غەربىي يۇرتتىكى 36 دۆلەت

غەربىي يۇرتتىكى 36 دۆلەت (خەنچە: 西域三十六国Xīyù sānshíliù guó) غەربىي خەن سۇلالىسى بىلەن غەربىي رايونلار ئارىسىدا دەسلەپ ئالاقە ئورنىتىلغان چاغلاردىكى خانلىقلارنى كۆرسىتىدىغان ئومۇمىي ئاتالغۇدۇر. بۇ دۆلەتلەر ئاساسەن تارىم ئويمانلىقىنى ئوراپ تۇرغان تاغ ئېتەكلىرى ۋە بوستانلىقلاردا قۇرۇلغان بولۇپ، بەن گۇنىڭ «خەننامە: غەربىي يۇرت تەزكىرىسى» دە كېلىشىچە: «غەربىي يۇرت بىلەن خەن سۇلالىسى ئوتتۇرىسىدىكى رەسمىي قاتناش - ئالاقە خەن ۋۇدى دەۋرىدە باشلانغانىدى. غەربي يۇرتتا ئەسلى 36 دۆلەت بار بولۇپ، كېيىن تەدرىجىي بۆلۈنۈپ ئەللىك نەچچىگە يەتتى. ئۇلارنىڭ ھەممىسى ھۇنلارنىڭ غەبى، ئاسيۇلارنىڭ جەنۇبى تەرىپىگە جايلاشقانىدى.»بەنگۇ، «خەننامە»، 96 - جىلد، شەربىي يۇرت (قۇرىقار) تەزكىرىسى (I)، (ئۇيغۇرچە) شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 1993، 848 - بەت. سما بياۋنىڭ «خەننامە» (زەيلى) ئاتلىق كىتابىدا: «خەن ئەيدى ۋە خەن پىڭدى دەۋرلىرىگە كەلگەندە غەربىي يۇرت پارچىلىنىپ 55 دۆلەت بولدى» دېيىلگەن.بەنگۇ، «خەننامە»، 96 - جىلد، شەربىي يۇرت (قۇرىقار) تەزكىرىسى (I)، (ئۇيغۇرچە) شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 1993، 883 - بەت. «خەننامە: غەربىي يۇرت تەزكىرىسى» دە 36 دۆلەت بىرمۇبىر تىلغا ئېلىنمىغانلىقى ئۈچۈن ئوخشىمىغان قاراشلار باردۇر.«سۆزلەر قامۇسى» I، چوڭخەت تۈزىتىلگەن نۇسخا ئۈچىنچى باسما، تەيۋەن جوڭخۇا كىتاب باشقارمىسى، 1969 - يىلى 10 - ئاي، 44—45 - بەتلەر. \辭海·上冊 大字修订本台三版. 台湾中华书局. 1969年10月: 44–45. بەزى ئالىملار «36 دۆلەت» دېگەن ئاتالغۇ ئۇمۇمىي ئاتاش بولۇپ، ئ‍ەمەلىيەتتە دەل 36 ئەمەس، دەپمۇ قارايدۇ.يۈ تەيشەن، خەن، ۋېي، جىن ۋە شىمالىي ۋە جەنۇبىي سۇلالىلەرنىڭ رەسمىي تارىخىدىكى غەربىي رايونلارنى تەتقىقاتى، 2 - توم. بېيجىڭ: سودا نەشرىياتى. 2013: 529 - بەت.\ 余太山. 兩漢魏晉南北朝正史西域傳研究·下冊. 北京: 商务印书馆. 2013年: 529.

 غەربىي يۇرتتىكى دۆلەتلەر 
غەربىي دىياردىكى دۆلەتلەر «خەننامە»، «كېيىنكى خەننامە»، «ئۈچ پادىشاھلىق تەزكىرىسى». «شىمالىي سۇلالىلەر تارىخى» قاتارلىق تارىخ كىتابلىرىدا تىلغا ئېلىنغان بولسىمۇ، لېكىن بۇ كىتابلاردا ھەرقايسى دەۋردىكى تارىخىي بەگلىكلەرنىڭ سانى، ئاتىلىشى (خەنچە يېزىلىشى) بىردەك ئەمەس.

 نوپچان دۆلىتى (婼羌国Ruò qiāng guó) — ئورنى ھازىرقى چارقىلىق ناھىيىسىنىڭ غەربىي جەنۇبىدا.«كىتاب مۇنبىرى» ژۇرنىلى، 1999- يىللىق 1- ، 2- سان.
 كروران دۆلىتى (楼兰国Lóulán guó) — ھازىرقى چارقىلىق ناھىيە بازىرى ئەتراپىدا.
 چورچان دۆلىتى — ھازىرقى چەرچەننىڭ غەربىي جەنۇبىدا.
 ئەندىر (كىچىك پەرغانە) دۆلىتى — ھازىرقى چەرچەن دەرياسىنىڭ يۇقىرىسىدا.
 نىيا دۆلىتى — ھازىرقى نىيە ناھىيىسىدە.
 روڭلو دۆلىتى — ھازىرقى نىيىنىڭ جەنۇبىدىكى كوئېنلۇن تېغى ئارىسىدا.
 ئۇزۇنتات دۆلىتى — ھازىرقى كېرىيە ناھىيىسىدە.
 توخارا دۆلىتى — ھازىرقى كېرىيە دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىدا.
 ئۇدۇن دۆلىتى — ھازىرقى خوتەن.
 ساكارائۇل دۆلىتى — ھازىرقى يەكەن – قاغىلىق ئەتراپىدا.
 سۇلى دۆلىتى — ھازىرقى قەشقەر.
 سەپەرباي دۆلىتى — ھازىرقى ئاقچى ناھىيىسىدە.
 ئونسۇ دۆلىتى — ھازىرقى كۇچا ناھىيىسىدە.
 قۇم دۆلىتى — ھازىرقى ئاقسۇ.
 كۈسەن دۆلىتى — ھازىرقى كۇچار.
 ئۇرۇياپ دۆلىتى — ھازىرقى بۈگۈرنىڭ شەرقىدە.
 چېدىر دۆلىتى — ھازىرقى كورلىنىڭ غەربىدە.
 ۋائىرىيە دۆلىتى — ھازىرقى كورلىنىڭ شەرقىي شىمالىدا.
 ئۇشاق دۆلىتى — ھازىرقى خوشۇت ناھىيىسىدە.
 كىنگىت دۆلىتى — ھازىرقى قارا شەھەرنىڭ شەرقىدە.
 قۇرۇقتاغ دۆلىتى — ھازىرقى توقسۇننىڭ جەنۇبىدىكى قۇرۇقتاغدا.
 خۇزخور دۆلىتى — ھازىرقى تۇرپاننىڭ غەربىي شىمال تەرىپىدە.
 قوش دۆلىتى — ھازىرقى تۇرپان ئىدىقۇتتا.
 جامبالىق دۆلىتى — ھازىرقى ئۈرۈمچىنىڭ شىمالىدا.
 پاسئان دۆلىتى — ھازىرقى گۇما ناھىيىسىدە.
 يۆلئېرىق دۆلىتى — ھازىرقى قاغىلىقنىڭ غەربىدە، يەكەن دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىدا، كوئېنلۇن تېغى ئېتىكىدە.
 لىچىخەۋەز دۆلىتى — ھازىرقى پامىر ئېگىزلىكىدە، كىچىك پامىرنىڭ شەرقىدە.
 سارىقول دۆلىتى — ھازىرقى تاشقورغان ناھىيىسىدە.
 سىغناق دۆلىتى — ھازىرقى تاشقورغاننىڭ جەنۇبىدا.
 مالور دۆلىتى — ھازىرقى تاشقورغاننىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى پامىر رايونىدا.
 داردا دۆلىتى — ھازىرقى پامىرنىڭ لاداق تېغى بىلەن ۋاخان دەرياسى ۋادىسىدا.
 ئۇدىيانا دۆلىتى — ھازىرقى كانجۇت رايونى، كەشمىرنىڭ شىمالىدا.
 فەرغانە دۆلىتى — ھازىرقى فەرغانە ئويمانلىقىدا.
 جۈەندۇ دۆلىتى — ھازىرقى ئۇلۇغچادنىڭ شىمالى، ئۇلۇغچاد ئەتراپىدا.
 ئېركەشتام دۆلىتى (休循国)— ھازىرقى ئاقتۇنىڭ غەربىي قىسمى، پامىرنىڭ شىمالى.
 دارۋاز دۆلىتى — ھازىرقى فەرغانىنىڭ شەرقىگە يېقىن تاغ رايونىدا.

ھازىرقى شىنجاڭ دائىرىسىدە، 36 ئەلنىڭ تەكشۈرۈپ ئىسپاتلىنىشىچە بۇ ئەللەر تۆۋەندىكى جايلاردا:

 ئويسۇن — غۇلجا ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى بىرنەچچە ناھىيەلەرنى، ئۇنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسىمى چارروسىيە تەرىپىدىن ئىشغال قىلىۋېلىنغان.
 كۈسەن — كۇچار ، باي ئەتراپى.
 كىنگىت — قاراشەھەر ئەتراپى.
 ئۇدۇن — خوتەن ۋە ئۇنىڭ ئەتراپى.
 چارقىلىق — چارقىلىقنىڭ شەرقىي جەنۇبى، لوپنۇرنىڭ غەربىي شىمالى، قەدىمكى ياڭگۇەن قورۇلىغا يېقىن.
 روران — لوپنۇرنىڭ يېنىدىكى قۇملۇقتا، كېيىن ئۇنىڭ نامى پىشامشان دەپ ئۆزگەرتىلگەن، ھازىر روران خارابىسى بار.
 چەرچەن — چەرچەن ناھىيىسىنىڭ غەربى جەنۇبىدا، ھازىر ئۇنىڭ ئەتراپىدا 20 نەچچە چاقىرىملىق قەدىمكى شەھەر سېپىلى چوقچىيىپ تۇرماقتا. تاملىرىنىڭ بەزى جايلىرى ئۆرۈلۈپ كەتكەن، تاڭ سۇلالىسىنىڭ راھىپى شۈەنزاڭ مۇشۇ يەردە قونۇپ ئۆتكەن ئىكەن.
 شاۋۋەن — ھازىرقى چەرچەن دەرياسىنىڭ جەنۇبىدا.
 ئۇزۇن تەتى — چىرىيە ناھىيىسىنىڭ شەرقىدە.
 روڭلۇ — ھازىرقى كېرىيە ناھىيىسىنىڭ جەنۇبىدا.
 چېدىر — ھازىرقى چىرىيە ناھىيىسىنىڭ جەنۇبىدا.
 گۇما  — گۇما ناھىيىسىنىڭ شەرقىي جەنۇبىدا، زاڭگۇي ئەتراپىدا. گۇما ئېلىنىڭ خارابىسى تېخىچە ساقلانماقتا. شۇ يەردىكى كىشىلەر بۇ يەرنى پوچىڭزا دەپ ئاتىشىدۇ.
 قاغىلىق — گۇمىنىڭ غەربى جەنۇبىدا.
 تاشقورغان — ھازىرقى يېڭىسا ناھىيىسىنىڭ شەرقىدە .
 يېڭىسار — چازىرقى يېڭىسار ناھىيىسىنىڭ شەرقى جەنۇبىدىكى شەرقى لاكور.
 يەكەن — ھازىرقى يەكەن ناھىيىسى، كېيىن ئودۇن تەرىپىدىن ئۆزىگە قوشىۋالغان.
 سۇلى — قەشقەر شەھىرى ۋە قەشقەر يېڭى شەھەر ناھىيەسىنىڭ ئەتراپى.
 سەپار باي — ئۈچ تۇرپان-مارالبېشى ئەتراپى.
 ئۈچتۇرپان — ئاقسۇ ۋە ئونسۇ ئەتراپى.
 لوپنۇر — كورلا لوپنۇر.
 ئوتەن — ھازىرقى ماناس ناھىيىسىنىڭ شىمالى ۋە سانجىنىڭ ئەتراپى.
 قۇم — باي ئەتراپى.
 بىلو — ھازىرقى فۇكاڭ ناھىيىسىنىڭ شىمالىدا.
 ئارقا بىلو ئېلى — ھازىرقى فۇكاڭ ناھىيىسىنىڭ شەرقىدە.
 چاقىلىق — ماناسنىڭ شەرقى شىمالىدا.
 بارىكۆل — ھازىرقى بارىكۆل ناھىيىسىنىڭ، مورى قازاق ناھىيىسىنىڭ ۋە گۇچۇڭ ناھىيىسىنىڭ شەرقى.
 ئارقا بارىكۆل ئېلى — بارىكۆل ناھىيىسىنىڭ غەربى شىمالى.
 غەربى چەرچەن — ھازىرقى شىخۇ ناھىيىسىنىڭ شەرقى جەنۇبى.
 شەرقى چەرچەن — ھازىرقى سانجى ناھىيىسىنىڭ غەربى تەرىپى.
 چى ئېلى — ھازىرقى قۇتۇبى ناھىيىسىنىڭ شەرقى.
 قۇتغۇز — تۇرپاننىڭ شىمالى.
 قۇرۇق تاغ — لوپنۇر ناھىيىسىنىڭ شەرقى تەرپىدە .
 ئالدى قانقىلى — تۇرپان يارغول شەھىرى.
 ئارقا قانقىلى — ھازىرقى ئۈرۈمچىنىڭ ئەتراپى.
 قانقىلى تۇتۇق بەگلىگى — ھازىرقى تۇرپاننىڭ شەرقى جەنۇبىدا.
 ئارقا قانقىلى شەھەر ئالى — ھازىرقى گۇچۇڭ ئەتراپى.
بۇلاردىن باشقا يەنە پەرغانە، ئارساڭ، ئۇلۇغ ياۋچىلار قاتارلىق ئون نەچچە ئەل بولۇپ، ئۇلار ھازىر شىنجاڭ چېگرىسى ئىچىدە ئەمەس.قادىر سالى: قۇمۇل ۋىلايەتلىك نامراتلارنى يۆلەش-روناق تاپقۇزۇش ئىشخانىسىدىن
 مەنبە