامبارچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئامبار باشقۇرۇش ئىشى، ئامبار ئىشلىرى كەسپى.ئامبارلاشتۇرماق ئامبارلاشتۇرماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئامبارغا سېلىنىدىغان نەرسىلەرنى ئامبارغا ئەكىرىپ، تۈرلەر بويىچە ئورۇنلاشتۇرماق، قاچىلىماق:[مىسال:] ئۇلار سېخ-سېخلارغا خام ماتېرىيال توشۇۋاتاتتى ياكى يېڭى مەھسۇلاتلارنى ئامبارلاشتۇرماقتا ئىدى.ئامبارلىق ئامبارلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئامبار قىلىشقا باب كېلىدىغان، ئامبارلىق يەر.ئامبال ئامبال[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. تارىخىي سۆز[يەشمىسى:] ① چىڭ سۇلالىسىنىڭ شىنجاڭ ۋە ئىچكى موڭغۇللاردا تۇرغۇزغان ئىش بېجىرگۈچى ۋەزىرلىرى.[يەشمىسى:] ② ناھىيىنىڭ باشلىقى، ھاكىم:[مىسال:] ئۇ ئۆزىدىن بۇرۇنقى ئامباللارغا ئوخشاش كەينىگە مۇھاپىزەتچى سېلىپ ھەشەم كۆرسىتىپ يۈرمەيتتى.[يەشمىسى:] ③ [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ئەمەلدار، مەنسەپدار:[مىسال:] ئامبالنىڭ ئېتىنى سۇغار، پۇلىنى ئال (ماقال).ئامباللىق ئامباللىق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئامبالغا خاس، ئامبالغا تەئەللۇق بولغان:[مىسال:] ئۇ ئىنقىلاب مەزگىلىدە ئامباللىق تامغىسىنى تاشلاپ، ئۆزىگە گىرىم قىلىپ، مەركەزگە قېچىپ كېلىۋالغانىدى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:]ئىسىم.[يەشمىسى:] ئامبالغا خاس، مىجەز ئامباللارغا خاس ئىش، ھەرىكەت؛ ھۆكۈمرانلىق:[مىسال:] ئۇ ئېرىنىڭ قىلغىنىنى ئاز دەپ ھە دېگەندە ئامباللىق قىلغىلى تۇردى.ئامبۇر ئامبۇر[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] مېتاللارنى قىسىش، سۇغۇرۇش، سۇندۇرۇش، ئېگىش ۋە ئاجرىتىش قاتارلىق ئىشلار ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان قىسقۇچ ئەسۋاب:[مىسال:] ئاغرىغان چىشنىڭ دورىسى ئامبۇر (ماقال).ئامبۇلاتورىيە ئامبۇلاتورىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞تىببىي ئىلىم＜[يەشمىسى:] قاتناپ داۋالىنىدىغان ياكى ئۆيدە يېتىپ داۋالىنىدىغان بىمارلارنى مېدىتسىنا ياردىمى بىلەن داۋالايدىغان شىپاخانا:[مىسال:] شەھەر ئامبۇلاتۇرىيىسى. زاۋۇت ئامبۇلاتورىيىسى. ئامبۇلاتۇرىيە ۋراچى.ئامبۇلاتورىيىلىك ئامبۇلاتورىيىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئامبۇلاتورىيە تەسىس قىلىنغان، ئامبۇلاتورىيىسى بار، ئامبۇلاتورىيىگە ئىگە بولغان.ئامپۇل ئامپۇل[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞تېبابەت＜[يەشمىسى:] ئىچىگە ئوكۇل دورىسى سېلىنىپ ئاغزى ھىم ئېتىلگەن نەيچىسىمان كىچىك شېشە.ئامپېر ئامپېر[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە［[كەسىپ تۈرى:]＞فىزىكا＜[يەشمىسى:] توك كۈچىنىڭ بىرلىكى، ئۆتكۈزگۈچتىن ھەر سېكۇنتتا ئۆتكەن زەرەت مىقدارى بىر كولون بولغاندا، توك كۈچى بىر ئامپېر بولىدۇ.ئامپېر سائەت ئامپېر سائەت[كەسىپ تۈرى:]＞فىزىكا＜[يەشمىسى:] ئاككۇمۇلياتورنىڭ توك سىغىم مىقدارىنىڭ بىرلىكى، ئۇ توك كۈچى بىلەن توك ئۆتكۈزۈلگەن ۋاقىتنىڭ كۆپەيتمىسى ئارقىلىق ئىپادىلىنىدۇ.ئامپېرلىق ئامپېرلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] مەلۇم ئامپر كۈچىگە ئىگە بولغان:[مىسال:] ئون ئامپېرلىق توك سائىتى.ئامپېرمېتىر ئامپېرمېتىر[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞فىزىكا＜[يەشمىسى:] ئېلېكتىر زەنجىرىدىكى توك كۈچىنى ئۆلچەيدىغان ئەسۋاب.ئامپىلىتۇدا ئامپىلىتۇدا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞فىزىكا＜[يەشمىسى:] توغرا دولقۇندىكى دولقۇن چوققىسىدىن ياكى دولقۇن ئازگىلىدىن ئابسېسسا ئوقىغىچە بولغان ئارىلىق.ئامراق ئامراق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① مېھىر-مۇھەببىتى بار، مېھىردىن كېچەلمەيدىغان، مېھرىنى ئۈزەلمەيدىغان، ئىشتىياق باغلىغان، ياخشى كۆرگەن، يېقىن، ئېجىل:[مىسال:] مۈشۈكنىڭ پۇلى يوق بەزگە ئامراق (ماقال).[يەشمىسى:] ② ھەۋەس قىلغان، قىزىقىدىغان؛ خۇشتار:[مىسال:] ياشلار ئويۇنغا ئامراق، قېرىلار ئۇيقۇغا ئامراق (ماقال).ئامراقلاشماق ئامراقلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] مېھىر-مۇھەببىتى كۈچەيمەك، ئىشتىياق باغلىماق، ياخشى كۆرمەك، يېقىنلاشماق:[مىسال:] يېقىندىن بېرى ئۇ ئۇستىسى بىلەن تېخىمۇ ئامراقلىشىپ كەتتى.ئامراقلىق ئامراقلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] كۆيۈنۈش، ياخشى كۆرۈنۈش؛ خۇشتارلىق، ھەۋەس قىلىش:[مىسال:] ئۇ كىچىك ۋاقتىدا ئەقىللىق ۋە زېرەك بولۇپ، مومىسى ئۇنىڭغا تولىمۇ ئامراقلىق قىلاتتى.ئامفىبول ئامفىبول[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞گېئولوگىيە＜[يەشمىسى:] مىنېرال نامى، تەركىبىدە ماگنىي، تۆمۈر، كالتسىينىڭ سىلكاتى بار؛ تۇتۇق يېشىل، قارا قاتارلىق رەڭلەردىكى كرىستاللاشقان جىسىم.ئامما ئامما[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① بىرەر ئىجتىمائىي گۇرۇھنىڭ زور كۆپچىلىكى؛ ئومۇم، كۆپچىلىك، خەلق:[مىسال:] دېھقانلار ئاممىسى. ئىشچىلار ئاممىسى. زىيالىيلار ئاممىسى. ＊ ئامما ھەقىقىي قەھرىمان.[يەشمىسى:] ② كومپارتىيىگە، ياشلار ئىتتىپاقىغا ئەزا بولمىغان ياكى رەھبەرلىك خىزمىتىنى ئۆتىمىگەن كىشىلەر:[مىسال:] يۇقىرىغا ئىككى ۋەكىل سايلاپ بەردۇق، بىرى پارتىيە ئەزالىرىدىن، بىرى ئاممىدىن بولدى.ئاممونىي ئاممونىي[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] ئامياك تۇغۇندىلىرىدىن ئېلىنىدىغان مۇسبەت زەرەتلىك رادىكال. ئۇ يەنە ئاممونىي ئىئونى ياكى ئاممونىي رادىكالى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.ئاممىباب ئاممىباب[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[قۇرۇلمىسى:]〕ئامما+باب〔[يەشمىسى:] ئومۇمغا، ئاممىغا تېگىشلىك بولغان؛ ئامما ئۈچۈن يارىتىلىدىغان، ئاممىغا قارىتىلىدىغان؛ ئامما چۈشىنەلەيدىغان:[مىسال:] ئاممىباب ئەدەبىيات. ئاممىباب تىل.ئاممىبابلاشتۇرماق ئاممىبابلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاممىبابلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئاممىبابلاشتۇرۇشماق ئاممىبابلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاممىبابلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاممىبابلاشتۇرۇلماق ئاممىبابلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاممىبابلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاممىبابلاشماق ئاممىبابلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئاممىغا لايىقلاشماق، ئاممىغا مۇۋاپىق كېلىدىغان، ئامما چۈشىنەلەيدىغان دەرىجىگە كەلمەك:[مىسال:] ماقالە ھەتتا دېھقانلار ئوقۇسا چۈشىنەلەيدىغان دەرىجىدە ئاممىبابلاشقان تىل بويىچە يېزىلىشى كېرەك.ئاممىبابلىق ئاممىبابلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ھەممىنىڭ پايدىلىنىشىغا مۇۋاپىقلىق، ئاممىباب بولۇش:[مىسال:] ئەسەرلەرنى تەھرىرلىگەندە، ئەسەر تىلىنىڭ ئاممىبابلىقىغا ئالاھىدە ئېتىبار بېرىش كېرەك.ئاممىۋى ئاممىۋى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ئاممىغا، كۆپچىلىككە ئائىت؛ ئامما، كۆپچىلىك تەرىپىدىن ياكى ئامما ئارىسىدا بېجىرىلىدىغان:[مىسال:] ئاممىۋى ئىش. ئاممىۋى خىزمەت. ئاممىۋى ھەرىكەت.ئاممىۋىلاشتۇرماق ئاممىۋىلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاممىۋىلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئاممىۋىلاشتۇرۇلماق ئاممىۋىلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاممىۋىلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاممىۋىلاشماق ئاممىۋىلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئاممىۋى تۈس ئالماق:[مىسال:] يېزا ياشلىرى ئىچىدە مەنىۋى مەدەنىيەت يارىتىش ھەرىكىتى كەڭ قانات يېيىپ ئاممىۋىلاشتى.ئاممىياك ئاممىياك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] ئازوت بىلەن ھىدروگېننىڭ بىرىكمىسى، مولېكۇلا فورمۇلىسى . NH3 رەڭسىز، سېسىق پۇراقلىق گاز، سۇدا ئاسان ئېرىيدۇ.ئاممىياكلىق ئاممىياكلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاممىياك بولغان:[مىسال:] ئاممىياكلىق سۇ. ئاممىياكلىق بىرىكمە.ئامورتىزاتسىيە ئامورتىزاتسىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞سىياسىي ئىقتىساد＜[يەشمىسى:] خورىغان مۇقىم مۈلۈكلەرنىڭ تولدۇرۇلغان قىممىتى.ئامورف ئامورف[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] ① تۈزۈلۈشى كرىستال شەكلىدە بولمىغان، كرىستاللانمىغان:[مىسال:] ئامورف ماددىلار.[يەشمىسى:] ② شەكىلسىز، فورمىسىز، ئۇيۇشمىغان:[مىسال:] ئامورف ھالەت. ئامورف تىللار.ئامورف تىللار ئامورف تىللار[كەسىپ تۈرى:]＞تىلشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] مورفولوگىيىلىك سىستېمىسى راۋاجلانمىغان ياكى تامامەن مورفولوگىيىسى يوق تىللار.ئامۇت ئامۇت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ① ئازغان ئائىلىسىدىكى ئۆسۈملۈك. نەشپۈتنىڭ بىر سورتى، پىشقاندا مېۋە شۆپۈكى سېرىق يېشىل رەڭگە كىرىدۇ. مېۋىسىنىڭ تەمى سەل قىرتاق بولىدۇ.[يەشمىسى:] ② شۇ ئۆسۈملۈكنىڭ مېۋىسى. مېۋسىنىڭ تەبىئىتى 2-دەرىجىدە ھۆل سوغۇق. يۈرەك، مېڭىنى قۇۋۋەتلەش، تېرىنى يۇمشىتىش ۋە پارقىرىتىش، ئاشقازاننى كۈچەيتىش، قاننى نورماللاشتۇرۇش ۋە ئىچىنى يۇمشىتىش، يۈرەك، مېڭە، ئاشقازان ئاجىزلىقى، بەدەننىڭ قۇرغاقلىقى، قەۋزىيەت، خەفەقان قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ. سوغاقجانلارغا ۋە ئاشقازىنى ئاجىزلارغا زىيان قىلىدۇ. مۇۋاپىق مىقداردا زەنجىبىل مۇرابباسى، بادىيان بىلەن قوشۇپ ئىستىمال قىلىشقا بولىدۇ.[يەشمىسى:] ③ ئەرلەرنىڭ ئىسمى.ئامۇتسىمان ئامۇتسىمان[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئامۇت شەكلىدىكى، ئامۇتقا ئوخشايدىغان.ئامۇتلۇق ئامۇتلۇق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئامۇت دەرىخى ئۆسكەن، ئامۇت دەرىخى كۆپ:[مىسال:] ئامۇتلۇق باغ. ئامۇتلۇق ھويلا.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئامۇت دەرەخلىرى ئۆستۈرۈلگەن جاي (يەر):[مىسال:] ئۇلار ئامۇتلۇققا بېرىپ بىر مەھەل سەيلە قىلىشتى.ئامېرىتسىي ئامېرىتسىي[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] رادىئوئاكتىپ مېتال ئېلېمېنت، خىمىيىلىك بەلگىسى. Am كۈمۈش رەڭلىك، پارقىراق-يۇمشاق ھەم سوزۇلۇشچان كېلىدۇ؛ ئەڭ تۇراقلىق ئىزوتوپىنىڭ يېرىم يىمىرىلىش دەۋرى تەخمىنەن 8 مىڭ يىل.ئامېرىكا ئامېرىكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞جۇغراپىيە＜[يەشمىسى:] ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىنىڭ قىسقارتىلما نامى، شىمالىي ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان.ئامېرىكان ئامېرىكان[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئامېرىكىچە:[مىسال:] ئامېرىكان ئۆتۈك. ئامېرىكان مەسە.ئامېرىكىلىق ئامېرىكىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئامېرىكىدا بولغان، يۇرتى ياكى دۆلىتى ئامېرىكا بولغان:[مىسال:] ئامېرىكىلىق ئوقۇغۇچى.ئامىخاس ئامىخاس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] كۆپچىلىك ۋە شەخس، ھەممە كىشى، خالايىق:[مىسال:] نېچۈن قەشقەر ۋە يەكەندە ئامىخاس، ئۇنىڭغا بۇ قەدەر باغلاپتۇ ئىخلاس؟ئامىل ئامىل[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] سەۋەب:[مىسال:] ھەل قىلغۇچى ئامىل.ئامىلە ئامىلە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ① يوپۇرماق تاشلايدىغان كىچىك غوللۇق دەرەخ. مېۋىسىنى يېيىشكە ھەم بوياق ماتېرىيالى قىلىشقا بولىدۇ. ياغىچى قىزىل ۋە چىڭ بولغاچقا ئۇنىڭدىن ئۆي سايمانلىرى ياساشقا بولىدۇ.[يەشمىسى:] ② مۇشۇ خىل دەرەخنىڭ مېۋىسى.ئامىن ئامىن[سۆز تۈركۈمى:] ئىملىق[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] پاتىھەدە «ئىلاھى شۇنداق بولسۇن، ئېيتقىنىڭىز كەلسۇن» دېگەن مەنىدە ئىشلىتىلىدىغان سۆز:[مىسال:] ئابدۇللا ئىختىيارسىز دۇئاغا قول كۆتۈرۈپ: − شۇنداق بولغاي ئامىن، ئاللا مەدەت قىلسۇن، ئامىن، − دېدى.ئاميوبا ئاميوبا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞بىئولوگىيە＜[يەشمىسى:] تاق ھۈجەيرىلىك ئەڭ كىچىك بىر خىل ھايۋان. ھەرىكەت قىلغاندا تەن ھالىتىنى ئۆزگەرتەلەيدۇ. ئادەتتە سۇدا ياشايدۇ. پۇتى بىلەن ھەرىكەت قىلىدۇ ۋە ئوزۇقلۇق تېپىپ يەيدۇ.ئاميوبالىق ئاميوبالىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاميوبا سەۋەبىدىن بولىدىغان ياكى بولغان.ئان ئان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] قىسقا بىر زامان، كۆزنى يۇمۇپ ئاچقۇچە ئۆتكەن ۋاقىت، پەيت:[مىسال:] شۇئان.ئانا ئانا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① پەرزەنتلىك ياكى بالا-چاقىلىق ئايال كىشى (ئۆز-بالىلىرىغا نىسبەتەن):[مىسال:] ئۆز ئانا. ئۆگەي ئانا. ＊ ئانا ئايىغىدا جەننەت بار (ماقال).[يەشمىسى:] ② يېشى چوڭ، قېرى ئاياللارنى ھۆرمەت بىلەن چاقىرىش، مۇراجىئەت قىلىش فورمىسى:[مىسال:] ئانا، قەيەردىن كەلدىلە[يەشمىسى:] ③ يېشى چوڭ، قېرى ئاياللارنى ھۆرمەت بىلەن چاقىرىشتا ياكى مۇراجىئەت قىلشتا، ئۇلارنىڭ نامىغا قوشۇپ ئېشلىتىلىدۇ:[مىسال:] رەۋىخان ئانا ئۇزۇندىن بېرى نەۋرىلىرى ئۈچۈن ساقلاپ قويغان گۈلە-قاقلىرى سېلىنغان سېۋىتىنى بىلىكىگە ئۆتكۈزۈپ، ئاستا قەدەملەر بىلەن شەھەرگە قاراپ يۈرۈپ كەتتى.[يەشمىسى:] ④ بالا تۇغقان جانىۋار:[مىسال:] ئانا كەپتەر. ئانا توشقان.[يەشمىسى:] ⑤ [سۆز تۈركۈمى:] كۆچمە مەنىسى: [يەشمىسى:] بىرەر ئىش، ھادىسە ياكى نەرسىنىڭ پەيدا بولۇشىغا سەۋەب بولىدىغان، ئۇنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ياكى ئۇنىڭ كېلىپ چىقىشقا سەۋەب بولىدىغان ئامىل؛ سەۋەب:[مىسال:] زۇكام، كېسەلنىڭ ئانىسى.[يەشمىسى:] ⑥ شۇ نەرسىنىڭ غوللۇق، ئاساسىي قىسمى:[مىسال:] ئانا ئېرىق. ئانا ئۆستەڭ. ئانا تىل.[يەشمىسى:] ⑦ ئانا ئورنىدا باشقىلارنىڭ دەردىگە دەرمان بولىدىغان، ياردەملىشىدىغان، ياخشىلىق قىلىدىغان ئايال كىشى:[مىسال:] ئانا بولماق. تۇغۇت ئانىسى.[يەشمىسى:] ⑧ بەزى رايونلارداⅢشەخس قوشۇمچىسى (-سى) قوشۇلۇپ ئەرلەرنىڭ ئۆز ئاياللىرىنى چاقىرىشىنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] ھوي ئانىسى، سىلە نەدەئانا بولماق ئانا بولماق[يەشمىسى:] ① بالىلىق بولماق، بالىلىق ئاياللار قاتارىغا ئۆتمەك.[يەشمىسى:] ② ئانا ئورنىدا باشقىلارنىڭ بېشىنى سىلاپ، دەردىگە دەرمان بولماق، ياخشىلىق قىلماق:[مىسال:]
 پەرزەنتلەرگە مېھرى پۈتمەس ئانا بولدۇڭ،
 كۈلسەڭ ئۇلار كۈلىدۇ، غېمىدە غەمگە تولدۇڭ.ئانا تىل ئانا تىل[يەشمىسى:] ① سۆزلىگۈچى شەخسكە مەنسۇپ بولغان خەلق تىلى، ئۆز مىللىتىگە خاس خەلق تىلى[يەشمىسى:] ② باشلانغۇچ مەكتەپلەرنىڭ تىل دەرسلىكى.ئانا مەكتەپ ئانا مەكتەپ[يەشمىسى:] ئىلگىرى ئوقۇش پۈتتۈرگەن ياكى ئوقۇغان مەكتەپ.ئانا ۋەتەن ئانا ۋەتەن[يەشمىسى:] كىشى تۇغۇلۇپ ئۆسكەن، ئۇنىڭ ئۈچۈن مۇقەددەس سانالغان مەملىكەت.ئانا يۇرت ئانا يۇرت[يەشمىسى:] تۇغۇلۇپ ئۆسكەن، كىندىك قېنى تۆكۈلگەن، چوڭ بولغان، مۇقەددەس سانىلىدىغان يۇرت، ئورۇن، جاي.ئانىدىن تۇغما ئانىدىن تۇغما[يەشمىسى:] قىپيالىڭاچ:[مىسال:] ئۇنىڭ جەسىتى ئانىدىن تۇغما ھالەتتە تۇراتتى.ئانىسى گەپكە تۇغقان ئانىسى گەپكە تۇغقان[يەشمىسى:] تولا گەپ قىلىدىغان، كۆپ سۆزلەيدىغان، ۋالاقتەككۈر.ئانىسىنى كۆزىگە كۆرسەتمەك ئانىسىنى كۆزىگە كۆرسەتمەك[يەشمىسى:] قاتتىق ئەدىبىنى بەرمەك:[مىسال:] − بۇ خۇنپەرنىڭ ئانىسىنى كۆزىگە كۆرسىتىش كېرەك، − دېدى ئەمەت ئالىقىنىنى ئالىقىنىغا ئۇرۇپ.ئانىسىنىڭ ئەمچىكىنى قاتتىق چىشلىگەن ئانىسىنىڭ ئەمچىكىنى قاتتىق چىشلىگەن[يەشمىسى:] تەلەيسىز، ئىشى ئوڭغا تارتمىغان، شور پېشانە:[مىسال:] − ئانىسىنىڭ ئەمچىكىنى قاتتىق چىشلىگەنلەر بۇ ئىشنى قىلىدۇ، سىلەر ئەتە-ئۆگۈن بىلىپ قالىسىلەر، − دېدى ئۇ.ئانا-بالا ئانا-بالا[يەشمىسى:] ئانا ۋە بالا:[مىسال:] بۇ خەۋەرنى ئاڭلاپ، ئانا-بالا ئىككىيلەن بىر-بىرىگە ئېسىلىپ يىغىلىشىپ كېتىپتۇ.ئاناتومىيە ئاناتومىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] تىرىك ئورگانىزملارنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى تۈزۈلۈشى توغرىسىدىكى پەن:[مىسال:] ئادەم ئاناتومىيىسى.ئاناتومىيىلىك ئاناتومىيىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاناتومىيىگە ئائىت، ئاناتومىيىگە خاس، ئاناتومىيىگە مۇناسىۋەتلىك.ئانار ئانار[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① [كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ئانار ئائىلىسىدىكى يوپۇرماق تاشلايدىغان چاتقال ياكى كىچىك دەرەخ. يوپۇرمىقى ئۇزۇن ھەم يۇمىلاق؛ گۈلى قىزىل، ئاق ياكى سېرىق رەڭدە؛ مېۋىسى شارسىمان بولىدۇ. مېۋىسى پىشقان تاتلىق ئانارنىڭ تاشقى پوستىنىڭ تەبىئتى ئىسسىق. پەينى چىڭىتىش، ئىچ سۈرۈش ۋە قاناشنى توختىتىش، مەنىنى قويۇقلىتىش، كونا ئىسھال، ھەر خىل ئەزالاردىن قان كېلىش، مەنى سۇيۇلۇپ كېتىش، ئۈچەي مەددىسى قاتارلىقلاردا ئىشلىتىلىدۇ. كۆپ ئىستىمال قىلىنسا قەۋزىيەت پەيدا قىلىدۇ. ئادەتتە ھەسەل بىلەن قوشۇپ ئىستىمال قىلىنىدۇ. ئانار مېۋىسىنىڭ گۈلىنىڭ تەبىئىتى 2-دەرىجىدە قۇرۇق سوغۇق. ئىسھال ۋە قاناشنى توختىتىش، بەدەننى قۇرۇتۇش، ئىسھال، ئېغىزدىكى سۇلۇق جاراھەت، چىش ئاغرىش، بۇۋاسىر، سۇلۇق قىچىشقاق، سوڭى چىقىپ قېلىش قاتارلىق كېسەللىكلەردە ئىشلىتىلىدۇ. كۆپ ئىستېمال قىلىنسا باش ئاغرىقى ۋە توسالغۇ پەيدا قىلىدۇ.[يەشمىسى:] ② شۇ خىل ئۆسۈملۈكنىڭ مېۋىسى. تاتلىق، ئاچچىق ئانار مېۋىسىنى سىقىپ سۈيىنى بىرلەشتۈرۈپ (ئايرىم) تەييارلانغان جىگەر رەڭلىك رۇب (ئېكستراكىت)نىڭ تەبىئتى قۇرۇق ئىسسىق. ئۈچەي قۇرتلىرىنى ئۆلتۈرۈش، سۈيدۈك تېمىپ كېلىشكە شىپا بولىدۇ. كۆپ ئىشلىتىلسە توسالغۇ پەيدا قىلىدۇ. پىشقان مېۋىسىنىڭ قۇرۇتۇلغان ئۇرۇقى 2-دەرىجىدە قۇرۇق سوغۇق. ئاشقازاننى قۇۋۋەتلەش، ئىشتىھانى ئېچىش، ئىسھالنى توختىتىش، چىش تۈۋىنى چىڭىتىش، تولغاق، ھەزىمنىڭ ناچارلىقى، چىش بوشاپ كېتىش قاتارلىقلاردا مۇۋاپىق ئۇسۇلدا ئىشلىتىلىدۇ. كۆپ ئىستىمال قىلىنسا قەۋزىيەت پەيدا قىلىدۇ. ئاچچىقسۇ بىلەن قوشۇپ ئىستىمال قىلىشقا بولىدۇ. ئاچچىق ئانارنىڭ مىۋىسىنىڭ تەبىئىتى 2-دەرىجىدە قۇرۇق سوغۇق. ئىسسىقتىن بولغان خەفەقان، ئىچ سۈرۈشنى توختىتىش، جىگەر ھارارىتىنى پەسەيتىش، قۇرساق ئاغرىقى، ئىچ سۈرۈش، ئېغىز پۇراش قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ. كۆپ ئىستىمال قىلىنسا ئۆپكىگە زىيان قىلىدۇ. زەنجىۋىل بىلەن قوشۇپ ئىستىمال قىلىنسا مۇۋاپىق.[يەشمىسى:] ③ ئاياللارنىڭ ئىسمى.ئانارتاش ئانارتاش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئانار+تاش〔[يەشمىسى:] كان ماددىسى بولۇپ، تەركىبى تۇراقسىز، ھەر خىل رەڭدىكىلىرى ھەمدە ئەينەكتەك پارقىرايدىغانلىرى بار، قاتتىقلىقى يۇقىرى، ئۇنىڭدىن چاقلاش ماتېرىيالى ياسىغىلى بولىدۇ، يەنە لازېر نۇرى ئۈسكۈنىسى ياساشتىكى مۇھىم ماتېرىياللارنىڭ بىرى.ئانارخىزم ئانارخىزم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] «ھۆكۈمەتسىزلىك»كە قاراڭ.ئانارخىست ئانارخىست[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئانارخىزم (ھۆكۈمەتسىزلىك) تەرەپدارى.ئانارخىيە ئانارخىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] ① ھەرقانداق دۆلەت ھاكىمىيىتىنى، ھەممە ئۈچۈن مەجبۇر بولغان قانۇن-قائىدىلەرنى، ئەدەپ-ئەخلاق پرىنسىپلىرىنى ئىنكار قىلىش، ھۆكۈمەتسىزلىك.[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] باشباشتاقلىق، قانۇنسىزلىق، تەرتىپسىزلىك.ئانارخىيىلىك ئانارخىيىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ھۆكۈمەتسىزلىككە ئائىت، ھۆكۈمەتسىزلىك توغرىسىدىكى.ئانارگۈل ئانارگۈل[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئانار+گۈل〔[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ① شەكلى ئانار دەرىخىگە ئوخشايدىغان، مېۋە بەرمەيدىغان بىر خىل مەنزىرە ئۆسۈملۈكى. ئۇ ئادەتتە تەشتەكلەردە ئۆستۈرۈلىدۇ.[يەشمىسى:] ② ئاياللارنىڭ ئىسمى.ئانارلىق ئانارلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئانار دەرىخى بار، ئانار دەرىخى ئۆسكەن:[مىسال:] ئۇ بىزنى ئانارلىق بېغىغا باشلاپ كىردى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] مەخسۇس ئانار تىكىلگەن يەر، ئانار دەرىخى ئۆستۈرۈلگەن باغ:[مىسال:] بىز مەھەللە ئارىلاپ مېڭىپ، مەھەللىنىڭ ئايىغىغا جايلاشقان ئانارلىققا كېلىپ توختىدۇق.ئانالىتىك ئانالىتىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئانالىز ئۇسۇلىغا ئاساسلانغان؛ تەھلىلىي:[مىسال:] ئانالىتىك مېتود. ئانالىتىك تىل. ئانالىتىك مورفولوگىيە.ئانالىتىك تىل ئانالىتىك تىل[كەسىپ تۈرى:]＞تىلشۇناسلىق＜[يەشمىسى:] جۈملىدە سۆز بىلەن سۆز ئوتتۇرىسىدىكى گرامماتىكىلىق مۇناسىۋەت سۆزنىڭ مورفولوگىيىلىك تۈزۈلۈشى بىلەن ئەمەس، بەلكى سۆز تەرتىپى ۋە ياردەمچى سۆزلەر ئارقىلىق ئىپادىلىنىدىغان تىل.ئانالىز ئانالىز[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] ① تەكشۈرۈش ئوبيېكتىنى تۈرلەرگە ئاجرىتىپ تەتقىق قىلىش ئۇسۇلى، تەھلىل؛ ھەر تەرەپلىمە تەھلىل قىلىش، چوڭقۇر تەكشۈرۈش:[مىسال:] ئوبيېكتنى ئۆزگەرتىشتە سۆز ئارقىلىق كۆرسىتىش بىلەن ئانالىز قىلىشنى بىرلەشتۈرۈش كېرەك.[يەشمىسى:] ② ماددىنىڭ تەركىبىنى ئېنىقلاش:[مىسال:] خىمىيىۋى ئانالىز. ماتېماتىكىلىق ئانالىز.ئاناناس ئاناناس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞ئىسپانچە［[كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] كۆپ يىللىق، دائىم كۆكىرىپ تۇرىدىغان سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. مېۋىسىنى يېيىشكە ۋە ئۇنىڭدىن كونسېرۋا يېمەكلىكلەرنى ياساشقا بولىدۇ. يوپۇرماق تالالىرى ئارغامچا ئېشىشكە ياكى توقۇمىچىلىق، قەغەزچىلىك خام ئەشيالىرىغا ئىشلىتىلىدۇ.ئانت ئانت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] «قەسەم»گە قاراڭ.ئانتانتا ئانتانتا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە［[يەشمىسى:] ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر، بىرلەشمە دۆلەتلەر.ئانتاركتىكا ئانتاركتىكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞جۇغراپىيە＜[يەشمىسى:] يەر شارىنىڭ جەنۇبىي قۇتۇپى، يەنى يەر شارىدىكى يەتتە قىتئەنىڭ بىرى.ئانتاگونىزم ئانتاگونىزم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞پەلسەپە＜[يەشمىسى:] كېلىشتۈرۈپ بولمايدىغان قارىمۇقارشىلىق، زىددىيەت.ئانتاگونىيە ئانتاگونىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[كەسىپ تۈرى:]＞پەلسەپە＜[يەشمىسى:] كەسكىن توقۇنۇش بولۇپ ئىپادىلەنگەن كۈرەش شەكلى، ئۇ زىددىيەتلەرنىڭ كۈرىشىنىڭ ھەممە شەكلى ئەمەس، ئۇنىڭ بىر خىلى.ئانتاگونىيىسىز ئانتاگونىيىسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[كەسىپ تۈرى:]＞پەلسەپە＜[يەشمىسى:] ئانتاگونىيە ئامىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالمىغان، پارتلاش شەكلىدە بولمىغان يول بىلەن ھەل قىلغىلى بولىدىغان.ئانتاگونىيىلىك ئانتاگونىيىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[كەسىپ تۈرى:]＞پەلسەپە＜[يەشمىسى:] ئانتاگونىيە شەكلى بىلەن ھەل قىلىنىدىغان، كېلىشتۈرۈپ بولمايدىغان، بىر-بىرىگە تامامەن زىت بولغان.ئانتخور ئانتخور[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] «قەسەمخور»غا قاراڭ:[مىسال:] ئۇ تولىمۇ ئانتخور ئادەم.ئانتراتسىت ئانتراتسىت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] تۇم قارا، زىچ، كۈچلۈك ئىسسىق بېرىدىغان يۇقىرى ھارارەتلىك بىر خىل يېقىلغۇ؛ تاشكۆمۈر.ئانتولوگىيە ئانتولوگىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] ئەسەرلەر توپلىمى.ئانتولوگىيىلىك ئانتولوگىيىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئانتولوگىيىگە ئىگە، ئانتولوگىيىگە ئائىت:[مىسال:] ئانتولوگىيىلىك ئەسەرلەر.ئانتېننا ئانتېننا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[يەشمىسى:] رادىئو، تېلېۋىزىيە دولقۇنلىرىنى تارقىتىش ياكى ئۆزىگە تارتىۋېلىش ئۈچۈن ئۆي-ئىمارەتلەرنىڭ ئۈستىگە ئورنىتىلغان سىملىق قۇرۇلما:[مىسال:] رادىئو ئانتېنناسى. تېلېۋىزورنىڭ ئانتېنناسى. ئانتېننا ئورناتماق.ئانتېنناسىز ئانتېنناسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئانتېنناسى يوق، ئانتېننا ئورناتمىغان.ئانتېننالىق ئانتېننالىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئانتېنناسى بار، ئانتېننا ئورناتقان.ئانتىگېن ئانتىگېن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] ① [كەسىپ تۈرى:]＞بىئولوگىيە＜[يەشمىسى:] ئورگانىك ماددا. ئۇ ئادەم ياكى ھايۋانلارنىڭ قان سۇيۇقلۇقى ئىچىگە كىرگەندىن كېيىن قان زەردىبىدە ئانتىتېلنى ھاسىل قىلىدۇ، شۇنىڭدەك ئانتىتېل بىلەن خىمىيىۋى رېئاكسىيىگە كىرىشىدۇ.[يەشمىسى:] ② [كەسىپ تۈرى:]＞تىببىي ئىلىم＜[يەشمىسى:] ئورگانىزمدا ئىمۇنىتېتلىق رېئاكسىيە قوزغىيالايدىغان ماددىلارنىڭ ھەممىسى «ئانتىگېن» دېيىلىدۇ.ئانجىرغا ئانجىرغا[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئورۇق، ئاۋاق، يېگىنى چىرايىغا چىقمايدىغان.ئانچە ئانچە[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش.[يەشمىسى:] ئۇ قەدەر، ئۇنچە.ئانچە-مۇنچە ئانچە-مۇنچە[يەشمىسى:] ئاز مىقداردا، ئاز-تولا، بەزى-بەزى، ئاندا-ساندا:[مىسال:] مەن دادامنىڭ ئارقىسىدا يۈرۈپ ئانچە-مۇنچە قارا خەت تونۇپ قالغانىدىم.ئانچىكى ئانچىكى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاددىيلا، شۇنداقلا؛ مۇھىم، مۇرەككەپ ئەمەس:[مىسال:] ئانچىكى بىر ئىش. ＊ ئانچىكى دەپ قويغان بىر گەپ.ئانچىلىك ئانچىلىك[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش. [يەشمىسى:] «ئۇنچىلىك»كە قاراڭ:[مىسال:] ئانچىلىك ئاچچىق پىيازدىمۇ بار (ماقال). ＊ ئانچىلىك ئىش قانچىلىك ئىش (ماقال).ئانچىنان ئانچىنان[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] شۇنچە، خېلى بەك، شۇ قەدەر:[مىسال:] قەلەندەر پادىشاھنى ئەتىسى ئانچىنان ئىزدەپ تاپالمىدى.ئانچىۋالا ئانچىۋالا[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش. [يەشمىسى:] «ئۇنچىۋالا»غا قاراڭ.ئاندا ئاندا[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ① ئۇ يەردە، بۇ يەردە، شۇ يەردە:[مىسال:] خانىمانىم ئاندا قالدى، گۈل چېھرىم بەندە بولدى، قاراقچىلار قولىدا قالدى، كىشى ئۆز يارىغا ئوخشارمۇ.[يەشمىسى:] ② ئۇ يەرگە، بۇ يەرگە، شۇ يەرگە:[مىسال:]
 يۈرۈڭ ئاندا بارايلى،
 دەريا بويى بويلايلى.
 بېلىقلارغا ئەرز ئېيتىپ،
 بىز خۇداغا يىغلايلى.ئاندا-ساندا ئاندا-ساندا[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ① بەزى-بەزىدە، بىرە-بىرە، گاھ-گاھ:[مىسال:] شەھەر سېپىلىنىڭ تۆت دەرۋازىسى ئۈستىدىكى قاراۋۇل پوتەيلىرىگە كىرىۋالغان دۈشمەن ئەسكەرلىرى ئاندا-ساندا ئوق چىقىرىپ قوياتتى.[يەشمىسى:] ② ئۇ يەر، بۇ يەردە، ئۇندا-مۇندا:[مىسال:] ئۇنىڭ چېكى چاچلىرىغا ئاندا-ساندا ئاق سانجىلغان، كۆزلىرىنىڭ جىيەكلىرىگە ئىنچىكە سىزىقلار تارتىلغانىدى.ئانداق ئانداق[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش. [يەشمىسى:] «ئۇنداق»قا قاراڭ.ئانداق-مۇنداق ئانداق-مۇنداق[يەشمىسى:] ① ھەر خىل، ھەر قىسما، ئانداق ۋە مۇنداق:[مىسال:] تۇرمۇشتا كىشىلەر ئوتتۇرىسىدا ئانداق-مۇنداق گەپلەر، ئىشلار ئۆتۈلۈپ تۇرىدۇ.[يەشمىسى:] ② ئاددىي، ئادەتتىكى:[مىسال:] خېۋىرجان ئانداق-مۇنداق ئادەمنىڭ ئوغلى ئەمەس، گەپ-سۆز، مۇئامىلىدە دىققەت قىل، دېدى ئۇ ئىلھامغا ھومىيىپ.ئانداقچى ئانداقچى[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش. [يەشمىسى:] «ئۇنداقچى»غا قاراڭ.ئانداقچى-مۇنداقچى ئانداقچى-مۇنداقچى [يەشمىسى:] «ئۇنداقچى-مۇنداقچى»غا قاراڭ:[مىسال:] خاسىيەت مېنى ئانداقچى-مۇنداقچى دەپ تەتۈر تونۇشتۇرۇپتۇ.ئاندا-مۇندا ئاندا-مۇندا [يەشمىسى:] «ئاندا-ساندا»غا قاراڭ:[مىسال:] ياتاقتىكىلەر شېرىن ئۇيقۇدا، ئاندا-مۇندا خورەك ئاۋازى ئاڭلىنىپ تۇرىدۇ.ئاندىن ئاندىن[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش[يەشمىسى:] ① شەرت-بېقىندى جۈملىلەردە باغلىغۇچىلىق ۋەزىپىسىدە كېلىپ، شۇ چاغدا، شۇ ۋاقىتتىلا دېگەن مەنىلەرنى ئىپادىلەيدۇ:[مىسال:] ئەگەر ئۇ، شۇ چېكىنگىنىچە كوزۇپقا بېرىپ تاقالسا، ئاندىن مەن ئۇنىڭ ياقىسىدىن تۇتۇۋېلىپ كوزۇپنىڭ يان ياغىچىغا كېلىشتۈرۈپ ئۈستۈرۈشنى ئويلىغانىدىم.[يەشمىسى:] ② ئۇنىڭدىن كېيىن، شۇ ۋاقىتتىن كېيىن؛ ئۇلاپلا:[مىسال:] ئاۋۋال ئىشلە، ئاندىن ئوينا (ماقال).[يەشمىسى:] ③ ئۇندىن، ئۇندىنمۇ، ئۇنىڭدىن، ئۇنىڭدىنمۇ:[مىسال:] ئەل ئامان، دەردىڭ يامان، كۆيدۈرۈشۈڭ ئاندىن يامان.ئانسامبىل ئانسامبىل[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە［[يەشمىسى:] بىر پۈتۈن بەدىئىي كوللېكتىپ بولۇپ ئويۇن كۆرسىتىدىغان ئارتىسلار كوللېكتىپى:[مىسال:] ناخشا-ئۇسسۇل ئانسامبىلى.ئانكىت ئانكىت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە［[يەشمىسى:] تېگىشلىك مەلۇمات ئېلىش ۋە توپلاش ئۈچۈن بەلگىلەنگەن سوراق خاراكتېرلىك جەدۋەل، ۋاراق:[مىسال:] ئانكىت تولدۇرماق.ئانناي ئانناي[سۆز تۈركۈمى:] ئىملىق. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ۋىيەي.ئانئورگانىك ئانئورگانىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئۆسۈملۈك ياكى ھايۋانات دۇنياسىغا مەنسۇپ بولمىغان:[مىسال:] ئانئورگانىك ماددىلار. ئانئورگانىك خىمىيە.ئانېمومېتىر ئانېمومېتىر[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] ھاۋا، شامال ھەرىكىتىنىڭ تېزلىكىنى ئۆلچەيدىغان ئەسۋاب.ئانىجان ئانىجان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئانىسىغا ياكى ياشانغان ئاياللارغا يېقىنچىلىق قىلىپ ياكى ئۇنىڭغا ئەركىلەپ دېيىلىدىغان مۇراجىئەت سۆزى:[مىسال:] ئانىجان، ئارزۇيۇڭدىكى زامان بولدى.ئانىكا ئانىكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئانىسى ياكى ئانىسى قاتارلىق ئاياللارغا يېقىنچىلىق قىلىپ ئۇلارنى ھۆرمەتلەپ ئېيتىدىغان مۇراجىئەت شەكلى:[مىسال:] ئاھ، دەپتۇ پەرىزات، يامان قىلدىلا ئانىكا، مېنىڭ مايمۇن سۈرەتلىك نىقابىمنىڭ ئىس-تۈتەكلىرى ئاتا-ئانامنىڭ دىمىقىغا يېتىپ بارغان ھامان، ئۇلار مېنى ئىزدەپ كېلىدۇ.ئانىلارچە ئانىلارچە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئانىلارغا ئوخشاش؛ ئانىلارغا خاس، ئانىلاردا بولىدىغان: ئانىلارچە غەمخورلۇق. ئانىلارچە كۆيۈنمەك.ئانىلىق ئانىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئانىسى بار، ئانىسى ھايات:[مىسال:] ئاتىلىقلار ئاتام دېسە قۇيۇلدى ياشىم. ئانىلىقلار ئانام دېسە، ئېگىلدى باشىم.[يەشمىسى:] ② ئانىغا خاس، ئانىغا ئالاقىدار:[مىسال:] ئانىلىق مۇھەببەت. ئانىلىق مېھىر.[يەشمىسى:] ③ [كەسىپ تۈرى:]＞بوتانىكا＜[يەشمىسى:] ئانا تەرەپ بىلەن قانداشلىق ۋە ئۇرۇقداشلىق مۇناسىۋىتى بار بولغان:[مىسال:] ئانىلىق تۈپ. ئانىلىق تەن. ئانىلىق گۈل.ئانىلىن ئانىلىن[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞ئەرەبچە［[كەسىپ تۈرى:]＞خىمىيە＜[يەشمىسى:] ئورگانىك بىرىكمە. ئۇ ياغلىق، زەھەرلىك سۇيۇقلۇق بولۇپ، بوياق ۋە دورا ياساش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. ئۇ يەنە «فېنىلئامىن» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.ئانىۋېشى ئانىۋېشى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئانا+باش+ى〔[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى.[يەشمىسى:] ① ئائىلە باشلىقى ياكى بىرەر جامائەتكە باش بولغان، ئۇنى باشقۇرۇپ تۇرغان ھۆرمەتلىك ئايال.[يەشمىسى:] ② بالىلار ئويۇنىدا ئىككى تەرەپ قاتناشچىلىرىدىن ھەربىرىنىڭ باشلىقى؛ باشلامچىسى.ئانىي ئانىي[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] بوزەك؛ ياۋاش:[مىسال:] ئانىينى تاپسام، شىللىسىگە مىنىپ چاپسام (ماقال).ئاھ ئاھ[سۆز تۈركۈمى:] ئىملىق[يەشمىسى:] ① مېھىر-مۇھەببەت، كۈچلۈك ھېسسىيات، سېغىنىش، ئىنتىزارلىق، خۇشاللىق قاتارلىق ھېس-تۇيغۇلارنى ئىپادىلەيدۇ:[مىسال:] ئاھ، جېنىم بالام سېنى كۆرىدىغان كۈنلەرمۇ بولىدىكەن-ھە.[يەشمىسى:] ② ئېچىنىش، دەرد-ئەلەم، ھەسرەت-نادامەت، نالە-تۇيغۇسىنى ئىپادىلەيدۇ:[مىسال:] «ئاھ» دېسە ئۆپكىسى كۆرۈنۈپتۇ (ماقال). ＊ ئاھ، شۇ كۈنى ئۆزۈمنىڭ نېمە بولغانلىقىمنى ھېچ بىلمىدىم.[يەشمىسى:] ③ نالە، زار، دەرد، پىغان:[مىسال:] يىگىت ئايرىلىش ئازابىدىن بىر ئاھ ئۇرغانىكەن، ئۇنىڭ ئاھى يەتتە قات ئاسماننى، يەتتە قات زېمىننى تىترىتىپتۇ.
 ＊ ئاھ ئۇرارمەن، ئاھ ئۇرارمەن،
 90ئاھلىرىم تۇتقاي سېنى؛
 90كۆز يېشىم دەريا بولۇپ،
 90بېلىقلىرىم يۇتقاي سېنى.ئاھا ئاھا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] گىلەمچىلىك كەسپىدە ئۆرۈشكە سۈركەش ئۈچۈن تەييارلانغان سۇيۇق ئۇماچ، شىلىم.ئاھاڭ ئاھاڭ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] «ھاك»قا قاراڭ.ئاھاڭ ئاھاڭ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① بىر-بىرىگە ئۇلانغان، ئۇيغۇنلاشقان تاۋۇشلار ئېقىمى:[مىسال:] پاتىمىنىڭ قۇلىقىغا بىر خىل ئاھاڭدا گۈركىرەش ئاڭلىناتتى.[يەشمىسى:] ② [كەسىپ تۈرى:]＞مۇزىكا، ناخشا＜[يەشمىسى:] تۈرلۈك تاۋۇشلارنىڭ مەلۇم تەرتىپتە ئۇيغۇنلىشىپ، مۇزىكا پۈتۈنلۈكىنى تەشكىل قىلغان بىرىكمىسىدىن ئىبارەت مۇزىكا ئەسىرى، كۈي:[مىسال:] بىرىنچى مۇقام يىگىرمە ئىككى ئاھاڭ ئېيتىلغاندىن كېيىن تۈگىدى.[يەشمىسى:] ③ نۇتۇقتا مەنىگە قاراپ ئاۋازنىڭ كۆتۈرۈلۈشى ۋە پەسىيىشى، كۈچلۈك ياكى ئاجىز ئېيتىلىشى؛ ئىنتوناتسىيە:[مىسال:] مەن بوۋايغا: − سىز دەرھال بېرىپ ئادىل شۇجىنى چاقىرىپ كېلىڭ! − دېدىم بۇيرۇق ئاھاڭىدا.[يەشمىسى:] ④ سۆزلىگۈچىنىڭ ھېس-تۇيغۇسىنى ئىپادىلەيدىغان تەلەپپۇز ئۇسلۇبى:[مىسال:] يىغلامسىرىغان ئاھاڭدا سۆزلىمەك.ئاھاڭدار ئاھاڭدار[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① قۇلاققا خۇشياقىدىغان، ھۇزۇر بېغىشلايدىغان، يېقىملىق:[مىسال:] ناخشىچى سايرامنىڭ سۆيگىنى ھۆرنىڭ ئاۋازى بۇلبۇلدەك ئاھاڭدار ئىكەن.[يەشمىسى:] ② مەلۇم ئاھاڭغا ئىگە بولغان؛ ئاھاڭلىق، جاراڭلىق:[مىسال:] بۇ شېئىر نېمىدېگەن ئاھاڭدار-ھە؟ئاھاڭدارلىق ئاھاڭدارلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاھاڭنىڭ يېقىملىقلىقى، ئاھاڭ جەھەتتىكى رەڭدارلىق، ئاھاڭى ئېسىللىق:[مىسال:] «ئون ئىككى مۇقام» تېكىستلىرى. شېئىرىي ۋەزىن جەھەتتىن كۈچلۈك ئاھاڭدارلىققا ئىگە.ئاھاڭداش ئاھاڭداش[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① ئېيتىلىشى ئوخشاش، تەلەپپۇزدىكى ئاھاڭى بىر خىل:[مىسال:] ئاھاڭداش سۆز.[يەشمىسى:] ② مەلۇم ئاھاڭغا، مەلۇم كۈيگە ماس كېلىدىغان:[مىسال:] ئاھاڭداش ناخشا. ئاھاڭداش شېئىر. ＊ شاۋقۇنلىرىڭغا ئاھاڭداش ئۇيغۇر، ئېيتىدۇ ساڭا دىلدىن تەشەككۈر.ئاھاڭداشلىق ئاھاڭداشلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاھاڭى، تەلەپپۇزى ئوخشاشلىق.ئاھاڭلىق ئاھاڭلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① مەلۇم بىر ئاھاڭ ياكى مۇزىكىغا ئىگە، مەلۇم بىر ئاھاڭ، مۇزىكا بىلەن ئىپادىلىنىدىغان، چېلىنىدىغان ياكى ئېيتىلىدىغان:[مىسال:] ئۇلارنىڭ مۇئامىلىلىرى سىلىق، قائىدىلىك، ئۆزئارا سۆزلىشىشلىرى ئاھاڭلىق ۋە جاراڭلىق ئىدى.[يەشمىسى:] ② ئاھاڭدار:[مىسال:]
 كېلىشكەن بۇرۇتىنى بۇراپ يىگىت،
 چالدى-دە، خۇش ئاھاڭلىق دۇتارىنى.
 يېقىملىق لەرزان ناخشا كەتتى ياڭراپ،
 تىترىتىپ يۈرەكلەرنىڭ زىل تارىنى.ئاھالە ئاھالە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] مەلۇم بىر ئورۇندا، مەملىكەتتە ئولتۇراقلىشىپ ياشىغۇچى ئادەملەر توپى؛ خەلق:[مىسال:] مەملىكىتىمىز دۇنيا بويىچە ئاھالىسى ئەڭ كۆپ مەملىكەت.ئاھالىسىز ئاھالىسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاھالىسى يوق، ئاھالىسى بولمىغان.ئاھالىسىزلىك ئاھالىسىزلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاھالىسى تۇراقلاشمىغان، ئاھالە ئورۇنلاشمىغان ھالەت.ئاھالىلىك ئاھالىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاھالىسى بار، ئاھالىسىكۆپ، ئاھالىغا ئىگە:[مىسال:] نۇرغۇن ئاھالىلىك مەھەللە.ئاھانەت ئاھانەت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① ھاقارەت، تۆھمەت، بوھتان:[مىسال:] ئۆمرۈمدە ئاڭلاپ باقمىغان بۇ ئاھانەتكە چىداپ تۇرالماي ئىتتىك تالاغا چىقتىم.[يەشمىسى:] ② خورلۇق، ناھەقچىلىك، ئۇۋاللىق:[مىسال:] نومۇس ۋە ئاھانەتكە چىدىمىغان بەختىگۈلنىڭ دادىسى بىر كۈنى كەچقۇرۇن غەزەپ بىلەن قۇددۇسنىڭكىگە بېرىپ، بەختىگۈلنىڭ ئۆيىگە كىردى.[يەشمىسى:] ③ نومۇس، ئىزا، ئۇيات:[مىسال:]
 چىقىرار ئادەمنى كاردىن يارىماس ئەخلەت قىلىپ،
 قەلبى ساپ ئىنسان ئۈچۈن قاتتىق ئاھانەتتۇر تەمە.ئاھانەتلىك ئاھانەتلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ھاقارەتلەنگەن، تىل-ئاھانەت ئىشىتكەن، قارىلانغان، خورلانغان:[مىسال:] مېنىمۇ، ئۆزىڭىزنىمۇ ئاھانەتلىك قىلىشىڭىزغا ئەمدى ھەرگىزمۇ چىداپ تۇرالمايمەن چۈشەندىڭىزمۇ[يەشمىسى:] ② كىشىنى سەسكەندۈرىدىغان، نومۇس قىلدۇرىدىغان، ئۇيالدۇرىدىغان:[مىسال:] يېشىڭ ئوتتۇزغا يەتمەي تۇرۇپ ئۈچ قېتىم ئۆيلەندىڭ، شۇڭا «خوتۇن بېدىكى» دېگەن ئاھانەتلىك نامغا ئېرىشتىڭ.ئاھ-ئەپغان ئاھ-ئەپغان [يەشمىسى:] «ئاھ-زار»غا قاراڭ:[مىسال:] قېرىنداشلىرىم چۈشتى مېنىڭ يادىمغا، شۇڭا ھەر ئان ئاھ-ئاپغان ئېتەرمەن.ئاھ-پەرياد ئاھ-پەرياد [يەشمىسى:] «ئاھ-زار»غا قاراڭ:[مىسال:] قىز ئاھ-پەرياد ئۇرۇپتۇ، يېشى قار-يامغۇردەك تۆكۈلۈپتۇ.ئاھ-پىغان ئاھ-پىغان [يەشمىسى:] «ئاھ-زار»غا قاراڭ.ئاھ-زار ئاھ-زار[يەشمىسى:] ئېچىنىشلىق، ھەسرەتلىك يىغا، ئاھ بىلەن ئېيتىلغان نالە:[مىسال:] شەرىخاننىڭ تاشنى ئەزگۈدەك ئاھ-زارىنى ئاڭلىغان كىشىلەر ئىچىدە كۆز يېشى قىلمىغان ئادەم قالمىدى.ئاھ-نادامەت ئاھ-نادامەت[يەشمىسى:] ئېچىنىش ۋە پۇشايمان؛ ئاھ بىلەن ئېيتىلغان ئەپسۇس:[مىسال:] ئاھ-نادامەت چەكمەك.ئاھھاي ئاھھاي[سۆز تۈركۈمى:] ئىملىق.[يەشمىسى:] كۈتۈلمىگەن ۋەقە ياكى ھادىسىدىن ئەجەبلىنىش، ھەيران قېلىش، ياكى خۇشاللىنىش ۋە ياقتۇرۇش تۇيغۇسىنى ئىپادىلەيدۇ: ئالماس:[مىسال:] − ئاھھاي، ھەممىسى ھەق، مۇھىم گەپلەر، توغرا سۆز، − دېدى.ئاھۇ ئاھۇ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] كېيىك.ئاھۇپەرياد ئاھۇپەرياد [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى. [يەشمىسى:] «ئاھ-پەرياد»قا قاراڭ.ئاھۇپىغان ئاھۇپىغان [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى.[ۋارىيانت:] «ئاھ-پىغان»غا قاراڭ.ئاھۇزار ئاھۇزار [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى.[ۋارىيانت:] «ئاھ-زار»غا قاراڭ.ئاھۇنادامەت ئاھۇنادامەت [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى.[ۋارىيانت:] «ئاھ-نادامەت»كە قاراڭ.ئاھ-ئۇھ ئاھ-ئۇھ[يەشمىسى:] ① كېسەل كىشىنىڭ ئاغرىق ئازابىدىن ئىڭرىغان نالىسى، ئاھ ۋە ئۇھ.[يەشمىسى:] ② ئېچىنىشلىق نالە-زار، قايغۇ-ھەسرەت تۇيغۇسى، ئاھ ۋە ئۇھ.ئاھ-ئۇھلىماق ئاھ-ئۇھلىماق[يەشمىسى:] بىرەر خاپىلىق، دەرد-ئەلەم ياكى ئاغرىق ئازابىدىن زارلانماق، نالە قىلماق.ئاھ-ۋاھ ئاھ-ۋاھ[يەشمىسى:] ئېچىنىشلىق نالە-زار، قايغۇ-ھەسرەتنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] ئۇ خېلى ئۇزاققىچە «ئاھ-ۋاھ» دەپ ھەسرەت چېكىپ يۈرەتتى.ئائورتا ئائورتا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[كەسىپ تۈرى:]＞ئاناتومىيە＜[يەشمىسى:] ئادەم بەدىنىدىكى چوڭ ئارتېرىيە بولۇپ، ئۇ سول يۈرەك دالانچىسىدىن چىقىپ يۇقىرىغا سوزۇلۇپ، ئوڭغا قايرىلىپ، ئاندىن تۆۋەنگە ساڭگىلاپ ياي شەكلىنى ھاسىل قىلىدۇ. ئاندىن ئومۇرتقا بويلاپ تۆۋەنگە ساڭگىلايدۇ، كۆكرەك، قورساق قاتارلىقلاردا كۆپلىگەن كىچىك ئارتېرىيىلەرگە بۆلۈنىدۇ. ئۇ پۈتۈن بەدەننىڭ ھەرقايسى ئورۇنلىرىغا قان يەتكۈزۈپ بېرىدىغان ئاساسلىق تومۇر. ئۇ يەنە «چوڭ ئارتېرىيە» دەپمۇ ئاتىلىدۇ:[مىسال:] ئائورتا يايى.ئاۋاپ ئاۋاپ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئالدامچى.ئاۋات ئاۋات[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① گۈللەپ ياشنىغان، راۋاج تاپقان: ئاۋات شەھەر.[يەشمىسى:] ② ئادەم كۆپ يىغىلىدىغان؛ ئادەم زىچ ياشايدىغان؛ قاينام-تاشقىنلىققا چۆمگەن، قايناق، قىزىق:[مىسال:] داستىخان مېھمان بىلەن ئاۋات (ماقال).[يەشمىسى:] ③ بەزى ئىسىم ياكى ئايرىم سۈپەتلەرگە قوشۇلۇپ كېلىپ، شەھەر، قىشلاق ۋە شۇ قاتارلىقلارنىڭ خاس ئىسىملىرىنى ياسايدۇ:[مىسال:] قوشئاۋات. يېڭىئاۋات.[يەشمىسى:] ④ ئاقسۇ ۋىلايىتىگە قاراشلىق بىر ناھىيىنىڭ نامى.ئاۋاتچىلىق ئاۋاتچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] «ئاۋاتلىق»قا قاراڭ:[مىسال:] ئايال كىشى ئۆينىڭ زىننىتى، چىرىغى. بىر ئائىلىنىڭ ئاۋاتچىلىقى ئايال كىشى بىلەن بولۇر.ئاۋاتلاشتۇرماق ئاۋاتلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاۋاتلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] بىرمۇنچە بالىلار ئۇنىڭ ئەتراپىنى ئاۋاتلاشتۇرغانىدى.ئاۋاتلاشتۇرۇشماق ئاۋاتلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاۋاتلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاۋاتلاشتۇرۇلماق ئاۋاتلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاۋاتلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] شەھەرلەر ئاۋاتلاشتۇرۇلدى.ئاۋاتلاشماق ئاۋاتلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] بارا-بارا ئاۋات بولماق:[مىسال:] ھېلىلا جىمجىتلىققا چۆكۈپ قالغان بۇ ئۆي بىردەمدىلا پاراڭچىلارنىڭ ۋاراڭ-چۇرۇڭلىرى بىلەن ئاۋاتلىشىپ قالدى.ئاۋاتلىق ئاۋاتلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاۋات، قاينام-تاشقىن ھالەت، باياشاتلىق، گۈللەپ ياشناش:[مىسال:] بىزگە كېرەك يېرىمىزنىڭ ئاۋاتلىقى، بىزگە كېرەك خەلقىمىزنىڭ ئازادلىقى.ئاۋارە ئاۋارە[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① بىرەر جايدا تىنىم تاپالمىغان؛ سەرسان-سەرگەردان:[مىسال:] باقساڭ مېنىڭدەك دىۋانىلەرگە، ئىسيان چۆلىدە ئاۋارىلەرگە.[يەشمىسى:] ② بىرەر ئىش-ھەرىكەت بىلەن بەند، مەشغۇل:[مىسال:] ھازىر ھەر ئادەم ئۆز ئىشى بىلەن ئاۋارە.[يەشمىسى:] ③ ئامالسىز، بىچارە؛ قىينالمىغان:[مىسال:] ۋە يا داچەن دەردىدىن ئاۋارىمۇسەن ياكى ئوغرى، بۇلاڭچى قاراقچىمۇ سەن.[يەشمىسى:] ④ ئاجىز، ئورۇق، جۈدەڭگۈ:[مىسال:] ئاۋارە قوي. ئاۋارە ئات.ئاۋارىچىلىك ئاۋارىچىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئومۇمەن كىشىنى ئاۋارە قىلىدىغان نامۇۋاپىق قىيىنچىلىق، جاپا، ئىش-ئەمگەك:[مىسال:] ئۇ بۇ سۆزىدىن بىرئاز خىجىل بولغاندەك:[مىسال:] − بىز كېلىپ سىلەرگە كۆپ ئاۋارىچىلىك سېلىپ قويدۇق، − دېدى ئاستاغىنا.ئاۋارىز ئاۋارىز[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئارزۇ، ئارمان، تەلەپ، پۇخا.ئاۋارىكەش ئاۋارىكەش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاۋارە بولغان، ئاۋارىچىلىك تارتقان ئادەم:[مىسال:] ھارۋىكەش-ئاۋارىكەش (ماقال).ئاۋارىكەشلىك ئاۋارىكەشلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاۋارە بولۇش ئىشى، ئاۋارىچىلىك ھەرىكىتى.ئاۋارىگەرچىلىك ئاۋارىگەرچىلىك[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [يەشمىسى:] «ئاۋارىچىلىك»كە قاراڭ:[مىسال:] ئۇنىڭ بىلەن ئېيتىشىش ماڭا كۆڭۈلسىز ۋە ئارتۇق ئاۋارىگەرچىلىك ئىدى.ئاۋاز ئاۋاز[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] ① ماددىلارنىڭ تەۋرىنىشى، نەرسىلەرنىڭ ئۇرۇلۇشىدىن پەيدا بولغان تاۋۇش:[مىسال:] سائەتنىڭ ئاۋازى. يامغۇر ئاۋازى. دۇمباق ئاۋازى. ＊ قەيەردىندۇر نەي بىلەن راۋابنىڭ ئاۋازى ئاڭلاندى.[يەشمىسى:] ② ئۆپكىدىن چىققان ھاۋانىڭ ئۇرۇلۇشى بىلەن تاۋۇش پەردىلىرىنىڭ تەۋرىنىشىدىن چىققان تاۋۇش؛ سادا:[مىسال:] − ئەي ئوغلۇم، − دېدى ئۇ يېقىملىق ئاۋاز بىلەن، − نېمە سىرىڭ بار، ماڭا ئېيت.[يەشمىسى:] ③ پىكىر-تەلەپ، نالە:[مىسال:] ئاممىنىڭ ئاۋازى.[يەشمىسى:] ④ مۇزاكىرە ياكى سايلامدا ئۆز پىكرىنى بايان قىلىش ھوقۇقى، ئىختىيارلىق، راي:[مىسال:] يوشۇرۇن ئاۋاز. بىر ئاۋازدىن ماقۇللىماق.ئاۋاز بەرمەك ئاۋاز بەرمەك[يەشمىسى:] ① [كەسىپ تۈرى:]＞كىنو＜[يەشمىسى:] كىنو ياكى تەرجىمە فىلىم ئىشلەشتە، ئاۋاز ئارتىسلىرى ئۆز ئاۋازىنى شۇ فىلىمدىكى پېرسوناژلارنىڭ دىئالوگى ياكى ناخشىلىرىغا ماسلاشتۇرۇپ لېنتىغا ئالدۇرماق.[يەشمىسى:] ② سايلام ۋە مۇزاكىرىلەردە بىرەر كىشىنى سايلاش-سايلىماسلىق، پىكىرىگە قوشۇلۇش-قوشۇلماسلىق ھەققىدە ئۆز ئىختىيارىنى بىلدۈرمەك.ئاۋاز قوشماق ئاۋاز قوشماق[يەشمىسى:] مەلۇم چاقىرق ياكى تەشەببۇسقا قوشۇلىدىغانلىقىنى، قوللايدىغانلىقىنى، رازى بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەك:[مىسال:] ھېكمەت ھۆكۈمەتنىڭ چاقىرىقىغا ئاۋاز قوشۇپ، خىزمەتتىن چېكىندى.ئاۋازغا قويماق ئاۋازغا قويماق[يەشمىسى:] ئۆز رايىنى بىلدۈرۈشىگە سۇنماق:[مىسال:] يىغىننىڭ ئاخىرىدا تالاش-تارتىش قىلىنىۋاتقان مەسىلە ئاۋازغا قويۇلدى.ئاۋازسىز ئاۋازسىز[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاۋازى يوق؛ گەپ قىلمايدىغان، تاۋۇشسىز:[مىسال:] ئاۋازسىز كىنو. ئاۋازسىز تىياتىر. ∥ ئۇنىڭ چىرايى ئاۋازسىز تۆكۈلۈۋاتقان سۆگەت يوپۇرماقلىرىدەك سارغايغانىدى.ئاۋازشۇناس ئاۋازشۇناس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاۋازشۇناسلىق بىلەن شۇغۇللانغۇچى.ئاۋازشۇناسلىق ئاۋازشۇناسلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاۋازنى تەتقىق قىلىدىغان پەن، ئىلىم.ئاۋازلىق ئاۋازلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئاۋازى بار، ئاۋاز چىقىرىدىغان:[مىسال:] − ھەي، ئۇكا، ماڭا قارىغىنا، بۇ يول بىلەن قەيەرگە بارغىلى بولىدۇ، − دەپ سورىدى يوغان ئاۋازلىق بىر كىشى.[يەشمىسى:] ② ئاۋازى كۈچلۈك، ئاۋازى چىڭ:[مىسال:] دىلەيساخان ئاۋازلىق قىلىپ: − ھەي ئەخمەق! تىللانى تېزەككە ئايرىۋاش قىلىۋاتقىنىڭنى قارا، − دېدى.ئاۋاق ئاۋاق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ياداڭغۇ، ئورۇق، سەمرىمىگەن:[مىسال:] تاشماق ئاۋاق بەستىنى سەل قىمىرلىتىپ قويۇپ گېلىنى قىردى.ئاۋاقتا ئاۋاقتا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] سولاق، تۈرمە، زىندان:[مىسال:]
 قۇل-يېتىمنىڭ ياتقان يېرى پىتلىق ئاۋاقتا.
 قۇل-يېتىمغا ئاش بېرەركەن سۇنۇق تاۋاقتا.ئاۋاقلاشتۇرماق ئاۋاقلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاۋاقلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئاۋاقلاشتۇرۇلماق ئاۋاقلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاۋاقلاشتۇماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاۋاقلاشماق ئاۋاقلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئورۇقلىماق، يادىماق؛ جۈدىمەك:[مىسال:] ئۇ بەكلا ئاۋاقلىشىپ كېتىپتۇ.ئاۋاقلىق ئاۋاقلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاۋاق، ياداڭغۇ ھالەت؛ سەمرىمىگەن، ئورۇق قىياپەت.ئاۋام ئاۋام[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاممىۋى، ئومۇمىي:[مىسال:] ئاۋام خەلق.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئاددىي خەلق، ئامما، پۇقرا:[مىسال:] بەگدە بارى ئاۋامدىمۇ بار.ئاۋام پالاتا ئاۋام پالاتا[يەشمىسى:] ① بەزى دۆلەتلەردىكى ئىككى خىل پالاتا تۈزۈمىگە ئىگە پارلامېتنىڭ تۆۋەن پالاتاسىنىڭ يەنە بىر خىل ئاتىلىشى.[يەشمىسى:] ② بىر پالاتالىق تۈزۈم يولغا قويۇلغان دۆلەتلەردىكى پارلامېنتنىڭ نامى.ئاۋام خەلق ئاۋام خەلق[يەشمىسى:] كەڭ خەلق، ئومۇمىي خەلق، ئاددىي خەلق.ئاۋانس ئاۋانس[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە［[يەشمىسى:] قەرز:[مىسال:] ئۇ «پۇلنى ئاۋانس ئالدىم» دەپ ئېيتتى.ئاۋانگارت ئاۋانگارت[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞فرانسوزچە［[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ھەربىي كۈچلەرنىڭ ياكى ھەربىي پاراخوتنىڭ دۈشمەنگە قارشى يۈرۈشتە ئالدىنقى سەپكە بارىدىغان ئىلغار قىسمى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] ئىلغار:[مىسال:] ئوقۇتقۇچى ئوقۇتۇشنىڭ بىرىنچى سېپىدە كۈرەش قىلىۋاتقان ئاۋانگارت جەڭچى.ئاۋانگارتلىق ئاۋانگارتلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئىلغارلىق، يېتەكچىلىك:[مىسال:] بۇ قېتىمقى كۈرەشتە ئۇلار ئاۋانگارتلىق رول ئوينىدى.ئاۋايلاشماق ئاۋايلاشماق[يەشمىسى:] «ئاۋايلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاۋايلىماق ئاۋايلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئېھتىيات قىلماق، دىققەت قىلماق، ئايىماق، ئاسرىماق:[مىسال:] ئاۋايلىماي ئۇرۇۋىدىم، ئاغرىماي ئۆلۈپ قالدى (ماقال).ئاۋغۇست ئاۋغۇست[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[يەشمىسى:] ① قەدىمكى رىم پادىشاھلىرىدىن (پاپالىرىدىن) بىرىنىڭ نامى. ئۇ مىلادىيە كالېندارىنى تۈزۈشكە باشلامچىلىق قىلغانلىقى ئۈچۈن 8-ئاينى شۇنىڭ نامىدا ئاتىغان.[يەشمىسى:] ② مىلادىيىنىڭ 8-ئېيى.ئاۋلاق ئاۋلاق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞تىببىي ئىلىم＜[يەشمىسى:] پېسە كېسەللىكى.ئاۋۇ ئاۋۇ[سۆز تۈركۈمى:] ئالماش.[يەشمىسى:] سۆزلىگۈچى ئىشارەت قىلغان ئۆزىدىن يىراقتىكى شەيئىنى ئىپادىلەيدۇ ياكى ئايرىپ كۆرسىتىدۇ:[مىسال:] − ئۇ پوپكىسىنى ماڭا بېرىپلا ئاۋۇ تەرەپكە يۈگۈرۈپ كەتتى، − دېدى خالىدەم بېشى بىلەن ئاكىسى كەتكەن تەرەپنى ئىشارەت قىلىپ.ئاۋۇتماق ئاۋۇتماق[يەشمىسى:] «ئاۋۇماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئېتىم بىر پەسكە، بىر ئېگىزگە ماڭغاچقا يولنى ئاۋۇتالمىدىم.ئاۋۇتۇشماق ئاۋۇتۇشماق[يەشمىسى:] «ئاۋۇتماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاۋۇتۇلماق ئاۋۇتۇلماق[يەشمىسى:] «ئاۋۇتماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاۋۇشقا ئاۋۇشقا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] قېرى بوۋاي، چال.ئاۋۇغاي ئاۋۇغاي[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئاۋاق، ئورۇق.ئاۋۇل ئاۋۇل[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] كۆچمەنچى چارۋىچىلار ئورۇنلاشقان جاي؛ قىشلاق:[مىسال:] ئاۋۇلغا چۈشكەن دۈشمەن پۈتۈنلەي يوقىتىلدى.ئاۋۇلىماق ئاۋۇلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] غەيۋەت قىلماق، يامانلاپ بەرمەك.ئاۋۇماق ئاۋۇماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] كۆپەيمەك، نۇرغۇنلىماق، ئاشماق، ئۇلغايماق:[مىسال:] ئۇ ئۇرۇقىنى قولدا سېلىۋىدى سۈپەتكە دەخلى يەتتى، ھەم ئىش ئاۋۇمىدى. بۇ تىرىشچانلىقلار كارغا كەلمىدى.ئاۋۇن ئاۋۇن[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] كۆپ، جىق، نۇرغۇن:[مىسال:] ئۇرۇق يېڭى، ساپ ۋە خاسىيەتلىك بولغاندىلا ئاۋۇن ھوسۇل ئېلىش مۇمكىن.ئاۋۇنچاق ئاۋۇنچاق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] كۆڭۈلنى تىنچىتقۇچى، بەزلىگۈچى، خاتىرجەم قىلغۇچى:[مىسال:]
 چىقاردىم بىر يەكۈن ئاخىر ئۆمۈر مەنزىلىدىن شۇنداق،
 ئۆمۈردۇر بىر كۈرەش، ھەرگىز ئەمەس ئۇ بىزگە ئاۋۇنچاق.ئاۋۇندۇرماق ئاۋۇندۇرماق[يەشمىسى:] «ئاۋۇنماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇنىڭغا ھەمراھ بولۇۋاتقان قىزلار، پۈتۈن تەسەللى سۆزلىرىنى ئىشقا سېلىپ، ئۇنى ئاۋۇندۇرۇش بىلەن ئاۋارە ئىدى.ئاۋۇندۇرۇشماق ئاۋۇندۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاۋۇندۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاۋۇندۇرۇلماق ئاۋۇندۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاۋۇندۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاۋۇنماق ئاۋۇنماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئۆزىنى تىنچىتماق، بەزلىمەك، خاتىرجەم بولماق، دەرد-ئەلەم، قايغۇ-ھەسرەتتىن خالاس بولماق:[مىسال:] ئانا قىزىنىڭ تەسەللىسىنىڭ كۈچى بىلەن ئاستا-ئاستا ئاۋۇنۇپ، كۆز ياشلىرىنى سۈرتتى.ئاۋۋال ئاۋۋال[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش. [تىل تەۋەلىكى:]]ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① باشلىنىش پەيتى، ۋاقتى؛ دەسلەپكى پەيت:[مىسال:] ئاۋۋال-ئاخىر. ئاۋۋال ئاخشام.[يەشمىسى:] ② ئىلگىرىكى ۋاقىتلاردا؛ ئىلگىرى، بۇرۇن:[مىسال:] ئۇلارنىڭ تۇرمۇشى ئاۋۋال قانداق بولسا، ھازىرمۇ شۇنداق ئىكەن.[يەشمىسى:] ③ ھەممىدىن ئالدىن، ئالدىن، دەسلەپ:[مىسال:] كىرىشتىن ئاۋۋال چىقىشنى ئويلا (ماقال).ئاۋۋال ئاخشام ئاۋۋال ئاخشام[يەشمىسى:] ئاخشامنىڭ ئەڭ دەسلەپكى پەيتى، ئەمدىلا قاراڭغۇ چۈشكەن ۋاقىت:[مىسال:] بەزىلەر ئاۋۋال ئاخشامدا ئۇخلىغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇيقۇسى ئۇزاققا داۋاملىشالمايدۇ.ئاۋۋال-ئاخىر ئاۋۋال-ئاخىر[يەشمىسى:] ئاۋۋال ھەم ئاخىر، ئىلگىرى-ئاخىرى.ئاۋۋالقى ئاۋۋالقى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئىلگىرى بولغان، ئىلگىرىكى، ئالدىنقى، بۇرۇنقى:[مىسال:] زۆھرە شۇ ئان قەبرە ئىچىگە ئۆزىنى ئاتتى. قەبرە يەنە «گۈپ» قىلىپ ئاۋۋالقى ئەسلىگە كەلدى.ئاۋىئاتسىيە ئاۋىئاتسىيە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞لاتىنچە［[يەشمىسى:] ① ھاۋادا ئۇچۇش توغرىسىدىكى نەزەرىيە ياكى ئۇچۇش ئىشلىرى:[مىسال:] ئاۋىئاتسىيە تېخنىكىسى.[يەشمىسى:] ② ئۇچۇش ئاپپاراتلىرىنىڭ ئومۇمىي يىغىندىسى.ئاۋىئاماتكا ئاۋىئاماتكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] دېڭىز ئارمىيىسىنىڭ ئايروپىلانلىرى دېڭىزدا ھەرىكەت بازىسى قىلىدىغان چوڭ تىپتىكى ھەربىي پاراخوت.ئاۋىي ئاۋىي[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] ئابرۇي، ئىززەت-ھۆرمەت.ئائىت ئائىت[سۆز تۈركۈمى:] تىركەلمە[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] تېگىشلىك، تەئەللۇق، دائىر، مۇناسىۋەتلىك:[مىسال:] راستىنى ئيېتقاندا، شۇ تاپتا مېنى ئىككىمىزنىڭ چوڭقۇرراق تونۇشۇشىمىزغا ئائىت پاراڭلار بەكرەك قىزىقتۇرىدۇ.ئائىلە ئائىلە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① ئەر-خوتۇن ۋە ئۇلارنىڭ بالا-چاقىلىرى ھەم ئەڭ يېقىن تۇغقانلىرىدىن ئىبارەت بىرگە ياشىغۇچى كىشىلەر توپى:[مىسال:] ئۇ شۇ يول بىلەن بۇ ئائىلىنىڭ ئىشەنچىسىنى قولغا كەلتۈرۈشكە كىرىشىپتۇ.[يەشمىسى:] ② بىر مەقسەت، بىر مەسلەك بىلەن بىرلەشكەن كۆپ كىشىلەر:[مىسال:] جۇڭگودىن ئىبارەت بۇ چوڭ ئائىلىدە ئەللىك نەچچە مىللەت ياشايدۇ.[يەشمىسى:] ③ [كەسىپ تۈرى:]＞بىئولوگىيە＜[يەشمىسى:] جانلىقلار سىستېمىسىدىكى تۈزۈلۈش جەھەتتىن بىر-بىرىگە ئوخشاش، كېلىپ چىقىش جەھەتتىن ئۆزئارا يېقىن بولغان ھەمدە بىرنەچچە ئۇرۇقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان گۇرۇپپا.ئائىلە تاۋابىئات ئائىلە تاۋابىئات[يەشمىسى:] «ئائىلە تەۋە»گە قاراڭ.ئائىلە تەۋە ئائىلە تەۋە[يەشمىسى:] ئەر-خوتۇن ۋە ئۇلارنىڭ بالا-چاقىلىرى تۇغقانلىرىدىن شۇ ئائىلىدە ياشىغۇچى كىشلەر:[مىسال:] داۋۇت ئاكام ئائىلە تەۋەلىرىنى كۆچۈرۈپ يولغا چىقتى.ئائىلىلىك ئائىلىلىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئائىلىسى، بالا-چاقىسى ۋە رۇزىغارى بار، ئۆيلەنگەن ياكى ئەرگە تەگكەن:[مىسال:] ئۇنىڭدا پېشقەدەم كادىرلار ئۈچۈن سېلىنماقچى بولغان بەش ئائىلىلىك قۇرۇلۇشنىڭ لايىھىسى سىزىلغانىدى.ئائىلىۋى ئائىلىۋى[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ئائىلىگە مەنسۇپ، ئائىلىگە تېگىشلىك؛ ئائىلىدە بولىدىغان:[مىسال:] ئۇ كۈنى ئىشخانىدا خىزمەت ۋە ئائىلىۋى تۇرمۇش توغرۇلۇق سۆزلەر بولدى.ئاي ئاي[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[كەسىپ تۈرى:]＞ئاستىرنومىيە＜[يەشمىسى:] ① يەر شارىنى ئايلىنىدىغان سەييارە، يۈزى ئوڭغۇل-دوڭغۇل بولۇپ تەكشى ئەمەس، ئۆزى نۇر چىقارماي، قۇياش نۇرىنى قايتۇرىدۇ. دىئامېتىرى يەر شارى دىئامېتىرىنىڭ تۆتتىن بىرىگە، تارتىش كۈچى يەر شارى تارتىش كۈچىنىڭ ئالتىدىن بىرىگە توغرا كېلىدۇ.[يەشمىسى:] ② شەمسىيە ياكى قەمەرىيە يىلىنىڭ ئون ئىككىدىن بىرى:[مىسال:] ئاينىڭ ئون بەشى ئايدىڭ، ئون بەشى قاراڭغۇ (ماقال). ＊ ئايدا يېگەن توق بولار، كۈندە يېگەن ئاچ بولار (ماقال).[يەشمىسى:] ③ ئايغا ئوخشاش نۇرلۇق؛ چىرايلىق:[مىسال:] تۇرمۇشۇمنى باي قىلارسەن كەتمىنىم، ئېغىزىمنى ماي قىلارسەن كەتمىنىم، ياخشى تۇتۇپ ئاسرىۋالسام كەتمىنىم، يۈزلىرىمنى ئاي قىلارسەن كەتمىنىم.[يەشمىسى:] ④ ئاياللارنىڭ ئىسمىنىڭ تەركىبىي قىسمى بولىدۇ:[مىسال:] ئايخان، ئاينۇر، ئايگۈل، گۈزەلئاي، تۇرسۇنئاي.ئاي كالېندارى ئاي كالېندارى[كەسىپ تۈرى:]＞ئاستىرنومىيە＜[يەشمىسى:] «دېھقانلار كالېندارى»غا قاراڭ.ئاي كۆرمەك ئاي كۆرمەك[يەشمىسى:] ئاياللار ھەرئايدا بىر قېتىم بولىدىغان بالىياتقۇدا قان ھاسىل بولۇشتىن ئىبارەت فىزىئولوگىيىلىك ھادىسە يۈز بەرمەك.ئاي گەردىشى ئاي گەردىشى[كەسىپ تۈرى:]＞ئاستىرنومىيە＜[يەشمىسى:] ئاي نۇرى بۇلۇت قاتلىمىغا چۈشكەندە كۆرۈنىدىغان ئاي چۆرىسىدىكى رەڭلىك نۇر ھالقىسى.ئايا ئايا[سۆز تۈركۈمى:] ئىملىق[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] يېزىق تىلى. [يەشمىسى:] «ھەي»گە قاراڭ:[مىسال:] − ئايا دوستلار، بىر سۆزۈم بار قۇلاق سېلىڭ، ۋەتەن مېھرى جاندىن ئەزىز بىلدىڭىزمۇ؟ئاياز ئاياز[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］پارىسچە［[يەشمىسى:] قەھرىتان قىش پەسلى، قىش:[مىسال:]
 ئاقتى ئەگىز، كەلدى كۆكلەم، كەتتى ئاياز،
 تۇرنىلارمۇ توي تارتىشىپ قىلدى پەرۋاز.ئاياش ئاياش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئۇزۇن زامان ياخشى ئۆتكەن ئىككى تەرەپ دوست-بۇرادەر، يېقىنلار بىر-بىرىنىڭ ئاياللىرىنى ئۆزئارا چاقىرىشتا قوللىنىلىدىغان نامى.[يەشمىسى:] ② قىرغىز ئايال.ئاياشماق ئاياشماق[يەشمىسى:] «ئايىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار مېنى خېلى ئاياشتى، بولمىسا شۇ كۈنىلا كۆرگۈلۈكۈمنى كۆرەتتىم.ئاياغ ئاياغ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئادەم، ھايۋان ياكى باشقا جانلىقلارنىڭ گەۋدىسىنىڭ تايىنىپ تۇرۇشى، يۈرۈشى ياكى ئۆمىلىشى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان قىسمى؛ پۇت:[مىسال:] ئاياغ يۈگۈرۈكى ئاشقا، ئېغىز يۈگۈرۈكى باشقا (ماقال). ＊ دوست باشقا قارايدۇ، دۈشمەن ئاياغقا (ماقال).[يەشمىسى:] ② كۆن، خۇرۇم قاتارلىق رەختلەردىن پۇتقا كىيىش ئۈچۈن تىكىلگەن ئۆتۈك، توپلەي، كەشكە ئوخشاش ئاياغ كىيىمى:[مىسال:] ئىشىم ھەل بولغۇچە ئايىغىمنىڭ چەمى تېشىلىپ كەتكۈدەك بولدى.[يەشمىسى:] ③ يەنە بىر تەرىپى، يەنە بىر بېشى:[مىسال:] كارىۋاتنىڭ ئايىغى. مەھەللىنىڭ ئايىغى.[يەشمىسى:] ④ ئاخىر، داۋام:[مىسال:] ئۇ شۇنداق زېرەك ئىدىكى، گەپنىڭ بېشى چىقىپ بولغۇچە، ئايىغىنى بىلىپ بولاتتى.ئاياغ ئاستى بولماق ئاياغ ئاستى بولماق[يەشمىسى:] باشقىلار تەرىپىدىن خارلانماق؛ دەپسەندە قىلىنماق:[مىسال:] زۇلۇمغا تاقابىل تۇرالماي ئاياغ ئاستى بولغان قىز-جۇۋانلار ئازمىدى؟ئاياغ ئاستى قىلماق ئاياغ ئاستى قىلماق[يەشمىسى:] باشقىلارنى زورلۇق كۈچ ئىشلىتىپ خارلىماق، زىيانكەشلىك قىلماق، دەپسەندە قىلماق:[مىسال:] بەگ ئۆز ھاياتىدا ناھايىتى كۆپ قىز-چوكانلارنى ئاياغ ئاستى قىلدى.ئاياغ سالماق ئاياغ سالماق[يەشمىسى:] خامان تېپىۋاتقان ئۇلاغ ياكى تراكتورنىڭ ئايىغىغا زىرائەت ئۆنچىلىرىنى يېيىپ قويماق.ئايىغى چىقماق ئايىغى چىقماق[يەشمىسى:] ① يول مېڭىشنى ئۆگىنىۋالماق، ماڭالايدىغان بولماق.[يەشمىسى:] ② نەتىجىسى چىقماق، خۇلاسىلانماق؛ ئاخىرلاشماق، تۈگىمەك:[مىسال:] تاشۋاي: بۇ ئىشنىڭ ئايىغى چىقىشقا زادى كۆزۈم يەتمەيدۇ.ئايىغىدىن شامال ئۆتۈپ تۇرماق ئايىغىدىن شامال ئۆتۈپ تۇرماق[يەشمىسى:] ئۆلمەي ھايات تۇرماق؛ ئىشقىلىپ تىرىك يۈرمەك:[مىسال:] ياخشى بالام، ياخشى، ئىشقىلىپ ئايىغىمدىن شامال ئۆتۈپ تۇرۇۋاتىدۇ، دېدى ئانا ئارانلا.ئايىغى قۇرغاق ئايىغى قۇرغاق[يەشمىسى:] بارغان يېرىدە پېشكەللىك كەلتۈرىدىغان؛ پالاكەت، بەختسىزلىك پەيدا قىلىدىغان؛ ئايىغى ياراشمايدىغان، ئالدى جۇت:[مىسال:] پادىشاھنىڭ ئايىغى قۇرغاق بىر قىزى بار ئىدى.ئايىغى ئېغىر ئايىغى ئېغىر[يەشمىسى:] ئىش خۇشياقمايدىغان، ئىش قىلسىمۇ بەك ئالدىرىماي قىلىدىغان؛ ھۇرۇن:[مىسال:] ئايىغى ئېغىر ئادەم.ئايىغى ياراشماق ئايىغى ياراشماق[يەشمىسى:] ياخشىلىق ئېلىپ كەلمەك:[مىسال:] − بۇ بالىنىڭ ئايىغى ياراشتى، − دېدى چوڭ دادام.ئايىغى يېنىك ئايىغى يېنىك[يەشمىسى:] ئىشنى تېز قىلىدىغان، ئىشتىن قاچمايدىغان، تېتىك.ئاياغلاپ ئاياغلاپ[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئاياغ بىلەن:[مىسال:] − قاراڭ، غازلار ئىككى ئاياغلاپ قېچىۋاتىدۇ، سىز نېمىشقا يالغان گەپ قىلىسىز؟ − دەپتۇ پادىشاھ ئەپەندىمگە.ئاياغلاشتۇرماق ئاياغلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئاياغلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] دوكتور چايدىن بىر يۇتۇم ئوتلاپ، خېلى ئاۋارە بولۇپ تەييارلىغان قورسىقىدىكى گېپىنى ئاياغلاشتۇردى.ئاياغلاشتۇرۇشماق ئاياغلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئاياغلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاياغلاشتۇرۇلماق ئاياغلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئاياغلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئاياغلاشماق ئاياغلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئاخىرلاشماق، تاماملانماق، توختىماق، تۈگىمەك:[مىسال:] ناخشا ئاياغلاشقاندا قۇربان قىلىچ يەنە ھېكايىسىنىڭ داۋامىنى سۆزلەشكە باشلىدى.ئاياغلىق ئاياغلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئايىغى بار، ئايىغى بولغان:[مىسال:] ئۇزۇن ئاياغلىق نېمىس ئەسكىرى ۋاگوندىن ۋاگونغا يۈگۈرەيتتى.ئاياق ئاياق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ياغاچتىن ئويۇپ ياسالغان، تەخسىگە ئوخشاپ كېتىدىغان چوڭ قاچا:[مىسال:] ئۇنىڭ قولىدا دەز كەتكەن بىر قاپاق، يېرىقلىرى چەمبەرلەنگەن قوپال ئاياق ۋە باشقا ئەسكى-تۈسكىلەر بار ئىدى.[يەشمىسى:] ② تارىختا جام، پىيالە، قەدەھ قاتارلىقلارمۇ بۇ نام بىلەن ئاتالغان:[مىسال:] مەختۇمسۇلا ئۆز قولى بىلەن ئاياقلارغا سۈت ھارىقىنى تولدۇرۇپ قۇيۇپ بىر دەمدە ھەممىسىنى مەست قىلىۋېتىپتۇ.ئايال ئايال[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① خوتۇن-قىزلارنىڭ ئومۇمىي نامى، خوتۇن كىشى:[مىسال:] ئاياللار بايرىمى. ئاياللار بۆلۈمى. ئاياللار كېسىلى.[يەشمىسى:] ② ئېرى بار خوتۇن، رەپىقە (ئۆز ئېرىگە نىسبەتەن):[مىسال:] − ھەي مەخلۇق، قانداق يۈزۈڭ بىلەن مېنىڭ ئېرىم ئۈستىدە گەپ قىلىۋاتىسەن؟ − دەپتۇ كەمەك ھەييارنىڭ ئايالى.ئايالچە ئايالچە[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئايال كىشىگە خاس، ئايال كىشىگە ئاتالغان، ئاياللارغا مۇناسىپ:[مىسال:] ئايالچە كۆڭلەك. ئايالچە سائەت.[يەشمىسى:] ② ئايال كىشىگە ئوخشاش، ئايال كىشى شەكلىدە:[مىسال:] ئايالچە سۆزلىمەك. ئايالچە ياسانماق.ئايالچىلىق ئايالچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] خوتۇن-قىزلارغا خاس، ئايال كىشىلەردە بولىدىغان مىجەز، خاراكتېر.ئاياللىق ئاياللىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئايالى بار، خوتۇن ئالغان:[مىسال:] ئاياللىق ئەر دېگەن تالاغا قارىسا سەت بولىدۇ.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئايال كىشىگە خاس، ئايال كىشىدە بولىدىغان:[مىسال:] ئۇنى شۇ تاپتا ئاياللىق ۋىجدانى ئەيىبلىمەكتە ئىدى.ئايالماق ئايالماق[يەشمىسى:] «ئايىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئايالغان جان كۆيگۈچى پىراق ئوتىغا ئوخشايدۇ.ئايان ئايان[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ئوچۇق كۆرۈنۈپ تۇرغان، روشەن، مەلۇم، ئېنىق:[مىسال:] يېڭىيەرنىڭ تارىخى تۆمۈر بوۋامغا بەش قولدەك ئايان ئىدى.ئايانچ ئايانچ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] كىشىنىڭ رەھمىسىنى كەلتۈرىدىغان، ئېچىندۇرىدىغان، ئېچىنىشلىق:[مىسال:] خىيالى باشقا نەرسىلەرگە بېرىلىپ كەتكەن ياش ئەسكەرنىڭ قىياپىتى ئۇنىڭغا ئايانچ كۆرۈندى.ئايانچلىق ئايانچلىق[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] ئېچىنىشلىق:[مىسال:] رۇقىيەمنىڭ ئاۋازى تىترەپ، كۆزلىرى ئايانچىلىق چاقنايتتى. ＊ بالا دېھقان ئايانچلىق ئىڭرىدى.ئايانماق ئايانماق[يەشمىسى:] «ئايىماق» پېئىلىنىڭ ئۆزلۈك دەرىجىسى:[مىسال:] تۇغلۇقنىڭ ھۈسەن شاھنىڭ سوئاللىرىغا جاۋابەن ئەينەكتە كۆرگەنلىرىنى ئايانماي سۆزلىشى ئەنە شۇ قارارغا كەلگەنلىكىدىن بولغانىكەن.ئايەت ئايەت[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[كەسىپ تۈرى:]＞دىن＜[يەشمىسى:] قۇرئاندا توختاپ ئوقۇلىدىغان بىر ۋە بىرقانچە جۈملىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بۆلەك.ئايەم ئايەم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ① بارات ئېيىنىڭ ئون بەشىدىكى تۈنەيدىغان كۈن، تۈنەك كېچىسى.[يەشمىسى:] ② ھېيت كۈنى، ھېيت:[مىسال:] ئۇ مۇشۇ ئايەم كۈنلەردە ئۆز يېزىسىنى، يېزىدا ئۆتكۈزگەن ھېيتلىرىنى سېغىنىپ خىيالغا چۆكتى.ئايەملىك ئايەملىك[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئايەم ئۈچۈن تەييارلانغان؛ ئايەم ئۈچۈن ئاتالغان:[مىسال:] ئۇكاممۇ ئايەملىك كىيىملىرىنى كىيىپ تەييار بولدى.ئايەملىمەك ئايەملىمەك[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئايەم كۈنى ئايەمنى مۇبارەكلەپ كەلمەك ياكى بارماق:[مىسال:] بۈگۈن ھارپا، ئەتە ھېيت، مەن جىقلا ساڭزا سالدىم. ئۇنىڭ ئۈستىگە قىزىم ئايەملەپ بىر دەستە ساڭزا ئېلىپ كەپتۇ.ئايپاڭ ئايپاڭ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] تاقىر، ھېچ نەرسە ئۈنمىگەن، پارقىراپ تۇرىدىغان: ئايپاڭ باش.ئايپالتا ئايپالتا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاي+پالتا〔[يەشمىسى:] تىغى ئاي شەكلىدە قايرىلىپ سوقۇلغان پالتا:[مىسال:] ئەزىز ئايپالتىسىنى بېلىگە قىستۇرۇپ چاققانلىق بىلەن دەرەخكە ياماشتى.ئايدالا ئايدالا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاي+دالا〔[يەشمىسى:] چەكسىز كەتكەن يەر، كەڭ دالا:[مىسال:] دەل شۇ چاغدا، كېۋەزلىكنىڭ ئايىغىدىكى چەكسىز ئايدالىدىن ناتونۇش بىر يىگىت چىقىپ كەلدى.ئايدا-يىلدا ئايدا-يىلدا[يەشمىسى:] ئۇزاق ۋاقىتنى ئۆتكۈزۈپ بىرەر قېتىم؛ ئاندا-ساندا، بىرە-بىرە، ناگان-ناگاندا:[مىسال:] ئەمدىلىكتە، ئەر-خوتۇن ئىككىيلەننىڭ پۈتۈن تىرىكچىلىكى قىزى چەت ئەلدىن ئايدا-يىلدا ئەۋەتىدىغان خالتىغىلا قاراشلىق بولۇپ قالدى.ئايدىڭ ئايدىڭ[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئاي نۇرى بىلەن يورۇغان، يورۇق:[مىسال:] ئايدىڭ كېچە. ＊ ئاينىڭ ئون بەشى ئايدىڭ، ئون بەشى قاراڭغۇ (ماقال).[يەشمىسى:] ② [كۆچمە مەنىسى:] [يەشمىسى:] روشەن، چۈشىنىشلىك:[مىسال:] ھەممە نەرسە ئايدىڭ بولدى، بۇنداق بېشەم خوتۇنغا نېمە دېگىلى بولىدۇ؟ئايدىڭ باش ئايدىڭ باش[يەشمىسى:] بېشىدا چېچى قالمىغان، ئۆزلۈكىدىن چۈشۈپ كەتكەن، تاقىر باش، ئايپاڭ باش.ئايدىڭدا قېتىق ئىچىشمىگەن ئايدىڭدا قېتىق ئىچىشمىگەن[يەشمىسى:] بىر مەقسەتتە بىرەر ئىشنى بىللە قىلمىغان، مۇناسىۋىتى يوق؛ ناتونۇش:[مىسال:] بىز ئۇنىڭ بىلەن ئايدىڭدا قېتىق ئىچىشمىگەن.ئايدىڭلاشتۇرماق ئايدىڭلاشتۇرماق[يەشمىسى:] «ئايدىڭلاشماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇ كۆڭلىدىن بۇ ئىشنى جەزمەن ئېنىقلاپ ئايدىڭلاشتۇرۇش كېرەك، دېگەننى ئۆتكۈزدى.ئايدىڭلاشتۇرۇشماق ئايدىڭلاشتۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئايدىڭلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئايدىڭلاشتۇرۇلماق ئايدىڭلاشتۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئايدىڭلاشتۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] بۇ شېئىرلارنىڭ قەدىمكى تۈركىي تىلىدا يېزىلغانلىقى ئايدىڭلاشتۇرۇلغان.ئايدىڭلاشماق ئايدىڭلاشماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئېنىق، روشەن، چۈشىنەرلىك بولماق، ئاشكارىلانماق، ئېنىقلانماق، يېشىلمەك:[مىسال:] ئۇلارنىڭ ناھىيىدىكى بىر ئەنزە بىلەن بولغان مۇرەككەپ مۇناسىۋىتىمۇ ئايدىڭلاشتى.ئايدىڭلىق ئايدىڭلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئايدىڭ بولغان ھالەت.[يەشمىسى:] ② ئاي نۇرى بىلەن يورۇتۇلغان ئورۇن، جاي:[مىسال:] ئايدىڭلىقتا ئىككى ئادەم ئۈن-تىنسىز ئولتۇرۇشاتتى.ئايدىن-ئايغا ئايدىن-ئايغا[يەشمىسى:] ئۇ ئايدىن بۇ ئايغا، ئاي داۋامىدا، ئايسايىن:[مىسال:] ئۇنىڭ تاپقان كىرىمى ئايدىن-ئايغا يېتىپ ئاشىدۇ.ئايران ئايران[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] كالا، قوي سۈتىدىن ئۇيۇتۇپ ئىشلەنگەن سۇيۇق ئىچىملىك؛ قېتىق:[مىسال:] ئايران ئىچكەن قۇتۇلار، ئاياق يالىغان تۇتۇلار (ماقال).ئايروپىلان ئايروپىلان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە+فرانسوزچە［[يەشمىسى:] ماتور، قانات ۋە تەندىن تەركىب تاپقان، ھاۋادا قاتنايدىغان قاتناش ۋاسىتىسى.ئايروپىلانسازلىق ئايروپىلانسازلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئايروپىلان ياساش سانائىتى.ئايرودروم ئايرودروم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ئايروپىلاننىڭ تۇرۇشى، ئۇچۇشى ۋە قونۇشى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان شارائىتقا ئىگە كەڭ مەيدان.ئايرودىنامىكا ئايرودىنامىكا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە［[يەشمىسى:] ھاۋا ۋە گازلارنىڭ ھەرىكىتىنى ھەم ئۇلارنىڭ قاتتىق جىسىملار ھەرىكىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى تەتقىق قىلىدىغان پەن.ئايرودىنامىكىلىق ئايرودىنامىكىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئايرودىنامىكا پېنىگە ئائىت، ئايرودىنامىكا پېنىگە مۇناسىۋەتلىك، ئايرودىنامىكا خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.ئايروستات ئايروستات[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］رۇسچە＞گرېكچە［[يەشمىسى:] ھاۋادا يەڭگىل ئۇچۇش ۋاسىتىسى.ئايرىتماق ئايرىتماق[يەشمىسى:] «ئايرىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] باي چاكىرىغا بۇغداي بىلەن تېرىقنى ئايرىتىپتۇ.ئايرىشماق ئايرىشماق[يەشمىسى:] «ئايرىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئايرىلماق ئايرىلماق[يەشمىسى:] ① «ئايرىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] توپتىن ئايرىلغاننى بۆرە يەر (ماقال).[يەشمىسى:] ② «ئايرىماق» پېئىلىنىڭ ئۆزلۈك دەرىجىسى:[مىسال:] ئىشاننى دەپ ئېشەكتىن ئايرىلدىم (ماقال).ئايرىلىش ئايرىلىش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] يولنىڭ تارماقلارغا بۆلۈنگەن جايى:[مىسال:] ئۇلار ئايرىلىشقا كەلگەندە بىر-بىرى بىلەن خوشلاشتى.ئايرىم ئايرىم[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل، ئالاھىدە، يەككە:[مىسال:] ئايرىم قىممەت. ∥ ئايرىم تەربىيىلەش.[يەشمىسى:] ② بەزى، بەزىبىر:[مىسال:] ئۇلار بەزىدە دۆلەت ياكى كوللېكتىپنىڭ بايرىقىنى كۆتۈرۈۋالماقتا، بەزىلىرى ھەتتا پارتىيىنىڭ ئايرىم رەھبىرىي كادىرلىرىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشمەكتە.ئايرىما ئايرىما[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① پەرق:[مىسال:] ياش ئايرىمىسى، جىنسىي ئايرىما. ＊ بىر چاغ ئىدىم ئەسىرى شۇ ئاجايىپ تۇيغۇنىڭ، ئايرىمىسى قانچىلىك ئىنسان بىلەن توخۇنىڭ.[يەشمىسى:] ② [كەسىپ تۈرى:]＞ماتېماتىكا＜[يەشمىسى:] ئېلىشتىن كېلىپ چىققان نەتىجە.ئايرىماق ئايرىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① نەرسىلەرنى پۈتۈندىن ئاجراتماق، ئاجرىتىپ ئالماق، تەركىبىي قىسىملارغا بۆلمەك، بۆلەكلىمەك:[مىسال:] تۇخۇمنىڭ سېرىقىنى ئېقىدىن ئايرىماق.[يەشمىسى:] ② تۈرىگە، خىلىغا قاراپ بۆلمەك:[مىسال:] مەرىكە ئىگىسى مېھمانلارنىڭ سالاھىيىتىگە قاراپ ئۈچ بۆلەككە ئايرىپ كۈتۈۋالدى.[يەشمىسى:] ③ يىراقلاشتۇرماق، ئۇنتۇلدۇرماق؛ تاندۇرماق:[مىسال:] بالىنى ئەمچەكتىن ئايرىماق.[يەشمىسى:] ④ مەھرۇم قىلماق، جۇدا قىلماق:[مىسال:] ئەس-ھوشىدىن ئايرىماق.[يەشمىسى:] ⑤ پەرقلەندۈرمەك، ئەكس ئەتتۈرمەك؛ تونۇماق:[مىسال:] ئاۋازىنى ئايرىماق.[يەشمىسى:] ⑥ ئاجرىتىپ قويماق، ئارىغا چۈشۈپ ياكى كۈچ بىلەن ئاجراتماق:[مىسال:] جېدەلنى ئايرىماق.[يەشمىسى:] ⑦ [كەسىپ تۈرى:]＞ماتېماتىكا＜[يەشمىسى:] ئايرىش ئەمىلىنى بېجىرمەك، بىر ساندىن ئىككى ساننى ئالماق.ئايرىم-ئايرىم ئايرىم-ئايرىم[يەشمىسى:] باشقا-باشقا، بۆلەك-بۆلەك، يەككە-يەككە:[مىسال:] − ياق، ئايرىم-ئايرىم كەتسەك خەۋپ ئازراق بولار دەپ ئويلايمەن، − دېدى ئۇ ئۆتكۈر كۆزلىرىنى سەمەتكە تىكىپ.ئايرىمچە ئايرىمچە[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] باشقىلاردىن پەرقلىق ھالدا، باشقىچە، ئۆزگىچە، ئالاھىدە.ئايرىملىق ئايرىملىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] باشقىلاردىن پەرق قىلىدىغان، بۆلۈنۈپ چىققان ئەھۋال، ھالەت:[مىسال:] ئومۇمىي قائىدىگە سىغمايدىغان ئايرىم ھالەت بولىدۇ، پۈتۈنلۈككە نىسبەتەن ئايرىملىق بولىدۇ.ئايرىمىچى ئايرىمىچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىرلىك، ئۆملۈك، ئىتتىپاقلىقنى بۇزغۇچى شەخس.ئايرىمىچىلىق ئايرىمىچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىرلىك، ئۆملۈك، ئىتتىپاقلىقنى بۇزىدىغان قىلمىش:[مىسال:] ئۇلار ئايرىمىچىلىق قىلىشقا باشلىدى.ئايرىۋاش ئايرىۋاش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئايرى+باش〔[يەشمىسى:] باشمۇباش تېگىشىش، ئالماشتۇرۇش.ئايرىۋاشلاتماق ئايرىۋاشلاتماق[يەشمىسى:] «ئايرىۋاشلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئايرىۋاشلاشماق ئايرىۋاشلاشماق[يەشمىسى:] «ئايرىۋاشلىماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئايرىۋاشلانماق ئايرىۋاشلانماق[يەشمىسى:] «ئايرىۋاشلىماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى.ئايرىۋاشلىماق ئايرىۋاشلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ئۆزئارا ئالماشتۇرماق، تېگىشمەك:[مىسال:] ئۇ مالنى ئايرىۋاشلىدى.ئايغاق ئايغاق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئىككى ئوتتۇرىدا گەپ-سۆز توشۇيدىغان، پايلاقچىلىق قىلىدىغان، خەۋەرچىلىك قىلىدىغان:[مىسال:] ئېغىز-ئايغاق، تىل-تايغاق (ماقال).ئايغاقچى ئايغاقچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئىككى ئوتتۇرىدا گەپ توشۇغۇچى، خەۋەرچى؛ پايلاقچى، جاسۇس:[مىسال:] ئايغاقچىلار دەررۇ پادىشاھقا خەۋەر قىپتۇ.ئايغاقچىلىق ئايغاقچىلىق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] گەپ توشۇش، خەۋەر يەتكۈزۈش، پايلاش، جاسۇسلۇق پائالىيىتى، ئىشى.ئايغاقلىماق ئايغاقلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] مەخپىي تەكشۈرمەك، دېرىكىنى ئالماق، سۈرۈشتۈرمەك:[مىسال:] ئۇلار بۇ ئۆينى ئاللىقاچان ئايغاقلاپ بىلىۋالغانىدى.ئايغىر ئايغىر[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] پىچىلمىغان ئەركەك ئات.ئايقىن ئايقىن[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] قالايمىقان.ئايقىن-سايقىن ئايقىن-سايقىن[يەشمىسى:] قالايمىغان، چۇۋالچاق، ئوڭتەي-توڭتەي، رەتسىز:[مىسال:] ئۇ يەردە ئاخشامقى قاچا-قومۇچلار ئايقىن-سايقىن تۇراتتى.ئاي-كۈن ئاي-كۈن[يەشمىسى:] ① ئاي ۋە كۈن.[يەشمىسى:] ② ۋاقىت، چېسلا:[مىسال:] خېنىمغا ئايرىم كەشپىياتلارنىڭ ئاي-كۈنلىرى كېرەك ئەمەسمىكىن[يەشمىسى:] ③ (ئىككىنچى تەركىبىگە Ⅲ شەخس تەۋەلىك قوشۇمچىسى قوشۇلغاندا) تۇغۇتنىڭ ۋاقتى-سائىتىنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] زۆھرەنىڭ ئاي-كۈنى يېقىنلاشقانسېرى، پاتىمىنىڭ ئايىغى قويۇقلىشىپ، كۈندە دېگۈدەك سىڭلىسىنى يوقلايدىغان بوپتۇ.ئايگۈل ئايگۈل[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئاي+گۈل〔[يەشمىسى:] ① گىلەمنىڭ ئوتتۇرىسىغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان گۈل.[يەشمىسى:] ② ئاياللارنىڭ ئىسمى.ئايلا ئايلا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئۆزىدىن چوڭ ئايال بىر تۇغقىنى، ئاچا؛ ھەدە.[يەشمىسى:] ② ئۆزىدىن چوڭ ئاياللارنى ھۆرمەتلەپ ئاتاشتا ئىشلىتىلىدۇ:[مىسال:] زەينەپ: − ئايلا بولدى قىلىڭ، − دېگىنىچە سانىيەنىڭ قۇچىقىغا ئېتىلدى.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] تارىخىي سۆز.[يەشمىسى:] ۋاڭ جەمەتىدىن بولمىغان ئوردا خىزمەتچىلىرىنىڭ خوتۇنلىرىنىڭ ھۆرمەت نامى.ئايلاپ ئايلاپ[سۆز تۈركۈمى:] رەۋىش.[يەشمىسى:] بىرنەچچە ئاي مابەينىدە، ئايلار داۋامىدا:[مىسال:] بەزى دېھقانلار بولسا، خاڭلارغا چىقىپ، زۇخاڭدىن يەر ئاستىغا چۈشۈپ كېتىدۇ-دە، ئايلاپمۇ يۇقىرىغا چىقالمايدۇ.ئايلاپ-ئايلاپ ئايلاپ-ئايلاپ[يەشمىسى:] «ئايلاپ» سۆزىنىڭ تەكرارلىنىش يولى بىلەن كۈچەيگەن شەكلى:[مىسال:] ئۇ ھازىر ئايلاپ-ئايلاپ ئۆيگە كەلمەيدىغان بولۇپ قالدى.ئايلاپ-يىللاپ ئايلاپ-يىللاپ[يەشمىسى:] ئاي ۋە يىللار بويى، ئۇزاق بىرمەزگىل:[مىسال:] ئۇ سىرتلاردا تىجارەت بىلەن مەشغۇل بولۇپ، ئايلاپ-يىللاپ كەلمەي يۈردى.ئايلاندۇرماق ئايلاندۇرماق[يەشمىسى:] ① «ئايلانماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار بىر كۈنى دادامغىمۇ قالپاق كىيدۈرۈپ، يۈزىنى قارا بوياپ كوچا ئايلاندۇرۇپ، سازايى قىلدى.[يەشمىسى:] ② ئالدىماق، قايمۇقتۇرماق:[مىسال:] ھىسامىدىن: − سېنى تازىمۇ ئايلاندۇرۇپتۇ-دە، بولدى، ۋاقتىدا بېرىپ چاپاننى ئېلىۋالايلى، يۈرۈڭلار، − دېدى.ئايلاندۇرۇشماق ئايلاندۇرۇشماق[يەشمىسى:] «ئايلاندۇرماق» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئايلاندۇرۇلماق ئايلاندۇرۇلماق[يەشمىسى:] «ئايلاندۇرماق» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئەگەر ھېلىقى سازلىق سۇ ئامبىرىغا ئايلاندۇرۇلسا، ئاپەت كېلىپ چىقىدۇ.ئايلانسۇن ئايلانسۇن[يەشمىسى:] ① «ئايلانماق» پېئىلىنىڭ Ⅲ شەخس بۇيرۇق-تەلەپ مەيلى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىملىق.[يەشمىسى:] سادىغىسى كەتسۇن؛ ئۆرگۈلسۇن:[مىسال:] جامال ئاكا: − ئۇنى بىر دەيسەن، زىياپەت سېنىڭدىن ئايلانسۇن بۈگۈن دېگەن يېرىمدىن چىقالىساڭ، ساڭا ئاتاپ پاقلان سويۇۋېتىمەن تېخى، ھا... ھا... ھا...[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] ئىملىق.[يەشمىسى:] يېقىنچىلىق ياكى ھۆرمەتنى ئىپادىلىگۈچى مۇراجىئەت سۆزى:[مىسال:] − ئايلانسۇن، بالام، تاغاڭ ئايلانسۇن، − دېدى كىبىر.ئايلانما ئايلانما[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ① ئۆز ئوقىدا، بىرەر دائىرە ئىچىدە ياكى بىرەر نەرسىنى بويلاپ ھەرىكەت قىلىدىغان، ئايلىنىدىغان، پىرقىرايدىغان:[مىسال:] ئايلانما ئورۇندۇق. ئايلانما ھەرىكەت. ئايلانما غالتەك.[يەشمىسى:] ② ئايلاندۇرۇپ ياسالغان ياكى ياي شەكلىدە ئورۇنلاشقان، يايسىمان:[مىسال:] ئايلانما يول. ئايلانما پەلەمپەي.[يەشمىسى:] ③ يۈرۈشۈپ تۇرىدىغان، ئوبوروت بولىدىغان:[مىسال:] ئايلانما كاپىتال.ئايلانماق ئايلانماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① ئۆز ئوقىدا، بىرەر دائىرە ئىچىدە ياكى بىرەر نەرسىنى بويلاپ ھەرىكەت قىلماق:[مىسال:] قېيىق دوقمۇشتىن ئايلىنىپ، چوڭ سازلىققا كەلدى.[يەشمىسى:] ② سەيلە، تاماشا قىلماق؛ كەزمەك، ئارىلىماق:[مىسال:] ئالماس تېخىچە شەھەر ئىچىدە ئايلىنىپ يۈرەتتى.[يەشمىسى:] ③ كۆزدىن كەچۈرمەك، تەكشۈرمەك:[مىسال:] مەغرىپتىن كەلگەن ئادەم ئايلىنىپ يۈرۈپ، سىرنى ئوبدان ئۇقۇۋاپتۇ.[يەشمىسى:] ④ باشقا ھالەتكە، كۆرۈنۈشكە كىرمەك، باشقا تۈس ئالماق، ئۆزگەرمەك:[مىسال:] يامغۇر ئاستا-ئاستا قارغا ئايلاندى. ＊ تۇراپ ئۇنىڭ نەزىرىدە پۈتۈنلەي كاردىن چىققان، يارىماس ئادەمگە ئايلاندى.[يەشمىسى:] ⑤ يۈرۈشمەك، ئوبوروت بولماق:[مىسال:] تىجارەتتە پۇل قانچە تېز ئايلانسا، پايدا شۇنچە كۆپ بولىدۇ.[يەشمىسى:] ⑥ توغرا كەلمەك، تەقسىملەنمەك:[مىسال:] ئۇنىڭ يېرى ناچار بولغاچقا، چىققان ھوسۇلى ئاران بىر موغا بەش خودىن ئايلانغان.[يەشمىسى:] ⑦ مەشغۇل بولماق، تۇتۇنماق:[مىسال:] ئادىل ئۇششاق-چۈششەك ئىشلار بىلەن ئايلىنىپ قېلىپ، يىغىنغا ۋاقتىدا كېلەلمىدى.ئايلانمىلىق ئايلانمىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئايلانمىسى بار، ئايلانمىغا ئىگە:[مىسال:] ئۇ ئايلانمىلىق قورۇدىن چىقىپ كەلدى.ئايلۇ ئايلۇ[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم. [قوللىنىلىش دائىسرىسى:] دىئالېكت.[يەشمىسى:] قارانچۇق.ئايلىناي ئايلىناي[يەشمىسى:] ① «ئايلانماق» پېئىلىنىڭ بۇيرۇق-تەلەپ مەيلى Ⅰ شەخس، بىرلىك شەكلى.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] ئىملىق.[يەشمىسى:] سادىغاڭ كېتەي، سەدىقە، قۇربان بولاي، ئۆرگىلەي:[مىسال:] قوي قوتاندا، ئايلىناي، بايا ئاكىڭىزنىڭ مىجەزى بۇزۇلۇشقا باشلىىغاندىلا سولىۋەتكەنمەن.ئايلىق ئايلىق[يەشمىسى:] ① [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئاي بويى داۋام قىلىدىغان، ئايغا يەتكۈدەك، ئايغا مۆلچەرلەنگەن:[مىسال:] بىر ئايلىق ۋەزىپە. ئىككى ئايلىق يول. ئايلىق ژۇرنال.[يەشمىسى:] ② [سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئايغا تولغان:[مىسال:] بۇ چاغدا ئانامنىڭ قورسىقىدا يەتتە-سەككىز ئايلىق بولۇپ قالغانىدى.[يەشمىسى:] ③ [سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] بىر ئاي داۋامىدا سەرپ قىلغان مېھنەت ئۈچۈن بېرىلىدىغان ھەق، مائاش:[مىسال:] ئاي توشۇپ ساۋۇتجان بوغالتىرنىڭ قېشىغا ئايلىقىنى ئالغىلى كىرگەندە، تاغىسى باۋۇدۇن بىلەن ئۇچرىشىپ قالدى.ئايلىقچى ئايلىقچى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئىش مۇددىتى بىر ئاي بىلەن چەكلەنگەن، ياكى بىر ئاينى ھېسابات بىرلىكى قىلىدىغان ئىشچى:[مىسال:] مەن ئۇلارنىڭ ئۆيىدە ئايلىقچى بولۇپ ئىشلىدىم.[يەشمىسى:] ② ھەر ئايدا مائاش (ھەق) ئالىدىغان ئىشچى ياكى خىزمەتچى:[مىسال:] ئۇ ئايلىقچى بولغىنى بىلەن ھەر ئايلىق مائاشىنى ئۆزىگە يەتكۈزەلمەيدۇ.ئايلىنىش ئايلىنىش[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] يولنىڭ كىشىلەر ئايلىنىپ ماڭىدىغان قىسمى، ئايلانما، ئەگىم:[مىسال:] شوپۇر ئايلىنىشقا كەلگەندە ماشىنىنىڭ سۈرئىتىنى ئاستىلاتتى.ئايماق ئايماق[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① تارىختىكى ۋىلايەت، ناھىيە دەرىجىلىك ئورۇنلارنىڭ نامى.[يەشمىسى:] ② قەبىلە.[يەشمىسى:] ③ ھازىر بەزى جايلاردا يېزا ياكى كەنتلەرمۇ «ئايماق» دەپ ئاتىلىدۇ:[مىسال:] ئۇنىڭ ئىشىكى ئالدىدىكى ئىككى ئېرىقتىن ئىككى ئايماقنىڭ سۈيى ئېقىپ ئۆتەتتى.ئايماقبېگى ئايماقبېگى[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئايماق+بەگ+ى〔[قوللىنىلىش دائىسرىسى:] تارىخىي سۆز[يەشمىسى:] ① فېئودال كونا جەمئىيەتتە ۋىلايەت، ناھىيىلەرنى باشقۇرىدىغان ۋالىي، ھاكىم دەرىجىلىك يەرلىك ئەمەلدار.[يەشمىسى:] ② قەبىلە باشلىقى.[يەشمىسى:] ③ يېزا باشلىقى.ئايماقلىق ئايماقلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] شۇ ئايماقتا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ياكى شۇ ئايماقتا ياشىغۇچى.ئايمۇئاي ئايمۇئاي[يەشمىسى:] ھەربىر ئايدا:[مىسال:] ئوغلى ھايات ۋاقتىدا ئىشچى بولۇپ ئىشلىگەن ئىدارىسى شەرىخاننى ئايمۇئاي قۇتقۇزۇش پۇلىدىن بەھرىمەن قىلىپ تۇردى.ئاينىتماقⅠ ئاينىتماقⅠ[يەشمىسى:] ① «ئاينىماقⅠ» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] قاڭسىق تەر ھىدى ئۇلارنىڭ كۆڭلىنى ئاينىتىپ، ئىچىنى سىقاتتى.[يەشمىسى:] ② ئۆزىگە قاراتماق، رام قىلىۋالماق:[مىسال:] ئالىم مېھرىباننى تامامەن ئاينىتىپ بوپتۇ.ئاينىتماقⅡ ئاينىتماقⅡ[يەشمىسى:] «ئاينىماقⅡ» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى:[مىسال:] ئىلغارلىقنى ئاينىتىپ، تراكتورنى ياڭرىتىپ، خۇش سادالار ئاڭلىتىپ، گۈللىتەيلى ۋەتەننى.ئاينىتىلماقⅠ ئاينىتىلماقⅠ[يەشمىسى:] «ئاينىتماقⅠ» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] ئۇلار ئاللىقاچان ئاينىتىلغانىدى.ئاينىتىلماقⅡ ئاينىتىلماقⅡ[يەشمىسى:] «ئاينىتماقⅡ» پېئىلىنىڭ مەجھۇل دەرىجىسى:[مىسال:] مىڭبىرجاپادا ئاينىتىلغان كۆچەتلەر ئۇلارنىڭ رەھىمسىز قوللىرى ئارقىلىق كېسىپ تاشلاندى.ئاينىشماق ئاينىشماق[يەشمىسى:] «ئاينىماقⅠ»پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئاينىماقⅠ ئاينىماقⅠ[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① تۈسى، رەڭگى ئۆزگىرىپ، بۇرۇنقى ھالىتىنى، بۇرۇنقى رەڭگىنى يوقاتماق؛ ئۆڭمەك.[يەشمىسى:] ② مىجەز-خۇلقى، ئەدەپ-ئەخلاقى يامانلاشماق، يامان تەرەپكە ئۆزگەرمەك، بۇزۇلماق:[مىسال:] يىراقتىكى دۈشمەندىن، ئاينىپ كەتكەن دوست يامان (ماقال).[يەشمىسى:] ③ پىكرىدىن، نىيىتىدىن، سۆزىدىن قايتماق، پىكرىنى، نىيىتىنى ئۆزگەرتمەك:[مىسال:] مادوتەينىڭ خېتىنى مەندىن ئالدىڭىز، ئەمدى نېچۈن بىلمىدىم ئاينىپ قالدىڭىز[يەشمىسى:] ④ ئەقلىدىن ئازماق، ئېلىشىپ قالماق، ساراڭ بولماق:[مىسال:] ھەي، كىچىك ئەپەندى، قارىغىنا، چوڭ ئەپەندىڭنى ئاينىپ قالدىمۇ نېمە؟[يەشمىسى:] ⑤ ئىلىشماق:[مىسال:] كۆڭلى ئاينىماق.ئاينىماقⅡ ئاينىماقⅡ[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① تۇتماق، ئاۋۇماق، كۆپەيمەك:[مىسال:] خوپ ئاينىدى كۆچەتلەرمۇ چېچەكلەپ، مېۋە ئالدۇق كۈزدە راسا ئېتەكلەپ.[يەشمىسى:] ② كۈچەيمەك، ئېغىرلاشماق:[مىسال:] ئەنۋەرنىڭ كېسىلى تېخىمۇ ئاينىپ قالدى.ئايھاي ئايھاي[سۆز تۈركۈمى:] ئىملىق.[يەشمىسى:] خۇشاللىنىش، ھاياجانلىنىش ياكى ھەيران قېلىش سەۋەبىدىن قىلىنىدىغان نىدا، خىتاب، شاۋقۇن-سۈرەن:[مىسال:] بوۋاي بۆرىنىڭ ۋاپاسىزلىقىدىن غەزىپى ئۆرلەپ ئۇنى كەتمەن بىلەن سالغىلى تۇرۇپتىكەن، ئايھاي، بۆرە دۇنياغا كەلگىنىگە مىڭبىر پۇشايمان يەپتۇ.ئايھايلاتماق ئايھايلاتماق[يەشمىسى:] «ئايھايلىماق» پېئىلىنىڭ مەجبۇرىي دەرىجىسى.ئايھايلاشماق ئايھايلاشماق[يەشمىسى:] «ئايھايلىماي» پېئىلىنىڭ ئۆملۈك دەرىجىسى.ئايھايلىماق ئايھايلىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① يىراقتىكى ئادەمنى يۇقىرى ئاۋاز بىلەن چاقىرماق.[يەشمىسى:] ② خىتاب قىلماق، شاۋقۇن-سۈرەن كۆتۈرمەك، ۋاراڭ-چۇرۇڭ قىلماق، ۋارقىرىماق:[مىسال:] ئۇ ئايھايلاپ جاھاننى بېشىغا كىيدى.ئايۋان ئايۋان[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[تىل تەۋەلىكى:]］ئەرەبچە［[يەشمىسى:] ھويلىنىڭ ئۈستى يېپىلغان قىسمى، پېشايۋان:[مىسال:] پادىشاھ «بۇ ئادەمنى ئايۋاننىڭ تېمىغا شوتا بىلەن چىقىرىڭلار» دەپ بۇيرۇپتۇ.ئايۋانلىق ئايۋانلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ئايۋىنى بار، ئايۋانغا ئىگە:[مىسال:] ئۇلار ئايۋانلىق ھويلىغا كىرىشتى.ئايىم ئايىم[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ① ئاياللارغا ھۆرمەت يۈزىسىدىن مۇراجىئەت تەرىقىسىدە ئېيتىلىدىغان سۆز:[مىسال:] − قېنى، خان ئايىم، مەرھەمەت.[يەشمىسى:] ② ئاياللارنىڭ ئىسمى.ئايىماق ئايىماق[سۆز تۈركۈمى:] پېئىل.[يەشمىسى:] ① رەھىم-شەپقەت قىلماق، يۈز-خاتىرىسىنى قىلماق، ئەزىز دەپ بىلمەك:[مىسال:] ياماننى ئايىساڭ ياخشىلىق يوق (ماقال).[يەشمىسى:] ② ئېھتىيات قىلماق، ئاسرىماق، ئاۋايلىماق، تېجىمەك:[مىسال:] دۈشمىنىڭنى قاتتىق ئۇر، كالتىكىڭنى ئايىما (ماقال). ＊ ئات ئايىغان ئات مىنەر، كىيىم ئايىغان تون كىيەر (ماقال).[يەشمىسى:] ③ يوشۇرماق، قىزغانماق:[مىسال:] خۇدا ئۇنىڭدىن ھېچنىېمىنى ئايىماي، سېمىزلىك ۋە ساغلاملىقنى ئەڭ ئالىي مۇكاپات سۈپىتىدە بەخشەندە قىپتۇ.ئايىمقىز ئايىمقىز[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[قۇرۇلمىسى:]〕ئايىم+قىز〔[يەشمىسى:] قىزلارنى ھۆرمەتلەپ ئاتىغاندا قوللىنىدىغان سۆز:[مىسال:] بىرمەھەل خىزمەتكارلار قاتارىغا چۈشۈپ قالغان نارەسىدە قىز يەنە باشقىدىن ئايىمقىز دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلدى.

مەنبە: ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى