قۇتادغۇبىلىك (پەلسەپىۋىي رومان)

قۇتادغۇبىلىك (پەلسەپىۋىي رومان)

رومانلاشتۇرغۇچى: يارمۇھەممەت تاھىر تۇغلۇق

سۆز بېشى

مۇئەللىپنىڭ ئۈمىدى ۋە ئۆزرىسى

ئەي دانا ئالىم، تىلىكىم كەلگۈسى ئەۋلادلار ئۈچۈن تېگىشلىك سۆزلىرىمنى يادىكار قالدۇرۇش ئىدى. ئەقىل قارشى چىقىپ: «دىققەت قىل، سۆزۈڭدە يېڭىلىشىپ قالساڭ ئۆزۈڭگە زىيان-زەخمەت يەتكۈزىدۇ. خەلقنىڭ تىلى يامان، ئۈستۈڭدە سۆز-چۆچەك بولىدۇ. ھەسەتخور كىشىلەر بولسا گۆشۈڭنى يەيدۇ» دەپ ئېيتتى. تېخىمۇ ئوبدانراق ئويلاپ قاراپ يۈكۈمنى يەڭگىللەتتىم. مەن ئۆز-ئۆزۈمگە: «ھەي يۈسۈپ، سۆزلەۋەركىن، بار سۆزلىرىڭنى تۆككىن. ئىنساننىڭ نامى يېڭىلغاقلىقى ئۈچۈن <يالڭۇق> (قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدا «ئادەم» دېمەكتۇر. بۇ سۆز «يېڭىل» (يېڭىلماق) سۆزىدىن ئېلىنغاچقا، ئادەم يېڭىلغاق، يەنى ئېزىپ، يېڭىلىپ تۇرىدىغان نەرسە دېمەكچى) ئاتالغان. يېڭىلىشىش ئىنسانغا دائىم ھەمراھ. ئېيتقىنا، بۇ دۇنيادا كىممۇ يېڭىلمەيدۇ. مەن ساڭا تۈمەن مىڭ يېڭىلغاننى كۆرسىتىپ بېرەلەيمەن» دېدىم. چۈنكى دۇنيادا بىلىملىكلەر ئاز، بىلىمسىزلەر كۆپ. ئەقىللىقلار ئاز، ئەقىلسىزلار تولا. بىلىمسىزلەر ھەر قاچان بىلىملىكلەرگە دۈشمەن. نادانلار ھەر قاچان ئالىملارغا قارشى. ئادەم بىلەن ئادەمنىڭ كۆپ پەرقى بولىدۇ، بۇ پەرق پەقەت بىلىم بىلەنلا ئۆلچىنىدۇ، دەپ قارايمەن. شۇڭا، ئۇشبۇ سۆزلىرىمنى بىلىملىكلەر ئۈچۈن سۆزلىدىم، بىلىمسىزلەرنىڭ تىلىنى ئۆزۈممۇ ئۇقمايمەن. بىلىمسىزلەر بىلەن قىلىشىدىغان ھېچقانداق سۆزۈممۇ يوق. ھەي دانا، مەن سەندەك بىلىملىكلەرنىڭ قۇلى بولۇشنى خالايمەن. سەندىن ئەيمىنىپ تۇرۇپ، بۇ سۆزلىرىمنى ئۆزرە بىلەن بايان قىلدىم. سۆزلىگۈچى ئازىدۇ ھەم يېڭىلىشىپ قالىدۇ. ئەقىللىقلەر تۈزىتىپ ئاڭلايدۇ. سۆز دېگەن چۈلۈك ئۆتكۈزۈلگەن ھىڭگان تۆگىگە ئوخشاش قاياققا يېتىلىسە شۇ ياققا كېتىدۇ. سۆزنى بىلىپ سۆزلىگۈچىلەرمۇ كۆپ، ئۇنى توغرا چۈشىنىپ ئاڭلىيالايدىغانلار مەن ئۈچۈن بەك ئەزىزدۇر.

پۈتۈن خاسىيەتلىك ئىشلار بىلىم ساخاۋىتىدىندۇر. مىسالى، بىلىم بىلەن كۆككە يول ئېلىش مۇمكىن. ھەر قانداق سۆزنى دېمەكچى بولساڭ بىلىم بىلەن سۆزلىگىن، كىشىلەرنى ھەم بىلىمگە قاراپ ئۇلۇغلا. سۆز دېگەن كۆك ئاسماندىن قوڭۇر زېمىنغا چۈشتى، سۆز بىلەن ئىنسان قەدىر-قىممىتىنى تاپتى. ئىنساننىڭ كۆڭلى تۈۋى يوق دېڭىزغا ئوخشايدۇ. بىلىم خۇددى ئاشۇ دېڭىزنىڭ ئاستىدا ياتقان ئۈنچىگە ئوخشايدۇ. ئادەم ئەجرى بىلەن ئۈنچىنى دېڭىزدىن سۈزۈپ چىقارمىسا، ئۈنچە بىلەن ساي تېشىنىڭ نېمە پەرقى بولسۇن؟! كۆرمىدىڭمۇ، ئالتۇن قوڭۇر يەر قېتىدا تاشقا ئوخشاش ياتقان ئىدى، قېزىپ چىقىرىلىپ بەگلەرنىڭ بېشىغا تاج بولمىدىمۇ؟! ئەگەر ئالىم بىلىمنى تىلى بىلەن ئىپادىلىمىسە، ئۇنىڭ بىلىمى يىللاپ ياتسىمۇ ئۆزىنىمۇ، ئەتراپىنىمۇ يورۇتالمايدۇ. ئەقىللىق، بىلىملىك بولۇش، نېمىدېگەن ياخشى ئىش-ھە! ئەگەر ئۇنىڭغا ئېرىشەلىسەڭ جايىدا ئىشلەت-دە، ئۇچۇپ كۆككە يەت. جاھان سوراش ئۈچۈنمۇ، خەلقنى باشقۇرۇش ئۈچۈنمۇ ئەقىل ھەم يۈرەك كېرەك. دۇنياغا ئادەم زاتى تۆرەلگەندىن تارتىپ ئەقىللىقلار ياخشى قانۇن تۈزۈپ جاھاننى تۇتۇپ كېلىشتى، بىلىم بىلەن خەلقنى يېتەكلىدى. ئەقىل بىلەن بىلىم بىرىكسە ئەر كامالەت تاپىدۇ. كامالەت ئىگىسى دۇنيا نېمەتلىرىدىن تولۇق بەھرىمان بولالايدۇ. بۈگۈنگە قەدەر قايسى زاماندا بولسۇن ھۆرمەتلىك ئورۇن بىلىملىكلەرگە تەگدى. كىشىلەرنىڭ يامىنىمۇ ئەقىل بىلەن تۈزىلىدۇ. خەلق ئىچىدىكى بۇلغىنىشمۇ بىلىم بىلەن سۈزۈلىدۇ. ئەگەر بۇ ئىككىسىمۇ كار قىلمىغانلارغا قىلىچ بىلەن تاقابىل تۇر. ئىلىملىك، پاراسەتلىك بەگلەر خەلققە باش بولۇپ بىلىمسىزلەرنىڭ يامان ئىشىنى قىلىچ بىلەن تۈزىتىدۇ.

ئىنسان ھەر ئىككى دۇنيانىڭ بەختىنى تىلىمەك بولىدىكەن، قولىدىن كېلىشىچە ياخشىلىق قىلىشى لازىمدۇر. ئادەم مەڭگۈلۈك ئەمەس، ياخشى نام مەڭگۈلۈك بولىدۇ. دېمەك، سەن مەڭگۈلۈك ئەمەس، ئېتىڭ مەڭگۈلۈكتۇر. ئېتىڭ مەڭگۈلۈك بولسا، ئۆزۈڭمۇ مەڭگۈلۈكسەن. مەن ئىككى دۇنيا بەختىنى تۇتۇشقا سۇنۇلغان قوللارنى، ئوقۇغۇچىلارنى بەختلىك قىلسۇن ۋە توغرا يولغا يېتەكلىسۇن دەپ بۇ كىتابنى يېزىپ، سۆزلىرىمنى بايان قىلدىم. كىتابقا «قۇتادغۇبىلىك» دەپ ئات قويدۇم. سۆزلىرىمنىڭ چىن ۋە ھەقلىقلىكىگە ئىشەنگىنكى، ئادەم بەختلىك ھالدا ھەر ئىككى دۇنيانى ئۆز قولىدا تۇتالىسا ھەقىقىي قۇت تاپقان بولىدۇ.

كۈنتۇغدى دېمەكچى بولغان سۆزلىرىمنىڭ بېشىدۇر. كۈنتۇغدى دېگىنىم قانۇن ۋە ئادالەتتۇر. ئۇنىڭدىن كېيىن ئايتولدى توغرىسىدا سۆزلىدىم، ئايتولدى بەخت-سائادەتنىڭ ئېتىدۇر. مۇقەددەس بەخت كۈنى ئۇنىڭدىن يورۇيدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن ئۆگدۈلمىشنى بايان قىلدىم. ئۇ ئەقىل ئىدراكنىڭ نامى بولۇپ، كىشىلەرنى يۈكسەلدۈرىدۇ. بۇلاردىن كېيىن ئودغۇرمىش تۇرىدۇ. ئۇنى ئۆزۈم ئاقىۋەت دەپ سۈپەتلىدىم. مەن سۆزلىرىمنى مانا شۇ تۆت نەرسە ئۈستىدە بايان قىلدىم. كۆزۈڭنى ئېچىپ دىققەت بىلەن ئوقۇساڭ مەنىسى ئېچىلىدۇ.

ھەي دانا، مەن سۆزلىرىمنى ئوغلۇمغا سۆزلەۋاتىمەن. ئۇ مەندىن تۆەن تۇرىدۇ، قانداقمۇ ماڭا تەڭ بولالىسۇن؟

ھەي ئوغلۇم، سۆزۈمنى ساڭا سۆزلىدىم، بۇ نەسىھەتلىرىمنى سەن ئۈچۈن قىلدىم. ساڭا مەندىن ھەر قانچە ئالتۇن-كۈمۈش قالسىمۇ، بۇ سۆزلىرىمگە تەڭ كۆرمە. كۈمۈشنى خەجلىسەڭ تۈگەيدۇ، يوقىلىدۇ. سۆزلىرىمنى يادىڭدا تۇتۇپ ئىشلەتسەڭ كۈمۈش قازىدۇ. كىشىدىن-كىشىگە مەڭگۈلۈك قالىدىغان مىراس سۆزدۇر. ۋەسىيەت قىلىنغان سۆزلەرنى ئېسىڭدە تۇتساڭ پايدىسى تۈگىمەستۇر. ھەي ياخشى يىگىت، ھاياتىڭ خۇشال-خۇراملىقتا ئۆتسۈن، سۆزلىرىمنى زايە قىلماي كۆڭۈك قويۇپ ئوقۇ. يىگىتلىكىڭنى زايە قىلما، ئادالەت يولىدىن ئاداشما، پايدىسىنى كۆرىسەن. يىگىتلىك سەندىن تېزلا كېتىپ قالىدۇ، ئۇنى قەدىرلە، ھاياتلىقنى ھەر قانچە توسساڭمۇ قېچىپ كېتىدۇ. يىگىتلىك كۈچ-قۇدرىتىڭنىڭ بارىدا ھەر دائىم تائەت-ئىبادەت بىلەن مەشغۇل بولغىن.

مانا مەن يىگىتلىك چاغلىرىمنى بىھۇدە زايا قىلغانلىقىمدىن قايغۇرۇپ ئۆكۈنمەكتىمەن. بىراق، ئۆكۈنۈشتىن نېمە پايدا، دەپ سۆزۈمنى كېسىمەن. ئۆمۈر قىرىققا يەتكەندە ئادەم ياشلىقى بىلەن ۋىدالىشىدىكەن. مانا ماڭا ئەللىك ياش قولىنى تەگكۈزدى. قۇزغۇن تۈسىدەك قارا بېشىمنى ئاققۇدەك قىلدى. ئاتمىشمۇ مېنى چاقىرىپ كەل دەۋاتىدۇ، ئەجەل يەتمىسە ئۇياققىمۇ بارىمەن. كىشىنىڭ يېشى ئاتمىش ھېسابىنى تۈگەتسە ئۆمۈرنىڭ يېزى تۈگەپ قىشىغا كىرىدۇ، ھاياتنىڭ زوقىمۇ تۈگەيدۇ. مانا، ئوتتۇز يىغقاننى ئەللىك ئېلىپ تۈگەتتى، ئاتمىش ياش قول ئۇزاتسا نېمىلەرنى قىلاركىن تاڭ! ھەي ئەللىك ياش، مەن ساڭا نېمە قىلغان، ماڭا نېمانچە ئۆچ ساقلايسەن؟! يىگىتلىكتىكى بارچە ئىشلىرىم شۇنچە شېرىن ئىدى، مانا ئەمدى ئېشىمنى زەھەر قىلدى. بويۇم ئوقتەك چاغدا كۆڭلۈم يادەك ئىدى، كۆڭلۈڭنى ئوقتەك قىلغىچە بويۇم يادەك ئېگىلدى. يىگىتلىكىم ماڭا نېمە يىغقان بولسا قېرىلىق كېلىپ ھەممىنى تارتىۋالدى. بۇ ھال ساڭىمۇ كېلىدۇ.

ھەي نىجاتچى، كەل، مېنى قۇتقۇزغىن، مەن يىل-ئايلارنىڭ تۇتقۇنى بولۇپ مۇشەققەت چېكىۋاتىمەن. پۇتۇم كىشەنسىز تۇرۇپ، پۇتلىشىپ دۇرۇس ماڭالمايمەن. كۆزۈم ئوچۇق تۇرۇپ روشەن كۆرەلمەيمەن. قەلبىمنىڭ ياشلىق ئوتلىرى ئۆچۈپ، ھاياتىمنىڭ لەززىتى كەتتى. يىگىتلىك نامىمۇ مەندىن ئۇزاقلاشتى. «ھەي، ئاقساقال، ئويغان، ئۆلۈمگە ھازىرلان. بىھۇدە ئۆتۈپ كەتكەن كۈنلىرىڭ ئۈچۈن ھۆركىرەپ يىغلا. تۈن ۋە كۈنلىرىڭ مەنىسىز ئۆتۈپ كەتتى. قالغان ئۆمرۈڭنى ئۆزرە بىلەن ئۆتكۈز.»

ھەي مۇڭسىز، موھتاجسىز، مەڭگۈ تىرىك ئىگەم، سانسىز ھاياتلىقنى ئۆلۈم ئۈچۈن ياراتقانسەن. دۇئايىمدا سەندىن شۇنى ئۆتۈنۈمەنكى، ئۆمرۈمنى ئۇزۇنراق قىلىپ، ھاياتىمنى بىر مەزگىل ئامان ساقلىغىن. ئۆزۈڭدىن مەدەت تىلەپ بۇ كىتابىمنى باشلىدىم، تولۇق تاماملىشىم ئۈچۈن مەدەتكار بولغايسەن.

ھەي تىلىم، ياراتقۇچىنى، يامانلىقنى مەندىن يىراقلاشتۇرغۇچى ئىگەمنى تىنماي مەدھىيىلە. ئۇ تاللاپ مېنى ياراتتى ۋە قەلبىمنى يورۇتتى. ھىدايەت يولى بىلەن كۆڭلۈمنى خاتىرجەملىككە ئىگە قىلدى. قاراڭغۇدا ئىدىم، تۈنۈمنى يورۇتتى. زۇلمەتتە ئىدىم، كۈنۈمنى تۇغدۇردى. ئادىشىپ تېنەپ يۈرگىنىمدە يولۇمنى كۆرسەتتى. ئۇ ئۆزى ساقلىمغان بولسا ئوتتا كۆيەتتىم. ئۇ مېنى تاللاپ يۈكسەلدۈردى، ئازغان يولدىن تارتىپ چىقىپ، ھىدايەت يولىغا سالدى. دىلىمنى يورۇقلۇق بىلەن بېزىدى، تىلىمنى شاھادەت بىلەن زىننەتلىدى. ئۇ ماڭا كۆڭۈل، كۆز، بىلىم، ئاڭ، ئەقىل بەردى ۋە تىلىمنى راۋان قىلىپ سۆزلەشكە يول ئاچتى. مېنى يېتىلىگۈچى سۆيۈملۈك پەيغەمبىرىمىزنىڭ يولىدۇر. پەيغەمبىرىمىزلا ماڭا يول كۆرسەتكۈچى بولسۇن. ئۇ مەندەك تائەتسىز قۇلنى قەدىرلىك قىلدى. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىگەمنىڭ كۆرسەتكەن پەزىلىتىدىن بولدى. يىللاپ، ئايلاپ ياشىساممۇ ئىگەمنىڭ شۈكۈرىنى قانداقمۇ ئادا قىلىپ بولاي؟! ھەي ئاللاھ، مېنىڭ بۇ ئاجىزلىقىمنى بىلىسەن، موھتاجلىقىم، مۈشكۈللۈكۈم سەندىن سىر ئەمەس. شۇڭا، لايىقىدا شۈكۈرۈڭنى قىلالمايمەن، چۈنكى ھىممىتىڭگە ئەقىل يەتمەيدۇ. ھەي ئاللاھ، مېنى مۇشۇ ھەق يولدىن چىقارمىغايسەن، مەندىن ئىمان تونىنى يەشمىگىن. جېنىم تېنىمدىن چىقىدىغان چاغدا ئاخىرقى نەپىسىمنى شاھادەت بىلەن ئۈزگىن. قارا يەر قېتىدا ئۆزۈم يالغۇز قالغان چېغىمدىمۇ رەھمىتىڭنى ئايىما، مەن گۇناھى كۆپ تائەتسىز قۇلمەن. ئۆز پەزىلىتىڭ بىلەن مېنى كەچۈرگىن. بارلىق مۆمىنلەرنىڭ ھەممىسىگە باشپاناھ بول، ئەتىكى باقىي ئالەمنىڭ دىدارىنى كۆرۈشكە نېسىپ قىل.

بىرىنچى باب

قۇياش خىسلەتلىك شاھ – كۈنتۇغدى ئىلىگ

بۇ ۋاپاسىز دۇنيانىڭ قىلىقلىرىنى ئەقىل ئىشلىتىپ تەسەۋۋۇر قىلساڭ، بىلىمىڭنى ئىشقا سالساڭ ئۇقالايسەن. مىجەز-خۇلقى جەلپكارلىقتا قىزغا ئوخشىسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ ۋاپاسىز، تۇراقسىز دۇنيا ئاللىبۇرۇن قېرىغان. قىزنىڭكىدەك چىرايلىق خۇلقى بىلەن سېنى ئاشىقى بىقارار قىلىدۇ-يۇ، تەلەپ قولۇڭنى سۇنساڭ قولىنى بەرمەيدۇ. سۆيمەكچى بولساڭ كېيىكتەك قاچىدۇ، ئۆزۈڭنى قاچۇرماقچى بولساڭ پۇتۇڭغا ئېسىلىدۇ. بەزىدە توزدەك ياسىنىپ ئارقاڭدىن چاپىدۇ، بەزىدە ئەزەلدىن كۆرمىگەن كىشىدەك يۈزىنى ئۆرۈيدۇ. ئاشۇنداق ھەرخىل قىلىقلىرىنى چىقىرىپ، تالاي-تالاي بەگلەرنى قېرىتتى، ئۆزى بولسا ساھىبقىران. شۇنچە كۆپ بەگلەرنى بۇ دۇنيادىن كۆچۈردى، ئۆزىنىڭ تېخى سۆزى تۈگىگىنى يوق.

زامانىمىزدا ئەقىل-ئىدراكلىق، بىلىم-پاراسەتلىك ئەلنىڭ كاتتىسى، دانا ۋە دانىشمەن بىر بەگ بار ئىدى. ئۇ بۇ ئەلدە ياشلىقىدىن تارتىپ ئۇزۇن يىل بەگلىك قىلدى. ئۇ قۇتلۇق نامى جاھانغا تارالغان كۈنتۇغدى ئاتلىق بەگ ئىدى. كۈنتۇغدى ئىلىگ قارنى-كۆكسى كەڭ، كۆزى توق، تەبىئىتى دۇرۇس، مىجەزى مۇلايىم، سۆز-ھەرىكىتى چىن خان ئىدى. ئۇ ئەقىللىق، بىلىملىكى ۋە سەزگۈرلۈكى بىلەن يامانلارغا ئوت، دۈشمەنگە ئاپەت ئىدى. ئۆزىنىڭ باتۇرلۇقى، مەغرۇرلۇقى ۋە دۇرۇسلۇقى بىلەن ئۇنىڭ ئورنى كۈنسېرى يۇقىرى كۆتۈرۈلدى. كۈنتۇغدى ئىلىگ غەيرەت-شىجائەت بىلەن ئادىل سىياسەت يۈرگۈزدى. ئالىيجانابلىقنىڭ مۇھىم بىر بەلگىسى غەيرەت-شىجائەتتۇر. شۇڭا سۆزمەنلەر ئېيتقانكى، يارىماس ياۋۇزلارنى كۆزدىن يىراقلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئادەم ھىممەتلىك ۋە مۇرۇۋەتلىك بولۇشى كېرەك. ئادەمنىڭ قەدىر-قىممىتىمۇ ھىممەت ۋە مۇرۇۋەت بىلەن ئۆلچىنىدۇ.

كۈنتۇغدى ئىلىگ ئاشۇنداق يۈكسەك پەزىلەتلىرى بىلەن كۈن بىلەن ئايدەك جاھاننى يورۇتتى. كىم ئەقىلدە توشقان بولسا، ئۇنى يېنىغا چاقىرتقۇزدى. كىم بىلىمدە كامالەت تاپقان بولسا، ئۇنى يۇقىرى كۆتۈرۈپ ئەزىزلىدى. شۇنداق قىلىپ كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ ئوردىسىغا دۇنيادىكى ئەقىل-ئىداكلىق، بىلىملىك ۋە پاراسەتلىك خىل كىشىلەر توپلاندى. شۇنداق بولسىمۇ ئۇ دۆلەت ئىشلىرىدا يەنىلا يالغۇزلۇق قىلىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلاتتى. گەرچە ئوردىغا شۇنچە كۆپ ئادەملەر توپلانغان بولسىمۇ، دۆلەت ۋە ئەلنىڭ نۇرغۇن ئىشلىرىنى يۈرەكلىك ئۈستىگە ئالالايدىغان تېخىمۇ ياراملىق بىرەر ياردەمچىسىنىڭ بولۇشىنى ئارزۇ قىلاتتى.

كۈنتۇغدى ئىلىگ بىر كۈنى ئۆزى يالغۇز ئولتۇرۇپ خىيالغا پاتتى، كۆڭلى يېرىم ھالدا ئۆز-ئۆزىگە شۇنداق دېدى: بۇ بەگلىك ئىشى بۈيۈك ئىش. بىراق ئۇنىڭ ئىشىمۇ، باش ئاغرىقىمۇ تولا، لېكىن بۇ ئىشلارنى جايىدا، كۆڭۈلدىكىدەك قىلالايدىغان پاراسەتلىك ئادەم تېپىش تولىمۇ قىيىن ئىكەن. ئەلنىڭ پۈتۈن ئىشلىرىنى ئۆزۈملا قىلىپ كېتەلەيمەن. ماڭا ئىشنىڭ يولىنى بىلىدىغان، ئەقىل ۋە بىلىمدە كىشىلەرگە باش بولالايدىغان، تاللانغان كىشىدىن بىرى ئىش بېشى بولسا بولاتتى. ماڭا ۋە ئۆز ئىشىغا سادىق، ئىشەنچىلىك، دىلى بىلەن تىلى بىردەك، بارلىق ئىچ سىرىمنى ياخشى چۈشىنىپ پەم ئېتەلەيدىغان بىر ئادەمگە ئېرىشسەم بولاتتى. بېشىدىن كۆپ ئىشلار ئۆتكەن كىشىلەرمۇ بىلىپ: ئەل ئىشىدا ياراملىق ياردەمچىڭ بولسا، بەگنىڭ جەبرى ئازىيىپ، قانۇن-تۈزۈم ئوبدان يۈرۈشىدۇ، دېيىشكەن. ھەر قانداق ئىشتا ھەقىقەتەن بىر قابىل ياردەمچى بولۇشى كېرەك، بولۇپمۇ بۇ بەگلىك ئىشى تېخىمۇ كۆپ ياردەمچىگە موھتاج.

كۈنتۇغدى ئىلىگ كۆڭۈلدىكىدەك ياردەمچىگە ئېرىشەلمىگەندىن كېيىن بارلىق ئىشنى ئۆزى قول تىقىپ ئىشلەشكە باشلىدى. ئۇ شۇنداق جاپالىق ئىشلىدىكى، ھالاۋەت يولىدا تولىمۇ مېھنەت چەكتى. «راھەت بىلەن مۇشەققەت قوشكېزەك، شادلىق بىلەن قايغۇ ھەمراھ» دېگەن گەپ بىكار ئەمەستە. ئورنۇڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلگەنسېرى باش ئاغرىقىڭمۇ كۆپىيىدۇ. باش چوڭايغانسېرى كىيىدىغان بۆكمۇ چوڭىيىدۇ ئەمەسمۇ. ئىلىگ ئەل ئارىسىغا كۆز-قۇلاق بولىدىغان نازارەتچىلەرنى ئەۋەتتى. تاقاقلىق ئىشىكلەر ئۇنىڭغا داغدام ئېچىلدى. ئەل ئىچىدىكى يارامسىز ئەسكەرلەرنى باغلاپ جىمىقتۇردى، يامانلارنى سۈرگۈن قىلىپ ئەلدىن يىراقلاشتۇردى. كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ ئاشۇنداق سەگەك باشقۇرۇشى بىلەن بەختى نۇرلىنىپ، نام-شۆھرەت تېخىمۇ كۆتۈرۈلۈشكە باشلىدى. ئادەم ئۈچۈن ھوشيارلىق ئىنتايىن مۇھىم، بەگلىك ئىشىدا تېخىمۇ شۇنداق. ئەلنىڭ تەقدىرى، سەلتەنىتىنىڭ ئۇزۇن داۋاملىشىشى ئاشۇنداق ھۇشيارلىققا باغلىق. بۇ سۆزنىڭ ئۇلىنى بىر شائىر تىلى بىلەن مۇنداق قۇرغان:

ئويغاقلىق ۋە ساقلىقنى ماختىدى ئەر،

غاپىللىق بىلەن ئەر تۈمەنلەپ ئۆلەر.

غاپىل بولما ساقلان، پۈتۈن ئىشتا سەن،

تىلە ئىككى دۇنيا بۇ ساقلىق بىلەن.

بىغەم ئادەملەر غاپىل كېلىدۇ. دۈشمەن باستۇرۇپ كەلسە ئاۋۋال غاپىللار ئۆلىدۇ. سەگەكلىك بىلەن دۈشمەن ئۈستىدىن غالىب كېلىپ، پاراغەتتە ئەل سورىغانلارنىڭ نېمە دېگەنلىكىنى ئاڭلا: ھەي جاھان سورىغۇچى، ئەل سورايمەن دېسەڭ ئېھتىياتچان بول، ئېھتىيات قىلماق شەرىئەت ھۆكمىدىمۇ بارغۇ. بىخۇتلۇق ئەلگە ئاپەت، ھوشيارلىق ئەلگە سائادەت كەلتۈرىدۇ. بەگنىڭ راھىتى دېگەن مانا شۇ.

كۈنتۇغدى ئىلىگ ئەلنىڭ مەنپەئىتى ئۈچۈن كېچە-كۈندۈز مۇشەققەت يۈدۈپ، دۆلىتىنى ياخشى تەرتىپكە سالغانلىقى ئۈچۈن، ئېلى بېيىدى، قوي بىلەن بۆرە بىر ئېرىقتىن سۇ ئىچەلەيدىغان بولدى. ئۇنى دوستلىرى قوللاپ ماختىسا، دۈشمەنلىرى ئاڭلاپ بويۇن ئېگىشكە مەجبۇر بولدى. بىرى ئىلىگتىن پاناھ تىلەپ باش ئۇرسا، يەنە بىرى كېلىپ بەگلىكنىڭ ئىشىكىنى سۆيدى. كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ نام-شۆھرىتى جاھانغا يېيىلدى، خىسلىتى ئالەمگە تارالدى. ئۇنىڭ شان-شەرىپى ئۈچۈن قۇتلۇق دۇئالار ياغدى. ئۇنىڭ شۆھرىتىنى ئاڭلىغان جاھان خەلقى ئۆزلىرىنى كۈنتۇغدىنىڭ سەلتەنىتىگە ئاتاپ، ئەتراپىغا توپلىنىشقا باشلىدى. بۇ شان-شۆھرەت بىلەن دۆلىتى كۈنمۇ كۈن زورايدى. جاھان ئۆزىگە بەخت كەمىرىنى باغلاپ، قوزا بىلەن بۆرە قېتىلىپ ياشايدىغان بولدى.

شۇنداق، ئەگەر قانۇن توغرا يولغا قويۇلىدىغان بولسا، بەگلىكنىڭ ئىشى تېخىمۇ ياخشى بولىدۇ. بەگنىڭ مىجەز-خۇلقى ياخشى بولسا خەلقنىڭ ھال-كۈنى قانچىلىك ياخشى بولاتتى-ھە! بەگ ئەلنىڭ ئىشىنى ئادىمىيلىك يوسۇندا ئادالەت بىلەن باشقۇرسا، ئۇ كىشى نەقەدەر ياخشى ئاتلىق بەگ بولاتتى! ئىنسان ئۈچۈن ياخشى ئاتاق قانچىلىك مۇقەددەس-ھە! بۇنداق ياخشى نام-ئاتاق ئادەمگە مەڭگۈ بەخت كەلتۈرىدۇ.

ئىككىنچى باب

ئايتولدىنىڭ كۈنتۇغدى ئىلىگ خىزمىتىگە قوبۇل قىلىنغانلىقى

ناھايىتى يىراق بىر ئاۋۇلدا ئايتولدى ئاتلىق ھەر جەھەتتىن توشقان بىر كىشى ياشايتتى. ئۇ ئوغلان شۇنچىلىك قامەتلىك، كېلىشكەن يىگىت ئىدىكى، ئەقىل-ئىدراكتا، ئىلىم-بىلىمدە جاھاننىڭ يەكتاسى، ئەدەپ-ئەخلاقتا زامانىسىنىڭ يېگانىسى ئىدى. سۆزلىسە تىلىدىن ھەقىقەت تاماتتى، چىرايلىق ھۆسنىگە قارىسا كۆز قامىشاتتى. ئۇ پۈتۈن پەزىلەتنى ئۆز ۋۇجۇدىغا يىغىپ، ئەدەپ-ئەخلاقنىڭ ساھىبىغا ئايلانغان ئىدى.

ئايتولدىنىڭ ئۆز كۈنلىرىنىڭ مەنىسىز، تۆھپىسىز ئۆتۈۋاتقانلىقىدىن ئىچى تىتىلدايتتى. ئۇ كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ نام-شۆھرىتىنى ئاڭلىغان ئىدى. ئۆزىنى دەڭسەپ كۆرۈپ، ئۆز-ئۆزىگە: «ئىلىم ۋە پەزىلەتتە ئەلنىڭ ئالدىدا تۇرىمەنۇ، نېمىشقا كۈنلىرىمنى بۇ يەردە قۇرۇقتىن-قۇرۇق مەنىسىز ئۆتكۈزىمەن؟ ياق، مەن كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ خىزمىتىگە باراي. ئۇ خاقاننى ئېغىر بېسىق، تەمكىن، قابىلىيەت ئىگىلىرىنى قەدىرلەيدىكەن دەپ ئاڭلىۋېدىم، توغرا، ئەقىل قەدرىنى ئەقىللىق بىلىدۇ. ئەگەر بىلىملىكلەر بىلىمىنى ساتماقچى بولسا، يەنىلا شۇ بىلىملىكلەر خېرىدار بولىدۇ. شۇڭا بىر شائىر بۇ توغرىدا:

بىلىم قىممىتىنى بىلىملىك بىلۇر،

ئەقىلنى قەدىرلەش بىلىمدىن كېلۇر.

نېچۈك تەلۋە بىلگەي بىلىم قەدرىنى،

بىلىم نەدە بولسا بىلىملىك ئالۇر.

دەپ توغرا ئېيتقان. بولدى، ئىلىگ قېشىغا باراي، ئەل ئۈچۈن تۆھپە يارىتاي» دېدى-دە، دەرھال سەپەر تەييارلىقىغا كىرىشتى.

ئايتولدى سەپەر ئۈچۈن لازىملىق ئات-ئۇلاغ، كىيىم-كېچەك، قورال-ياراغ قاتارلىق يول جابدۇقلىرىنى تەييارلاپ، كۈنتۇغدى ئىلىگ ھۇزۇرىغا بېرىش ئۈچۈن ھازىرلاندى. ئۇ: «مەن يۇرتۇمدىن ئايرىلىپ ئىلىگ خىزمىتى ئۈچۈن يات يۇرتقا كېتىپ بارىمەن، مۇساپىرلىق، غېرىبلىق دېگەن تولىمۇ قاتتىق ئىش. غېرىبلىق نى-نى ئەرلەرنىڭ بېشىنى قايدۇرغان. يات يۇرتتا پۇل-پۈچەك بەك لازىم بولىدۇ، قولۇم قىسقا بولۇپ قالسا سارغىيىپ قالىمەن. شۇڭا، مەن كۆپرەك ئالتۇن-كۈمۈش ئېلىۋېلىشىم لازىم» دېدى ئۆز-ئۆزىگە. ئايتولدى خىيالىغا يەنە ئالىملارنىڭ مۇنۇ تەۋسىيەلىرىنى كەلتۈردى: «كىمكى خان خىزمىتىگە كىرمەك بولىدىكەن، ئۇنىڭغا ئىككى نەرسە ئەڭ لازىم بولىدۇ. ئۇنىڭ بىرى، نۇقسانسىز خىزمەت كۆرسىتىپ، يۈزىنى يورۇق قىلىش ئۈچۈن لازىم بولغان ئاغرىق-سىلاقسىز ساغلام بەدەن. يەنە بىرى، بەزى مۇھىم ئىشلارنى بېجىرىش ئۈچۈن لازىم بولغان ئالتۇن-كۈمۈش. شۇندىلا يول راۋان بولىدۇ، بولمىسا ئىشىك تاقىلىدۇ.» ئۇ شۇلارنى ئويلاپ، ئالتۇن-كۈمۈشلەردىن يېتەرلىك ئېلىپ يولغا چىقتى.

ئايتولدى سەپەر جەريانىدا ناھايىتى كۆپ يول مۇشەققىتى تارتىپ، ئاخىرى كۈنتۇغدى ئىلىگ تۇرۇشلۇق پايتەختكە يېتىپ كەلدى. شەھەرگە كىرىپ ئاۋۋال ياخشىراق بىر قونالغۇ ئىزدىگەن بولسىمۇ، قونالغۇ تاپالماي، بۇ كەڭ ئالەم ئۇنىڭ ئۈچۈن تار تۇيۇلدى. ئۇ غەمگە پېتىپ بىر مۇساپىرخانىغا چۈشتى. ئۇ بۇ تاڭنى ناھايىتى تەستە ئاتقۇزدى. چۈنكى تونۇش-بىلىشلىرى بولمىغان ئادەم ئۈچۈن يات كىشىلەر ئارىسىدا تۇرۇش تولىمۇ قىيىن. ئۆزى كېلىپ باقمىغان ئەلدە ئادەم يېڭى كېلىندەك تېنەپ، كېكەچتەك بولۇپ قالىدۇ. تونۇش-بىلىشلىرى بولمىغان كىشى يەنە قارىغۇغا ئوخشاش يولدىن ئازىدۇ. ئۇنداق كىشىلەرنى ئەيىبكە بۇيرۇماسلىق كېرەك.

ھەي دانا كىشى، غېرىب-مۇساپىرلارنى قەدىرلە، ئۇلارغا ياخشى مۇئامىلىدە بول، ئۇلاردىن ئاش-تۇزۇڭنى ئايىما. مۇساپىرلارغا ياخشى مۇئامىلىدە بولساڭ يۈزۈڭ يورۇيدۇ، نام-شۆھرىتىڭ يېيىلىدۇ. دېمىسىمۇ كىشىگە ھەر قانداق جايدا بىلىش-تونۇش كېرەك بولىدۇ، ھەر قانداق ئىش تونۇش-بىلىش ئارقىلىق ھەل بولىدۇ.

ئايتولدى خېلى بىر مەزگىل غېرىبلىق ئازابىنى تارتىپ، كۈنلىرىنى بۇرۇقتۇرمىلىق ئىچىدە ئۆتكۈزدى. كۈنلەر ئۆتكەنسېرى ئۇ كىشىلەر بىلەن تونۇشۇشقا باشلىدى. ئايتولدى چوڭ-كىچىككە ئوچۇق-يورۇق، سەمىمىي مۇئامىلە قىلغانلىقى ئۈچۈن تېز ئارىدا دوست-بۇرادەرلىرىمۇ كۆپىيىشكە باشلىدى. ئايتولدىنىڭ پايتەختكە كېلىپ تونۇشقان دوستلىرى ئارىسىدا كۈسەمىش ئاتلىق ياخشى بىر يىگىت بار ئىدى. ئايتولدى ئۇنىڭغا ئۆزىنىڭ بۇ شەھەرگە نېمىشقا كەلگەنلىكىدىن تارتىپ، نېمە مەقسەت ۋە قانداق ئارزۇدا ئىكەنلىكىگىچە كۆڭلىدىكى گەپلىرىنىڭ ھەممىسىنى ئېيتىپ بەردى.

كۈسەمىش مەرد بىر خاس ھاجىپنى تونۇيتتى. ئۇ ھاجىپ كۈنتۇغدى ئىلىگ بىلەن خېلى ياخشى سىرداشلاردىن ئىدى. كۈسەمىش بىر پۇرسەت تېپىپ ھاجىپنىڭ ئۆيىگە بېرىپ، ئايتولدىنىڭ ئەھۋالىنى ۋە ئۇنىڭ مەقسەت-مۇرادلىرىنى بىرمۇبىر سۆزلەپ، ئايتولدىنى كۈنتۇغدى ئىلىگ بىلەن كۆرۈشتۈرۈشنى ئۆتۈندى.

_ ئاۋۋال مەن بىلەن بىر كۆرۈشسۇن، _ دېدى ھاجىپ كۈسەمىشتىن ئايتولدىنىڭ ئەھۋالىنى ئۇققاندىن كېيىن، _ مەن ئۇنى كۆرەي، ئاندىن بۇ ئىشنى ئىلىگكە مەلۇم قىلىپ، ئۇنىڭ قاچان قوبۇل قىلالايدىغانلىقىنى سوراي.

كۈسەمىش خاس ھاجىپنىڭ قېشىدىن خۇشال قايتىپ بېرىپ، ئايتولدىغا بۇ خۇش خەۋەرنى يەتكۈزدى:

_ ھەي ئايتولدى يۈر، كۈنۈڭ تۇغۇلدى. ئەمدى بېرىپ ھاجىپ بىلەن كۆرۈشۈپ، قانداق تىلىكىڭ بولسا ئۆز تىلىڭ بىلەن ئۇنىڭغا ئايان قىل. ئۇ سېنى كۆرسۇن، چۈشەنسۇن، سۆزلىرىڭنى ئۆز ئاغزىڭدىن ئاڭلىسۇن، مېنىڭ دېگىنىم ئۆزۈڭنىڭ دېگىنىگە يەتمەيدۇ. بىر كىشىنىڭ ئىشىنى يەنە بىر كىشى ئۆزىدەك قىلالمايدۇ. دۇنيادا سەن ئۈچۈن ئەڭ سادىق، كۆيۈمچان ئادەممۇ ئۆزۈڭگە ئۆزۈڭدەك سادىق بولالمايدۇ.

ئايتولدى ئورنىدىن تۇرۇپ، تونىنى كىيدى، كۈسەمىش بىلەن بىرگە خاس ھاجىپنىڭ ھۇزۇرىغا يۈرۈپ كەتتى. ئۇلار خاس ھاجىپنىڭ ئىشىكى ئالدىدا ئاتتىن چۈشۈشتى. ھاجىپنىڭ خىزمەتچىسى چىقىپ ئۇلارنى قارشى ئالدى. ئالدى بىلەن كۈسەمىش ئۆزى كىرىپ خاس ھاجىپ بىلەن كۆرۈشۈپ چىققاندىن كېيىن، ئايتولدىنى باشلاپ كىرىپ ھاجىپ بىلەن كۆرۈشتۈردى.

ھاجىپ ئۇلارنى قىزغىن كۈتۈۋالدى ۋە تۆرگە باشلىدى، كىچىك پېئىللىق بىلەن ئايتولدىدىن ئەھۋالىنىڭ قانداقلىقى، قەيەرگە چۈشكەنلىكى، نەدە تۇرۇۋاتقانلىقى، تونۇشلىرىنىڭ بار-يوقلۇقى، تۇرمۇش ئەھۋالى، نېمىگە مۇھتاجلىقى، تىلىكىنىڭ نېمە ئىكەنلىكى قاتارلىقلارنى تەپسىلىي سورىدى.

ئايتولدى خاس ھاجىپ سورىغان ئەھۋاللارغا بىرمۇبىر جاۋاب بەرگەندىن كېيىن، مۇددىئاسىنى مۇنداق بايان قىلدى:

_ ھەي دۆلەتمەن ھاجىپ، مەن كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ ئۇلۇغ نامىنى كۆپ ئاڭلىدىم. ئۇنىڭ ئەقىل-پاراسەتلىك، بىلىملىكلىكىدىن خەۋەر تاپتىم. شۇڭا، ئۇنىڭ خىزمىتىنى قىلىش تىلىكىدىمەن. مانا شۇ ئارزۇ مېنى ئۇنىڭ ئىشىكى ئالدىغا ئېلىپ كەلدى. ئەگەر ھاجىپ جانابلىرى مۇناسىپ كۆرسە، كۈنتۇغدى ئىلىگنى مېنىڭ بۇ تىلىكىمدىن ۋاقىپلاندۇرسا، دېگەن ئۈمىدتىمەن.

خاس ھاجىپ ئايتولدىنىڭ تەقى-تۇرقى، مىجەز-خۇلقى، ھۆسنىنى كۆرۈپ كۆڭلىدە ئۇنىڭغا ئاپىرىن ئوقۇدى. ئۇنىڭ سۆزلىرىنى ئاڭلاپ تولىمۇ ياقتۇرۇپ قالدى. ئايتولدىغا چىن كۆڭلىدىن قايىل بولغان خاس ھاجىپ: «مانا بۇ كىشى ھەقىقەتەن ئىلىگ خىزمىتىگە مۇناسىپ ئىكەن» دەپ ئويلىدى.

سۆيگۈگە سازاۋەر بولغان كىشىلەر ئېيتىدۇكى، كىم سۆيۈلسە ئۇنىڭ ئەيىبى پەزىلەتتەك سېزىلىدۇ. سۆيگۈگە سازاۋەر بولمىغاندا، ئۇنىڭ پەزىلىتىمۇ ئەيىب بولۇپ تۇيۇلىدۇ. بۇ گەپكە ئۇلىنىپ مۇنداق بىر شاھىت سۆز يادىمدىن كېچىپ قالدى: كۆڭۈل كىمنى سۆيسە ئۇنىڭ قۇسۇرىمۇ پەزىلەت بولۇپ تۇيۇلىدۇ، بارلىق تەتۈر ئىشلىرى ئوڭ بولۇپ كېمىمۇ تولىدۇ. ئۇنىڭ ھەممە ئىشى سۆيۈملۈك تۇيۇلىدۇ-دە، ھەتتا ئۇ كۆرەر كۆزىگە ئۇرسىمۇ كۆزىگە كۆرۈنمەيدۇ.

_ ئالدىرىماي مېنى كۈتۈپ تۇرغىن، _ دېدى خاس ھاجىپ ئايتولدىغا جاۋابەن، _ مەن ئاۋۋال ئىلىگكە مەقسەت-تىلىكىڭنى ئايان قىلاي، تەرىپىڭنى ئېيتاي، ئۇ يۈزۈڭنى كۆرۈپ سېنى تونۇسۇن، قەدرىڭگە يەتسۇن، ئاندىن دىدار كۆرۈشكىنىڭ تۈزۈك. خاتىرجەم بولغىن، مەن سېنىڭ ھەر قانداق ئىشىڭ بولسا خۇشاللىق بىلەن ئارتقۇزۇپ بېرىشكە تىرىشىمەن.

خاس ھاجىپ ئايتولدىغا شۇنداق ياخشى سۆزلەرنى قىلدى، ئىشنى بەجا كەلتۈرۈش ئۈچۈن بېلىنى مەھكەم باغلىدى. ئەل يۈكىنى كۆتۈرىدىغان ياخشى ئادەم دېگەن مانا شۇ-دە. كىم ئەل ئىچىدە يۇقىرى مەرتىۋىگە ئېرىشىدىكەن، ئۇ ئاشۇنداق تەمكىن مىجەزلىك، ئۇز قىلىقلىق بولۇشى لازىمدۇر. ئەل ئىچىدە كىمنىڭ قولى ئۇزۇن بولسا ئەل ئۈچۈن ياخشى، ئادالەتلىك قانۇن يۈرگۈزسۇن. كىم ئەل ئىچىدە سۆزىنى ئۆتكۈزىمەن دەيدىكەن، گېپى چۈچۈك، تىلى شېرىن بولسۇن. ئەلدە ئۇلۇغ ئورۇنغا ئېرىشكەن ئادەم تا چېچى ئاقارغىچە ئۆزىنى كىچىك پېئىل تۇتماقلىقى لازىمدۇر. ساڭا بۇ بەخت ۋە ئامەت مەڭگۈلۈك ئەمەس، ئۇمۇ كېتىدۇ. ساڭا مەڭگۈلۈك لازىملىقى ياخشىلىق قىلىش بىلەن مەڭگۈلۈك بەختكە ئېرىشىشتۇر.

_ ھەي بەخت كەمىرىنى بېلىگە باغلىغان يىگىت، _ دېدى يەنە خاس ھاجىپ ئايتولدىغان، _ ھازىرچە قايتىپ تۇرغىن، ئانچە ئالدىراپ كەتمە، قانداق ئىشقا ئالدىرىساڭ ئۇزۇنغا سوزۇلىدۇ. ئالدىراپ قىلغان ئىشنىڭ ئاخىرى پۇشايمانغا قويىدۇ. ئىشنىڭ ۋاقتى-سائىتىنى كۈتۈش، ئالدىرىماسلىق لازىمدۇر. ھەر قانداق بىر ئىشنىڭ ۋۇجۇدقا چىقىشىنىڭ ئۆز ۋاقتى-قەرەلى بولىدۇ. ھىچقانداق ئىش ئۆز قەرەلىدىن بورۇن ياكى كېيىن ۋۇجۇدقا چىقمايدۇ.

ئايتولدى خاس ھاجىپنىڭ قىممەتلىك شېرىن سۆزلىرىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن:

_ بولىدۇ، مەن ھازىرچە قايتىپ تۇراي، مېنى كۆردۈڭ، سۆزلىرىمنىمۇ ئاڭلىدىڭ، قالغان ئىشنى جانابلىرى ئۆزۈڭ بىلىپ ئورۇنلاشتۇرغىن. قانداق چاغدا مېنى چاقىرتساڭ، مەن ئۆز ۋاقتىدا ھۇزۇرۇڭغا ھازىر بولىمەن، _ دېدى ۋە كۆپ رەھمەتلەرنى ئېيتىپ تۇرالغۇسىغا قايتىپ كەتتى.

ئايتولدى تۇرالغۇسىغا قايتىپ كەتكەندىن كېيىن، خاس ھاجىپ شېرىن خىيالغا چۆمگەن ئىدى: «بۇ ئادەمنىڭ مىجەز-خۇلقى ئالاھىدە ئىكەن. مەن بۇنداق ئەقىل-پاراسەتتە توشقان، خەلقنى باشلىيالايدىغان ئادەمنى ئۇچراتمىغان ئىدىم. جەمئىيەتتە بۇنداق ئادەملەر تولىمۇ قىس. قىممەتلىك نەرسىلەر قىس بولغانلىقى ئۈچۈن قىزنىڭ نامىمۇ «قىز» ئاتالغان ئەمەسمۇ؟! دۇنيادا نېمە قىس بولسا ئۇ قىممەتلىك بولىدۇ. قىممەتلىك نەرسىلەرگە كۆپ مۇشەققەت چەكمىگىچە ئېرىشكىلى بولمايدۇ. كۈنتۇغدى ئىلىگكە دەل مۇشۇنداق ئادەم كېرەك، ئەلمۇ مۇشۇنداق ئادەمگە موھتاج. پەزىلەتلىك، قابىلىيەتلىك ئادەم ھەممىگە مەنپەئەت يەتكۈزەلەيدۇ.»

بىر كۈنى ياخشى بىر پەيتنى تاپقان خاس ھاجىپ كۈنتۇغدى ئىلىگكە ئايتولدى توغرىسىدا سۆز ئاچتى. ئايتولدىنىڭ بارلىق ياخشى تەرىپلىرىنى بىرمۇبىر سۆزلەپ بەردى.

كۈنتۇغدى ئىلىگ ھاجىپتىن ئايتولدىنىڭ ياخشى تەرىپلىرىنى ئاڭلاپ، ئايتولدىغا قىزىقتى.

_ قېنى ئۇنى چاقىرتقىن، _ دەپ بۇيرۇدى كۈنتۇغدى ئىلىگ، _ مەن ئۇنىڭ بىلەن كۆرۈشۈپ باقاي. مەنمۇ دۆلەت ئىشىنى ئادالىغ ئىشلىيەلەيدىغان ئاشۇنداق بىر كىشىگە موھتاج بولۇپ تۇراتتىم، تىلىكىمنى تاپقان ئوخشايمەن. يۈگۈرگىن، ئۇنى تېزدىن ھۇزۇرۇمغا كەلتۈر.

ھاجىپ دەرھال ئورنىدىن تۇرۇپ قوۋۇق ئالدىغا چىقىپ، بىر ئوغلاننى ئايتولدىنى دەرھال چاقىرىپ كېلىشكە بۇيرۇدى. ئوغلان تېزدىن بېرىپ ئايتولدىغا بۇ خۇش خەۋەرنى يەتكۈزدى. ئايتولدى سۆيۈنگەن ھالدا ئورنىدىن تۇرۇپ تونىنى كىيدى-دە، ئېتىنى مىنىپ ئوردىغا قاراپ ماڭدى. ئۇ قوۋۇق ئالدىغا كەلگەندە خاس ھاجىپ ئۇنىڭ ئالدىغا چىقىپ كۈتۈپ تۇرغان ئىدى. ئۇ ئايتولدىنى ئايرىم خانىغا باشلاپ، تۆرگە تەكلىپ قىلدى. ئايتولدى ئەدەپ بىلەن تۆردىن ئورۇن ئالدى.

خاس ھاجىپ ئىلىگنىڭ ئالدىغا كىرىپ ئېھتىرام بىلەن ئايتولدىنىڭ يېتىپ كەلگەنلىكىنى خەۋەر بەردى. ئىلىگ كىرىشكە ئىجازەت قىلدى:

_ ئۇنى چاقىرغىن، قېشىمغا كىرسۇن، ئۇ مېنى كۆرسۇن، مەنمۇ ئۇنى كۆرەي.

ھاجىپ ئايتولدىنىڭ قېشىغا چىقىپ، كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ ئىجازەت بەرگەنلىكىدىن ۋاقىپلاندۇردى ۋە:

_ ھەي ئايتولدى ئورنۇڭدىن تۇر، بەختىڭ ئېچىلدى، ئىلىگ ھۇزۇرىغا كىرگىن، _ دېدى.

ئايتولدى كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ ئىجازىتى بىلەن ئۇنىڭ ھۇزۇرىغا كىردى. ھۆرمەت-ئېھتىرام بىلەن تىزلىنىپ تۇرۇپ ئىلىگكە سالام بەجا كەلتۈردى ۋە قىزغىن مەدھىيىلەر ئوقۇدى. ئىلىگ ئايتولدىنىڭ چىراي-تۇرقىنى كۆرۈپ كۆڭلى يورۇپ كەتتى. ئايتولدىنىڭ شېرىن سۆزلىرى ئىلىگنى تولىمۇ سۆيۈندۈردى. ئىلىگ ئايتولدىدىن:

_ ئۆزۈڭ كىمسەن، نام-شەرىپىڭ نېمە؟ قايسى يۇرتتىن كەلدىڭ، ھازىر نەدە تۇرۇۋاتىسەن؟ _ دەپ سورىدى.

_ ئەي بەختلىك ئىلىگ ئالىيلىرى، _ دەپ تەۋەززۇ بىلەن جاۋاب بەردى ئايتولدى، _ ئادىمىيلىك نام ئەل خىزمىتىنى قىلىش بىلەن تېخىمۇ قىممىتىنى تاپىدۇ. مەن ناھايىتى ئۇزۇن مۇساپىنى بېسىپ، ئالىيلىرىنىڭ خىزمىتىنى قىلىش ئارزۇسىدا بۇ شەھەرگە كەلدىم. مانا بۈگۈن دىدارىڭنى كۆرۈپ ئارزۇيۇم قاندى، تىلىكىمگە يەتتىم. نام-شەرىپىمنى سورىساڭ خىزمەتكار قۇلمەن، ئورنۇم ئىشىك ئالدى، خۇي-پەيلىم توغرىلىق-تۈزلۈكتۇر. ئالىيلىرىدىن ئۆتۈنۈشۈم شۇكى، مۇراد-تىلىكىمنى يەردە قويماي خىزمىتىڭكە سالساڭ، جان-دىلىم بىلەن خىزمەت قىلىپ، ئەل خىزمىتى ئۈچۈن ئۆزۈمنى بېغىشلايمەن.

ئايتولدىنىڭ ئەدەپ-تەۋەززۇ بىلەن قىلغان سۆزلىرى كۈنتۇغدى ئىلىگنى مەمنۇن قىلدى. ئۇ كۆڭلىدە «ئۇزۇندىن بېرى تىلىگەن ئادەمنى تاپقان ئوخشايمەن» دەپ ئويلاپ، ئۇنى ئىشلىتىپ سىناپ كۆرمەكچى بولدى.

_ ئايتولدى، سېنى كۆردۈم، _ دېدى ئىلىگ جاۋابەن، _ چىراي ۋە خۇلقۇڭ مېنى سۆيۈندۈردى. بۇنىڭدىن كېيىن ماڭا يېقىن تۇرۇپ، سادىقلىق بىلەن خىزمىتىمنى قىلغىن. تۆھپە كۆرسەتسەڭ مەندىن كۆپ ئېھسانلار ئالىسەن. خىزمىتىڭ جايىدا بولسا بەخت ساڭا ئىشىك ئاچىدۇ، ئەجرىڭگە مۇناسىپ مۇكاپاتقا مۇيەسسەر بولىسەن.

_ ھەي ئادىل خاقانىم، _ دېدى ئايتولدى ئىلىگكە باش قويۇپ، _ كۆزى يورۇققا بەخت قول بېرىدۇ. مەن ئالىيلىرىنىڭ خىزمىتىنى قىلىش ئۈچۈن ئۇزۇن مۇساپىنى بېسىپ كەلدىم. خىزمەتنى دۇرۇس ئادا قىلىشىم ئۈچۈن ئۇلۇغ ئاللاھ ماڭا مەدەت قىلغاي، خىزمەتتە يېڭىلىشىپ قېلىشتىن ئۆزى ساقلىغاي.

ئايتولدى ئورنىدىن تۇرۇپ كۈنتۇغدى ئىلىگ بىلەن خوشلاشتى. ئۇنىڭ كۆڭلى ئېچىلىپ مەشئەلدەك يورۇپ كەتكەنىدى. ئۇ ناھايىتى كۆڭۈللۈك ھالدا ئىشىك ئالدىغا چىقتى.

شۇنداق، بەگلەر كىشىگە كۈلۈپ باقسا، ئادەمنىڭ دىلى يورۇپ، ئەقلى تېخىمۇ جانلىنىپ كېتىدۇ، پەخىرلىنىش تۇيغۇسى ئۇنى ئۈمىدلەندۈرىدۇ. بەگنىڭ ئىلتىپاتىغا ئېرىشكەن كىشىنىڭ ئەل ئارىسىدىكى ئېتىبارىمۇ ئاشىدۇ. بەگلەر كىمنى ئۆزىگە يېقىن تۇتسا، ھەممە كىشى ئۇنىڭغا يېقىنلىق قىلىدۇ. بەگلەر دېگەن بەخت دېمەكتۇر. بۇ بەختكە يېقىنلاشقان ئادەم مەقسەتكە يېتەلەيدۇ، ئىشلىرىمۇ روناق تاپىدۇ.

شۇنىڭدىن تارتىپ ئايتولدى جان دىلى بىلەن خىزمەتكە كىرىشىپ كەتتى. ئۇ سەھەردىن كەچكىچە خىزمەتتىن ئايرىلمايتتى، كۈندۈزى قاراۋۇللۇق قىلسا، كېچىسى كۆزەتچىلىك قىلاتتى، ئىشلارنى سادىقلىق بىلەن ئادىل قىلاتتى. ئۇ پات-پات ئىلىگكە كۆرۈنۈش قىلىپ تۇردى، ئىلىگمۇ ئۇنىڭغا ياخشى كۆز بىلەن قارىدى. بارا-بارا ئايتولدى خىزمەت كۆرسىتىپ قەدىر-قىممەتكە سازاۋەر بولۇشقا باشلىدى.

ھەر قانداق يەردە ياخشى خىزمەت قىلغان ئادەم ھەر قاچان قەدىر-قىممەتكە نائىل بولىدۇ. خىزمىتى ئۇتۇقلۇق بولسا كىچىكلەرمۇ ئۇلۇغ سانىلىدۇ. نەتىجىلىك خىزمەت بىلەن ھەتتا قۇلمۇ بۈيۈكلۈككە ئېرىشىدۇ. كىممۇ ئەمگەكسىز، مېھنەتسىز تىلىكىگە يېتەلىگەن. دانىشمەنلەر شۇڭا: ئېتىبارسىز قالغان كىشى خىزمەت بىلەن تۆرگە ئېرىشىدۇ، يارامسىز ئادەم قانداقلا قىلسۇن، بەرىبىر پەگادا قالىدۇ، دېيىشكەن.

ئايتولدى ئىشلىرىدا كۈنمۇكۈن نەتىجە يارىتىۋاتاتتى. ئىلىگمۇ سېخىيلىق بىلەن ئۇنىڭغا قوۋۇقىنى ئېچىپ بەرگەنىدى. بۇ ئىككەيلەننىڭ ئارىسىدا بارا-بارا يېقىنلىق پەيدا بولدى، قايغۇلىرى تۈگەپ، خۇرسەنلىكى ئاشتى، ئايتولدى ئوردا خادىمى بولۇپ كۈنسېرى يۇقىرى كۆتۈرۈلدى. ئىلىگمۇ ئۇنىڭغا غەمخورلۇق قىلىپ يار-يۆلەك بولۇپ تۇردى. ئىلىگ ئايتولدىنى ھەر تۈرلۈك ئىشلاردا سىناپ كۆرۈپ، ئاخىرى ئۆزى ئارزۇ قىلغاندەك خادىمغا ئېرىشكەنلىكىگە ئىشەندى.

ئۈچىنچى باب

ئايتولدىنىڭ كۈنتۇغدى ئىلىگكە ئۆزىنىڭ سۈپىتىنى بايان قىلغانلىقى

بىر كۈنى كۈنتۇغدى ئىلىگ ئۆزى يالغۇز ئولتۇرغاندا، دىلى ئايتولدى بىلەن سىردىشىشنى خالاپ قالدى ۋە ئۇنى ھۇزۇرىغا چاقىرتتى. ئايتولدى خۇشال ھالدا ئوردىغا كىردى ۋە ئىلىگنىڭ ئۇدۇلىغا كېلىپ ئۆرە تۇردى.

_ بۇ ياققا كېلىپ ئولتۇرغىن، _ دەپ ئەمر قىلدى ئىلىگ ئورۇننى ئىما قىلىپ.

ئاجايىپ ئىش، ئايتولدى ئىلىگ كۆرسەتكەن ئورۇندا ئولتۇرماستىن، يېنىدىن بىر توپنى چىقىرىپ، ئاستىغا قويۇپ ئولتۇردى. ئىلىگ بۇ ئىشقا بىر ئاز ئەجەبلەنگەن بولسىمۇ، يەنىلا ئىلىم-ھېكمەتتىن سۆز ئاچتى. ئايتولدى بولسا لايىقىدا جاۋاب بېرىپ قويۇپلا توپ ئۈستىدە پەرۋاسىز ئولتۇردى. ئىلىگ ئۇنىڭغا يەنە سۆيۈنۈش بىلەن ئىللىق بېقىۋېدى، ئايتولدى بۇ ئىلتىپاتنى كۆرۈپ كۆزىنى يۇمۇۋالدى، ئىلىگ سۆزىنى توختاتتى. ئايتولدىمۇ كۆزىنى ئاچماي ئولتۇردى. بىر دەم تۇرۇپ ئىلىگ يەنە گەپ ئاچتى، لېكىن ئايتولدى تەرىنى تۈرۈپ جاۋاب بەردى ۋە تەتۈر قارىۋالدى.

ئىلىگ ئايتولدىغا ھەر جەھەتتىن دىققەت قىلغان، ئۇنىڭ ئەقىللىق ئىكەنلىكىنى ھېس قىلغانىدى. شۇڭا، ئايتولدىغا ئوچۇق چىراي مۇئامىلە قىلىپ، كۆپ ئىلتىپات كۆرسەتكەن ئىدى. ئەمما قانداقتۇر بۈگۈن ئىش باشقىچە ئىدى. ئايتولدى يۈزىنى تېزلا ئۆرۈگەن ئىدى. بۇ سىرلىق قىلىقلاردىن غەزەپلەنگەن ئىلىگنىڭ چىرايى تۇتۇلدى ۋە كايىپ كەتتى:

_ مانا بۇ مېنىڭ ئالدىراڭغۇلۇق قىلغانلىقىمنىڭ مۇكاپاتى، _ دېدى ئۇ، _ بۇ نۆۋەت ئۆزۈم ئازدىم. نېمىشقىمۇ ئالدىراپ سۆز ئاچقاندىمەن؟! بىلىملىك ئادەملەر: ئالدىراپ قىلغان ئىشلار ھامان خام بولىدۇ، چالا پىشقان ئاش قورساقنى ئاغرىتىدۇ، دەپ توغرا ئېيتىپتىكەن. ھەقىقەتەن تەنتەكلىك يېڭىلىشىشنىڭ بېشى، ئېغىر بېسىقلىق ياخشىلارنىڭ ئىشى ئىكەن. مەن سېنى تازا ياخشى چۈشەنمەي تۇرۇپ، ئوبدان سىنىماپ باقمايلا خىزمەتكە سېلىپ، ئۆزۈمگە يېقىن تۇتتۇم. ئەسلى خىزمەتتە ياخشى سىناپ كۆرۈپ، شۇنىڭغا مۇناسىپ غەمخورلۇق قىلسام بوپتىكەن. خىزمەتتە تاۋلاپ، بايقاپ ئاندىن يۇقىرى كۆتۈرمىگىنىمنىڭ جازاسىمۇ بۇ؟

_ ئەي ساخاۋەتلىك ئالىيلىرى، _ دەپ ئۆزىنى ئوڭشاپ سۆز ئاچتى ئايتولدى، _ غەزەپ ئوتۇڭ نېمىشقا مۇنچە ئۆرلەپ تاشتى؟ بىلمىدىم، گۇناھىم نېمىكىن، سەۋەبىنى ماڭا ئېيتىپ بەرسەڭ، ئەگەر گۇناھىم بولسا خاتىرە قىلماي جازالا، گۇناھىم بولمىسا نە سەۋەبتىن يۈزۈڭنى مۇنچە قارايتىسەن. ئاقىللار: خادىملار خاتالىق سادىر قىلىپ قويغان بولسا، ئۇنى چاقىرىپ سەۋەبىنى سۈرۈشتۈرۈپ بېقىش لازىم. ئەگەر ھەقىقەتەن گۇناھى بولسا تۇتۇپ جازالىسۇن، گۇناھسىز بولسا دىلىنى سۆيۈندۈرسۇن دېيىشكەنغۇ؟!

_ سەن نادان ئەخمەق، _ دەپ ئاچچىق بىلەن سۆزلىدى ئىلىگ، _ ئۆزۈڭگە قاراپ باققىنە، مېنىڭ ئالدىمدا ئۆزۈڭنى كىم چاغلاۋاتىسەن، بۇنداق گۇستاخلىق ساڭا نەدىن كەلدى؟ خىزمەت كۆرسەتتىمىكىن دېسەم، تېخى قىلغان ئىشىڭنىڭ تايىنى يوق، پايدا يەتكۈزدىمىكىن دېسەم پايداڭمۇ چاغلىق. شۇنداق بولسىمۇ مەن ساڭا ئىلتىپات كۆرسەتتىم. سېنى چاقىرىپ ئولتۇرۇشقا تەكلىپ قىلدىم. بىراق، سەن ماڭا ھاقارەت كەلتۈرۈپ، ئاستىڭغا توپ قويۇپ ئولتۇردۇڭ. ئويلاپ باققىن، توپ ئولتۇرىدىغان يەرمىدى؟ بىر ياخشى سۆزلىشىپ ئولتۇرۇپ كۆزۈڭنى يۇمۇۋالدىڭ؟ بۇنىڭغىمۇ تاقەت قىلىپ يەنە گەپ قىلسام يۈزۈڭنى ئۆرۈۋالدىڭ. بۇ زادى قانداق قىلىق؟ دانالارنىڭ: بەگلەرگە يېقىنلاشساڭ ئۆزۈڭنى ياخشى كۆزىتىپ تۇت، دېگىنىنى ئاڭلىمىغانمىدىڭ؟ ئاتا-ئاناڭمۇ ساڭا: ئوغلۇم، بېگىڭگە ئۆزۈڭنى تەڭ قىلما، دەپ تەربىيە قىلمىغانمۇ؟ يىگىت بېشى: بېشىڭنى ساقلايمەن دېسەڭ بېگىڭنى كەمسىتمە دېمىگەنمىدى؟ بىلسەڭ بەگ دېگەن كۆيۈۋاتقان ئوت. ئۇنىڭغا يېقىن بارساڭ كۆيۈشۈڭ ئېنىق. بەگ غادايغاننىڭ بېشىنى ئۈزىدۇ، قېنىنى شورايدۇ. شۇڭا، ئۇ ساڭا نەزەر سالسا سەن ئۇنىڭدىن ئەيمىنگىن. ئەگەر قورقمىساڭ زور بىلەن قورقىتىدۇ، ئۇقتۇڭمۇ؟

ئايتولدى كۈلۈپ كەتتى ۋە بۇ قىلىقلىرىنىڭ سىرلىرىنى مۇنداق يەشتى:

_ ئەي ئالىيلىرى، مەن دېگەنلىرىڭنىڭ ھەممىنى چۈشەندىم. ئۇنداق بولسا ئەمدى مېنىڭمۇ سۆزۈمنى ئاڭلاپ تۇر. مەن يۇقىرىقى ئىشلارنى بىلىپ تۇرۇپ قەستەن قىلدىم. بۇ ئىشلارنى ئۆزۈڭمۇ ئەلۋەتتە بىلىشىڭ كېرەك ئىدى. يۇقىرىقى قىلىقلىرىمنىڭ ھەممىسى ئۆزۈمنىڭ مىجەز-خۇلقۇمنىڭ قانداق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىش ئۈچۈندۇر. مەن ئۆزۈمنىڭ بەخت-دۆلەت ئىكەنلىكىمنى ئېيتتىم. ئورۇن بەرگىنىڭدە ئولتۇرمىغىنىمنىڭ سەۋەبى، تېخى مېنىڭ مۇقىم ئورنۇم يوقلۇقىنى ئۇقتۇرۇش ئىدى، ئاستىمغا توپنى قويۇپ ئولتۇرغانلىقىم، ئۆزۈمنىڭ ئوخشىشىمنى ئالىيلىرىغا بىلدۈرۈش ئىدى. چۈنكى، توپ دېگەن بىر ئورۇندا مۇقىم تۇرمايدۇ، يۇمىلاپ تۇرىدۇ. مەن بەختمۇ خۇددى ئاشۇ توپقا ئوخشاش يۇمىلاپ تۇرىمەن، بىر ئىزدا تۇرمايمەن. ماڭا سۆيۈنۈپ قارىغىنىڭدا كۆزۈمنى يۇمۇۋالغىنىم، مەن ئەمالارغا ئوخشايمەن، كىم ماڭا ئىلىنسە شۇنىلا تۇتىمەن، دېگەندىن بېشارەت ئىدى. قايتا سۆز ئاچقىنىڭدا مەنمۇ يولىدىكى جاۋابنى بەردىم. كۈلۈپ ئىلتىپات بىلەن باققىنىڭدا، يۈزۈمنى ئۆرۈۋالدىم، بۇ قىلىقىم ماڭا كۆپ ئىشىنىپ كەتمە، مىجەزىم تۇراقسىز، دېگەننى ئۇقتۇرۇش ئىدى. بېشىدىن كۆپ ئىشلارنى ئۆتكۈزگەن تۈرك مۆتىۋەرلىرىمۇ: ئەي بەختلىك ئادەم، ئۈتكۈنچى بەختتىن مەغرۇرلىنىپ كەتمىگىن. بەخت دېگەن ئاقار سۇغا، گۈزەل سۆزگە ئوخشاش تىنماي جاھان كېزىدۇ. ئۇنىڭ قارارى يوق، ۋاپاسىمۇ يوق. ئايىغى تايغاق، ئىشەنچسىز، قايتىشتا ئۇچۇشىمۇ تېز، دەپ چۈشەندۈرۈشكەنغۇ.

_ ئەمدى چۈشەندىم، _ دېدى ئىلىگ، _ ئىش ئايدىڭلاشتى. گۇناھىڭنىڭ ئۆزرىسىنى ئېيتىپ ئۆزۈڭنى قۇتۇلدۇردۇڭ. لېكىن، ئۆكتەم تىلىڭ شۇنچە چوڭ گەپلەرنى قىلىۋاتىدۇ. ئېيتقىنا، قانداق پەزىلەتلىرىڭ بار؟

_ ئالىيلىرى، مېنىڭ پەزىلىتىممۇ كۆپ، _ دەپ ئۆزىنىڭ پەزىلىتىنى تەرىپلىدى ئايتولدى، _ مېنىڭدىن پۈتۈن ئادەملەرگە نەپ تېگىدۇ. خۇيۇم مۇلايىم، يېشىممۇ كىچىك، بۈيۈكلەر ئۈچۈن كىچىكمەن. يۈزۈم كۆركەم، قولۇم تىلىگەن تىلەكلەرگە يېتىدۇ. كىشىلەرنىڭ بارلىق ئارزۇ-ئارمىنى ماڭا ئېرىشىش. شۇڭا، كىشىلەرنىڭ پۈتكۈل مەشغۇللۇقى مېنى قوغلاش، ماڭا ئەگىشىشتىن ئىبارەت. مەن بار يەردە ھۇزۇر ۋە سۆيۈنۈش بولىدۇ. مەن بار يەردىن مېھنەت قاچىدۇ، قايغۇ-ئەلەم يولىدىن ئازىدۇ. كىم ماڭا بويۇن سۇنسا ئۈمىدىنى تاپىدۇ، ئەگەر غادىيىدىكەن ۋەيران بولىدۇ. مېنى باسىمەن دېگەنلەر ئۆزى بېسىلىدۇ. شۇڭا باشقىلار بەخت توغرىسىدا: بەخت قەيەردە بولسا ئۇنىڭ بىلەن يارىشىپ بويۇن ئەگكىن، قېرىشساڭ قايغۇ-ئەلەمگە مۇپتىلا بولىسەن. بەختكە يار بولساڭ كۈنلىرىڭ سائادەت ئىچىدە ئۆتىدۇ، ئارزۇيۇڭ قانىدۇ، دېگەن.

ئىلىگ ئايتولدىغا يەنە سوئال قويدى:

_ پەزىلىتىڭنى ئۇقتۇم، ئەمدى قانداق ئەيىبلىرىڭ بارلىقىنى ئېيتىپ باققىن.

ئايتولدى جاۋابەن ئۆزىنىڭ ئەيىب-نۇقسانلىرىنى مۇنداق بايان قىلدى:

_ ئالىيلىرى، مېنىڭ ئەيىبىم يوق، لېكىن كىشىلەر ئەيىبى بار دەپ تۆھمەت قىلىشىدۇ. ئۇلار مېنىڭ تۇراقسىزلىقىمدىن ئاغرىنىپ، يامانلاپ يۈرۈشىدۇ. ئەسلىدىن ئالغاندا تۇراقسىزلىقىم مەن ئۈچۈن ئەيىب ئەمەس، مەن ئۆزۈم ئۈچۈن يېڭى نەرسىنى ئىزدەپ يۈرىمەن. چۈنكى، پۈتۈن تەم-لەززەت يېڭىدا بولىدۇ. كونا نەرسىلەردە نېمە لەززەت بولسۇن؟! كىشىلەر لەززەت ئىزدەپ مۇشەققەت چېكىشىدۇ. شۇڭا يېڭى نەرسىلەر بولسا كونىنىڭ نېمە لازىمى. سەرخىل نەرسىلەر بولسا يامان نەرسىنىڭ نېمە كېرىكى بولسۇن؟! بىر قەھرىمان شۇنداق دېگەن: «يارىتىلغان نەرسىلەرنىڭ ھەممىسى ئاخىرى يوقىلىدۇ، ئۇنى ياراتقۇچى نېمە قىلسا قىلىدۇ. تىرىكلىكمۇ شامالدەك ئۇچۇپ كېتىدۇ، ئۇنىڭغا كىم يېتەلىگەن؟! شۇڭا، كېلىپ-كېتىپ تۇرىدىغان ئۆتكۈنچى بەختكە گول بولغۇلۇق ئەمەس. بەخت-دۆلەت كېلىپ قايتىپ كەتمەيدىغان بولسا، بۇ يورۇق كۈنمۇ قاراڭغۇلۇققا پاتماس ئىدى.» ئالىيلىرى، يۇقىرىقىدەك ئالاھىدىلىكىم بولغىنى ئۈچۈن كىشىلەر مېنى ئەيىبلىك ھېسابلايدۇ.

كۈنتۇغدى ئىلىگ مەمنۇنلۇق بىلەن يەنە سوئال سورىدى:

_ تۇراقسىزلىقىڭنىڭ سەۋەبلىرىنى بىلدىم، ئەمدى ئېيتقىن، ئەگەر كېتىپ قالىدىغان بولساڭ يەنە قايتىپ كېلىش ئىمكانىيىتىڭمۇ بارمۇ؟

_ سۆزۈمنى كېسىپلا ئېيتسام ئالىيلىرى، خۇيۇم كېيىككە ئوخشايدۇ. ئىزدىگەن تېز تاپالمايدۇ، قاچسام تۇتالمايدۇ. ئەگەر ماڭا ئېرىشكەن كىشىلەر مېنى كىشەنلەپ چىڭ تۇتۇشنى بىلەلىسىلا، ھەرگىز ئۇنىڭدىن قېچىپ كەتمەيمەن.

_ ئۇنداق بولسا ئېيتقىن، سېنى مەھكەم تۇتۇشنىڭ ئېپى نېمە؟ سەن ئېيتقان قانداق كىشەن ئۇ، _ دەپ سورىدى كۈنتۇغدى ئىلىگ.

_ ماڭا چىن كىشەن بولالايدىغان مۇنداق بىر قانچە ئىش بار. مەن ئۇنىڭدىن نىشانە بېرەي، _ دېدى ئايتولدى، _ ئالدى بىلەن ماڭا ئېرىشكۈچىنىڭ مىجەز-خۇلقى مۇلايىم، ئۆزى كەمتەر، يۇمشاق سۆزلۈك بولۇشى لازىم. ئۆزىنى ئوبدان كۆزىتىپ يۈرەلىسە، ھەددىدىن ئاشمىسا، يامان ئىشلارغا يېقىن بارمىسا بولىدۇ. ئۇ پەيلىنى بۇزماسلىقى، مال-دۇنياسىنى بۇزۇپ چاچماسلىقى، ئۆزىدىن ئۇلۇغنىڭ خىزمىتىنى قىلىشى، ئۆزىدىن كىچىككە چۈچۈك سۆز قىلىشى كېرەك. كىبىر بىلەن باشقىلارنى رەنجىتمەسلىكى، ئۆزىدىن كىچىكلەرنى مازاق ۋە بوزەك قىلماسلىقى، ھاراق-شارابقا ھەرگىز بېشىنى تىقماسلىقى، ھەددىدىن ئارتۇق ئويۇن-تاماشىغا بېرىلمەسلىكى لازىمدۇر. مانا شۇلار تۇراقسىز بەختكە كىشەن بولالايدۇ. ئالىيلىرى، بىر شائىرنىڭ مۇنۇ مىسرالىرى سۆزۈمنىڭ دەلىلىدۇر:

سائادەت كىشىگە ئۈركۈگەك كېيىكتەك،

ئەگەر كەلسە ساقلا چۈشەپ تېز ۋە بەك.

تۇتۇشنى بىلسە دۆلەت قاچماي تۇرۇر،

قېچىپ كەتسە كەلمەس يېنىپ تېز گېزەك.

كۈنتۇغدى ئىلىگ يەنە سورىدى:

_ ئايتولدى، پەزىلەتلىرىڭ بىلەن ئەيىبلىرىڭنى تۈگەل چۈشەندىم. سېنى قاتتىق سۆيگەن ئىدىم، بىراق ئاخىرى مېنىمۇ تاشلاپ كېتىدىغان ئوخشايسەن. بۇنداق تۇراقسىزلىقىڭ بولمىغاندا ئىدى، ساڭا مۇيەسسەر بولۇش نېمىدېگەن ياخشى ئىش بولاتتى-ھە! ئەپسۇسكى، تۇراقسىز، بىۋاپاسەن. ئاتا-ئانىدىن مېھرىبان بولۇپ ئالىقاندا كۆتۈرىسەن، كۈلۈپ ۋاپا كۆرسىتىسەن، ئارقىدىن يەنە ئەزەلدىن كۆرمىگەندەك يۈزۈڭنى ئۆرۈپ ئەلەم قىلىسەن، بىر تەرەپتىن تىرىشىپ-تىرمىشىپ يىغىپ توپلىغاننى بىراقلا چېچىپ تاشلايسەن. بۈگۈنى چاقىرىپ كېلىسەنۇ، ئەتىسى يۈزىگە ئىشىك ياپىسەن.

_ ئەي بەختىيار خاقانىم، _ دېدى ئايتولدى جاۋابەن، _ مەن پەزىلىتىم ۋە قۇسۇرۇم توغرىسىدا ئېيتتىمغۇ، ماڭا ئېرىشكەن ئادەم يەنە قولدىن چىقىرىپ قويماي دەيدىكەن، چىڭ تۇتۇشنى بىلىشى كېرەك. ماڭا يۈگەن سالالمايدىكەن، ئەلۋەتتە كېيىكتەك قاچىمەن. ئۇ چاغدا ماڭا كىممۇ يېتەلەيدۇ؟ بۇ ھەقتە ئاقىللار گۆھەردەك گەپ قىلغان: «بەخت كېلىدۇ، تۇتۇشنى بىلمىسەڭ كېتىدۇ. رىزىق بېرىدۇ، يېيىشنى بىلمىسەڭ يەنە تارتىۋالىدۇ. بەختكە ئېرىشكۈچى ئۆزىنى بەك چىڭ تۇتۇپ، پۈتۈن ئەسكى ئىشلاردىن يىراق تۇرۇشى، دۇرۇس، پاكىز بولۇشى لازىمدۇر. بەختنى تۇتۇشنىڭ بېغى شۇ.»

_ ئايتولدى، دۇرۇس سۆزلىدىڭ، _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ، _ ئەمدى ئېيتقىنا، نېمە ئۈچۈن سېنىڭ نامىڭ ئايتولدى دەپ ئاتالغان، مەنىسى نېمە؟

_ ئەي پاراسەتلىك ئىلىگ ئالىيلىرى، _ جاۋاب بەردى ئايتولدى، _ مېنىڭ بەزى مىجەز-خۇلقۇم ئايغا ئوخشاپ قالىدۇ. شۇ سەۋەبلىك دانالار ئېتىمنى «ئايتولدى» دەپ قويۇشقان. ئاي دەسلەپتە بەك كىچىك تۇغۇلىدۇ، كۈنسېرى چوڭىيىپ يۇقىرى كۆتۈرۈلىدۇ. ئۇ تولۇن بولۇپ تۈننى يورۇتقاندا جاھان ئەھلى ئۇنىڭدىن يورۇقلۇق ئالىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن يەنە كىچىكلەپ تولغان ھۆسنىدىن كېتىدۇ، يورۇقىمۇ ئاز-ئازدىن يوقىلىپ كېتىدۇ. قايتا تۇغۇلۇپ يەنە تولۇن بولىدۇ. مېنىڭ خۇيۇممۇ ئايغا ئوخشايدۇ، بەزىدە پەيدا بولسام، بەزىدە يوقىلىپ كېتىمەن. مەن تولغاندا ھەرقانچە كۆرۈمسىز ئادەمنىڭ يۈزىگە باقسام، ئۇنىڭ چىرايى نۇرلىنىپ كېتىدۇ. ئۇ بېيىپ شۆھرىتى ئېشىپ، يەنە ھەددىدىن ئاشقاندا ئۇنىڭدىن يىراقلىشىمەن-دە، ئۇنىڭ شان-شۆھرىتىمۇ تۈگەيدۇ، توپلىغان مال-دۇنياسىمۇ توزۇپ، تەقى-تۇرقى بۇرۇنقى ئەھۋالىغا قايتىدۇ. ئالىيلىرى، يەنە بىر مەنىنى ئېيتاي، ئاي سەراتان بۇرجىدا بولغاچقا ئۇنىڭ ئورنى چۆرگىلەپ، ئايلىنىپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭ «ئۆيى» يۆتكىلىپ تۇرغاچقا، ھەرقانچە قىلسىمۇ ئاخىرى مۇقىم ئۆيسىز، ئورۇنسىز قالىدۇ. ئۇ بىر ئۆيگە كىرىدۇ، تېزلا قايتىپ چىقىدۇ، ھەتتا ئالدىراپ ياتقان ئورنىنىمۇ بۇزۇۋېتىدۇ. مېنىڭ ئادىتىممۇ ئايغا ئوخشاش، بەزىدە ئېگىزدە، بەزىدە تۆۋەندە، بەزىدە كېلىمەن، بەزىدە كېتىمەن. تېز يۈرۈپ دۇنيانى كېزىمەن، تۇراقلىق ئورنۇم يوق. مېنىڭ ماھىيتىىم شۇنداق بولغانلىقى سەۋەبلىك دانىشمەنلەر ئىسمىمنى مەنىلىك قىلىپ «ئايتولدى» دەپ ئاتاشقان.

ئالىيلىرى، مەن ئۆزۈمدە بار بولغان ئالاھىدىلىكلەرنىڭ ھەممىسىنى تولۇقى بىلەن ئېيتىپ بەردىم. سۆزلىرىمگە ئىشەنگەڭ بولساڭ، ئەمدى مېنى مەھكەم تۇتامسەن، قاچۇرۇپ قولۇڭدىن بېرىپ قويامسەن، بۇنى ئۆزۈڭ تاللا.

_ ئەي ئەرلەر سەردارى، سۆزلىرىڭ دىلىمنى يورۇتتى. سەندەك بىر كىشىنى ئارزۇ قىلىپ يۈرەتتىم، ئارزۇيۇمغا يەتتىم، ئاللاھقا شۈكۈر، _ دېدى كۈنتۇغدى مەمنۇنىيەت بىلەن.

ئايتولدى بىلەن بولغان بۇ قېتىمقى مەنىلىك سۆھبەتتىن كېيىن، كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ ئايتولدىغا بولغان ئىشەنچى ئاشتى، ئۇنىڭغا نۇرغۇن مال-دۇنيا ۋە ئالتۇن-كۈمۈش ھەدىيە قىلدى. كۆڭلىدىكى گەپلىرىنى ئۇنىڭغا ئېيتىدىغان ۋە ئۇنىڭدىن مەسلىھەت سورايدىغان بولدى. ئايتولدى ئەقىدىگە پىداكارلىق بىلەن جاۋاب قايتۇرۇپ، تېخىمۇ ياخشى ئىشلەشكە كىرىشىپ كەتتى.

تۆتىنچى باب

كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ ئايتولدىغا ئادالەتنىڭ سۈپەتلىرىنى بايان قىلغانلىقى

كۈنتۇغدى ئىلىگ بىر كۈنى ئۆزى يالغۇز ئولتۇرۇپ زېرىكىش ھېس قىلدى ۋە ئوردىنى خالىي قىلىپ، ئايتولدىنى ھۇزۇرىغا چاقىرتتى. ئايتولدى خان ھۇزۇرىغا كىرىپ ئىلىگ ئالدىدا قولىنى قوۋۇشتۇرۇپ ئۆرە تۇردى. كۈنتۇغدى ئىلىگ زۇۋان سۈرمەي بىر مەھەل ئولتۇرغاندىن كېيىن كۆزى بىلەن ئايتولدىنى ئولتۇرۇشقا ئىما قىلدى. ئايتولدى كۆرسىتىلگەن ئورۇنغا بېرىپ يەرگە قاراپ جىمجىت ئولتۇردى. ئۇ يوشۇرۇنچە يەر تېگىدىن قاراپ ئىلىگنى كۆزىتىۋېدى، ئىنتايىن سۈرلۈك ۋە دەھشەتلىك ئالامەتلەرنى بايقىدى: كۈنتۇغدى ئۈچ پۇتى چېتىقسىز كۈمۈش تەختتە تەرى تۈرۈلگەن، قاش-قاپاقلىرى چۈشكەن ھالدا ئولتۇراتتى. قولىدا بولسا يوغان بىر خەنجەر تۇتۇقلۇق ئىدى، ئوڭ يېنىغا شېكەر قويۇلغان، سول يېنىدا زەھەر تولدۇرۇلغان قاچا تۇراتتى. بۇ ئالامەتلەرنى يەر تېگىدىن كۆزىتىپ تۇرغان ئايتولدىنىڭ دېمى كېسىلىپ، ۋۇجۇدىنى ۋەھىمە باستى.

_ مېنىڭ يالغۇز ئولتۇرغانلىقىمنى كۆرۈپ تۇرۇپ يەنە نېمە ئۈچۈن گاچىدەك گەپ قىلماي ئولتۇرىسەن؟ قېنى گەپ قىلغىن، _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ بىر ھازادىن كېيىن.

_ ئەي ساھىبقىران، _ دەپ سۆز ئاچتى ئايتولدى تەشۋىش ئىچىدە بېشىنى ئاستا كۆتۈرۈپ، _ مەندە ھازىر سۆزلىگىدەك مادار قالمىدى. بۈگۈن ئالىيلىرىدا ئاجايىپ سىرلىق بىر ھالەتنى كۆرۈپ تۇرۇپتىمەن. بۇ ھال مېنى ئەيمىندۈرۈپ، تىلىمنى كېسىشكە مەجبۇر قىلدى. چۈنكى دانىشمەنلەرنىڭ: «بەگلەر غەزەپلەنگەندە يېقىن بارما» دېگەن ساۋىقى يادىمدا. ئۇلار يەنە: «بەگلەر غەزەپلەنگەندە ئوت بىلەن زەھەرگە ئوخشايدۇ، بۇ چاغدا ئۆزۈڭنى نېرى تۇتمىساڭ زىيان-زەخمەتكە يولۇقىسەن. بەگلەر غەزەپلەنگەندە ئارسلانغا ئوخشايدۇ، ھەزەر قىلمىساڭ بېشىڭ كېتىدۇ» دېيىشكەن.

_ خوش، ئىجازەت بەردىم. قېنى قانداق سۆزلىرىڭ بولسا ماڭا ئېيتىۋەرگىن، _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ.

_ ئالىيلىرى، _ دېدى سەل جانلانغان ئايتولدى، _ مېنى ھاڭ-تاڭ قالدۇرغىنى بۈگۈن ئۈچ پۇتى چېتىقسىز كۈمۈش كۇرستا ئولتۇرۇپسەن، بۇنداق كۇرستا ئولتۇرۇش ئالىيلىرىغا مۇناسىپ كەلمەيتتى. يەنە بىرى، قولۇڭدا خەنجەر تۇتۇۋاپسەن، قارىسام ئوڭ يېنىڭدا شېكەر، سول يېنىڭدا زەھەر تولدۇرۇلغان قاچا تۇرۇپتۇ. بۇنىڭ نېمە سىرى باردۇر؟ يەنە بىر تەرەپتىن ئىنتايىن غەزەپلىك ئولتۇرۇپسەن، مەن بۇ ئالامەتلەرنى كۆرۈپ تەشۋىشلىنىپ، ئۆزۈمنى يوقىتىپ قويدۇم. شۇڭا گەپ قىلىشقا پېتىنالمىدىم، ئالىيلىرى.

_ ئەي ئايتولدى، سۆزلىرىڭنى چۈشەندىم، _ دېدى ئىلىگ، _ ئەمدى مېنىڭ سۆزۈمگە قۇلاق سال. بۇ ئىشلارنىڭ مەنىسىنى چۈشەندۈرەي. ئالدىنقى كۈنى مەن سېنى يېنىمغا چاقىرتتىم. ھۆرمىتىڭنى قىلىپ ئورۇن بەردىم. بىراق، سەن تاڭسۇق قىلىقلىرىڭ بىلەن مېنى تېرىكتۈردۈڭ، ئاچچىقلانساممۇ پەرۋا قىلمىدىڭ. بۇنىڭغىمۇ چىداپ تۇرساڭ يۈزۈڭنى ئۆرۈۋالدىڭ. كېيىن بۇ ئىشلارنىڭ مەنىسىنى بىر-بىرلەپ چۈشەندۈرگەندىن كېيىن، ئارىمىزدىكى تۈگۈن يېشىلگەن ئىدى. بۈگۈن ساڭا كۆرسەتكەن قىلىقلىرىممۇ ئۆزۈمنىڭ ئوخشىشىنى ساڭا بىلدۈرۈشتۇر. ئەمدى گېپىمگە قۇلاق سالغىن: مەن دېگەن ئادالەت ۋە قانۇن. قانۇننىڭ ئالاھىدىلىكىنى بۇ ئالامەتلەردىن كۆرىسەن. مەن ئولتۇرغان بۇ كۇرس ئۈچ پۇتلۇق. بىلگىنكى، ئۈچ پۇتلۇق نەرسىلەر قىڭغايمايدۇ، ئۈچ پۇتى تۈز ھەم مەھكەم تۇرىدۇ. ئەگەر ئۈچ پۇتىنىڭ بىرى قىڭغىيىپ كەتسە، يەنە ئىككى پۇتىمۇ قىڭغىيىپ ئولتۇرغان ئادەم يىقىلىدۇ. ھەرقانداق ئۈچ ئاياغلىق نەرسىلەر توغرا، تۈز تۇرىدۇ. ئەگەر تۆت پۇتى بولۇپ كەتسە چوقۇم بىرى ئەگرى بولىدۇ. تۈز نەرسىلەر ئۇز بولىدۇ. ئۇز نەرسىلەر تۈز بولىدۇ. ئېگىلگەك نەرسىلەرنىڭ ھەممىسى ئەگرى بولىدۇ. ئەگرىلىك دېگەن يامانلىقنىڭ ئۇرۇقى، مېنىڭ ئادىتىم ئېگىلمەستۇر. دۇرۇس نەرسىلەر ئېگىلىدىغان بولسا قىيامەتنىڭ قايىم بولغانلىقى شۇ. مەن ئىشلارنى ئادىللىق بىلەن بېجىرىمەن، كىشىلەرنى يۇقىرى، تۆۋەن دەپ ھەرگىز ئايرىمايمەن. قولۇمدىكى بۇ خەنجەر كېسىش قۇرالىدۇر. مەنمۇ ئالدىمغا ئادالەت تىلەپ كەلگەنلەرنىڭ ئىشىنى پىچاقتەك كېسىپ-كېسىپ قىلىپ بېرىمەن، ئۇلارنى ھەرگىز ساقلاتمايمەن. زۇلۇم چەككەن بىرى ئادالەت تەلەپ قىلىپ ئالدىمغا كىرسە، چىرايى ئېچىلىپ، شېكەر يېگەندەك لەززەت بىلەن قايتىدۇ، ئوڭ يېنىمدا تۇرغان شېكەرنىڭ مەنىسى شۇ. سول يېنىمدا قويۇلغان زەھەر شۇنداقلا... ھۆكۈمىمدىن ئۇلار زەھەر ئىچكەندەك بولىدۇ. بەشىرەمنىڭ تۇتۇلۇشى، قاپىقىمنىڭ تۈرۈلۈشى زۇلۇم قىلغۇچى زوراۋانغا بولغان يۈزسىزلىكىمنىڭ، رەھىمسىزلىكىمنىڭ ئىپادىسى. ھۆكۈم ۋاقتىدا ھەرگىزمۇ ئىككى خىيال بولمايمەن. چۈنكى، قانۇن ئالدىدا ئوغلۇم بولسۇن، يېقىن تۇغقىنىم بولسۇن، يولۇچى، مۇساپىر بولسۇن، مېھمىنىم بولسۇن ھەممىسى باراۋەر. دۆلەتنىڭ ئاساسى ئادالەت. بەگلەر ئادىل بولسا ئاندىن ھاياتلىق بولىدۇ. ئاقىل كىشىلەر شۇنداق دېگەن: «دۆلەتنىڭ ئۇلى ئادالەت ئۈستىگە قۇرۇلغان، ئادالەت يولى – بەگلىكنىڭ ئاساسى. شۇڭا، قانۇننىڭ تۈۋرۈكى بولغان بەگ ئادالەت بىلەن ئەلگە ھۆكۈمرانلىق قىلسا، ئاندىن تىلەك-ئارزۇسىغا يېتەلەيدۇ.»

ئايتولدى كۈنتۇغدى ئىلىگتىن سورىدى:

_ ئەي بەختلىك ئىلىگ، ئېتىڭ نېمە ئۈچۈن «كۈنتۇغدى» دەپ قويۇلدى؟

كۈنتۇغدى ئىلىگ شۇنداق جاۋاب بەردى:

_ ئالىملار مېنىڭ ئادەتلىرىمنى كۈنگە ئوخشىتىپ ماڭا «كۈنتۇغدى» دەپ ئات قويغان. بىرىنچىدىن، كۈن دائىم تولۇپ تۇرىدۇ، كىچىكلەپ كەتمەيدۇ، يورۇقىمۇ ئازلاپ قالمايدۇ. مېنىڭ ئادىتىممۇ كۈنگە ئوخشاش ئادالەت بىلەن پارلاپ تۇرىدۇ. ھەرگىز ئۆكسۈپ قالمايدۇ. ئىككىنچىدىن، قۇياش كۆتۈرۈلسە پۈتۈن جاھاننى بىردەك يورۇتىدۇ، بارچە جانلىقلار ئۇنىڭدىن نۇر ئالىدۇ. لېكىن نۇرى ئازلاپ قالمايدۇ. مېنىڭمۇ قانۇنىيىتىم شۇنداق، بارچە ئاۋام ئۈچۈن ئادالەت نۇرۇمنى تەكشى چاچىمەن، لېكىن يوقىلىپ كەتمەيمەن. ئۈچىنچىدىن، كۈن چىققاندا زېمىن ئىللىيدۇ، تۈمەن مىڭ خىل گۈل-چېچەكلەر ئېچىلىپ، زېمىن يۈزىنى گۈلىستانلىققا ئايلاندۇرىدۇ. مېنىڭ قانۇنۇممۇ شۇنداق، قايسى ئەلگە يېتىپ بارسا، ئۇ ئەل ھەرقانچە قورام تاشلىق بولسىمۇ ئاۋاتلىشىپ كېتىدۇ. كۈننىڭ يەنە بىر ئادىتى شۇكى، ئۇ پاكىز ۋە مەينەت دەپ ئايرىماي، ھەممىگە ئوخشاش يورۇقلۇق بېرىدۇ. مېنىڭ ئادىتىممۇ ئوخشاش. مەندىن ھەممىگە بىردەك ئۈلۈش تېگىدۇ. قۇياش دېگەن ئارسلان بۇرجىدا بولىدۇ. بۇ بۇرج تەۋرەنمەيدۇ، ئۆزگەرمەيدۇ، ئاساسى مۇستەھكەم بولغاچقا ئۆيىمۇ بۇزۇلماستۇر. مېنىڭ قىلىقىم، تۇرقۇممۇ شۇنداق. ئورنۇم مۇستەھكەم، يورۇقۇم تۈگىمەستۇر.

_ ئەي ئادالەت ساھىبى، سەلتەنەت شۆھرىتىڭ جاھانغا يېيىلسۇن، _ دەپ ھاياجاندا سۆز ئاچتى ئايتولدى، _ مەنمۇ ئۇزۇن يوللارنى بېسىپ، سەپەر مۇشەققەتلىرىنى تارتىپ، سېنى سېغىنىپ كەلگەن ئىدىم. ئاشۇنداق پەزىلەتلىرىڭ بولغانلىقى ئۈچۈن خىزمىتىڭدە بولۇشنى ئۈمىد قىلغان ئىدىم. ئەمدى كۆڭلۈم تىندى. ئالىيلىرى ئېيتقىن، مەن ساڭا قانداق خىزمەتلەرنى قىلىپ بېرىشىم كېرەك. ئالىيلىرىنى خۇشال قىلىدىغان ئىش قايسىكىن، قىلغان خىزمەت بەگنىڭ كۆڭلىدىكىدەك بولمىسا، قانچە مۇشەققەت چەككەن بىلەنمۇ ئېتىبارغا ئېرىشكىلى بولمايدۇ. بۇ توغرىدا كۆڭۈلدىكىدەك خىزمەت قىلىپ يۇقىرى مەرتىۋىگە ئېرىشكەن داڭلىق ئىلى خادىمى شۇنداق دېگەن: «خادىم بولغان كىشى بەگ ئىشىغا بەل باغلىغان بولسا، بەگنىڭ رازىلىقى ئۈچۈن خىزمەت قىلىش كېرەك. بەگ رازى بولسا ئاندىن بەخت ئىشىكى ئېچىلىدۇ. ئۆز خىزمىتىنى بىلىپ قىلالىغان خادىمنىڭ ئورنى تۆردە بولىدۇ، خىزمىتىنى بىلىپ قىلالمىسا تۆردىن پەگاغا چۈشىدۇ. خىزمەت بىلەن بېگىنى سۆيۈندۈرگەندە قۇلنىڭ قەدىر-قىممىتى ئۆسىدۇ.»

_ سۆزلىرىڭنى چۈشەندىم، _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ، _ مەن ساڭا ئۆزۈم ياقتۇرمايدىغان يارامسىز ئىشلارنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ قوياي. مەن ئۆچ كۆرىدىغان ئەڭ يارىماس ئىشنىڭ بىرى يالغانچىلىق بىلەن كاززاپلىق. ئۇنىڭدىن قالسا، ئاچ كۆزلۈك، تەمەخورلۇق، ئالدىراڭغۇلۇق، نومۇسسىزلىق، تېرىككەكلىك، ئاچچىقى يامانلىق، قولى ئەگرىلىك، مەيخورلۇق قاتارلىق ئىشلار ماڭا قەتئىي يارىمايدۇ. مەن ئۈچۈن ياراملىق خىزمەت قىلىمەن دەيدىكەنسەن، يۇقىرىقى يامانلىقلاردىن يىراق ياشا، شۇندىلا ماڭا يېقىن تۇرالايسەن ۋە قەدىرلىشىمگە مۇيەسسەر بولالايسەن.

_ ئالىيلىرى، بۇلارنى چۈشەندىم، _ دېدى ئايتولدى، _ سورىۋالىدىغان يەنە بىر ئىش بار ئىدى، بۇنىمۇ ئېيتىپ بەرگەن بولساڭ، ياخشىلىق دېگەن نېمە، ئۇ قايسى خىلدا بولىدۇ، ياخشىلىقنىڭ تەبىئىتى قانداق بولىدۇ؟

_ ھەقىقىي ياخشىلىقنىڭ تەبىئىتى شۇنداق بولىدۇكى، _ دېدى ئىلىگ، _ ئۆز ئېلى ۋە خەلقىگە كۆپ مەنپەئەت يەتكۈزىدۇ، لېكىن مىننەت قىلمايدۇ. ئۆز مەنپەئىتى ئۈچۈن چوغ تارتماي، باشقىلارنىڭ مەنپەئىتىنى ئويلايدۇ، لېكىن يەتكۈزگەن نېپى ئۈچۈن بەدەل كۆزلىمەيدۇ.

ھەي، ئەل سۆيگەن دانا يىگىت، ئەل خىزمىتىنى قىلىدىكەنسەن، پۈتۈن سۆز-ھەرىكىتىڭ بىلەن خەلقىڭگە ياخشىلىق يولىنى تۇت. ھاياتلىق خۇددى چۈشكە ئوخشايدۇ. يىگىتلىكىڭ تېزلا ئۆتۈپ كېتىدۇ، ھايات شامىڭمۇ تېزلا ئۆچۈپ تۈگەيدۇ. ھاياتنىڭ سەرمايىسى ياخشىلىق يولىدۇر. ئۇ، ئۇ دۇنيا ۋە بۇ دۇنيا ئۈچۈن ئەڭ ياخشى غىزا ۋە لىباستۇر. شۇڭا ياخشى كىشىلەر: ماڭغان، تۇرغان جانلىقلارنىڭ ھەممىسى ئۆلىدۇ. كۆردۈڭمۇ، بۇ جاھانغا تۆرەلگەن قانداق ئەركەك بولسۇن، ئۇ بەگ ياكى قۇل بولسۇن، ياخشى ياكى يامان بولسۇن بىرئازلا ياشىدى-دە، ئاخىرى ئۆلدى، ئۇنىڭ نام-نىشانىلا قالدى. ئەمدى بۇ نۆۋەت ساڭىمۇ كېلىدۇ. شۇڭا، ئەڭ بۇرۇن ياخشىلىقنى تاللا، ئادەم ئاخىرى ئۆلۈپ ئورنى يەرلىك بولىدۇ. ياخشىلىق بىلەن ئۆتسەڭ نامىڭ مەڭگۈ خاتىرىلىنىدۇ. كىشىلەرنىڭ ئاغزىدا ئىككىلا ئاتاش بولىدۇ: بىرى، ياخشى نام، يەنە بىرى، يامان نام. ياخشىلار ماختىلىدۇ، يامانلار سۆكۈلىدۇ. نېمە ئۈچۈن زەھھاك سۆكۈلدى، فەرىدۇن ماختىلىپ بەختكە ئېرىشتى؟ بىرى ياخشى ئىدى، ئۇنى ماختىدى. بىرى ئەسكى ئىدى، ئۇنى قاغىدى. سەن قايسىنى خوپ كۆرىسەن، ماختىلىشنىمۇ ياكى تىل-ھاقارەتنىمۇ؟ قايسىنى تاللاش ئۆز ئىلكىڭدە، لېكىن كېيىن ئۆكەنمەيدىغان بولساڭلا بولدى. ئەل-يۇرتنىڭ ئىشىنى بىلىدىغان بىر تەجرىبىلىك كىشى: ئادەم ياخشى نام بىلەن ئالقىش تاپار، يامان نام بىلەن ئۆلگەنگە قاغىش ياغار، دېگەنىدى.

مەن يامانلىق بىلەن ياشىغانلارنى كۆپ كۆرۈپ سىنىدىم، ئۇلارنىڭ ئىشى ھەرگىز ئىلگىرى باسمىدى، كۈنلەر ئۆتكەنسېرى كۈچىدىنمۇ قالدى. يامانلىق خۇددى ئوتقا ئوخشايدۇ، ئۇ ئۆزۈڭنى ھەم ئۆزگىنى تەڭ كۆيدۈرىدۇ. يامانلىق سېنىڭ يولۇڭدىكى تۇزاقكى، ئۆتۈشكە ھەرگىز يول تاپالمايسەن.

كۆرۈۋاتىسەن، بىزدىن بۇرۇن ئۆتكەنلەردىن جاھان سورىغان بەگلەر ۋە ئاۋام-پۇقرا بولسۇن، ئۇلارنىڭ قايسىسى بىلىم ئىگىسى بولغان بولسا، شۇ زاماننىڭ ئىگىسى بولۇپ ئۆتتى. جاھان بەگلىرىدىن قايسىسى بىلىمدە كامالەتكە يەتكەن بولسا، ياخشى ياخشى قانۇن تۈزۈپ، دۇنيانىڭ ساھىبى بولدى. تۈرك تارىخىدا ئۆتكەن بەگلەرگە نەزەر سالىدىغان بولساق، ئۇلار جاھان بەگلىرى ئىچىدە ئەڭ سەرخىللىرى ئىدى. نامى تېخىمۇ مەشھۇر بولغىنى تۇڭا ئالىپ ئەر . ئۇ ئىنتايىن بىلىملىك، ئەقىل-پاراسەتلىك ۋە ياراملىق، جەسۇر، خەلقنىڭ ياراملىق باھادىر ئوغلانى ئىدى. ئۇ شۇنداق زېرەك بولغانلىقى ئۈچۈن جاھان سوراپ تىللاردا داستان بولدى. تاجىكلار ئۇنى ئەفراسىياپ دەپ ئاتايدۇ. مانا شۇ ئەفراسىياپ كۆپ ئەللەرنى تەسەررۇپ ئاستىغا كىرگۈزگەن ئىدى. جاھان سوراش ئۈچۈن مانا شۇنداق پەزىلەت، ئەقىل ۋە بىلىم كېرەك، شۇندىلا جاھان سوراشقا قول سۇنسا بولىدۇ. تاجىك ئالىملىرى ئەفراسىياپ ھەققىدە ئۆز كىتابلىرىدا كۆپلىگەن خاتىرىلەرنى قالدۇرغان، بولمىسا بۇ تارىختىن قانداق ۋاقىپ بولالايتتۇق؟!

بۈگۈنمۇ شۇنداق، كىمكى ياخشىلىق بىلەن نام قازانغان بولسا ياخشىلارغا شۇلار باش بولىدۇ، كىم بىلىمگە يېقىن، ئاقىل خاقان بولسا، ئۇ بىلىملىكلەرنى ئۆزىگە يېقىن تۇتىدۇ. چۈنكى، ئۇ قىلىۋاتقان ئىشىنى بىلىپ قىلىدۇ، ئەلنى توغرا يولغا باشلىيالايدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئەل بېيىيىدۇ. ئەلنىڭ بايلىقى ئۆزى ئۈچۈنمۇ مۇستەھكەم قورغان بولىدۇ. ئۆلۈشنى ئويلىيالىغانلار ھاياتلىقنىڭ نىشانىنى كىتابقا پۈتۈپ قويۇشتى. بۈگۈن ئۇنى كىم ئوقۇسا ئۇلاردىن ئىبرەت ئالىدۇ. ئۇنىڭ ھېكمىتى بىلەن ئۇلار ياخشىلىق يولىغا ماڭىدۇ.

ھەي ئوغۇل، ياخشىلىقنىڭ يەنە بىر دەسمايىسى تىلدۇر، گۈزەللىكمۇ تىل بىلەن. تۈركچە بىر مەسەلدە شۇنداق دېگەن: «ئەقىل كۆركى تىلدۇر، بۇ تىل كۆركى سۆز. كىشى كۆركى يۈزدۇر، بۇ يۈز كۆركى كۆز.» بىلگىنكى، ئىنسان مەقسىتىنى تىلى بىلەن ئىپادىلەيدۇ، تىلى ياخشى بولسا يۈزى يورۇق بولىدۇ.

_ تولۇق چۈشەندىم ئالىيلىرى، _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ ياخشىلىق ھەققىدىكى تەپسىلىي بايانىنى ئاڭلىغان ئايتولدى، _ يەنە بىر سوئالىم بار، دۇرۇسلۇق دېگەن قانداق بولىدۇ، دۇرۇسلۇق يولى قايسى؟ ھاياتىنى توغرىلىق، دۇرۇسلۇق بىلەن ئۆتكۈزگەننىڭ خاسىيىتى نېمە؟ قانداق قىلغاندا دۇرۇسلۇقنىڭ ئۇلىنى پۇختا قۇرغىلى بولىدۇ؟

_ ھەقىقىي، دۇرۇس ئەر شۇكى، دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ، _ ئۇنىڭ تىلى بىلەن دىلى، ئىچى بىلەن تېشى بىردەك بولىدۇ. دۇرۇس ئادەم ئەل ئارىسىدا يۈرىكىنى ئالىقىنىغا ئېلىپ، ئۇياتماي يۈرەلەيدۇ. دۇرۇسلۇق ھەقىقىي ئادىمىيلىكنىڭ بەلگىسى، ئۇ ھەم بەختنىڭ ئۇلى. دۇنيادا ئادەم ئاز ئەمەس، ئادىمىيلىك ئاز، ئىنسان ئاز ئەمەس، دۇرۇسلۇق ئاز. شۇڭا بىر شائىر مۇنداق دېگەن:

مېڭىپ يۈرگەن ئىنسان بەكمۇ كۆپ ئېرۇر،

دۇرۇس، چىن، پۈتۈن ئەر ماڭا خوپ ئېرۇر.

كىشى قىس ئەمەستۇر، كىشىلىك قىس ئول،

دۇرۇس، چىن كىشى ئۇ، تولا ماختىلۇر.

_ ئالىيلىرى، ئەمدى ماڭا مۇنۇ ئىشنىڭ سىرىنى يېشىپ بەرگەن بولساڭ، _ دېدى ئايتولدى ئىلىگنىڭ ئالدىغا تېخىمۇ نازۇك سوئال تاشلاپ، _ ياخشى ئادەمنىڭ يامانغا ئۆزگىرىپ كېتىشى، يامان ئادەملەرنىڭ ياخشىلىق ئىزىنى بېسىشى مۇمكىنمۇ؟

كۈنتۇغدى ئىلىگ بۇ سوئالنىڭ تۈگۈنىنى مۇنداق يەشتى:

_ ياخشى ئادەم ئىككى تۈرلۈك بولىدۇ. بىر خىلى ئانىدىن تۇغۇلۇشىدىنلا ياخشى بولۇپ تۇغۇلىدۇ، ئۇنداق ئادەم ئۆمۈر بويى دۇرۇسلۇق بىلەن ياشايدۇ. يەنە بىر خىلى ياخشىلارنى دوراپ، ئۇلاردىن ئۆگىنىپ ياخشى يولغا كىرىدۇ. ئۇنداق كىشىلەر يامانغا ئارىلىشپ قالسا، يامان يولغا كىرىپ كېتىدۇ. يامان ئادەممۇ ئىككى خىل بولىدۇ. بىر خىلى تۇغما يامان ئادەم، ئۇنداق ئادەمنىڭ كىرىنى ئۆلمىگىچە ئېرىغدىغىلى بولمايدۇ. يەنە بىر خىلى باشقىلارنى دورىماق بىلەن يامان يولغا كىرىپ قالغانلار. بۇ كىشىلەر ياخشىلارغا قوشۇلسا ياخشىلىنىپ كېتىدۇ. تۇغما ياخشى ئادەمدىن ئەلگە نۇسرەت ياغىدۇ، تۇغما ياماندىن ئەلگە ئاپەت ياغىدۇ. ئۇنداق ئادەمنى تۈزەيدىغان داۋا يوق. بۇ مەنە بىر تۈرك ماقالىدا مۇنداق يېشىلگەن: «ئاق سۈت بىلەن كىرگەن خۇي، ئۆلۈم كەلمىگىچە ئۆزگەرمەس.» شۇڭا، ياخشى كىشىلەر يامان كىشىلەرگە ھەمراھ بولسا، ئۇنىڭ ئىشلىرىمۇ يامانلىققا يۈزلىنىدۇ. ئەگەر يامانلار ياخشىلارغا قېتىلسا، ياخشىلىق ئۈچۈن چىراغقا ئىگە بولىدۇ. يۇقىرىقىلاردىن باشقا يەنە بىر مۇھىم سەۋەبمۇ بار. ياخشى بىلەن ياماننى ياراشتۇرۇش ئارقىلىقمۇ ياخشىلىق ئىزىغا سالغىلى بولىدۇ. بەگلەر ياخشى بولسا، پۈتۈن ئاۋامنىڭ قىلىقلىرى ئۇز، يۈرۈشلىرىمۇ ئەدەپلىك بولىدۇ. بەگ ئۆزىگە ياخشىلارنى يېقىن تۇتسا، يامانلارمۇ ئىشنى ياخشى قىلىشقا تىرىشىدۇ. ئەگەر بەگلەر يامانلارغا يېقىن بولىدىكەن، يامانلارنىڭ كۈنى تۇغىدۇ. يامانلار باش كۆتۈرىدىكەن ياخشىلارغا كۈن يوق. بەگلەر يامانلىق يولىنى تۇتمىسىلا يامانلارنىڭ يۈزى ھەرگىز كۈلمەيدۇ. بەگنىڭ ياخشىلىقى بىلەن يامانلار تۈزىلىدۇ، ئەل بېيىپ، جاھان گۈللىنىدۇ.

_ چۈشەندىم ئالىيلىرى، سۆزنىڭ توغرىسىنى ئېيتتىڭ، _ دېدى ئايتولدى سوئالىنى داۋاملاشتۇرۇپ، _ ياخشى كىشىلەرنى ھەممە ئادەم ياخشى دەپ قەدىرلەيدىكەن ھەم ياخشىلارنى ئارزۇ قىلىدىكەن، بىراق ياخشىلىققا قانداق ئېرىشكىلى بولىدۇ؟

_ ياخشىلىق – ئەڭ ئېسىل پەزىلەتنىڭ ئېتى. ئۇنى ئېسىل ئادەملەرلا ئارزۇ قىلىدۇ. دۇنيادا نېمە ئېسىل بولسا ئۇ قىممەتلىك بولىدۇ. قىممەتلىك ئېسىل نەرسىگە كۆپ مۇشەققەت چەكمىگىچە ئېرىشكىلى بولمايدۇ. ئەڭ قەدىرسىز نەرسە يامانلىق، شۇڭا، ئۇنىڭ ئورنى خارلىق توپىسىدۇر. ياخشىلىق يۇقىرى ئۆرلىگەندەك مۈشكۈل، يامانلىق تۆۋەن چۈشكەندەك ئاساندۇر.

_ ئەي بەختلىك ئالىيلىرى، ياخشىلىقنىڭ نامى شۇنچىلىك ئەزىزلىنىدىكەن، ئۇنىڭ ئاقىللار بايقىيالىغىدەك، تىلغا ئالغۇچىلىك بىرەر قۇسۇرىمۇ بارمۇ؟ _ دەپ سورىدى ئايتولدى يەنە.

_ ياخشى مەڭگۈ ماختاشقا سازاۋەردۇر، _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ، _ لېكىن يامانلار ئارىسىدا ياخشىلىق ئەيىب سانىلىدۇ. بىلگىنكى، كىشى بىلەن كىشى ھامان بىر-بىرى بىلەن يېقىنلىق قىلىشىدۇ، يامانلار بولمىسا، ياخشىلارغا ئىش بولماس ئىدى. ياخشىلار ئارىسىدا يامانلىق ھەر دائىم پەس كۆرۈنىدۇ، ھاقارەتلىنىدۇ. شۇڭا، يامانلار ياخشىلارغا قەست قىلىپ، ئۇلارغا كۈن بەرمەسلىكنى ئويلايدۇ. ياخشىلار بار يەردە يامانغا كۈن يوق ئەمەسمۇ؟! شۇڭا، ياخشىلىق ئىزدىگەن ھاياتىنى ياخشىلىققا دەسمايە قىلىشى، ھەرگىز بۈگۈنلۈك خۇشاللىقى ئۈچۈن پەسلىككە بېرىلمەسلىكى لازىم. بۈگۈن سېنى ھۇزۇرلاندۇرۇپ، ياخشىدەك تۇيۇلىدىغان نەرسىلەر ئاقىۋەت ساڭا خارلىق ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. بۈگۈن سېنى جاپادا قويۇپ، ياماندەك كۆرۈنگەن نەرسىلەر ئەتە سېنى ھۇزۇرغا چۆمدۈرۈشى مۇمكىن. بۇنى شۇنداق پەم قىلالايمىزكى، ياخشىلىق ئوڭ بولسا، يامانلىق سولدۇر. جەننەت ئوڭدا، جەھەننەم سولدىدۇر. ئەي ئايتولدى، بۇ ھەقىقەتنى بىلىۋالغىن.

دۇرۇس، توغرا ئەرلەر ياخشىلارغا ئەقىدە قىلىپ، شۇنداق دېگەن: «ئەي ياخشى كىشى، بىرەرسى سېنى خارلىسا مېنىڭ يېنىمغا كەلگىن، مانا مەن سېنى ئىزدەۋاتىمەن. ياخشىلارغا دۇنيادا كىممۇ تويۇنغان؟! ماڭا كەلگىن، مەن ساڭا ئاچ.» يەنە بىر شائىرمۇ: ياخشىلىق قىلغۇچى، ياخشىلىق ئۈچۈن ھەرگىز ئۆكۈنمە، ئۆكۈنىدىغىنى يامانلىق قىلغۇچى. يامانلارغا مۇمكىن قەدەر ياخشىلىق قىل، ئۇلار يامانلىق قىلسا ئۆزىگە قىلىدۇ. يامانلار ياخشى دەپ ماختىغاننى يامان دەپ بىلگۈلۈك، يامان دەپ قارىلىغاننى بولسا ياخشى بىلىپ ئۆزىگە تارتقۇلۇق. مانا بۇ مېنىڭ ساڭا بېرىدىغان جاۋابىم.

ئايتولدى كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ ھەقىقەت، پاراسەت، ئادالەت ئۇرغۇپ تۇرغان دانا جاۋابىنى ئاڭلاپ باش ئۇرۇپ ئېھتىرام بىلدۈرگەندىن كېيىن، ئورنىدىن تۇرۇپ شۇنداق دېدى:

_ ئەي ياخشى قانۇننىڭ ساھىبى، كۈچ-قۇدرىتىڭ دۇنيانى ئىگىلىدى. ئۆمرۈڭ ئۇزۇن بولسۇن، بەگلىك سەلتەنىتىڭ بۇزۇلمىسۇن، ياخشىلىق ھۇزۇرىدا بېشىڭ ئامان بولسۇن. ئۇلۇغلۇقىڭ بىلەن كۆپ ئەللەرنىڭ باشپاناھى بول. بەگلىكىڭنىڭ ئۇلى قۇدرەت-كامالىتىڭ بىلەن تېخىمۇ مۇستەھكەم بولسۇن. بارلىق خۇشاللىق ئالىيلىرىغا مۇجەسسەم بولسۇن، دۈشمەنلىرىڭ ئەل ئىچىدە قان قۇسۇپ ئۆلسۇن. ئارزۇلىرىڭ قۇرىماس ئېقىندەك ئۈزۈلمەي ئېقىپ تۇرسۇن. بەخت، دۆلەت مەڭگۈ قېرىماس سادىق خادىمدەك ئىشىك ئالدىڭدا مەڭگۈ ئۆكسۈمىسۇن. ئالىيلىرى، سېنىڭ ھۇزۇرۇڭدا خىزمەت قىلىشنىڭ ئۆزى بىر بەخت. ھالال خىزمەت بىلەن بەخت تاپقان كىشىلەرمۇ: «خىزمەت قىلساڭ ئەقىدەڭنى بىلگىدەك خاننىڭ خىزمىتىنى قىل، سېخىيلارنىڭ خىزمىتىدە بول. بېخىللار ئۈچۈن ئۆلگۈچە خىزمەت قىلساڭمۇ ھەرگىز ياخشى بولالمايسەن. بېخىل ئۆزىنىڭ مېلىدىن ئۆزى قىزغىنىدىغان تۇرسا، قاچان كىشىنىڭ ھەققىنى ئادا قىلىپ باققان؟!» دېيىشكەن.

ئايتولدى كۈنتۇغدى ئىلىگ بىلەن بولغان بۇ ئەھمىيەتلىك ۋە قىممەتلىك سۆھبەتتىن كېيىن خۇشال ھالدا ئۆيىگە قايتىپ كەلدى. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن ئۇ سەھەر تۇرۇپ، كەچ يېتىپ شۇنداق بەجانىدىل خىزمەتكە كىرىشىپ كەتتىكى، ئۇنىڭ ھەقىقىي كۆيۈنۈپ قىلغان قۇسۇرسىز ئىشىدىن كۈنتۇغدى ئىلىگ ئىنتايىن رازى ئىدى. ئۇ ئايتولدىنى ئۆزىگە يېقىن تۇتۇپ، ئۇنىڭ بىلەن يېقىن سىرداشلاردىن بولۇپ قالدى. شۇ تەرىقىدە خېلى ۋاقىت ئۆتۈپ كەتتى. ئايتولدى يەنىلا ئۇتۇقلۇق خىزمەتلىرى بىلەن يۈزىنى يورۇق قىلماقتا ئىدى.

بەشىنچى باب

ئايتولدىنىڭ كۈنتۇغدى ئىلىگكە تىلنىڭ پەزىلىتى بىلەن قۇسۇرىنى، سۆزنىڭ پايدىسى بىلەن زىيىنىنى بايان قىلغانلىقى

بىر كۈنى، كۈنتۇغدى ئىلىگ ئايتولدىنى چاقىرتىپ كىردى ۋە ئادىتى بويىچە ئىشارەت بىلەن ئولتۇرۇشقا تەكلىپ قىلدى. ئايتولدى ئاستا كېلىپ زۇۋان سۈرمەي يەرگە قاراپ ئولتۇردى.

_ ئايتولدى، قېنى گەپ قىلمامسەن؟ _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ ئارىدىكى جىمجىتلىقنى بۇزۇپ، _ نېمە بولدۇڭ، نېمىشقا شۈك ئولتۇرىسەن؟

_ ئەي بەگلەرنىڭ بېگى، _ دەپ جاۋاب بەردى ئايتولدى، _ «قۇل بەگنىڭ يۈزىنى كۆرگەندە ئۆڭى ئۆچەر» دېگەن گەپ بار. ئالىيلىرى ئىجازەت بەرمەي تۇرۇپ سۆزلەشكە نېمە ھەددىم. گەپ سورالماستىن ئاۋۋال قانداقمۇ سۆز ئاچاي. بىلىملىك كىشىلەر: «سورالماستىن ئاۋۋال سۆزلىمە، كىم چاقىرغان بولسا شۇ ئاۋۋال سۆزلىسۇن. كىم گەپ سورالماي تۇرۇپلا سۆزگە كىرىشسە ئۇنى ھايۋان دېسە بولىدۇ» دېيىشكەن. ئېسەنلىكنى تىلىگەن ئادەم تىلىنى مەھكەم تۇتۇشى كېرەك، بولمىسا بۇ قىزىل تىل ئۆمۈرنى كالتە قىلىدۇ. قىزىل تىل قارا باشنىڭ دۈشمىنى، ئۇ كۆپلىگەن باشلارنى يېدى، يەنە يەيدۇ. باشنىڭ ئامانلىقى ئۈچۈن تىلنى ئوبدان كۆزىتىش لازىم، ئالىيلىرى.

_ سۆزلىرىڭنى تولۇق ئۇقتۇم، _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ، _ تىرىك ئادەم سۆزلىمەي مۇمكىنمۇ، پەقەت مۇنداق ئىككى ئادەم سۆزلىيەلمەيدۇ. بىرى گاچا، يەنە بىرى بىلىمسىز. گاچىنىڭ تىلى يوق، سۆزلىيەلمەيدۇ، ناداننىڭ تىلى سۆز ساقلىيالمايدۇ. شۇڭا، نادان تىلغا ھاكىم بولۇشى، بىلىملىك سۆزگە ئەركىن بولۇشى لازىم. بىلىملىك ئادەمنىڭ سۆزى خۇددى ئاقار بۇلاققا ئوخشاش كەملەپ كەتمەيدۇ. يەرگە سۇ قويسا نېمەتلەر ئۈنگەنگە ئوخشاش بىلىملىكلەرنىڭ سۆزى ھاياتقا ئۈمىد ئېلىپ كېلىدۇ. بىلىمسىز، نادان كىشىنىڭ كۆڭلى خۇددى قۇم باسقان دالىدەك دەريا كىرسىمۇ تولمايدۇ، گىياھمۇ ئۈنمەيدۇ.

_ ئالىيلىرى، ئۆزۈڭگە ئايان، _ دېدى ئايتولدى جاۋابەن، _ يامان سۆز باشنىڭ دۈشمىنى. راست، تىرىكلىكتە ئادەم لازىم تېپىلغاندا سۆزلىمەيمۇ بولمايدۇ. بىراق، سورالغاندا ئۆز لايىقىدا جاۋاب بەرگەن ياخشى، سورالمىسا ئېغىز ئاچماسلىق كېرەك. سورىماقلىقنى ئەركەك دېسەك، ئۇنى چۈشىنىپ جايىدا جاۋاب بېرىشنى چىشى دېسەك بولىدۇ. چىشىغا بىر ئەركەك قوشۇلغاندىن كېيىن ئوغۇل دۇنياغا كۆز ئاچىدۇ.

_ چۈشەندىم، سۆزلىرىڭ توغرا، _ دېدى ئىلىگ، _ ئەگەر ئىنسان يېڭىلىشىپ قېلىشتىن قورقۇپ سۆزلىمىسە، كۆڭلىدىكى نۇرغۇن پايدىلىق سۆزلەر ئىچىدە يوشۇرۇنۇپ قالىدۇ. ئېيتقىنا، ئۇنداق بولسا تىلنىڭ پايدىسى نېمە؟

_ ئەگەر تىلىم سۆزلەشنى بىلسىلا تىلدا پايدا كۆپ، _ دەپ جاۋاب بەردى ئايتولدى، _ بىلگىنكى، تىل – بىلىم ۋە ئەقىلنىڭ تەرجىمانىدۇر. روشەن تىل كىشىنى يورۇتقۇچىدۇر. ئادەم تىلنىڭ خاسىيىتى بىلەن قەدىر-قىممەتكە ۋە بەختكە ئېرىشدۇ. تۇغۇلغان ئۆلۈپ كېتىدۇ، ياخشى سۆزنىڭ خاسىيىتىدىن مەڭگۈلۈك بولۇپ قالىدۇ. ئەر ئىككى ئىشنىڭ خاسىيىتىدىن مەڭگۈ قېرىمايدۇ. بىرى، ياخشى ئەمەل، يەنە بىرى، ياخشى سۆز. كۆرمىدىڭمۇ، كۆپلىگەن ئىنسانلار تۇغۇلۇپ بۇ دۇنيادىن ئۆتتى. پەقەت بىر قىسىم كىشىلەرنىڭلا ياخشى نامى بىلەن ياخشى سۆزى مەڭگۈلۈك بولۇپ قالدى. مەڭگۈلۈك ھاياتلىقنى تىلىگەن ئادەم خۇي-پەيلى بىلەن سۆزىنى دۇرۇس قىلىشى لازىم. جايىدا ئېيتىلغان سۆز قۇلنىمۇ يۈكسەلدۈرىدۇ. سۆزنىڭ خاسىيىتىدىن بوز يەردىكى ئادەم يېشىل كۆككە ئۆرلەپ، تۆرگە چىقالايدۇ. ئەگەر تىل ئورۇنلۇق سۆزلەشنى بىلمىسە، كۆكتىكى كىشىنى يەرگە ئورىدۇ. نادان ئادەملەر ئۇيدەك يەپ ئۆتسىلا شۇنىڭغا قانائەت قىلىدۇ، مەنىسىز سۆزگە گول بولۇپ ئۆزىنى سەمرىتىدۇ. بىلىم ئىگىلىرى بولسا جېنىنى سەمرىتىپ، تېنىنى جۈدىتىدۇ. تەننىڭ تەلەپ قىلىدىغىنى ئېغىزدىن كىرىدۇ، جان تەلەپ قىلىدىغان سۆز قۇلاقتىن كىرىدۇ. بىلىملىك ئادەمنىڭ ئىككى مۇھىم بەلگىسى بار. ئۇلار بىرى تىلغا، يەنە بىرى گالغا ھاكىم. بۇ ئىككىسى ياخشى باشقۇرۇلسا پايدىسى دەريادەك بولىدۇ. بەگلەرگە دەل ئاشۇنداق تىلى بىلەن گېلىغا ھاكىم بولالايدىغان ئادەملەر كېرەك.

_ سوئالىمغا پاراسەت بىلەن جاۋاب بەردىڭ. ئەمدى ماڭا يامان سۆزنىڭ نېمىلىكى، ئۇنىڭ نېمە زىيىنى بارلىقى ھەققىدە سۆزلەپ بەرگىن، _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ.

_ بىلىمسىز، نادان ئادەملەرنىڭ قۇرۇق گېپى ئەڭ يامان ۋە زىيانلىق. بۇنداق سۆز شۇڭا ئۇلارنىڭ بېشىغا چىقىدۇ. ئادەم يامان تىلنىڭ كاساپىتىدىن خارلىققا يولۇقىدۇ. تىل بوسۇغىدا ياتقان ئارسلاندۇركى، ھەزەر قىلمىسا باشنى يەيدۇ. تىلىنىڭ ئىتتىكلىكىدىن ھەرەج تارتقان بىر ئەر مۇنداق دېگەن: «تىلىم ماڭا شۇنداق كۈلپەتلەرنى سالدىكى، ئەمدى بېشىم كەتمەستە تىلىمنى كېسەي.» بۇ سۆزدىن ئىبرەت ئېلىپ، باش كەتمەستە سۆزگە سۆزگە دىققەت قىلىش، چىش سۇنماستا تىلغا ھاكىم بولۇش كېرەك. ئېسەنلىك ئىزدىگەن ئادەم تىلىدىن ھەرگىز يارامسىز سۆزلەرنى چىقارماسلىقى لازىم. بىلىپ سۆزلىگەن سۆز بىلىم ھېسابلىنىدۇ، بىلىمسىزنىڭ سۆزى ئۆزىنىڭ بېشىنى يەيدۇ.

_ سۆزلىرىڭنى ئۇقتۇم، ھەي بىلىمدار، _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ، _ ئەمدى ئېيتقىن، سۆزنىڭ ئەسلى ئورنى نەدە، ئۇ نەچچە تۈرلۈك بولىدۇ، سۆز قەيەردىن چىقىپ نەگە بارىدۇ، بىلىملىك ھېكىملەر نېمىنى دېيىش، نېمىنى دېمەسلىك ھەققىدە نېمىلەرنى دېگەن؟ بۇ توغرىدا سۆزلەپ باققىن.

_ ئالىيلىرى، سۆزنىڭ ئورنى تېخى سىر، _ دېدى ئايتولدى، _ سۆز ئون بولسا، سۆزلەشكە لازىملىقى بىر، توققۇزى ياسالما سۆزدۇر. ياسالما سۆز تېگىدىن بەتبۇي بولىدۇ. شۇڭا، سۆز سانى ئون بولسا دېيىلىدىغىنى بىر بولۇشى لازىم. ئەڭ ياخشىسى كۆپ سۆزلىمەسلىك، تۈمەن سۆزنىڭ تۈگىنىنى بىر سۆز بىلەن يېشىش كېرەك. كۆپ سۆزلىسە «مەمەدان» دەيدۇ، سۆزلىمىسە گاچا ئاتىلىدۇ. گەپ قىلماقچى بولغان ئادەم سۆزىنى پاساھەتلىك قىلىشى، نادان قارىغۇلار ئۈچۈن كۆز بولۇشى لازىم.

كۈنتۇغدى ئىلىگ ئايتولدىدىن يەنە سورىدى:

_ سۆزنىڭ كۆپ-ئازلىقىنىڭ ئۆلچىمى نېمە؟ بۇنى ماڭا ئوچۇق ئېيت.

_ سورالغاندا ئورۇنلۇق جاۋاب بېرىش ئاز سۆز ھېسابلىنىدۇ. ئورۇنسىز سۆزلەپ كۆڭۈلنى غەش قىلىش كۆپ سۆز ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا، كۆپ ئاڭلاپ، ئازراق سۆزلىگۈلۈك. سۆزلەش توغرا كەلگەندە ئەقىل بىلەن ئورۇنلۇق سۆزلىسە كۆپ ھېسابلانمايدۇ، _ دېدى ئايتولدى.

_ يەنە بىر سۆزۈم بار، مەندىن يوشۇرماي ئېيتقىن، _ دەپ سورىدى ئىلىگ، _ سۆزنى قانداق ئادەملەردىن ئاڭلاش، قانداق ئادەملەرگە دېيىش زۆرۈر؟

_ بىلىم ئەھلىلىرىدىن ئاڭلاپ، بىلىمسىزلەرگە دېيىش، چوڭلاردىن لازىملىق سۆزلەرنى ئاڭلاپ، كىچىكلەرگە يەتكۈزۈش كېرەك. ئادەم كۆپ سۆزلەش بىلەن ئالىم بولالمايدۇ، كۆپ ئاڭلاش بىلەن بىلىم تۆرىگە چىقىدۇ. ئادەم كېكەچ بولسىمۇ بىلىم ئالالايدۇ، ئەمما پاڭ بولسا بىلىمگە قولى يەتمەيدۇ، _ دەپ جاۋاب بەردى ئايتولدى.

_ ئۇنداق بولسا سۆزلىمەسلىك خوپمۇ ياكى سۆزلەشمۇ، كۆڭۈلدىكىنى دېيىش كېرەكمۇ، يوشۇرۇشمۇ؟ _ دەپ سورىدى ئىلىگ.

_ ھەي ئىلىم ئىگىسى، _ دېدى ئايتولدى، _ تىل سۆزلىمىسە بىلىمنى جايىدا ئىشلەتكىلى بولمايدۇ. تىلنىڭ ماختىلىدىغان تەرەپلىرىمۇ، سۆكۈلىدىغان تەرەپلىرىمۇ بار. مىدىرلاپ تۇرغان جانلىقلارنىڭ ھەممىسى خۇداغا تىلى بىلەن ئىمان ئېيتىدۇ. ئىنسان پۈتۈن ئالەمنى ياراتقان تەڭرىنى تىلى بىلەن مەدھىيىلەيدۇ. ۋۇجۇدى بار كىشىگە تىل بىلەن كۆڭۈل لازىم. كۆڭۈل بىلەن تىل دۇرۇس سۆز ئۈچۈن يارىتىلغان. دۇرۇس سۆزلىسە دائىم ماختىلىدۇ. ئەگەر سۆز ئەگرى بولسا ئۆزىمۇ ئوتتا پۇچىلىنىدۇ. شۇڭا، تىل ئورۇنلۇق سۆز ئۈچۈن تەۋرىسۇن، سۆز ئەگرى بولسا تىلنى يوشۇرۇش دۇرۇس.

ئايتولدىنىڭ پاراسەت بىلەن تولغان يۇقىرىقى جاۋابلىرىنى ئاڭلىغان كۈنتۇغدى ئىلىگ ئىككى قولىنى كۆتۈرۈپ كۆككە تىكىلىپ، ئۇلۇغ ئاللاھقا مىڭ قەترە شۈكۈر ئېيتتى. شۇنداق ياراملىق ئادەمنى ئۆزىگە ياردەمچى قىلىپ يەتكۈزۈپ بەرگەنلىكى ئۈچۈن ئاللاھقا سېغىنىپ دۇئالار قىلدى.

كۈنتۇغدى ئىلىگ ئاللاھقا بولغان مىننەتدارلىق ھېسسىياتى بىلەن خەزىنىنى ئېچىپ، يوقسۇللارغا نۇرغۇن پۇل-مال تارقاتتى. ئايتولدىنى تېخىمۇ ئىززەتلەپ، قولى بىلەن ئېھسان قىلسا، تىلى بىلەن ماختايتتى. ئۇنىڭغا دۆلەتنىڭ ۋەزىرلىك ۋەزىپىسىنى بېرىپ، ئوردا تامغىسىنى قولىغا تۇتقۇزدى. يەنە ئايتولدىغا تۇغ، ناغرا ۋە ساۋۇتلارنى بېرىپ، ئەلدە قولىنى ئۇزۇن قىلدى. دانىشمەنلەرمۇ ئۇنىڭغا بويۇن ئېگىشكە مەجبۇر بولدى.

ئايتولدى بۇ ئىقبال دەۋرىنى غەنىيمەت بىلىپ، پۈتۈن ئىشقا مەسئۇل بولۇپ ئىشلىدى. خەلق بېيىپ، دۆلەت قۇدرەت تاپتى. قانۇن-تۈزۈم تېخىمۇ روناق تېپىپ، ئەلم كۈندىن-كۈنگە گۈللەندى. شەھەر قۇرۇلۇشىمۇ كېڭىيىپ، بازارلار ئاۋاتلاشتى، خەزىنە ئالتۇن-كۈمۈشكە توشتى. ئىلىگمۇ خېلى ئارام تېپىپ قالدى. ئۇنىڭ نام-شۆھرىتى جاھانغا تارقىلىشقا باشلىدى. لېكىن، بىر خۇشاللىقنىڭ ئارقىسىدا يەنە بىر خاپىلىق بار دېگەندەك، كۈنتۇغدى ئىلىگ ئۆزى ۋە ئېلى ئۈچۈن زور يوقىتىشنىڭ ماراپ تۇرغانلىقىنى نەدىن ئۇقسۇن؟!

ئالتىنچى باب

بەختنىڭ داۋامسىزلىقى، دۆلەتنىڭ تۇراقسىزلىقى

ئايتولدىنىڭ ئۇلۇغ ئارزۇ-تىلەكلىرى تازا پەرۋاز قىلىشقا باشلىغاندا، «تەل بولغاندا نېمەت، يوقار يېگۈچى» دېگەندەك بىۋاپا بەخت قېرىپ، تەن ساقلىق تۈۋرۈكى يىقىلدى. شۇنداق، ئۆرلىگەن چۈشىدۇ، چۈشكەنلەر چىقىدۇ. يورۇغان ئۆچىدۇ، ماڭغانلار توختايدۇ. ھەر قانداق بىر ئىش كامالەت تەلەپ قىلىدۇ، كامالەتكە يەتكەندە چۈشۈشكە يۈز تۇتىدۇ. ئالىملار بىلىپ: «تەل بولغاندا نېمەت، ئۆمۈر تۈگەرمىش» دېيىشكەن-دە، مانا ئايتولدىمۇ تولۇق تىلىكىگە ئېرىشكەندە ھاياتى ئاخىرلىشىپ، مال-دۇنياسىمۇ قالىدىغان بولدى. تولۇنلۇققا يەتكەن ئاي قايتىدىن كىچىكلەپ، يورۇغان ياز قەھرلىك قىشقا ياندى. تەن مۈلكىدىكى يارىشىقلىق تادۇلار ئارىسىدا جېدەل-غەليان كۆتۈرۈلدى. تۆت تادۇنىڭ بىرى غالىب كېلىپ، ئۈچىنى باستى. شۇنىڭ بىلەن ئايتولدىنىڭ مىزاجى ئۆزگىرىپ، ئېغىزىغا تائام تېتىماس بولدى. شۇنداق قىلىپ ئېغىر كېسەل ئايتولدىنى كۆتۈرۈپ باستى. داڭلىق تېۋىپلار تومۇرىنى تۇتۇپ داۋا قىلماقچى بولۇشتى، بىرى: «سۈرگە ئىچۈرۈپ قەۋزىيەتنى داۋالاش كېرەك» دېدى. يەنە بىرى جۇلاپ قوشۇپ شەربەت ياسىدى. بارلىق داۋالارنىڭ ھەممىسىنى قىلىپ باقتى، لېكىن مەنپەئەت قىلماي، كېسەل ئېغىرلىشىۋەردى. بارغانسېرى كۈچ-قۇۋۋەتتىن قېلىشقا باشلىدى.

كۈنتۇغدى ئىلىگ ئايتولدىنىڭ ئېغىر كېسەل بىلەن ئورۇن تۇتۇپ يېتىپ قالغانلىقىنى ئۇقۇپ، يوقلاپ كەلدى:

_ ھازىر ئەھۋالىڭ قانداق، كېسىلىڭ نېچۈك، ئۇيقۇڭ ياخشىمۇ؟ _ دەپ سورىدى ئىلىگ.

_ ئالىيلىرى، مېنى شۇنداق بىر كېسەل تۇتتىكى، ئۇنىڭ داۋاسى يوق، _ دېدى ئايتولدى، _ ئېيىم تولۇن بولغان ئىدى، يەنە كىچىكلىدى، ئېسىل خۇلقۇممۇ كېتەر بولدى. كۈنۈم تۇغقاندا سۆيۈنۈشتىن شادلاندىم، مانا ئەمدى كۈنۈم پېتىپ، تۈنۈم يورۇماس بولدى. ۋاپاسىز جاھان مەندىن يۈزىنى ئۆرۈپ، تىرىكلىكنىڭ شادلىقىنى ئېلىپ قاچتى. شادلىق، ئارزۇ، نېمەتلەر ئارقىدا قېلىۋاتىدۇ، قايغۇ-ئەلەم، مۇشەققەت يېقىنلاپ كېلىۋاتىدۇ. ئەڭ ئۆكۈنىدىغىنىم، ئالىيلىرىدىن ئايرىلىپ كېتىپ بارىمەن. ئەل سەردارلىرىنىڭ ئەڭ ياخشىسى، دانا ئەل بېگى ئەجەب توغرا ئېيتىپتىكەن: بەخت-دۆلەت كېلىپ يەنە كېتىپ قالمىسا نېمىدېگەن ياخشى بولاتتى. ئۆلۈم چاڭگىلى بوغمىغان بولسا بەگلىك ئىشى ئەجەب ئوبدان ئىدى. يىگىتلىك كۈنلىرى قېرىلىققا ئالماشمايدىغان بولسا ھايات قانچە گۈزەل بولغان بولاتتى-ھە!

_ ئەي كۆڭلى تۈز، ياخشى ھەمراھىم، بۇنداق گەپلەرنى قىلما. ھەممە ئادەم كېسەللىك تارتىدۇ، يەنە ساقىيىدۇ. پەقەت سەنلا ئاغرىپمىدىڭ، نېمىشقا بولمىغۇر گەپلەرنى قىلىپ، كۆڭلۈڭنى بۇزىسەن. مەن يېنىمدا سەن بولغانلىقىڭ ئۈچۈن كۆڭلۈم توق يۈرۈۋاتاتتىم، بۇ سۆزلىرىڭ مېنى قايغۇغا سالدى. ئەي قابىل ئوغلان، بۇنداق دەپ كۆڭلۈمگە ئوتلۇق تۈگۈن چەگمىگىن، ئاللاھ شىپالىق بېرەر، _ دەپ تەسەللى بەردى كۆڭلى بۇزۇلغان كۈنتۇغدى ئىلىگ.

_ ئەي بەخت ساھىبى، بۇ كېسەلگە ھېچكىم داۋا قىلالمىغان، _ دېدى ئايتولدى، _ تۇغۇلغانلىكى نەرسە ئۆلىدۇ. نېمە ئۆرلىسە، ئاخىرى يەنە پەسكە چۈشىدۇ، چۈنكى چىقىشنىڭ چۈشمىكى بار. ئېگىزلىكنىڭ تۆۋىنى، خۇشاللىقنىڭ قايغۇسى بىللە. تاتلىققا ئاچچىق ھەمراھ. مەن ئالىيلىرىغا خۇيۇم ئۆزگىرىشچان، تۇراقسىز دېمىگەنمىدىم، مانا ئەمدى كېتەر بولدۇم. بۇنىڭدىن شۈبھىلەنمىگىن، ئىشەنچسىز ئىكەن دەپ مەندىن رەنجىمىگىن، بۇ جاھانغىمۇ ئىشىنىپ كەتمە. ئاخىرى سېنىمۇ تاشلىۋېتىدۇ. جاپا قىلدى دەپ ماڭا ئەيىب قويمىغىن ئالىيلىرى، بۇ دۇنيا تېخىمۇ جاپاكار. بۇ دۇنياغا گول بولۇپ غاپىل ياشىغۇلۇق ئەمەس. ئەي ئالىيلىرى، مېنى تولىمۇ قەدىرلىگەن ئىدىڭ، ئەجرىڭ ئۈچۈن بېجىرگەن خىزمىتىم قېنى؟ ياشاش ۋە ئۆلۈش ئىختىيارىمدا ئەمەس، بۇ تەقدىردىن قۇتۇلۇش يولۇم يوق. يوق ئىدىم يارالدىم، كىچىك، گۆدەك ئوغلان ئىدىم زورايدىم، يۈزلىرىمگە ساقال چىقتى. قارا قۇزغۇندەك چاچلىرىم ئاققۇدەك ئاقاردى. قەددىم ئوقتەك ئىدى، مانا ئەمدى يادەك ئېگىلدى. ئىلىملىك ئالىملارنىڭ: «ئادەمنىڭ بېشى ئاققۇدەك ئاقارغاندا، دىلىنىمۇ ئاققۇدەك ئاقارتقۇلۇق. تۈز تالدەك قەددى ئىگىلگەندە، كۆڭلىنىمۇ تۈزلىگۈلۈك. قۇزغۇندەك قارا چاچ-ساقاللىرى ئاقىرىشقا باشلىغاندا، مۆكۈكلۈك ئۆلۈمگە تەييارلىق كۆركۈلۈك، چۈنكى چاچنىڭ ئاقىرىشى ئۆلۈمنىڭ بېشارىتى. ھاياتنىڭ نېمەتلىرىدىن يەپ لەززەتلەندىڭ، ئەمدى ئۆلۈم سېنى يەيدۇ» دېگەن گەپلىرىنى ئاڭلىمىغانمۇ؟!

ئىلىگ ئايتولدىنىڭ بۇ گەپلىرىنى ئاڭلاپ، يەنىلا تەسەللى بېرىشكە تىرىشتى:

_ ئايتولدى، سەۋر قىلغىن، كېسەل تارتقان ئادەمنىڭ گۇناھى يۇيۇلىدۇ. كېسەل تارتقان ئادەمنىڭ ھەممىسى ئۆلىدىغان بولسا، دۇنيادا تىرىك ئادەم قالمىغان بولاتتى. كۆڭلۈڭنى يېرىم قىلماي خاتىرجەم ياتقىن. ئاللاھ ئۆزى شىپالىق بېرىپ ياخشىلىنىپ كېتەرسەن.

كۈنتۇغدى ئىلىگ قولىنى كۆتۈرۈپ ئايتولدىغا ئاللاھتىن شىپالىق تىلەپ، ناھايىتى غەمكىن ھالدا ئوردىغا قايتتى. ئۇ ئايتولدىنىڭ ساۋابى ئۈچۈن خەزىنىدىن پۇقرالارغا نۇرغۇن مال-دۇنيا تارقاتتى. ئەپسۇس، ئۆلۈمگە ئالتۇن-كۈمۈش دالدا بولالىغاندا ئىدى، كىشىلەر ئالتۇن-كۈمۈشلىرىنى ئۆزى ئۈچۈن قالقان قىلغان بولاتتى. ئۆلۈمدىن بەدەل بېرىش بىلەن قۇتۇلۇش مۇمكىن بولغاندا، بەگلەرنىڭ بەگلىرى ئۆلمىگەن بولاتتى.

ئايتولدىنىڭ كېسىلى تېخىمۇ ئېغىرلىشىپ ھاياتىدىن ئۈمىدىنى ئۈزدى. ئۇ بىكار ئۆتكۈزۈۋەتكەن ھاياتىغا قاتتىق ئۆكۈندى ۋە ئۆز-ئۆزىگە: «ئىسىت، بىكارغا ئۆتۈپ كەتكەن ھاياتىم، غاپىللىق بىلەن يىگىتلىكىمنى، نەۋقىران چاغلىرىمنى زايە قىلىۋېتىپتىمەن. بىر قاچاق ئىدىم، مانا ئەمدى ئەجەلگە تۇتۇلدۇم، بۇنىڭغا نېمە ئامالىم. بېخىللىق بىلەن مال-دۇنيا يىغىپتىمەن، مال-دۇنيامۇ قالىدىغان بولدى. ئەمدى مەن يوقلۇق ئالىمىگە كېتىمەن. تىلىم بىلەن قولۇمنى بەك ئۇزاتقان ئىدىم، مانا ئۆلۈم تىنىقىمنىمۇ قىسقىلى تۇردى، قانداق قىلاي» دەپ ھەسرەت چېكەتتى.

ئايتولدى ئۆكۈنۈش بىلەن كۆپ ياش تۆككەن بولسىمۇ، ھېچقانداق ئۈنۈم بەرمىدى. نېمە ئامال، ئۆمۈر دېگەن ئادەمنىڭ ئارزۇسىغا باقمايدۇ، ھاياتنىڭ مەنىسىمۇ شۇ يەردە. ئەگەر ھاياتلىق كىشىلەرنىڭ تىلىگىنىدەك بولىدىغان بولسا ئىنسانلار ياشىيالمايدۇ. ئادەم دېگەن ئازراق ياخشىلىق كۆرسە، ئۆزىنى ئۇنتۇپ، گېپىنى ئاسماندىن چوڭ قىلىدۇ. ئازراق ئەزىزلەنسە، كۆرەڭلەپ كېتىدۇ. ئۆلۈم تۇتقاندا بولسا پۇشايماندا پۈكۈلىدۇ، يەپ تويغاندا بۇغرا تۆگىدەك جاھانغا پاتمايدۇ. ئەگەر ئاچ قالسا بىلىپ تۇرۇپ زەھەرنى يېيىشتىن يانمايدۇ، راھەت-پاراغەتتە زېرىكىدۇ، مۇشەققەتتىن سىزىپ كېتىدۇ. سۆيگۈنىنى ئارزۇ قىلىدۇ-يۇ، ۋىسال تاپقاندا تېزلا ئۇنىڭدىن سوۋۇيدۇ.

ئايتولدى پۇشايماندا ئۇلۇغ كىچىك تىندى. ئەجەب دۇرۇسلۇق يولىنى يوقىتىپ ياشاپتىمەن، نېمىشقىمۇ مال-دۇنيا توپلىغاندىمەن. يوقسۇللارغا ئۈلەشتۈرسەمچۇ، نېمىشقا گۇناھسىزلارغا ئازار بېرىپ كۆڭلىنى چىگكەندىمەن. ئۆلۈم بار يەرگە تۇغۇلۇپتىمەن، يىغىسى بار ئىكەن، ئۇقماي كۈلۈپتىمەن. ئۆلۈمنىڭ ئەلىمى ھەممىدىن يامان ئىكەن، ئۆلۈم تېگى يوق دېڭىزغا ئوخشايدىكەن، دەپ ئۆز-ئۆزىگە كايىدى.

ئايتولدى يەنە ئىنسانلارغا شۇنداق خىتاب قىلدى: ھەي ھۇزۇر-ھالاۋەتكە گول بولۇپ غاپىل يۈرگۈچى، ئۆلۈم تۇتقاندا ئويغىنىسەن، لېكىن ئۇ چاغدا ھېچنېمە كار قىلمايدۇ. كۆزى ئاچ كىشىنىڭ كۆزى مەڭگۈ مال-دۇنياغا تويمايدۇ. ئەجىلى تولغاندا مال-دۇنياسى ھېچنىمىگە يارىمايدۇ. ئەي كۈلكىگە مەست بولغۇچى، يىغىغىمۇ تەييارلىق قىلىپ قويغىن!

ئايتولدى شۇنداق ئۆكۈنۈپ يىغلىغان بولسىمۇ، ھېچقانداق كار قىلمىدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ يوقسۇل، موھتاجلارغا مال-دۇنياسىنى ئۈلەشتۈردى. دوست-يار، بۇرادەرلىرىگە تېگىشلىك نەسىھەتلەرنى قىلدى. كۆككە تىكىلىپ، ئاللاھقا سېغىنىپ دۇئالار قىلدى: ھەي ئاللاھ، مېنىڭ سېنىڭدىن بۆلەك ئىگەم يوق. مەن ساڭىلا مەدھىيىلەر ئوقۇدىم، ئەجەل تۇتۇپ سۆزۈمنى ئۈزۈپ قويىدىغان بولدى. ھوشۇمنى يوقاتتىم، قۇتۇلۇشقا ئامالىم يوق، ئەمدى قولۇمنى سېنىڭ رەھمىتىڭگە سۇندۇم. ئۆكتەملىك قىلىپ كۆپ يامانلىقلارنى قىلدىم، رەھمىتىڭ بىلەن مېنى كەچۈرگەيسەن.

ئايتولدى گېپىنى ئۈزۈپ، بىر ئاز ئويلىنىپ تۇرۇۋېدى، ئوغلى ئۆگدۈلمىش كىرىپ كەلدى. ئۆگدۈلمىشنى كۆرگەن ئايتولدىنىڭ كۆزلىرىدىن ياش سىرغىپ چۈشتى.

يەتتىنچى باب

ئايتولدىنىڭ ئوغلى ئۆگدۈلمىشكە قىلغان نەسىھەتى

ئايتولدىنىڭ ئۆگدۈلمىش ئاتلىق بىرلا ئوغلى بار ئىدى. ئۇ تېخى كىچىك بولسىمۇ كېلىشكەن، ئەقىللىق ۋە ئەدەپ-ئەخلاقلىق بالا بولغانىدى. ئايتولدى ئوغلىنى يېنىغا چاقىرتىپ، ھەسرەت ياشلىرىنى ئېقىتىپ تۇرۇپ نەسىھەت قىلدى:

_ ئوغلۇم، ئەمدى مەن كېتىمەن. ئورنۇم ۋە مال-مۈلكۈم ساڭا قالدى. سەن مېنىڭ كۆز نۇرۇم ئىدىڭ، سەندىن ئايرىلىدىغان بولدۇم، ئېسەن بولغىن. بىر تۈرك ۋەزىرى شۇنداق دېگەن: ئوغۇل-قىزىڭنى كۆزۈڭنىڭ يورۇقى دەپ بىل، ئەمما ئوغۇل-قىزنىڭ غېمى تۈۋى يوق دېڭىزغا ئوخشايدۇ، ئۇ مەڭزىڭنى سارغايتىدۇ. ئوغۇل-قىزى ۋە خوتۇنى بار ئادەمنىڭ قانداقمۇ ئۇيقۇسى ئۇيقۇ بولسۇن؟! ئاتا بولغۇچى بالىلىرى ئۈچۈن جاپا چېكىدىكەن، بىراق بالىلىرى ئاتىسىنىڭ نامىنى ئاتاپمۇ قويمايدىكەن. ئوغلۇم، سۆزۈمنى قۇلاق سېلىپ ئاڭلا، مەن سېنىڭ داداڭ، ھاياتىم ماماتلىق پەرەنجىسىنى كىيگىلى تۇردى. تىرىكلىك دېگەن بەك چۈچۈك بولىدىكەن، ئۆلۈم ئىنتايىن ئاچچىق. مانا مېنى ئۆلۈم قارمىقى تۇتتى، قېچىشقا يولۇم يوق. مەن بۇ دۇنياغا شۇنچە كۆڭۈل قويۇپتىكەنمەن. بىراق، ئۇ ماڭا ۋاپا قىلماي، تېزىدى، دۇنيا مېنى ئالدىدى. دەسلەپ سۆيۈپ چاقىرسا كۆڭۈل بېرىپتىمەن، كېيىن يەنە مەندىن زېرىكتى. دۇنيانىڭ جاپاسى ئاخىرى بەختنى قېرىتتى. بۇ دۇنيا سېنىمۇ ئالداپ قويمىسۇن، ئالدىدىكىلەرنىڭ ئۆكۈنۈشىدىن ساۋاق ئال. ئۇلار: ئەڭ كېرەكلىك ئىشلىرىمنى تاشلاپ قويۇپ، ھەۋەسكە بېرىلىپ مەنىسىز ئىشلار بىلەن مەشغۇل بولۇپتىمەن. ھايات دېگەن شامالدەك ئۆتۈپ كېتىدىكەن، بۇنىڭغا ئامال يوق. ئۇنى پارا بېرىش بىلەنمۇ توسۇپ قالغىلى بولمايدىكەن، دېگەن. ئۆلۈمنى تونۇپ ئويغانغانلار يەنە: ئۆلۈم كەلگەندە ھېكىمنىڭ تىلى كېكەچلىشىپ، ئەقلىمۇ لال بولىدىكەن، دېگەن. ئۆلۈمنىڭ تىرنىقى نېمانچە ياماندۇ، مۇشتىنىڭ زەربىسى نېمىدېگەن زور! ئۆلۈم ھەشەمەتلىك سارايلارنى بۇزىدىكەن، جەم بولغانلارنى تېزىتىدىكەن. بىر شائىر بۇ ئىشنى مۇنداق سۈپەتلىگەن، قۇلاق سال:

نېمە بار جاھاندا، ئاڭا ھىيلە يوق،

نېمە ھىيلە باردۇر، ئاڭا چارە يوق.

پۈتۈن ئىشقا ھىيلە، ئۇسۇل-چارە بار،

مەگەر بۇ ئۆلۈمكىم، ئاڭا چارە يوق.

_ ھەي مېھرىبان دادا، سورايدىغان بىر گەپ بار ئىدى، جاۋاب بەرگەن بولساڭ، _ دېدى ئايتولدىنىڭ نەسىھەتلىرىنى ئاڭلىغان ئۆگدۈلمىش، _ سەن بىلىم ۋە ئەخلاق جەھەتتىن كۆپ تەربىيە كۆردۈڭ، سورىدىڭ، ئاڭلىدىڭ، ئۆگەندىڭ، كۆپ ئىشلارنى بېشىڭدىن ئۆتكۈزدۈڭ. ئەمدى ماڭا ئېيتقىن، بۇ ئۆلۈمگە بىرەر چارە-تەدبىر يوقمۇ؟ بىرەر چارە-تەدبىر ئۆلۈمنى توسۇپ قالالايدىغان بولسا ئىزدەپ كۆرگىن، مال-مۈلۈك دېگەن تېپىلىدۇ. پۈتۈن مال-بىساتىمىزنى سەرپ قىلساقمۇ مەيلى، قۇشقا دان تېپىلمامتى، جان ئېسەن بولسىلا بولدى.

_ ھەي ئوغلۇم، سۆزۈمنى ئاڭلا، بۇ ئىشتىن كۆڭۈل ئۈزگىن. ئۆلۈمگە ئالتۇن-كۈمۈش پايدا قىلمايدۇ. ئۇنى ئەقىل ۋە بىلىممۇ توسۇپ قالالمايدۇ. ئەگەر ئۆلۈمنى دۇنيانىڭ مال-دۇنياسى توسۇپ قالالايدىغان بولسا، بەگلەرنىڭ بېگى ئالىپ ئەرتۇڭا ئۆلمەس ئىدى. ئۆلۈم پەيتىدە ھېكىملەرگە ھېكمەتلىرىمۇ كار قىلمىدى، ئالىملارغا بىلىمىمۇ ياردەم قىلالمىدى. ئەگەر تېۋىپلارنىڭ داۋاسى ئۆلۈمنى توسۇپ قالالايدىغان بولسا، تېۋىپلار مەڭگۈ ئۆلمىگەن بولاتتى. ئەگەر ئۆلۈم يۈز-خاتىرە قىلىدىغان بولسا، ئۇلۇغ پەيغەمبىرىمىز ھايات قالسا بولمامتى؟! تۇغۇلغانلارنىڭ ھەممىسى ئۆلۈش ئۈچۈن تۇغۇلغان، تىرىك قالغانلاردىن قېنى كىم بار؟ بۇ دۇنيا يولۇچى چۈشۈپ ئۆتىدىغان بىر قونالغۇ.

_ ھەي سۆيۈملۈك دادا، _ دېدى ئۆگدۈلمىش دادىسىنىڭ سۆزىنى ئاڭلاۋېتىپ، _ ئۆلۈمنىڭ مۇتلەقلىقىنى شۇنچە ياخشى بىلىپ تۇرۇپ، نېمە ئۈچۈن بۇ دۇنياغا، ھاياتقا شۇنچە بېرىلدىڭ، ئەمدى نېمىشقا ھاياتقا قىيماي ئىڭرايسەن، ھامىنى قالىدىغان مال-دۇنيانى نېمىشقا توپلىدىڭ، ئوشۇق دۇنيالىرىڭنى نېمىشقا ئۈلەشتۈرمىدىڭ؟! ئەگەر ئادەم غەپلەت ئىچىدە ئۆتكەن بولسا، ئۆزىنى ئەيىبلىك ساناپ ئۆكۈنۈشى يوللۇق. دادا، ئەمدى ئىش بۇ يەرگە يەتكەندە پۇشايمان قىلىپ، باشنى يەرگە ئۇرۇشتىن نېمە پايدا؟!

_ ئوغلۇم، ئاڭلاپ تۇرغىن، _ دېدى ئايتولدى ئوغلىغا نەسىھەت قىلىپ، _ بۇ دۇنيانىڭ ئىشى بىلەن بولغىن، لېكىن ھەرگىز غاپىل بولما. ئويغاق ياشىغىن، ئادەم دېگەن ۋاقىتنىڭ تۇتقۇنى، ۋاقتى-سائىتى كەلگەندە بىر قەدەممۇ باسالمايسەن، بىر نەپەسنى ئوشۇق ئالالمايسەن. جىمى نەرسىنىڭ سائەت، كۈنى بەلگىلىك، نەپەس ئېلىشنىڭمۇ سانى بار. قارىماققا يىللار، ئايلار،  كۈنلەر ئۆتكەندەك تۇرسىمۇ، ھەر بىر كۈن سېنىڭ ئۆمرۈڭنى خورىتىدۇ. ئوغلۇم، مېنىڭ قانداق كەتكەنلىكىمدىن ئىبرەت ئېلىپ ئويغاق ياشا. مېنىڭ باشقا غېمىم يوق. سەن مەندىن كىچىك قالىدىغان بولدۇڭ. شۇڭا، مەندىن كېيىن قانداق ياشارسەن دېگەن غەمدىمەن. ئاتا-ئانىنىڭ ئەجرى پەرزەنتىگە ئوبدان سىڭگەن بولسا، بۇ پەرزەنتنىڭ خۇي-پەيلىمۇ ياخشى بولىدۇ. پەرزەنتىنى چىڭ تۇتۇپ تەربىيىلىگەن ئاتا-ئانا بەختلىكتۇر. ئەگەر پەرزەنت چىڭ تۇتۇلما، ئەركە بولۇپ قالىدىكەن، ئۇنىڭدىن ئۈمىدىنى ئۈزۈش كېرەك. پەرزەنتلىك ئاتىنىڭ بۇرچى پەرزەنتلىرىنى چىڭ تۇتۇپ باشقۇرۇش، ياخشى تەربىيىلەشتۇر. كۆپ پەرزەنت تەربىيىلەپ بېشىدىن ئىش ئۆتكەن ئادەملەرمۇ: كىمنىڭ ئوغۇل-قىزلىرى ئەركە چوڭ بولىدىكەن، ئاخىرى ئاتا ئۆزى ھەسرەت چېكىپ يىغلايدۇ. بالىلىرىنى كىچىك چاغدا ياۋا ئۆگىتىپ قويسا، ئوغۇلدا گۇناھ يوق، ئۇنىڭ جاپاسى يەنىلا دادىغا بولىدۇ. ئوغۇل-قىزنىڭ خۇيى يامان بولسا، بۇنىڭ مەسئۇلىيىتى پۈتۈنلەي ئاتا-ئانىدا. پەرزەنت قىسىپ تۇتۇلسا زورايغاندا سۆيۈنىدۇ. ھەي ئاتا بولغۇچى، ئوغۇل-قىزلىرىڭ بولسا ئۇلارغا ياخشى پەزىلەت ۋە بىلىم ئۆگەتكىن، بولمىسا كېيىنكىلەر سەندىن كۈلىدۇ، دېگەن.

_ ھەي دادا، سەندىن جۇدا بولۇش ئازابى مېنى پۇچىلىماقتا. سېنىڭ كەينىڭدە قېلىپ، ئۆلۈمىڭنى كۆرگۈچە ئاۋۋال مېنىڭ ئۆلگىنىم ياخشى ئىدى. شەپقەتلىك ئىگەم، سېنىڭ ئورنۇڭدا مېنىڭ جېنىمنى ئالسا بۇ غەممۇ بولمايتتى. ئەگەر ئۇنداق بولماي ئاللاھ ئەجەلنى سېنىڭ جېنىڭغا ئەۋەتسە، بۇ ئەجەل تەرتىپى شۇنداق پۈتۈلگەن بولىدۇ. نېمىگە قايغۇرۇپ يىغلايسەن، ئاللاھتىن كەلگەن ھۆكۈمگە يىغلاشنىڭ نېمە ھاجىتى؟! ئەگەر دەپىنە-دۇنيايىم قالدى دەپ ھەسرەت چېكىۋاتقان بولساڭ، بۇنىڭ ئۈچۈن زارلىنىشقا ئەرزىمەيدۇ. سەندىن ئاۋۋال تېخىمۇ كۆپ دۇنياغا ئىگە بولغانلارمۇ بىر ئىنجىق بىلەنلا دۇنيادىن كەتكەن. دۇنيانىڭ بارلىق بايلىقى بىر ئادەمگە يىغىلغان تەقدىردىمۇ ئاخىر ئۇنىڭغا ئىككى بۆزلا تېگىدۇ. ئەگەر بىھۇدە ئۆتۈپ كەتكەن ھاياتىڭغا ئېچىنىپ يىغلاۋاتقان بولساڭ، قانچىلىك يىغلىساڭ يىغلا، كۆزۈڭدىن ياش قۇرۇمىسۇن. لېكىن، كۈنۈڭ كېتىپ، تۈنۈڭ يېقىنلاشتى، ئۇ ھەرگىز قايتىلانمايدۇ. قايغۇ-ھەسرىتىڭ مېنىڭ غېمىمدە بولسا، ھەرگىز قايغۇرما، ئاللاھ سېنى ۋە مېنى ياراتتى، يارالغۇچى ئۆلىدۇ، ياراتقۇچى مەڭگۈ قالىدۇ. سەن مەن ئۈچۈن مېھرىبان ۋە سېخىي دادام ئىدىڭ. ياراتقۇچى ئاللاھ سەندىنمۇ مېھرىباندۇر. ئاللاھ سېنى يارىتىپ بەختلىك قىلدى. ساڭا بەخت بەرگەن ئاللاھ ماڭا بەخت بەرمەسمۇ؟! ئاللاھ خالىسا قەدىرسىز ئادەم قەدىرلىك بولىدۇ، كىچىككە ئۇلۇغلۇق تېگىدۇ.

ئوغلىنىڭ سۆزلىرىنى ئاڭلىغان ئايتولدى ئۇنىڭغا شۇنچە ئەقىل-پاراسەت بەرگەن ئاللاھقا كۆپ شۈكۈر ۋە مەدھىيىلەر ئوقۇدى. ئۇ ئوغلىغا:

_ ئوغلۇم، ئەمدى كۆڭلۈم تىندى. خۇدانىڭ پەزىلىتى بىلەن بەختلىك ياشا. ھەي خۇدا، ماڭا ھۆكۈمىڭ كەلدى، ئالدىڭغا بارىمەن. بىرلا ئوغلۇم بار، ساڭا تاپشۇردۇم. ئۇنىڭغا بەخت ئاتا قىل، ئۇنى بالا-قازادىن يىراق تۇت. ياماندىن يىراق قىلىپ، ياخشىغا ھەمراھ قىل. يېمەك-ئىچمەك، كىيىم-كېچەكتىن خاتىرجەم قىل.

ئايتولدى ئوغلىغا كۆڭۈل قېتىدىن ياخشى دۇئالار قىلدى. خۇدا كىمگە ئىنايەت قىلسا، ھەر ئىككى دۇنيادا سائادەتكە ئىگە بولىدۇ. ئاللا ساقلىسا بالا-قازا ئىشىكىمۇ يېپىقلىق بولىدۇ.

_ ئوغلۇم، ئۆلۈمنى ئۇنتۇما، ئويغاق ياشا، تىرىكلىك شامالدەك ئۆتۈپ كېتىدۇ. مەن سەندىن ئايرىلىش ئالدىدا سېنى بىر ئاللاھقا تاپشۇرىمەن. بۇنىڭدىن كېيىن نېمە قىلىشىڭ لازىملىقىنى تولۇقى بىلەن ئېيتاي، كۆڭۈل قويۇپ ئاڭلا.

ئايتولدى ئوغلى ئۆگدۈلمىشنىڭ ئەقلى ۋە پاراسىتىدىن خاتىرجەم بولغاندىن كېيىن، قەلبىدىكى سۆزلىرىنى ۋەسىيەت سۈپىتىدە مۇنداق بايان قىلدى:

_ ئوغلۇم، خۇداغا سېغىنىپ كۆڭۈل ۋە تىلىڭنى تۈز تۇت. بۇ دۇنيانىڭ ئىشىنى قىل، غاپىل بولما، ياخشى-يامانلىق ئاللاھنىڭ ھۆكۈمى بىلەن بولىدۇ. قانداق تىلىكىڭ بولسا ئۇنىڭدىن تىلە، سەن ئۈچۈن ئۇنىڭدىن باشكا مەدەتكار يوق. سەن ئۇنىڭ بۇيرۇقلىرىنى بەجا كەلتۈرەلىسەڭ، ئۇمۇ ئۇ دۇنيا، بۇ دۇنيا سېنى ئەزىز قىلىدۇ. كۆڭۈل، تىلىكىڭنى كىچىك تۇت، چوڭ سۆزلىمە. مەنمۇ خېلى ياشىدىم، بىراق مانا كەتمەك بولىۋاتىمەن. بۇ دۇنيانىڭ ماڭا نېمە قىلغانلىقىنى ئوبدان ئويلا. دۇنيا ئۈچۈن ئۆزۈڭنى ئوتقا ئۇرما، كىشىنىڭ مىلىنى زورلۇق بىلەن ئېلىۋالما. مەن يىغىشنىلا بىلىپتىمەن، ئىشلىتىشنى بىلمەپتىمەن. مانا ئەمدى مال-دۇنيالىرىم مەن ئۈچۈن يۈك بولدى، سەن ئۇنى جايىدا، ئورۇنلۇق ئىشلەت. مال-دۇنيانى ياخشى تۇتالىساڭ ھەر ئىككى دۇنيادا خارلىق كۆرمەيسەن. ئەگەر ياخشى باشقۇرالمىساڭ تاغمۇ توشۇمايدۇ، خارلىق تونىنى كىيىپ قالىسەن. ئىش-ھەرىكىتىڭنى توغرا قىلىپ، دۇرۇس ياشا. خۇشاللىقىڭ دۇرۇسلۇقۇڭغا باغلىق، بۇنىڭغا ئىشەن. دۇرۇس ياشاپ ئۆتكەن بىر كىشىنىڭ نېمە دېگەنلىكىنى ئاڭلا: بىر ئادەم كۈنلىرىم ھۇزۇر-ھالاۋەتتە ئۆتسۇن دەيدىكەن، توغرىلىقنى ئۆزىگە راۋا قىلسۇن. باي بولۇش مەقسىتىگىمۇ يەنىلا دۇرۇسلۇق يولى بىلەن يەتكىلى بولىدۇ. بۈيۈك، ئۇلۇغ ئادەم بولۇش ئۈچۈنمۇ دۇرۇس يول تۇتۇش كېرەك. ئوغلۇم ياخشى ئەمەللىرىڭ بىلەن دوزاختىن ساقلىنىشنىڭ قورغىنىنى بىنا قىل. يامانلىقتىن يىراق بولۇپ، ياخشلىق يولىنى تۇتساڭ، ھەر قاچان ساڭىمۇ ياخشىلىق قۇچىقىنى ئاچىدۇ. ھەرگىز يامانغا يېقىنلاشما، يامانلىق يىلانغا ئوخشاش چاقىدۇ. سىرىڭنى ئىككى يۈزلىمە ئادەمگە دېمە. ئۆيۈڭگە سۇخەنچى ئادەمنى يولاتما، ئۇ كۆرگەن-بىلگىنىنىڭ ھەممىنى ئەلگە يايىدۇ. سىنالغان ئىشەنچىلىك ئادەمنى چىڭ تۇت، ئۇنىڭدىن ساڭا كۆپ پايدا يېتىدۇ. باشقىلارنىڭ گەپ-سۆزلىرىنى ئاڭلا، بىراق ھەممىلا گەپكە ئالدىراپ ئىشىنىپ كەتمە. ئۆزۈڭگىمۇ مەھكەم بولۇپ، سىرىڭنى يوشۇر. كىشىگە ھەسەت قىلما، ھەسەتخورلۇق ساڭا خاتىرجەملىك بەرمەيدۇ.

ئوغلۇم، ئەرگە ھەممە پېشكەللىك ئايالدىن كېلىدۇ. شۇڭا، ئايالىڭنى چىڭ تۇت، ئىشىكىڭگە ھېزى بول. ئۆيۈڭگە ياتلارنى كىرگۈزمە، ئايالىڭمۇ سىرتقا چىقمىسۇن. كىشىلەرنى ئاۋۋال ئوبدان سىناپ، ئاندىن مۇئامىلە قىل.

تاۋار-مال توپلاشتىن ئاۋۋال خۇلقۇڭنى ياخشى قىل، خۇلقۇڭ ياخشى بولسا مال-دۇنيا ئۆزى كېلىدۇ. يامانغا بايلىق ياراشمايدۇ، ئۇ ھەر قانچە كۆپ بايلىق توپلىسىمۇ گاداي بىلەن باراۋەر. ئۇياتسىزغا مەندىن مىڭ لەنەتكى، ئۇنىڭدىن ئۆزۈڭنى نېرى تۇت. ئىش قىلىشتا سەۋر قىلىپ ھودۇقۇشتىن ساقلان، سەۋرلىك كىشىلەرلا تىلىكىگە يېتەلەيدۇ. سىلىق، شېرىن سۆزلۈك بول، شېرىن سۆزلۈك ئادەم بەختكە ئېرىشىدۇ. تىلىڭنى ياخشى كۆزەت، كۆزۈڭنى ئەسكى ئىشلارغا قاراتما. گېلىڭغا ھېزى بول، ئاز-ئاز يېيىشكە ئادەتلەنگىن. خەلقنىڭ مالىمانىدىن، ئاممىنىڭ توپىلىڭىدىن يىراق قاچ. بەگلەرنىڭ ياخشى گېپىنى دە، يامان گېپىنى قىلما. ئۆزگە ھەم ياتلارغا زىيان سالما، قۇرۇق ھەۋەسكە بېرىلمەي، ياخشىلىق يولىنى تۇت. ھەر قانداق ئىشقا كىرىشىشتىن بۇرۇن ئاخىرىسىنى ئوبدان ئويلا. ئاچچىقىڭ كەلسە، سەۋر قىلىپ ئۆزۈڭنى بېسىۋال. ئادەم بۇزۇلغان ئىشنى سەۋر بىلەن توغرا يولغا سالالايدۇ. سەۋرنى ئۆزىگە ئادەت قىلغان كىشىلەر: سەۋرلىك ئادەم تىلىكىگە يېتەلەيدۇ، چىداپ تۇرغان ئوۋچىلار ياخشى ئوۋغا ئېرىشەلەيدۇ. سەۋر قىلساڭ قايغۇ-ئەلىمىڭنىڭ ئاخىرى خۇشاللىققا، مۈشكۈللۈكنىڭ ئاخىرى ئوڭۇشلۇققا ئېلىپ بارىدۇ. دۆلەت ئىشىكى يېپىلىپ قالسا، سەۋر قىلساڭ ئاخىرى يەنە ئېچىلىدۇ. سەۋر قىلىش ئىنسانغا خاس خۇسۇسىيەت، سەۋر بىلەن مىسالى كۆككە يول ئېلىش مۇمكىن، دېگەن. ئوغلۇم، ھەرگىز ئۆلۈمنى ئۇنتۇپ قالما، ئۆزۈڭنى ھەم ئۆزۈڭنىڭ ئەسلىنى ئۇنتۇپ قالما. ئاممىۋى سورۇنلاردا بولساڭ ئەتراپىڭغا بېقىپ گەپ قىل. باشقىلارنىڭ ئۆيىدە بولغىنىڭدا ئۆزۈڭنى ياخشى كۆزەتكىن، ئۆزۈڭگە مۇناسىپ سۆزلە، كىرىمىڭگە قاراپ چىقىم قىل. ھەرگىز يالغان سۆزنى تىلىڭدىن چىقارما، يالغان سۆز سېنى خارلىققا ئېلىپ بارىدۇ. ئۇرۇق-تۇغقانلىرىڭغا يېقىنلىقىڭنى يەتكۈز، چوڭ-كىچىكلەرگە سۆيۈنچە بېرىپ، كۆڭلىنى ئال. ئاش-تۇزۇڭنى كەڭرى قىل. كىشىلەرنىڭ ئەيىبىنى كۆرسەڭ يوشۇر، ھەرگىز ئاچقۇچى بولما. ئىبادەتكە چىڭ بولساڭ، گۇناھدىن يىراق بولىسەن. ئاللاھنى يادىڭدىن چىقارما. بەختكە ئېرىشكەندە كىبىرلىك قىلما، يەنىلا ياخشىلىق يولىنى تۇت، يامانلىق قىلما. بۇ ئۆتكۈنچى جاھانغا گول بولما، چۈشتەك ئۆتۈپ كېتىدىغان ھاياتقا، قۇشتەك ئۇچۇپ كېتىدىغان بەختكە ئارتۇق چوقۇنما. ھاياتىڭنى زايە قىلماي، ھەر بىر كۈنۈڭدىن ئىبرەت ئېلىپ، ياخشىلىقنى ئۆزۈڭگە كەسىپ قىل. ھەرگىز مەيگە يېقىن يولىما. بۇزۇقچىلىق يولىنى تۇتما، زىنا قىلىپ، پاسىق دېگەن نامغا قالما. يۇقىرىقىدەك ناچار قىلىقلار سەندىن مۇبارەك بەختىنى ئېلىپ كېتىپ، پېقىرلىق تونىنى كىيدۈرىدۇ. بېشىدىن كۆپ ئاچچىق ساۋاق ئۆتكەن كىشىلەرنىڭ بۇ توغرىدا نېمە دېگەنلىكىنى ئاڭلا: مەي ئىچمە، زىنا قىلىشتىن ھەزەر قىل، بۇ ئىشلار ساڭا گادايلىق تونىنى كىيدۈرىدۇ. ھاراق مىڭ خىل گۇناھقا پاتۇرىدۇ. زىنادىن يۈزۈڭ تۆكۈلىدۇ، بەخت قاچىدۇ.

ئەي ئوغلۇم، دېيىشكە تېگىشلىك سۆزلىرىمنىڭ مۇھىملىرىنى ساڭا دېدىم. دېگەنلىرىم سەن ئۈچۈن تولىمۇ مۇھىم سۆزلەردۇر، سۆزلىرىمگە ئىشەن. سۆزلىرىمنى يادىڭدا تۇتۇپ، ئەمەل قىلالىساڭ بەخت يولۇڭ ئېتىلىپ قالمايدۇ. بۇلار مېنىڭ ساڭا قالدۇرغان ۋەسىيىتىم. بۇلارنى قەلب دەپتىرىڭگە پۈتۈۋالغىن.

سەككىزىنچى باب

ئايتولدىنىڭ كۈنتۇغدى ئىلىگكە ۋەسىيەتنامە يازغانلىقى

ئايتولدى ئوغلى ئۆگدۈلمىشكە ئەڭ ئاخىرقى تەربىيەتلىرىنى قىلغاندىن كېيىن، يەنىلا دۆلىتىنىڭ ۋە كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ غېمىدە قولىغا قەغەز-قەلەم ئېلىپ، كۈنتۇغدى ئىلىگكە ۋەسىيەتنامە پۈتتى. ئۇ سۆزىنى ئاللاھ نامى بىلەن باشلىدى. ئاللاھ ۋە پەيغەمبەرگە چىن كۆڭلىدىن مەدھىيە ئوقۇپ بولۇپ، ۋەسىيەتنى باشلىدى:

_ ئەي بەختىيار خان، ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرگىن، كۆپ ئەللەر ئۈستىدە سەلتەنەت سۈرگەيسەن. مېنىڭ نامىم ئايتولدى ئىدى. ئادىتىم تولۇش ۋە ئۆچۈش. مانا تولۇنلۇق تۈگەپ ئۆچۈشكە يۈز تۇتتى. ئۆلۈم ئەلچىسى كېلىپ گېلىمنى قاتتىق سىققىلى تۇردى، قۇتۇلۇش يېرىم يوق. مېنى كۆپ ئېھسان بىلەن ياخشى كۈتكەن ئىدىڭ، ئەجرىڭنى قايتۇرالماي كېتىدىغان بولدۇم. جاھاندارچىلىقتا ساڭا يار ئىدىم، ئىشلىرىڭنى ئادالەت بىلەن قىلدىم. مانا ئەمدى چىن قەلبىمدىن ساڭا ۋەسىيەتنامە پۈتۈپ قالدۇردۇم، ئوقۇپ كۆرگىن. كۆيۈمچان ئادەملەر شۇنداق دېگەن: كۆيۈمچان ئادەمنىڭ نەسىھەت سۆزلىرىنى ئاڭلا، نەسىھەت سۆز ساڭا بەخت ئوۋلاپ بېرىدۇ. كۆيۈمچان ئادەم ھەقىقىي ئادەم ھېسابلىنىدۇ. ساڭا كۆيۈنىدىغان كىشىنىڭ سۆزى بويىچە ئىش تۇتساڭ زورىيىسەن. ئەي قاپلاندەك باتۇر ئالىيلىرى، مەن ساڭا ئەڭ كۆيۈمچان ئادەممەن. سۆزلىرىمگە ئەمەل قىلغايسەن. مانا ماڭا ئۆلۈم يېقىنلاشتى، پۇشايمانلىرىممۇ كار قىلمىدى. ئۆكۈنۈش ئەمدى ماڭا يامان قىلمىش بولدى، توپلىغان ئالتۇن-كۈمۈشلىرىممۇ قالدى. ئۇنىڭدىن ماڭا تەگكىنى ھېسابىنى بېرىش بولىدۇ. ئىسىت، ئەھمىيەتسىز ئۆكۈنۈشلىرىم، ئەمدى ئاللاھ رەھمىتىدىن باشقا ئۈمىد قالمىدى. مەن بۈگۈن چارىسىز كېتىمەن، ئەتە سەنمۇ ئارقامدىن ئىلاجسىز بارىسەن، بۇنىڭدىن شۈبھىلەنمە. ھەي ئالىيلىرى، ئۆلۈم تۇتماستا ئويغان، بىلىم بىلەن ئىشلىرىڭنى تۈزەتكىن. زورلۇق-زومبۇللۇق قىلىشنىڭ ئورنىغا ياخشىلىق قىل. سۆز ۋە ھەرىكىتىڭ بىلەن خەلقنى سۆيۈندۈرگىن. ئېسەنلىكىڭنى غەنىيمەت بىلىپ، ياخشىلىق ئۇرۇقىنى چاچ.

ھەي ئىلىگ، مەندىن كېيىن كۈنلىرىڭنى زايە قىلماي، تېخىمۇ تىرىشقىن، جاھان نېمەتلىرى سېنى ئەسىر قىلمىسۇن. ھەر قانداق ئىش قىلىشتا توغرىلىقنى مەقسەت قىل. توغرا قانۇن تۈزۈپ، خەلقنىڭ كۈنىنى يورۇت. قىيامەت كۈنى سېنىڭمۇ كۈنۈڭ يورۇيدۇ. بۇ دۇنيانى دەپ ئۆزۈڭنى ئوتقا ئاتما. ھاۋايى-ھەۋەس بوينىنى ئۈزگىن. سەن دېگەن بۇ دۇنيانىڭ بېگى، ھەرگىز ئۇنىڭ قۇلى بولۇپ قالما. دۇنيا سېنى كېرەك قىلماي تاشلاشتىن بۇرۇن، سەن ئۇنى تاشلا. ئۆزۈڭگە ياخشى كىشىلەرنى يېقىن تۇت، يامانلارنىڭ زىيانكەشلىكىدىن ھەزەر قىل. تەمەخور ئادەمگە ھەرگىز ئىش تاپشۇرما، ۋاپاسىز كىشىگە ئاش-تۇزۇڭنى يېگۈزمە.

ئالىيلىرى، ئالىملار ھايات بىلەن ۋاقىتنىڭ مۇناسىۋىتىنى مۇنداق ئوخشىتىپ بايان قىلغان: ئادەم بالىسى كارۋانغا ئوخشايدۇ، مەنزىلدىن-مەنزىلگە يۈرۈپ تۇرىدۇ. ئوغۇل ئاتا پۇشتىدىن ئانا قارنىغا تۆرەلگەندىن كېيىن، پەقەت توققۇز ئايلا ئانا قارنىدا تىنچ جايغا ئېرىشىدۇ. ئاندىن تۇغۇلۇپ ئات قويۇلغاندىن كېيىنلا، يولۇچى بولۇپ ۋاقىت ئېتىنى مىنىدۇ. شۇنىڭدىن تارتىپ كۈندۈزى بىر مېڭىم ماڭسا، كېچىسى بىر مېڭىم مېڭىپ دېگۈدەك ئاخىرى ئۆڭىدىنمۇ كېتىپ ئۆلۈمگە يېقىنلىشىدۇ. جاھان بىر قونالغۇ-ئۆتەڭ، ئۇ ئۆتەڭدىن يۆتكەلسەڭ ئاخىرقى مەڭگۈلۈك ئۆتەڭگە بارىسەن. بۇ ئۆتەڭدە سېنى ئىككى يول كۈتۈپ تۇرۇپتۇ، ساڭا ئىككى يولدىن قايسىسى نېسىپ بولاركىن؟ ئىشىڭ ئوڭغا تارتسا كۈلىسەن، ئەگەر تەتۈر كېلىپ قالسا ئىڭراپ بېشىڭنى ئۇرىسەن.

ئەي بەختلىك خاقان، بۇ دۇنيا بىر تېرىلغۇغا ئوخشاش، تېرىغان ئادەم تىرىكلىك ئوتىغا ئېرىشىدۇ. يەرگە نېمە تېرىسا شۇ ئۈنىدۇ، نېمە تېرىغان بولسا شۇنىلا ئالىدۇ. كىشىنىڭ قېنىنى تۆكمە، مېلىنى زورلۇق بىلەن تارتىۋالما. بۇ ئىككى گۇناھتىن جان ئىڭراپ چىقىدۇ. سېخىيلىق يولىنى تۇت، بېخىل بولما، سېخىيلارنىڭ نامى مەڭگۈ قالىدۇ. ئەسكەرلىرىڭگە، ئاتلىق قوشۇنۇڭغا ئىشەنمە، ۋاقتى كەلگەندە ھېچقايسىسى ئەسقاتمايدۇ. باشقىلار ئۈچۈن ئۆزۈڭنى پىدا قىلماي، ئالدى بىلەن ئۆزۈڭگە ئېچىن، زورمۇزور ئوتقا كىرمە. سەندىن بۇرۇن ئۆتكەن جاھان بەگلىرىنىڭ ئاخىرقى ئورنىمۇ گۆر بولغان، ساڭىمۇ شۇ گۆر تەيياردۇر. پەقەت ۋاقىتنىڭلا ئىلگىرى-كېيىنلىك پەرقى بار. بۇ دۇنيانىڭ ئەيىبلىرىنى بىلىپ، ئەقىل بىلەن سۆزلىگۈچىنىڭ نېمە دېگەنلىكىنى ئاڭلا: بۇ دۇنيانىڭ مېلى خۇددى تۇزلۇق سۇغا ئوخشاش ئىچكەنسېرى تېخىمۇ ئۇسسىتىدۇ، ئېغىز نەم بولمايدۇ. دۇنيا يەنە كۆلەڭگىگە ئوخشاش قوغلىساڭ قاچىدۇ، قاچساڭ قوغلايدۇ. دۇنيانىڭ ئىشى ئالۋۇنغا ئوخشاش تۇتاي دەپ قول سۇنساڭ يوقىلىپ كېتىدۇ.

ھەي ئىلىگ، تىرىشىپ ئۆزۈڭنى ياخشى قىل، بەگ ياخشى بولسا خەلقمۇ ياخشى بولىدۇ. خەلق قويغا ئوخشايدۇ، بەگ بولسا چۇپان. چۇپان بولغان كىشى قويغا مېھرىبان بولمىقى لازىمدۇر. ئىشىك ئالدىڭدا تۇرغان ئاچ بۆرىلەردىن قويلىرىڭنى ئوبدان ئاسرا. ئىش قىلغاندا ئالدىراپ غەزەپلەنمە، بەگ غەزەپلىك بولسا، دۆلەتنىڭ ئۇلى بوشايدۇ. باشقىلارغا قوپاللىق قىلما، قوپاللىق يېلىنجاپ تۇرغان ئوتقا ئوخشايدۇ. سىلىق-يۇمشاق، ئېغىر-بېسىق، ياۋاش، رايىش بولغىن. بارلىق ياخشىلىققا ئۆزۈڭ قول تىققىن. ئالدىڭدا ئۇزۇن سەپەر تۇرۇپتۇ، ئاقىل كىشىلەر بۇ يولغا ياخشى ئوزۇق بىلەن يېتىدۇ. ساراي-قەسىر سالما، قارا يەر قېتىدىكى ساراي ئاللىبۇرۇن ساڭا تەييار قىلىپ قويۇلغان. سالغان ئېگىز، كەڭ، بېزەكلىك سارىيىڭ قېلىپ، قاراڭغۇ يەر قېتىدىكى ئۆيدە ئىڭرايسەن. ھۇزۇر-ھالاۋەتكە مەپتۇن بولما، مەغرۇرلانما. مەغرۇرلۇق، مەپتۇنلۇق سېنى ئۇخلىتىپ قويىدۇ. دۇنيا راھىتىنى دەپ تىرىكلىكىڭنى زايە قىلما. تاۋار-دۇردۇنغا ئورالغان بۇ نازۇك تېنىڭ ئاخىرى قارا يەر قېتىنى يېپىنچا قىلىدۇ. سىلكىمەيدىغان ئۇچقۇر يورغا ئاتتىن چۈشۈپ، ئىگەرسىز ياغاچ ئاتقا مىنىسەن. ھەي بىلىملىك ئاقىل، بۇ ئاقىۋەتنى ئەقىل بىلەن ئويلاپ، ئۆلۈمگە تەييارلان. يەر قېتىدا پۇشايماندا پۇچىلانمىغىن. ھەر بىر ئىشىڭدا خۇدادىن تەۋپىق تىلە، ئۇ سېنى ھەر قاچان قوللايدۇ. ئاللاھتىن كەلگەن ياخشىلىق، يامانلىققا رازى بول. ئېغىزىڭنى دۇرۇس تۇتۇپ، قازاغا بويۇن ئەگ. ئەگەر ھەر ئىككى دۇنيانىڭ ئىگىسى بولۇشنى تىلەيدىكەنسەن، مۇنۇ بەش ئىشقا يېقىن بارما. بىرىنچى، ھارامغا قوشۇلما، كۈچ كۆرسەتمە، ئىككىنچى، خۇسۇمەت بىلەن قان تۆكمە، ئۈچىنچى، پاساتتىن يېراق تۇر، تۆتىنچى، ئۆچخور بولما، بەشىنچى، شارابقا بېرىلمە. بۇ بەش ئىش بەگلىكىڭنى خاراب قىلىدۇ. ئەگەر بەگلىكىڭنىڭ مەڭگۈ داۋاملىشىشىنى ئۈمىد قىلىدىكەنسەن ئادىل بول، زۇلۇمنى ئېلىڭدىن تامامەن يوقات. سەن خەلقنىڭ باشچىسى ئىكەنسەن، ئويغاق، ئەقىللىق خەلق ساقچىسى بول. بۇ ئېغىر يۈكنى يۈدۈگەن ئىكەنسەن، غاپىل بولما، نەپسكە ئەسىر بولغان بولساڭ ئۇنىڭدىن قۇتۇل. ھاياتىڭنىڭ گۈزەل چاغلىرى شامالدەك ئۆتۈپ كەتتى، قالغان ھاياتىڭ قانچىلىك سەلتەنەتكە ئىگە قىلار، قالغان كۈنلىرىڭنى زايە قىلما. گۇناھ-كىبىرلىرىڭدىن ئۆزۈڭنى ئېرىغدا. مانا مەن كېتىپ بارىمەن، مەندىن ئىبرەت ئال، كېتىش ۋاقتىڭدا ياخشى نام قالدۇرۇشقا تىرىشقىن. سەكراتتا ياتقان بىرەيلەن ۋەسىيەت قىلىپ: ئۆلگۈچى تىرىككە نەسىھەت قىلىدۇ، ئۇنى كۆڭۈل قويۇپ ئاڭلا، ھەي تىرىك، غاپىل بولمىغىن. ئۇزۇن يىل بەگلىك قىلىشنى خالىساڭ نېمىنى قىلىش، نېمىنى قىلماسلىق لازىملىقىنى ياخشى چۈشەن. ئىككى خىل ۋاقىتتا ھەر قانداق ئىش بولسا قولۇڭنى تارتىپ، چىشىڭنى چىڭ چىشلە: بىرى غەزەپلەنگەندە، يەنە بىرى ھەۋەستە.

ياخشىلارنى ئىززەتلەپ يۇقىرى كۆتۈر، يامانلارنى ئىش بەرمەي ئېلىڭدىن يىتتۈر. يامان قانۇ تۈزمە، قانۇننى ياخشى تۈز. قانۇنۇڭ يامان تۈزۈلسە تىرىك ئۆلگۈچىدىن بولىسەن. كىم ئۆز دەۋرىدە يامان قانۇن يۈرگۈزىدىكەن، كەينىدە يامان نامىنى قالدۇرۇپ كېتىدۇ. كىم ياخشى قانۇننى بەرپا قىلىدىكەن، ئۇنىڭ شۆھرىتى تائەبەدكە ياشايدۇ. ئىلىگ، سەن ھودۇقما، ئويغاق بول، توۋىنى ئۇنتۇما. خەلققە يېقىن بولۇپ قولۇڭ ئۇزاردى، كېيىن ئەپسۇسلىنىدىغان ئىش بولۇپ قالمىسۇن. ماڭا قاراپ نەسىھەتىمنى قوبۇل قىل. بۈگۈن ھاياتسەن، تاڭنا نادامەت چېكىپ قالما.

ئەي ئالىم ئىلىگ، ئادەم ئۆلسە ئۇنىڭدىن بىرەر مىراس قالىدۇ. يۇقىرىقى دېگەنلىرىم مەندىن ساڭا قالغان مىراسىم بولۇپ قالسۇن. مەن ئۈچۈن سەن تولىمۇ سۈيۈملۈك ئىدىڭ. مەن ساڭا پايدىلىق مىراسنى قالدۇردۇم. پايدىلىق سۆز ئەڭ قىممەتلىك مىراستۇر. مىراس سۆزگە ئەل قىلسا، مىڭلاپ پايدا كەلتۈرىدۇ. پۈتكىنىمنىڭ ھەممىسى سىناقتىن ئۆتكەن چىن سۆزلەر، بۇ سۆزلىرىمنى ئۇنتۇما، مېنىمۇ يادىڭدىن چىقارما. مەن سېنىڭ ھەققىڭنى ئادا قىلدىم، شەپقىتىڭگە جاۋاب قايتۇردۇم. ئاللاھ پۈتۈن ياخشىلىقلارغا تەۋپىق بەرسۇن، بۇ ياخشىلىقلار يېمەك-كىيمەك ئۈچۈن قۇت ئاتسۇن. ئامان-ئېسەن بولغىن، تۈمەن مىڭ يىل ياشا. خۇشاللىق، سۆيۈنچ ئىچىدە كۆپ ئەللەرگە ھۆكۈمرانلىق قىل. بۇ مېنىڭ سەمىمىي سۆزلىرىم. خەير، سالامەت، ئېسەن قال.

ھەي خاقانىم، مەن كېتىدىغان بولدۇم. بىر يۈرەك پارەم ئوغلۇم بار ئىدى. ئۇ مەندىن كىچىك قالىدىغان بولدى. مەن ئۇنى ئالدى بىلەن ئاللاھقا تاپشۇردۇم. ئاللاھتىن تىلىسە ئوت ئىچىدە ئامان ساقلايدۇ. ساڭا ھاجىتىم شۇكى، ئوغلۇمنىڭ ھالىدىن ياخشى خەۋەر ئېلىپ قويغىن. ئۇنى ئۆزۈڭدىن يىراق قىلما، ياۋا بولۇپ قالمىسۇن. خۇدا ھەر قانداق ئىشنى بىرەر سەۋەبى بىلەن ياراتقان. ئاتا-ئانا ئوغۇل-قىزنىڭ سەۋەبچىسى. ئۇلارنىڭ قىلىقى ياخشى بولسۇن، يامان بولسۇن چوڭ مەسئۇلىيەت ئاتا-ئانىدا بولىدۇ. ئوغلۇم مەندىن كىچىك يېتىم قالدى. ئەگەر مېنىڭ ئۆزۈڭدە خادىملىق ھەققىم بار دەپ تونۇساڭ، سەن سەۋەبچى بولۇپ، ئۇنى ياخشى يولغا ئۈندىگىن. ئۇنىڭغا ئەدەپ-ئەخلاقتىن تەربىيەت قىلغىن، پەزىلەت ۋە بىلىم بىلەن ئەلگە ياراملىق ئادەم بولسۇن. ئۇنى بوش قويۇپ بەرمە، قاتتىق تۇت. پەرزەنت چىڭ تۇتۇلسا، كېيىن بەختىنى تاپالايدۇ. شۇڭا كونىلار: ئوغۇلنى كىچىكىدىن تارتىپ ئوقۇتۇش كېرەك، كىچىكىدە ئۆگەنگەن بىلىمنىڭ ئۈنۈمى چوڭ بولىدۇ. ئوغۇل-قىزىڭنى ئايىماي ئۇ، بۇ تاياق ئۇلارغا بىلىم ئۆگىتىدۇ. بالا كىچىك چېغىدا بىلىم ئىگىلىگەن بولسا، قېرىپ ئۆلمىگۈچە ئۇنتۇمايدۇ، دېگەن.

ئايتولدى كۈنتۇغدى ئىلىگكە يازغان ۋەسىيەتنامىسىنى تۈگىتىپ، تۈرۈپ باغلىدى ۋە ئۇنى ئوغلىغا بېرىۋېتىپ:

_ بۇ خەتنى ئالغىن، يوقىتىپ قويماي ئىلىگكە يەتكۈزۈپ بەر. ئۇ بۇ مىراس سۆزلىرىمنى ئوقۇپ، ئىشلىرىڭنى تۈزەپ، ئۆلۈمگە تەق بولسۇن، _ دېدى.

ئۇ يەنە ئوغلىغا قاراپ ئۇلۇغ كىچىك تىنىپ:

_ ساۋاق ئال، توغرا يولغا ماڭ، _ دەپ قايتا جېكىلىدى، ئارقىدىن ئوغلىنى باغرىغا بېسىپ ئۆكسۈپ يىغلاپ تاشلىدى.

_ ئوغلۇم مېنىڭ قانداق ھالەتتە كېتىپ بارغانلىقىمنى كۆرۈۋاتىسەن، ھەرگىز ئۇنتۇپ قالما، بۇ كۈن ساڭىمۇ كېلىدۇ، غاپىل بولما. لازىملىق سۆزلىرىمنىڭ ھەممىسىنى ئېيتتىم، دېگەن سۆزلىرىمنى ئۇنتۇما. ماڭا دۇئا قىلىپ تۇرغىن. ۋاقتى كېلىپ ئىلىگ سېنى ئىزدەپ قالسا، ئۇنى قەدىرلە، خىزمىتىنى ھالاللىق بىلەن بېجىرگىن. كۈنلىرىڭنى لاغايلاپ بىكار ئۆتكۈزمە. سۆز-ھەرىكىتىڭنى تۈز قىل، ئاخشىمى كەچ يېتىپ، سەھەر تۇرغىن. سەھەر تۇرغان ئادەمنىڭ بەختى ئېچىلىدۇ. ئاللاھنىڭ بۇيرۇقىنى ئەزىز بىل، ئىلىگكە كۆڭلۈڭنى بېرىپ ياخشى خىزمەت قىل. كۆزۈڭگە قاراپ سالامەت يۈر. ئۆزۈڭنى كۆزىتىپ، ئېسەنلىك بىلەن قېرىغىن، _ ئايتولدى يىغلاپ تۇرۇپ سۆزىنى ئۈزدى.

ئايتولدى تەييارلىقىنى تۈگەتتى، يىغىسىنى توختىتىپ، ئەقلىنى يىغدى. مال-مۈلكىنى كىشىلەرگە ھەدىيە قىلىپ ئۈلەشتۈردى. يېقىن-يورۇقلىرى ۋە ئۇرۇق-تۇغقانلىرىدىن رازىلىق ئالدى. ئۇنىڭ جېنى كۆككە يول ئېلىشقا ھازىرلاندى. ئۇ قولىنى كۆتۈرۈپ، كۆككە تىكىلىپ ئىمان ئېيتتى ۋە شاھادەت بىلەن نەپسى ئۈزۈلدى. خۇدا نامىنى ئاتاپ جان ئۈزدى. يورۇق جان قاراڭغۇلاشتى، بىغۇبار روھ كۆكتىن ئورۇن ئىزدىدى، جېنى ئۇچۇپ چىقىپ كەتتى، قۇرۇق گەۋدىسىلا قالدى. ئۇنىڭ بۇ دۇنيادا ياشىغانلىقىنىڭ نىشانى سۈپىتىدە پەقەت ياخشى نامىلا قالدى.

ئەجەب-ھە، ئەجەل توشقاندا تەرياك  ئىچۈر ياكى مۇمىيا قات، ماترىدۇس  بىلەن جۇزنى  سوقۇپ بەر، تېۋىپ چاقىر ياكى داخانغا ئوقۇت، بەرىبىر ئەجەلنى توسۇپ قالغىلى بولمايدىكەن. ئەي تىرىك يۈرگۈچى، غاپىل بولما، ھازىر تىرىك تۇرغىنىڭ بىلەن ئاخىرى ئۆلۈم شارابىنى ئىچىسەن.

ھەي ئىنسان، بېزەكلىك ئۆيۈڭ ۋۇجۇدۇڭنىڭ ئۆيى، سۈرەتكە ئوخشاش تېنىڭ سۈزۈك جېنىڭنىڭ ئۆيىدۇر. جان ئۇچۇپ چىقىپ كەتسە قۇرۇق تەنلا قالىدۇ. جاننىڭ نەگە بېرىپ قارار تاپىدىغانلىقىنى ئاللاھ ئۆزى بىلىدۇ. ئىشقىلىپ پاك جاننىڭ ئورنى ئېگىز كۆكتە بولىدۇ. ئەگەر ئۇ تۆۋەندە قالسا مەڭگۈلۈك ئاپەتنىڭ باشلىنىشىدۇر. جان ئىككى ئورۇننىڭ بىرىنى تاپىدۇ. روھ ئۆلمەيدۇ، ئۇ مەڭگۈ ياشايدۇ. ئادەم دېگەن نېمىدېگەن ئاجىز مەخلۇق، بىر مەزگىل يۈرىدىكەن، ئارقىدىن نامىمۇ يوقىلىپ، سۆزىمۇ كېسىلىدىكەن. قەيەردىن كېلىپ قەيەرگە بارىدىغانلىقى، نەدە تۇرۇپ نەلەردە يۈرىدىغانلىقىنى ئۇقمايدىكەن. بىلىملىكمۇ، ئەقىللىقمۇ بىلمەيدىكەن. بۇنى ئاللاھتىن باشقا ھېچكىم ئۇقمايدۇ. ئادەمنىڭ ئۆمرى قىسقا، غەم-غۇسسە بىلەن تىلىلا ئۇزۇن بولىدىكەن. ئۆلۈم ھەممە ئادەمگە بار ئىكەن، بىرەرسىمۇ بۇ توردىن قۇتۇلالمايدىكەن. ياخشى-ياماننىڭ ھەممىسى ئۆلۈم تورىغا چۈشىدىكەن. ئەگەر ئامال-چارە بولغاندا ئىدى، ئۇلۇغ ئالىملار تىرىك قالسا، نادانلار ئۆلۈپ تۈگىسە بولماسمىدى؟ بىراق، ئۆلۈمدىن قۇتۇلۇشقا ھېچقانداق كېچىك يوق ئىكەن.

ئەي ئادەم بالىسى، ئادەمگە ئىسىت دېمەيمەن، ئادىمىيلىككە ئىسىت دەيمەن. ئەرگە ئىسىت دېمەيمەن، توغرىلىققا ئىسىت دەيمەن. بۇ قېرى دۇنيانىڭ ئادىتى شۇنداق، ئەمەل قىلامسەن، قىلمامسەن ئىختىيارىڭدا.

توققۇزىنچى باب

ئۆگدۈلمىشنىڭ كۈنتۈغدى ئىلىگ خىزمىتىگە كىرگەنلىكى

كۈنتۇغدى ئىلىگ ئايتولدىغا داغدۇغىلىق ماتەم مۇراسىمى ئۆتكۈزۈپ بەردى. مۇراسىمدىن كېيىن، ئۆگدۈلمىشنى يېنىغا تارتىپ تەسەللى بەردى:

_ ئوغلۇم، ئارتۇقچە غەم يېمىگىن، بۇ غەملەرمۇ ئۆتۈپ كېتىدۇ، شاتلىق كېلىدۇ. بۇ قايغۇ ساڭىلا كەلمىدى، بۇ يوقىتىش ماڭىمۇ تولا ئېغىر كەلدى. روھىڭنى چۈشۈرمە، ئۆزۈڭنى ئەركىن تۇت. يېنىمدا قېلىپ خىزمىتىمنى قىل. بۇنىڭدىن كېيىن مەن ساڭا دادا بولاي، سەن مېنىڭ ئوغلۇم بولغىن.

_ ئەي ئىلىگ دادا، _ دېدى ئۆگدۈلمىش يەر سۆيۈپ، _ مەن ئۆزۈڭ تەربىيىلىگەن قولۇڭمەن. جېنىم سەن ئۈچۈن پىدا بولسۇن. دادام ئۆزىنى سېنىڭ خىزمىتىڭگە پىدا قىلغان ئىدى، ئاللاھ مەن قۇلۇڭنىمۇ سېنىڭ ئۈچۈن پىدا قىلسۇن.

ئۆگدۈلمىش دادىسى قالدۇرۇپ كەتكەن ۋەسىيەتنامىنى چىقىرىپ، ئىككى قوللاپ ئەدەپ بىلەن ئىلىگكە سۇندى. ئىلىگ ۋەسىيەتنامىنى قولىغا ئېلىپ ئوقۇدى. نامىنى ئوقۇپ بولۇپ، قاتتىق ھەسرەت چەكتى:

_ ئىسىت، زېرەك قېرىندىشىم، مېھرىبان ئادەملەرنىڭ سەرخىلى ئىدىڭ. ئىشىكىمنى بوش قالدۇرۇپ، ئۆزۈڭنى قۇرۇتتۇڭ. ھاياتلىقىڭدا خىزمىتىمنى جان پىدالىق بىلەن ئىشلىگەن ئىدىڭ، مانا ئۆلۈش ئالدىدىمۇ غېمىمنى يەپسەن. مەن سېنىڭ ھەققىڭنى قايتۇرالمىدىم. ئەجرىڭنى ئاللاھ ئۆزى بەرگەي.

كۈنتۇغدى ئىلىگ سۆزىنى زورىغا توختاتتى. ھەسرەت ياشلىرىنى كۆز چاناقلىرىغا لىق تولدۇرۇپ ئەلەملىك ھالدا ئۆيگە كىردى. شۇ پېتى غەمگە پېتىپ، ئىشىكنى تاقاپ، نەچچە كۈن سىرتقا چىقمىدى.

ئۆگدۈلمىش دادىسىغا نەزىر-چىراغ قىلىپ، يوقسۇللارغا ئىپەك ھەم پۇل ئۈلەشتۈردى، قەلبىدىكى قايغۇ يارىسىنى ئاشۇنداق يەڭگىللەتتى. ئۇ ياخشى كىشىلەردىن دوست تۇتتى. دادىسىنىڭ نەسىھەتلىرىنى يادىدا تۇتۇپ، توغرا يولدا ماڭدى. بارا-بارا ئۇنىڭ بەختى ئېچىلىشقا باشلىدى. «داداڭنىڭ نەسىھەتى بىلەن ئىش تۇتساڭ، كۈنلىرىڭ بەخت ئىچىدە ئۆتكەي. ئاتا-ئاناڭنى خۇش قىلىپ، خىزمىتىنى ياخشى قىلساڭ، بۇ خىزمىتىڭ بەدىلىگە تۈمەن مىڭ پايدىغا ئېرىشكەيسەن» دېگەن تەۋسىيەلەر توغرا ئىكەن.

كۈنتۇغدى ئىلىگمۇ ئويغىنىپ غەيرەتكە كەلدى. كۈندىن-كۈنگە ياخشى قانۇنلارنى چىقىرىپ تۇردى، خەلقى بېيىپ، دۆلەت ئىشلىرى يۈرۈشۈشكە باشلىدى. خەلقىمۇ ئىلىگكە قۇتلۇق دۇئالارنى قىلدى.

كۈنتۇغدى ئىلىگ بىر كۈنى كىتاب ئوقۇپ يالغۇز ئولتۇراتتى. بىر ھازادىن كېيىن قولىدىكى كىتابنى قويۇپ، كۆزىنى ئۇزاقلارغا تىكتى. بىراق، ئەقلى چىگىلىپ، تەسەۋۋۇرى توسۇلدى. كۆڭلىدە يىغىلىپ قالغان گەپلىرىنى دەپ سىردىشىشقا سىرداش ئادەم تاپالمىدى. شۇنداق روھىي ھالەتتە ئايتولدىنىڭ پەزىلەتلىرىنى يادىغا ئېلىپ: «ئىسىت، ئەرلەرنىڭ سەرخىلى، ئوردامنىڭ گۈلى، ياخشى ھەمراھىم ئىدى. ئۇنىڭ ئورنى بوش قىلىپ، ياخشى دىلكىشىمدىن ئايرىلدىم. ئۇنىڭ ئورنىنى ئەمدى كىم باسالار؟» دېگەنلەرنى ئويلىدى. شۇئان ئۇنىڭ خاتىرىسىگە ئۆگدۈلمىش كېلىپ، «ئەجەب ياخشى، بۇ ئىشنى نېمانداق ئۇنتۇپ قالغاندىمەن. ئايتولدى ئوغلى ئۆگدۈلمىشنى ماڭا تاپشۇرغان ئىدى. دادىسى كەتكەن بولسا، ئۇنىڭ ئوغلى بارغۇ، ئەمدى ئۇنى يېنىمغا تارتاي» دېگەن ئوي ئۇنىڭ خىيالىغا كەچتى.

ئىلىگ شۇلارنى خاتىرىسىدىن ئۆتكۈزۈپ، تېزدىن ئۆگدۈلمىشنى چاقىرىپ كېلىشكە مۇلازىم ئەۋەتتى.

ئۆگدۈلمىش ئىلىگنىڭ ئەمرىگە بىنائەن، دەرھال ئوردىغا كىرىپ كۈنتۇغدى ئىلىگكە كۆرۈنۈش قىلدى. ئىلىگ ئۆگدۈلمىشنىڭ كىرگەنلىكىنى كۆرۈپ، ئۇنى يېنىغا چاقىردى ۋە ئۇنىڭدىن سورىدى:

_ ئوغلۇم، داداڭدىن كېيىن بۇ زاماندىن نېمىلەرگە ئىگە بولدۇڭ، كۈنلىرىڭ قانداق ئۆتۈۋاتىدۇ، خۇشال ئۆتۈۋاتامسەن ياكى غېمىڭ بارمۇ؟

_ ھەي بەختلىك ئىلىگ، ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرگىن، نامىڭ جاھانغا يېيىلسۇن. زامان يۈز ئۆرۈپ، قاپاق تۈرگەنلىكتىن سېنىڭ ئىشىڭدىن چەتتە قالدىم. ئۇزۇن بولدى دىدارىڭنى كۆرەلمەي قايغۇدا يۈردۈم. بۈگۈن مېنى ياد ئېتىپ چاقىرتقانلىقىڭ ئۈچۈن بەخت ماڭا ئۈمىد بەلۋېغىنى باغلىدى. يارلىقىڭنى ئاڭلاپ كۆزۈم يورۇپ كەتتى، _ دەپ جاۋاب بەردى ئۆگدۈلمىش.

_ ھەي ئوغلۇم، بۇنىڭدىن كېيىن كۆڭلۈڭنى چۈشۈرمەي مېنىڭ خىزمىتىمدە بول، _ دەپ ئەمىر قىلدى ئىلىگ ئۆگدۈلمىشكە، _ داداڭنىڭ مەندە كۆپ خىزمەت ھەققى بار ئىدى، ئۇنى تېخى ئادا قىلغۇدەك بولالمىدىم. خەقلەرنىڭ سۆز-چۆچىكىگە قالماي، داداڭنىڭ ھەققىنى ساڭا قايتۇراي. ئۇچ ئوردا بېگى: بىر كىم سېنىڭ ئەمگىكىڭنى قىلغان بولسا، ئۇنىڭ ئەمگىكىنى ھەرگىز ئۇنتۇما. ئېسىل كىشى بولساڭ كىشىلىكنى تاشلاپ قويما. ئادىمەتچىلىككە ئادىمەتچىلىك بىلەن جاۋاب قايتۇرغىن، باشقىلارنىڭ ئەمگىكىنى قەدىرلەشنى بىلمىگەن ئادەمنى ھايۋان ئاتىسا بولىدۇ. يۈر، ھايۋان ئاتالماي دېسەڭ ئادىمەتچىلىكنى تاشلىما، ئادەم ئادىمەتچىلىك بىلەن ئادەم ئاتالدى، ئادىمەتچىلىك بىلەن نام تاپتى، دېگەنىكەن.

_ ھەي ئىلىگ ئاتا، سېنىڭ نەزىرىڭگە ئىلىنىشىم مەن ئۈچۈن بەخت. مەن سېنىڭ قۇلۇڭ، سەن مېنىڭ ئۇلۇغ بېگىم. ئۇلۇغ بەگ دېگەن ئۆز خىزمەتچىسىنى قەدىرلەيدۇ. سەن مېنى قەدىرلە ياكى خار كۆر، مەن ئۆزۈمنى ساڭا ئاتا قىلغانمەن.

ئۆگدۈلمىش ئىلىگ بىلەن كۆرۈشۈپ بولغاندىن كېيىن، ئاستا ئورنىدىن تۇرۇپ، خوشلىشىپ ئۆيىگە قايتتى. شۇنىڭدىن كېيىن ئۆگدۈلمىش خىزمەت كەمىرىنى چىڭ باغلاپ، دۆلەت ئىشىغا دادىل كىرىشىپ كەتتى. سەھەر تۇرۇپ كەچ يېتىپ، تاماقلىرىنى كۆزەتتە تۇرغان جايدا يەپ راسا ئىشلىدى. ئۇنىڭ خىزمىتى ئىلىگ خانغا ياراپ كەتتى. ئىلىگ ئىشەنچ بىلەن ئىشىك ئېچىپ دۆلەت قولىنى ئۇنىڭغا تۇتقۇزدى. خىزمەت قىلىپ دۆلەت ئېتىنى مىنگەن بىر كىشى مۇنداق دېگەن: ھەي بەگلەرنىڭ رازىلىقىنى تىلىگەن كىشى، ئىشىڭنى بەگلەرنىڭ خاھىشى بويىچە قىل. بېگىڭ خالىماس ئىشنى قىلىپ، ئازار يېسەڭ گۇناھىڭ ئۆزۈڭگە بولىدۇ، ئەگەر بېگىڭ خالىمىغان ئىشنى قىلساڭ، ئاران ئېرىشكەن ھاياتلىقنى زايە قىلىسەن.

كۈنتۇغدى ئىلىگ بىر كۈنى ئۆزى يالغۇز ئولتۇرۇپ خىيالغا پاتتى: دەرىخا! كامىل كىشىمنى يوقىتىپ، ئىشلىرىمغا تېخى ياراملىق بىرەرسىگە ئېرىشەلمىدىم، ئىشلىرىم بۇزۇلۇۋاتىدۇ. بۇنى بايقاپ، ماڭا كۆيۈنۈپ ئىشلەيدىغان ئادىمىم قېنى. ياخشى-ياماننى بىلىپ، سىناقتىن ئۆتكۈزگەن كىشىلەر: ھەر قانداق ئارزۇغا يەتكىلى بولىدۇ، تىلىگەندەك ياخشى ئادەمگە يەتمەك تەس، دەپ ئەجەپ توغرا دەپتىكەن. يۈرگەنلەرنىڭ ھەممىسى قارىماققا ئادەمدەك كۆرۈنىدىكەن، لېكىن ئۇلارنىڭ ئارىسىدىن ھەقىقىي ئىشەنچلىك بىرەرسىنى تاپقىلى بولمايدىكەن.

شۇنداق خىياللارنى سۈرۈپ ئولتۇرغان ئىلىگنىڭ يادىغا بىر مەسەل كەلدى: «ئۇرۇقلۇق كىشى ئۆلسە ئۇرۇقى قالۇر.» ئۇ دەرھال ئۆگدۈلمىشنى خىيالىغا كەلتۈردى.

«توغرا، _ دېدى ئۇ، _ يەرگە نېمە تېرىسا شۇ ئۈنىدۇ. ئوغۇلنىڭ قىلىقى ئاتىسىغا ئوخشايدۇ. ئۆگدۈلمىش ئايتولدىنىڭ ئوغلىغۇ، ئۇنىڭ دادىسى كەتتى، ئورنى بوش قالدى. ئۆگدۈلمىش بۇ يوچۇقنى تولۇقلىسۇن. مەن ئۇنى تەربىيلەي، ئۇ ئادەم بولسۇن، ياراملىق ئادەم بولۇپ قالسا ئەلگە پايدىسى تېگىدۇ. ئۇ خېلى ياراملىقتەك كۆرۈنۈۋاتىدۇ. ئۇنىڭ ھازىر كىچىكلىكتىن باشقا ئەيىبى يوق. خەلقنىڭ كاتتىسى بولغان ئىلى بېگى: بەگلەر ئۆز قولى بىلەن يېتىشتۈرگەن ئادەم، باشقا باش قوشۇپ، بەگلىكنىڭ ياراملىق ئىزباسارى بولىدۇ، دېگەن. دۇرۇس، ماڭا ئەمدى باشقا چارە يوق. ئۇنى ئۆز قولۇم بىلەن يېتىشتۈرسەم ياراملىق ئەر بولىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئايتولدىنىڭ ھەققىنىمۇ ئادا قىلغان بولىمەن. ھەقىقىي ئېسىل ئەر ياخشىلىقنى ئۇنتۇمايدۇ، ياخشى ئۇرۇقلۇق ئادەم ۋاپاسىز بولمايدۇ.»

كۈنتۇغدى ئىلىگ بىر قارارغا كېلىپ، ئۆگدۈلمىشكە ياخشىلىق ۋە يامانلىقنىڭ ھەممىسىنى سۆزلەپ ئالدىدىن ئۆتكۈزدى. ئۇنى ئىززەتلەپ، يۇقىرى ئورۇن بەردى. ياخشى قانۇن يولغا قويۇلۇپ، زامان ئۇنىڭغا يار بولدى. يامانلار تۈزۈلۈپ، ئىچكى ئىشلار، قانۇنلار تەرتىپكە چۈشتى. ئوردىنىڭ ئېتىلگەن ئىشىكلىرىنىڭ ھەممىسى ئۆگدۈلمىش ئۈچۈن ئېچىلدى.

«ھەببەللى، _ دېدى ئىلىگ ئۆز-ئۆزىگە، _ ئەمدى ئىشلىرىم تىلىگىنىمدەك بولىدىغان بولدى. ئۆگدۈلمىشتە قابىلىيەت بارلىقىنى سەزگەنىدىم، شۇڭا ئۇنىڭغا ياخشى ئېھسان قىلدىم، ئۇنىڭ ئىشلىرى كۈتكىنىمدەك چىقتى. قۇرامىغا يەتكىچە قابىلىيىتى تېخىمۇ ئاشىدۇ. مەرد ئوغلاننىڭ مەردلىكى تۇغۇلۇشىدىن دېگەندەك، كىچىك بولسىمۇ ئۇنىڭدىن ئۇلۇغلۇقنىڭ نىشانى كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇ. ياراملىق نەرسىنىڭ بەلگىسى كىچىكىدىن، دەرەخ مېۋىسى چېچىكىدىن مەلۇم ئەمەسمۇ؟!»

ئىلىگ بىر كۈنى ئۆگدۈلمىشنى يېنىغا چاقىرتىپ، ئۆزىنىڭ بىلگەنلىرىنى قالدۇرماي ئۇنىڭغا ئېيتتى. ئاندىن ئۇ ئۆگدۈلمىشكە خىتاب قىلىپ:

_ ئوغلۇم، ئەمدى سەندىن سورايدىغان بىر قانچە سوئالىم بار، كۆڭۈل قويۇپ جاۋاب بەرگىن، _ دېدى ۋە ئارقىدىن، _ ئادەم ئۈچۈن ئەڭ پايدىلىق نەرسە نېمە؟ ئەڭ زىيانلىق ئىش قايسى؟ ساناپ بەرگىن، _ دەپ سورىدى.

_ ھەي بىلىمنىڭ ئوردىسى، كىشىلەرنىڭ ياخشى بېگى، جاھاندا مۇنداق ئۈچ ئىش كىشى ئۈچۈن پايدىلىقتۇر. بىرىنچى، ياخشى ئىش، ياخشى ئەمەل. ئىككىنچى، ئۇيات. ئۈچىنچى، توغرىلىق. بۇ ئۈچ پەزىلەت بىلەن كىشىلەر قۇتلۇق كۈنگە ئېرىشەلەيدۇ. چۈنكى، ئىش-ھەرىكىتى ياخشى بولسا، ئۇنى ھەممە كىشى سۆيىدۇ، مىجەزى توغرا بولسا، تۆردىن ئورۇن ئالالايدۇ ۋە ھەر ئىككى دۇنيادا سائادەتلىك بولىدۇ. ھايا ۋە نۇمۇس بارلىق يارىماس قىلىقلارنى يۇيىدۇ. ئۇياتسىزلىق دېگەن تەڭدىشى يوق مەرەز كېسەل. ئىنسانغا زىيانلىق مۇنداق ئۈچ ئىش بار. بىرىنچى، كاجلىق بىلەن ياۋۇزلۇق. ئىككىنچى، يالغانچىلىق. ئۈچىنچى، بېخىللىق. ئۇ ئۈچ ئىشنىڭ ھەممىسى بىلىمسىزلىكتىن بولىدۇ. ئادەم كاج، ياۋۇز بولسا ئىشلىرىنىڭ ھەممىسى تەتۈرگە ماڭىدۇ. يالغانچىلىق بىلەن ئاتالغان كىشىنىڭ يامان نامى ئۈلگۈچە ئۆچمەيدۇ. دۇنيادا بېخىللىقتىن يامان يەنە نېمە بار؟! بېخىل يېمەي-ئىچمەي، كىيمەي يىغىدۇ، ئۆزى ئۆلىدۇ، مال دۇنياسى قالىدۇ. بىلىملىكلەر قولى يېپىق بەختسىز بىچارىلەرگە ئاتاپ: «يىغىشنى بىلدىڭ، يېيىشنى بىلمىدىڭ، ئەلگە كىچىككىنە يارماقمۇ بەرمىدىڭ، مانا ئەمدى يېگۈچىلەر تەييار بولدى» دېگەن. دېمەك، بۇ ئۈچ يامان ئادەت كىمدە بولسا نامىمۇ ئۆچىدۇ، بەختىمۇ يىتىدۇ.

_ ئادەم ئانىدىن تۇغۇلۇشىدىنلا بىلىملىك بولۇپ تۇغۇلامدۇ ياكى يېشى يېتىلگەنسېرى ئۆزى ئۆگىنەمدۇ؟ _ دەپ ئىچكىرىلەپ سورىدى كۈنتۇغدى ئىلىگ ئۆگدۈلمىشنىڭ پاراسىتىنى تېخىمۇ ياخشى سىناپ كۆرمەك بولۇپ.

_ ئالىيلىرى، بىلىم بىلەن ئەقىل پەزىلەتنىڭ نامىدۇر، _ دەپ جاۋاب بەردى ئۆگدۈلمىش، _ ئادەم ئانىدىن بىلىمسىز تۇغۇلىدۇ، ياشاش جەريانىدا بارا-بارا ئۆگىنىپ تۆرگە چىقىدۇ. بىراق ئەقىلنى ئۆگەنگىلى بولمايدۇ، ئەقىلنى ئاللاھ شۇ ئادەمنىڭ تەبىئىتىگە مۇناسىپ بىللە يارىتىدۇ. ئەقىلدىن باشقا بارلىق ئىشلارنى ۋە پەزىلەتلەرنى ئادەم ئۆگىنىش ئارقىلىق كامالەتكە يەتكۈزىدۇ.

بۇ قېتىمقى ئەھمىيەتلىك سۆھبەتتىن كېيىن، كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ ئىشەنچى تېخىمۇ ئاشتى، ئۇ ئۆگدۈلمىشتىن تولىمۇ سۆيۈندى. «مەن ئەمدى تىلىكىمنى تاپتىم، _ دەيتتى ئۇ خۇرسەنلىكتە، _ دادىسىنى يىتتۈرۈپ قويغانىدىم، بۇ ئوغۇل ياخشى يول تېپىپ دادىسىنىڭ ئورنىنى باستى. بۇنىڭ ئۈچۈن خۇداغا شۈكۈرلەر ئېيتىپ، خەلقىمگە تېخىمۇ ياخشى قانۇنلارنى تۈزۈپ بېرەي. ئۆگدۈلمىش ھەقىقەتەن مېھرىباندەك كۆرۈنۈۋاتىدۇ، ئىشلارنى ھەقىقىي دۇرۇسلۇق بىلەن ئادا قىلىۋاتىدۇ. مەنمۇ جاۋابەن بىر ياخشىلىق قىلاي، ئۇمۇ قىلغان ياخشى ئىشلىرى ئۈچۈن مەمنۇن بولسۇن. تاللانغان ئاقىل كىشىلەر بىلىپ: ئادىمەتچىلىككە ئادىمەتچىلىك بىلەن ئادىل جاۋاب قايتۇر. ۋاپاغا ۋاپا قىلىش ئادىمىيلىك بۇرچ، دېيىشكەن.»

شۇنىڭدىن تارتىپ كۈنتۇغدى ئىلىگ ئۆگدۈلمىشنى تېخىمۇ ئەزىزلىدى. ئۆگدۈلمىشنىڭ ئەل ئارىسىدىكى ئابرۇيىمۇ ئۆسۈپ، بەگلەر ئارىسىدىمۇ، تەڭتۇشلىرىنىڭ قاتارىدىمۇ ئۇلۇغ ناملار بىلەن ئاتىلىشقا باشلىدى، ئەل-جامائەتمۇ ئۇنىڭ ئۈچۈن دۇئا قىلاتتى. ئۆگدۈلمىش كىچىك پېئىللىقى بىلەن ھەممە ئادەم بىلەن چىقىشالايتتى، باشقىلارنىڭ دىلىنى ئېرىتەلەيتتى. ئۇنىڭغا يۆلەك بولىدىغان ۋە ياردەمدە بولىدىغان دوستلىرىمۇ كۆپەيدى.

كەمتەر ئادەم نېمىدېگەن بەختلىك، ئالىملارغا كەمتەرلىك نېمىدېگەن يارىشىدۇ-ھە! بەخت دېگەن ئەزەلدىن كۆچمەننىڭ ئېتىدەك بىر ئىزدا توختىمايدىغان نەرسە. ئۇنىڭ يىلتىزىنى پەقەت كىچىك پېئىللىق بىلەن چىڭىتقىلى بولىدۇ. كەمتەر، مۇلايىم ئادەم نېمىدېگەن چىرايلىق، ئىشلىرى نېمانچە تۈزۈك، تەكەببۇر ئادەمنىڭ تېتىقسىزلىقى ئۆزىنى قانچىلىك پەس ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويىدۇ-ھە! بەخت دېگەن ئەقىللىق ئادەمگە تولىمۇ يارىشىدىكەن. مۇنۇ سۆزلەر ئەجەب جايىدا ئېيتىلغان: بەخت كەلسە نادانغىمۇ يارىشىدۇ، بىلىملىك ئادەمگە تېخىمۇ ئارتۇق يارىشىدۇ. بىلىمسىز دۆلەت بىلەن بۈيۈكلۈككە ئېرىشەلىگەن يەردە، بىلىملىك ئادەمگە دۆلەت كەلسە نام-شۆھرىتى تېخىمۇ زورايمامدۇ؟ بىلىمسىز، نادان ئادەمگە دۆلەت ۋە ئامەت كەلگەن تەقدىردىمۇ، بۇ دۆلەت ھەرگىزمۇ ئۇزۇن پۇت تىرەپ تۇرالمايدۇ. بولۇمسىز ئادەم ئۆزىگە كەلگەن بەختنى يېنىدا بىر كۈنمۇ تۇرغۇزمايدۇ.

كۈنتۇغدى ئىلىگ ئۆگدۈلمىشنىڭ ئىشلىرىنى توغرا تاپتى. لېكىن، ئۇنى تېخىمۇ قاتتىق سىناپ كۆرمەك بولۇپ، بەزىدە ئۇنى قەدىرلەپ، ئورنىنى يۇقىرى كۆتۈردى، بەزىدە قەستەن يامان كۆرۈپ، ئورنىنى تۆۋەنلىتىپ باقتى. ئۆگدۈلمىش بولسا قەدىرلەنگەندىمۇ ئەلنى رەنجىتمەيتتى، خار كۆرۈنگەندىمۇ ئۆز ئىشىنى ئاقساتمايتتى، ھەر قانداق چاغدا سادىقلىق بىلەن ئىلىگكە قالقان بولاتتى. خەزىنىدار بولغاندا ئەلنىڭ ئامانىتى ئۈچۈن ئۆزىنى پىدا قىلاتتى، ھېسابلىرىنى ئېدىتلىق خاتىرىلەپ تۇراتتى، ھەر قانداق ئىشنى جاي-جايىدا قىلاتتى. ئۇ دۆلەت خەزىنىسىنى ياخشى باشقۇرۇپ ئۆزىنى ئۆزى ئوبدان كۆزىتەتتى، خىزمەتتە ھەرگىز نەپسىگە چوغ تارتمايتتى. تۇرمۇشتا كەم ئۇچرايدىغان كامىل كىشىلەر شۇنداق دېگەنكى: ئادەم ئۈچۈن ئالتۇن-كۈمۈش تولىمۇ قەدىرلىك، ئادەمنىڭ ئالتۇن-كۈمۈش ئالدىدا ئۆزىنى تۇتالىشى ئۇنىڭدىنمۇ قەدىرلىكتۇر. ئۆزىنى پۇل قاپقىنىدىن ئامان ساقلىيالىغان ئادەملا ھەقىقىي چىن بەختكە ئېرىشەلەيدۇ. ئۇنداق چىن، دۇرۇس ئادەمنى كۆزۈڭگە سۈرتسەڭ ئەرزىيدۇ. ئەقىل بۇنىڭدىنمۇ ياخشىراق قىلىپ: كۆيۈمچان ئادەمگە جاننى پىدا قىلساڭمۇ ئەرزىيدۇ، دېگەن.

شۇنداق، كىشىلەر توغرىلىق، دۇرۇسلۇق ھەققىدە سۆزلىشىدۇ، شۇ توغرىلىق، دۇرۇسلۇق نەدە؟ ئۆزىگە ئامانەت قويۇلغان كۈنى ئۆزىنى دۇرۇس تۇتالىغان يەردە. ھەقىقىي كامىل ئەركەكنى ئىزدىمەكچى بولساڭ، قىلىقى دۇرۇس بولسا كامىل ئەر دېگەن شۇ. ماختاشقا مۇناسىپ ئەر سېخىي ئادەمدۇر، بېخىل بولسا سۆكۈشكە نىشاندۇر. ئادەم بالىسى نېمىدېگەن بىچارە-ھە! ئۆمۈر بويى دۇنيا يىغىدۇ، يېيىشكە نېسىپ بولمايدۇ. بەزىلەر تىنماي يۈگۈرۈپ جاھان كېزىدۇ، بەزىلەر جېنىنى پىدا قىلىپ دېڭىز ئاستىغا كىرىدۇ. بەزىلەر تاغ قېزىپ، قىيالار تۈۋىگە بارىدۇ، يەنە بەزىلەر يەر غۇلاچلاپ يالاڭ ئاياغ يۈگۈرەيدۇ. بەزىلەر دەريا كچىپ، داۋانلار ئاشىدۇ، بەزىلەر سۇ دەپ قۇدۇق قازىدۇ، يەنە بەزىلەر ئۇرۇشتا قىلىچ-پالتا يەيدۇ، بەزىلىرى قەلئە ساقلاپ قېرىپ كېتىدۇ. بىرى ئوغرىلىق، قاراقچىلىق قىلسا، بىرى باسمىچىلىق، قاتىللىق قىلىدۇ. يەنە بىرى مەككارلىق، ئالدامچىلىق بىلەن جان باقىدۇ. ئۇلار شۇ كىيىم-كېچەك، يېمەك-ئىچمەكنىڭ ۋەسۋەسىسىدە شۇنچە زەخمەتلەرنى چېكىپ، مال-دۇنيا توپلايدۇ-يۇ، ئۆزى يېمەيدۇ. ئۆلىدىغان ۋاقتىدا ئىسىت دەپ پۇشايمان يەيدۇ. بۇنىڭ ھەممىسى بىلىمسىزلىك، نادانلىقنىڭ ئالامىتىدۇر. بىلىمسىز ئىنسان ھايۋان ئوخشىشىدۇر. خۇداغا ئىشەنگەن بىلىملىك كىشى بولىدىغان بولسا، شۇنچە جەبىر-جاپادا ئېرىشكەن نەرسىلىرىنى ئوبدان يەپ ئىچىدۇ. تەجرىبىلىك ئاقىل كىشىلەر ئېيتىدۇكى، خاھى سەن دۇنيا دەپ كېچە-كۈندۈز چاپ، خاھى ئۇخلاپ يات، قىسمىتىڭ نېمە بولسا شۇنىڭغا ئېرىشىسەن. دانا بولساڭ تىلىڭ ۋە دىلىڭنى دۇرۇس تۇتقىن، يېمەك-ئىچمىكىڭ ھەرگىز ئۆكسۈپ قالمايدۇ، دۇنيا نېمەتلىرىگە توغرىلىق بىلەن يېتەلەيسەن، باقىي دۇنياغىمۇ توغرىلىق بىلەن ئېرىشەلەيسەن. ئەقلى يېتىلگەن، دۇرۇسلۇق بىلەن جاھان سورىغان كىشىلەرمۇ: دۇنيا بايلىقىغا ئېرىشمەك بولساڭ دۇرۇس بول، توغرا سۆز قىل، تىلىڭ ۋە دىلىڭ دۇرۇس بولسا ئۇ دۇنيامۇ سېنىڭ، دېگەن.

ھەي ئىلىگ، سەپسال، توغرا ھەرىكەتنىڭ خاسىيىتىدىن كىشىلەرنىڭ كۈنى نېمىدېگەن چىرايلىق ئۆتىدۇ-ھە! شۇڭا، ئىشلىرىڭنى توغرىلىق بالاغىتى بىلەن قىلغىن، ئىشلىرىڭغا ئادىمىيلىك ئۇلىنى سالغىن.

بەخت ئۆگدۈلمىشنى كۈنسېرى يۇقىرى كۆتۈرۈشكە باشلىدى. خەلقلەرگە پەرمان چۈشۈرسە ئىجرا قىلىندى، ئەلنىڭ دەردىگە قۇلاق سالدى، ئىلىگمۇ ئۇنى ھەممە جەھەتتىن سىنىدى، پاراسەت بىلەن كۆزىتىپ، جىمى ئىشتىكى كامالىتىنى كۆردى. ئۆگدۈلمىشنىڭ سادىقلىقى، سەمىمىيلىكىگە تولۇق ئىشەنچ ھاسىل قىلدى. پاراسەت ئىگىلىرى دېگەندەك: بەگلەر خادىملىرىنى كۆزىتىپ تۇرۇشى، تېگى-تەكتىنى تەكشۈرۈپ ئاندىن خىزمىتىگە سېلىشى لازىم. خادىملىرىنىڭ ياراملىقلىقى ئېنىق بولغاندىن كېيىن، ئاندىن ئۇلارغا قەدىر-قىممەت يولىنى ئاچسا بولىدۇ، شۇندىلا ئىشنى جايىدا بېجىرگەن خادىممۇ يۈكسىلىدۇ، بەگنىڭ نامىمۇ ئۇلۇغلىنىدۇ. پاراسىتى ۋە ئىلمى ھەممىگە يېتىدىغان ياغما بېگى: ھەي بەگ ئىشلىرىڭنى ئىش بىلىدىغانلارغا، ياراملىق، توغرا، دۇرۇس كىشىلەرگە يۈرەكلىك بىلەن تاپشۇر. قايسى بەگ يارامسىزلارغا ئىش تاپشۇرغان بولسا، يارامسىز دەل شۇ بەگنىڭ ئۆزىدۇر. تەڭرى كىمنىڭ بەختىنى يۈكسەلدۈرىمەن دەيدىكەن، ئۇنىڭغا توشقان ياراملىق خادىملارنى ئاتا قىلىدۇ. كىمنىڭ بەختىنى يەرگە ئۇرماقچى بولىدىكەن، يالجىماس خىزمەتچى بېرىدۇ، شۇنىڭ بىلەن دۆلەت ئىشلىرى ئىزىدىن چىقىپ، بالايىئاپەت تۈتۈنى كۆتۈرۈلىدۇ، دېگەن.

ئىلىگ ئۆگدۈلمىشكە تولۇق ئىشەندى، ئۇنى قەدىرلەپ، بارلىق ئىشلىرىنى ئۇنىڭغا تاپشۇردى. قولىنى پۈتۈن ئەلدە ئۇزۇن قىلدى، گەپ-سۆزى ھەممىگە ئۆتىدىغان بولدى. ئىلىگ ئۇنى شۇنداق قەدىرلەپ، خاتىرجەم ھالدا يۇقىرى مەرتىۋىگە قويۇپ، تامغىنى تۇتقۇزدى، ياسىداق ئات بەردى ۋە مەرتىۋە تونىنى كىيدۈردى. ئۇنىڭغا ياخشى سۆزلەر بىلەن يوللۇق يارلىقلارنى بېرىپ، ئۆزىگە يېقىن تۇتتى. ئوردىدىكى لەشكەرلەر، مۇلازىملار بولسۇن، مەرتىۋىلىك ۋە مەرتىۋىسىزلەر بولسۇن، جېنىنى ئۇنىڭغا سوۋغا قىلىشقا تەييار بولدى. خادىملار يوليورۇق سوراپ، خىزمەت كۆرسىتىپ، ھەدىيىلەر تەقدىم قىلدى. ئۆگدۈلمىش ياخشى ئەمر-پەرمان چۈشۈرۈپ، قول ئاستىدىكىلەرنى تۆھپىسىگە يارىشا تارتۇقلاپ تۇردى، خەلق ئۈستىدىكى بارلىق زورلۇق-زومبۇلۇقلارنى ئېلىپ تاشلىدى. ئۆزىنى يارامسىز ئىشلاردىن نېرى تۇتتى. ياخشى قانۇن بىلەن مەملىكەت تۈزەلدى، ئەلنىڭ ئۇلى مۇستەھكەملىنىپ، ئىلىگ پاراغەتكە چۆمدى. ئىلىگنى ھىمايە قىلغۇچىلار كۆپەيگەنسېرى، ھىمايە قىلمايدىغان دۈشمەنلىرى ئەلنى تاشلاپ قاچتى، ئەلدىكى تۇمان سۈزۈلدى. ئىلىگ غەمدىن پارىغ بولۇپ، خاتىرجەملىككە ئېرىشتى، تۇرمۇشىمۇ ھۇزۇر ۋە لەززەت تاپتى. بۇ پايدىلىق ئىشلارنىڭ ھەممىسى ئىلىمدىن، پاراسەت ۋە ياخشى خۇلقنىڭ خاسىيىتىدىن بولدى. پاراسەتلىك كىشىلەرنى ماختىماي، پاراسەتسىزلەرنىڭ ئىشىنى سۆكمەي بولامدۇ؟! پاراسەتلىك كىشىلەرنىڭ قىلغان ئىشى نەمۇنە، نادانلارنىڭ ئىشى بىمەنىدۇر. ئەقىللىقلارغا بەخت نېمىدېگەن ياراشقان، ھەي ياخشى خۇلقلۇق كىشى بىلىملىكلەرگە ئىشەن. بۇ سۆزنىڭ ئاساسىنى ئىلى بېگى مۇنداق سالغان: ئىشەنگىنكى، دۆلەت ۋە بەخت بىلىمسىزلەرگە كېلىدىغان بولسا خەلق بۇزۇلۇپ، ئەلگە ئاپەت ياغىدۇ. بەگلىك ئەقىل-پاراسەتلەرگە نېسىپ بولسا، ئەل راھەت-پاراغەت تاپىدۇ.

كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ كۈنى تۇغۇپ، خۇداغا كۆپ ھەمدۇسانا ئوقۇدى. كۆزىنى كۆككە تىكىپ، قولىنى كۆتۈرۈپ ئاللاھقا: ماڭا پاراسەت ئاتا قىلغۇچى ئىگەمسەن، كۈچ-قۇۋۋەت ۋە بىلىم بېرىپ، ئەلگە ھاكىم قىلغۇچىمۇ سەن. ئىشلىرىمنى ئادالەت بىلەن قىلىشقا، پۇقرالىرىمنىڭ يۈكىنى يۈدۈپ، ياخشىلىق قىلىشىمغا مەدەتكار بولغايسەن، دەپ ئىلتىجا قىلدى. ئۇ پۈتۈن قەلبىنى ئاللاھ رازىلىقىغا ئاتاپ، يوقسۇللارغا كۆپ مال-مۈلۈك ئۈلەشتۈردى، پۈتكۈل ئاۋام بايلىققا ۋە باياشاتلىققا ئېرىشتى، كۈنلەر ۋە ئايلار پاراغەت ئىچىدە ئۆتتى. ئادەمنىڭ سەرخىلى مانا مۇشۇنداق بولىدۇ. ھەي ئىسىت، مۇشۇنداق كىشىلەرمۇ ئۆلۈپ كېتىدۇ-ھە! مۇشۇنداق ئادىل بەگكە ئېرىشكەن خەلق نېمىدېگەن بەختلىك! بەختلىك ئەلگە بەگ بولغان ئادەم تېخىمۇ سائادەتلىكتۇر.

كۈنتۇغدى ئىلىگ بىر كۈنى ئۆزى يالغۇز ئولتۇرۇپ، ئۆگدۈلمىش بىلەن سىرداشقىسى كېلىپ ئۇنى يېنىغا چاقىردى. ئۇ ئۆگدۈلمىشتىن:

_ ماڭا قارا ئۆگدۈلمىش، داداڭدىن سەن كىچىك قالغانىدىڭ، كىچىكلەرگە چوڭلار يول كۆرسەتتى، بىراق ساڭا داداڭنىڭ ئەجرى سىڭمىدى. ئۇ ساڭا بىلىم، پاراسەت ئۆگىتىشكە ئۈلگۈرەلمىدى، مەنمۇ ساڭا ياردەم قىلالمىدىم. ماڭا ئېيتقىنا، بۇنچە پەزىلەت ساڭا نەدىن كېلىپ توپلاندى؟ _ دەپ سورىدى.

_ ئالىيلىرى، سەلتەنىتىڭ ئۇزۇن داۋام قىلسۇن، ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرگىن، _ دەپ تەكەللۇپ بىلەن جاۋاب بەردى ئۆگدۈلمىش، _ ئاللاھ كىمگە ئىنايەت بەرگەن بولسا، ئۇ تىلىكىگە يېتىپ، نام-شۆھرىتى ئاشىدۇ. خۇدانىڭ شەپقىتى بىلەن كۈندىن-كۈنگە ئىشى يۈرۈشۈپ يۈكسىلىدۇ. تۈركچە بىر مەسەلدە بۇ مەنىگە مۇناسىپ مۇنداق بىر سۆز ئېيتىلغان: خۇدانىڭ پەزلى بىلەن يۈكسەلگەن ئادەمنىڭ ئىشلىرى كۈنسېرى روناق تاپىدۇ، ئاللاھ ئۆزى ئاتا قىلغاننى خەلق بىرلىشىپمۇ، ئاسمان ۋە زېمىن ئۆچەكىشىپمۇ تارتىپ ئالالمايدۇ. بىرى، ئاتىنىڭ ياخشى دۇئاسى ئوغلىغا تەگسە ھەر زامان خۇشاللىق يۈز ئاچىدۇ. دادام ماڭا خەيرلىك دۇئا قىلغانىكەن، بۇ دۇئانىڭ خاسىيىتى بىلەن مەن مانا بۇ كۈنلەرگە ئۇلاشتىم. يەنە بىرى، قۇدرەتلىك ئىگەم سېنى مېنىڭ كامالەت تېپىشىمغا سەۋەب قىلدى. شۇڭا ئىلىم-پەزىلەتتىن چەتتە قالمىدىم. پەلەك ئوڭ ئايلىنىپ، ئۆزۈڭ مېنى ئۆز قولۇڭ بىلەن تەربىيىلىدىڭ ۋە يۇقىرى كۆتۈردۈڭ. بەگ كىمگە ئىلتىپات قىلىپ كۈلۈپ باقسا، تىلىگەن تىلەكلىرىنىڭ ھەممىسى تەل بولىدىكەن. ئادەمنىڭ كۆڭلى باغقا ئوخشايدىكەن، بەگلەرنىڭ ياخشى سۆزى بىلەن نەسىھەتى سۇغا ئوخشاش كۆڭۈل بېغىنى ياشارتىدىكەن. قايسى باغقا سۇ ئۆكسۈمەي كىرىپ تۇرسا، ئۇ باغدا تۈمەن خىل گۈل-چېچەك ئېچىلىپ، خۇش پۇراق چاچىدۇ. ئەگەر بەگنىڭ يارلىقى ۋە ياخشى سۆزلىرى بولمىسا، ياشارغان چېچەكلەرمۇ تېزلا سولىشىدۇ.

ئىلىگ يەنە سوئالىنى داۋاملاشتۇردى:

_ ئۇنداق بولسا، بىلىم ئۆگەنگۈچىلەر قانداق بىلەلەيدۇ، كىشىلەر ئۆگىنىش بىلەن دانا بولامدۇ ياكى تۇغۇلۇشىدىنلا تەبىئىتىگە قوشۇپ دانا يارىتىلامدۇ؟

_ بولىدۇ، مەن بۇ سوئالنىڭ جاۋابىغا ئۇل سالاي، _ دېدى ئۆگدۈلمىش جاۋابقا تىل ئېچىپ، _ ئادەمنىڭ بىلىم ئېلىپ كامالەتكە يېتىشى ۋە ئالىم بولۇشىدىكى ئالدىنقى شەرت شۇكى، ئۇ يارىتىلىشتىلا ئەقىل بىلەن يارىتىلىشى كېرەك، بۇ تۇغما ئەقىل بىلىم ئېلىشنىڭ ئەڭ مۇھىم دەسمايىسى. بۇنىڭ بىلەن كۈندىن-كۈنگە ئەقلى نۇرلىنىپ، ھەر قانداق ئىشنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالايدىغان، ئەلگە پايدىلىق ئادەم بولىدۇ. ئەگەر يارىتىلىشتا ئەقىل بەرمىگەن بولسا، ھەر قانچە قىلسىمۇ مەقسىتى ھەل بولمايدۇ. يەنە بىر شەرت شۇكى، ئىلىم ئۆگىنىش تىلىكىدە بولغان ئوغۇل كىچىكىدىن باشلاپلا ئىلىمگە كۆڭۈل قويۇشى لازىم. كىچىك چاغدا ئۆگەنگەن بىلىم چوڭ بولغاندا جانغا ئەسقاتىدۇ. ئادەم بىلىم، ئەدەپ-ئەخلاق، ياخشى خۇلق ۋە ياخشى ئىشنى ئۆگىنىش ئارقىلىق يۈرۈش-تۇرۇشىنى دۇرۇس قىلالايدۇ. لېكىن ئەقىل تەبىئىي بولىدۇ. بۇ مەنىنى تۈرك ئىبارىلىرىدە مۇنداق يەشكەن: كىشى ئۆگىنىپ بىلىمىنى ھەسسىلەپ ئاشۇرالايدۇ، لېكىن ھەر قانچە ئۆگەنگەن بىلەن ئەقىللىق بولالمايدۇ. ئەقىل يارىتىشتىن بولىدۇ، تادۇ بىلەن بىرگە كىرگەننىڭ بەلگىسى كۆرۈنىدۇ. روشەنكى، ئەقىل-ئىدراك بىلەن ئادەم مىڭلاپ ياخشىلىقلارنىڭ ئىشىكىنى ئاچالايدۇ. ئەقىللىق ئادەم ھەممە ئادەمدىن ئۇلۇغ، چۈنكى ئەقىل مىڭ خىل پەزىلەتلەرنىڭ باشلىنىشىدۇر. ئەقىلسىز ئادەمنى ئادەم سانىماسلىق، ئۇ قانچىلىك كاپشىسۇن ئىشەنمەسلىك كېرەك.

_ جاۋابىڭنى ئاڭلىدىم، _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ سوئالىنى يەنە داۋاملاشتۇرۇپ، _ ئەقىل بىلەن بىلىمنى بىر-بىرىدىن بۆلەك ئايرىدىڭ، قېنى سوراپ باقاي، بۇنىڭ مەنىسىنى چۈشەندۈرۈپ بېرەلەمسەن، ئەقىل نېمە، ئۇنىڭ ئورنى نەدە، ئۇ قەيەردىن چىقىپ قەيەرگە بارىدۇ؟

_ ئەقىل كىشى ئۈچۈن ئەڭ ئەزىز ۋە قىممەتلىك بايلىقتۇر. ئۇنىڭ ئورنى ئۈستۈن مېڭىدە بولىدۇ. ئۇ شۇنداق قەدىرلىك ۋە قىممەتلىك بولغانلىقى ئۈچۈن ئۈستۈن باشتا قارار تاپقان. ئەقىل ئادەم ئۈچۈن تىزگىن ھەم كىشەندۇركى، بۇ كىشەن ۋە تىزگىن بىلەن كىشى نەمۇنىلىك ئىش-ھەرىكەتتىن ئاداشمايدۇ. رەھىملىك ئىگەم ئۆزى خالىغان بەندىسىنىڭ قىلىقى ۋە تىلىنى ئەقىل كىشىنى بىلەن كىشەنلىدى. ئەقىل بىلەن ئەقىلسىزلىق ئادەمنى ئىككىگە ئايرىغانكى، ئەقىللىق تىرىك ھېسابلانسا، ئەقىلسىز ئۆلۈك سانىلىدۇ. ئادەم تۈنگە ئوخشاش قاراڭغۇ بىر ئۆي، ئەقىل بولسا ئۇنى يورۇتقۇچى مەشئەلدۇر. بارلىق ياخشىلىق ئەقىلدىن كېلىدۇ، بىلىمدىن زورىيىپ تىلەككە يېتىدۇ. ئادەم بۇ ئىككىسىنىڭ خاسىيىتىدىن ئۇلۇغ بولىدۇ، ئادالەت يولىنى تاپىدۇ. ئادەم بىلىمى بىلەن ھايۋاندىن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ. بۇ دۇنيادا بىلىمدىنمۇ قىممەتلىك يەنە نېمە بار؟ ئەقىل ئېيتىدۇكى: بىلىم ئادەمنى ھايۋاندىن ئايرىدى، بىلىمدىن ئىنساننىڭ قولى ئۇزاردى. ھايۋان بولماي دېسەڭ بىلىم ئۆگەن، ئەقىل ۋە بىلىم بىلەن سۆزۈڭنى راۋان ۋە ئاقىدىغان قىل.

_ ھەي خۇش چىراي ئوغلۇم، ئەمدى ماڭا ئەقىل ۋە بىلىمنىڭ تەرىپىنى قىلىپ بەرگىن، _ دەپ سورىدى ئىلىگ يەنە، _ ئەقىلنى تولا ماختىدىڭ، ئۇنىڭ مەنىسى نېمە، نام-نىشانى قانداق، ئەقىلنىڭ يۈزى، كۆركى، خۇي-پەيلى قانداق، يېشى، دەرىجىسى، بوي-تۇرقى قانداق، ئۇنىڭ شادلىقى نەدە؟ بۇلارنى سۈرەتلەپ بەرگىن.

ئۆگدۈلمىش ئىلىگنىڭ سوئالىنى خۇشاللىق بىلەن قوبۇل قىلىپ، ئەقىل تۇلپىرىنى مىنىپ، ئەقىل-ئىدراك باغچىسىنى مۇنداق سەير قىلدى.

_ ئەي ئەقىل-پاراسەتنىڭ سەردارى ئىلىگ، ئەقىلنىڭ قىلمىشى توغرا، قىممىتى تولا، _ دەپ ئەقىلنى سۈرەتلەپ بېرىشكە باشلىدى ئۆگدۈلمىش، _ ئەقىلنىڭ ياش قۇرامى كىچىك، چىراي-تۇرقى كۆركەم، ئۇ بارلىق ياخشىلىقلارغا كېچىك بولىدۇ. ئۇ ئىشتا تەمكىن، مۇئامىلىدە خۇش پېئىل ۋە مۇلايىم، بارلىق جانلىقلارغا مېھرىباندۇر. ئەقىل قولىنى نەگە سۇنسا يېتىدۇ، سۆزى نەگە بارسا ئۆتىدۇ. ئۇ ئىللىق چىرايى ۋە سۆيۈملۈكلۈكى بىلەن كىشىلەرگە كۆپ مەنپەئەت يەتكۈزىدۇ. ئەقىلنىڭ كۆزى ئۆتكۈر، يىراقنى كۆرەلەيدۇ، ھەر قانداق ئىش قىلىشتا يەڭنى مەھكەم تۈرەلەيدۇ، ھەر قانچە چىگىش تۈگۈنلەرنى يېشەلەيدۇ، بولغانغان ئىشلارنى سۈزەلەيدۇ، ھەر ئىشنىڭ چارىسى ۋە پۇرسىتىنى بىلىدۇ، ئىشقا كىرىشىشتە ئوڭ-سولغا، ئالدى ۋە ئارقىغا ئوبدان باقىدۇ. ئەقىل قاچقانغا يېتەلەيدۇ، ئۇچقاننى تۇتالايدۇ، بۇزۇلغاننى تۈزەلەيدۇ، سۇنۇقنى تاڭالايدۇ. شۇڭا، ئەقىلسىزلەر ئەقىلنىڭ كەملىكىدىن ئۆكۈنۈپ دېيىشىدۇكى: ھەي ئەقىل، سەندىن ماڭا بىر ئۈلۈش تەگكەن بولسىچۇ كاشكى، سەنسىز ئىنساننىڭ كۆڭلى تىرىكلىكتىن مەھرۇم بولىدىكەن. ئىسىت، سەنسىز غەملىرىم ھەسسىلەپ ئاشتى.

ئەقىل مەشئەلدۇركى، ئەمالارغا كۆز، گاچا تىلغا سۆز، ئۆلۈك تەنگە جاندۇر. ئاقىللار ئەقىلگە دېيىشىدۇكى: ھەي دوستۇم، ئىشلىرىمنى ئوڭشايدىغان ئەجەب ياخشى دوستۇمسەن. ئەقىلنىڭ روشەن بەلگىسى شۇكى، ئەقىل ئىشنى ئوڭ قىلىدۇ، تەتۈرگە ئورۇن بەرمەيدۇ، ئىشنى چىن قىلىدۇ، مەككارلىق قىلمايدۇ، يىللار ئۆتسىمۇ توغرا ئىش، دۇرۇس يولدىن ئاداشمايدۇ. ئەقىل توغرا بولغاچقا، گەپ-سۆزدە مۇلايىم، ئىش-ھەرىكەتتە ئىشەنچلىكتۇر. ئۇ ئىشنى تەمكىنلىك ۋە سەۋرچانلىق بىلەن يېتەرلىك ئويلاپ، پۇختا قىلىدۇ. ئۆزى يىگىتتەك نەۋقىران، قىلغان ئىشى مويسىپىتلەرنىڭكىدەك پىشقان. دانىشمەنلەرمۇ، قۇلمۇ موھتاجلىق بىلەن ئۇنىڭغا ئېرىشىشنى ئارزۇ قىلىدۇ. شۇڭا، بىزگە شۇنى تەۋسىيە قىلىدۇكى، ئەقىلنىڭ قىلغان ئىشى قېرىدەك، ئۆزى ياش قىراندەك، ئۇنىڭ كىچىكلىكى ئوماق، قېرىلىقى تەمكىن. ئۆزى كەمتەر، سالماق، پايدىسىمۇ كۆپ. شۇڭا، ئەقىل قەيەردە بولسا ئۇنىڭغا ئېسىلغۇلۇق.

كۈنتۇغدى ئىلىگ ئۆگدۈلمىشنىڭ تىلى بىلەن سىزىپ بەرگەن ئەقىلنىڭ تەسۋىرىنى ئاڭلاپ ئىنتايىن سۆيۈندى ۋە:

_ ئەي سەگەك ئوغۇل، سۆزلىرىڭدىن ئەقىل ۋە بىلىمنىڭ جۇلاسىنى كۆردۈم. ئاللاھ ماڭا كۆپ ياخشىلىقلارنى بەرگەن، سەن ئاللاھنىڭ ماڭا ئاتا قىلغان ئەڭ چوڭ ئىلتىپاتى. دۆلەت ئىشى يۈدۈش ئېغىر بولغان بىر يۈكتۇر، بىراق بۇ ئېغىر يۈكنى كۆتۈرۈشنىڭ ساخاۋىتى كۆپ. كىمكى ياخشىلىق ئىزدەيدىكەن، يۈكنىڭ ئېغىرىنى كۆتۈرۈشى كېرەك. مېنىڭ بۇ ئېغىر يۈكۈمنى ئۈستۈڭگە ئالغان ئىكەنسەن، مەندە ئىشلىرىمنىڭ يۈرۈشۈشىگە، تىلىكىمنىڭ ھەل بولۇشىغا ئىشەنچ ھاسىل بولدى. بىراق ماڭا ئاراملىق بېرىسەنۇ، ئۆزۈڭگە ئېغىرچىلىق ئېلىپ كېلىسەن. سېنىڭ كۆيۈمچانلىق بىلەن ماڭا ساداقەتمەنلىك قىلىپ، ئىشلارنى جايىدا قىلىۋاتقانلىقىڭنى بىلىپ تۇرۇپتىمەن. كۆيۈمچان خىزمەتچى مانا سەندەك ئۆزىنىڭ مەنپەئىتىنى كۆزلىمەي، بېگىنىڭ مەنپەئىتىنى كۆزلەيدۇ. ئاللاھ ماڭا تەۋپىق ۋە كۈچ ئاتا قىلسا، ھەققىڭنى ھەسسىلەپ ياندۇرغايمەن.

ھەي بىلىمدان، دانا ئوغلۇم، ئارزۇيۇم ئەقىل-پاراسەت ۋە بىلىم توغرىسىدا ئازراق سۆزلەشنى تەقەززا قىلىۋاتىدۇ. ئاللاھ ئادەمنى تاللاپ ئەزىز ۋە قەدىرلىك قىلدى. ئۇنىڭغا ئەقىل-ئىدراك، ئىلىم ۋە پەزىلەت بېرىپ يۈكسەلدۈردى. قەلب ئاتا قىلدى، تىل بېرىپ قەلبىنى يورۇتقۇچى قىلدى. گۈزەللىك، خۇش پېئىللىق ۋە نۇمۇس بەردى. ئادەم بىلىم بولغانلىقى ئۈچۈن بۈگۈنكىدەك ئۇلۇغلۇققا يەتتى. ئەقىل بولغانلىقى ئۈچۈن پۈتۈن تەس تۈگۈنلەر يېشىلدى. خۇدا كىمگە ئەقىل بىلەن بىلىم ئاتا قىلغان بولسا بارلىق ياخشىلىقلارغا قول سۇنالايدۇ، بىلىمنى بۈيۈك، ئەقىلنى ئۇلۇغ بىلگۈلۈك، بۇ ئىككىسى قۇلنىمۇ يۈكسەلدۈرۈپ بۈيۈكلۈككە ئىگە قىلالايدۇ.

ئەقىل قايدا بولسا ئۇلۇغلۇق بولۇر،

بىلىم كىمدە بولسا بۈيۈكلۈك تاپۇر.

ئەقىللىق ئۇقار ئول، بىلىملىك بىلۇر،

بىلىملىك، ئەقىللىق تىلەككە يىتۇر.

بۇ بېيىت يۇقىرىقى سۆزۈمنىڭ ياخشى دەلىلى. بىلىمنىڭ مەنىسىنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى بىلەمسەن؟ بىلىم دەيدۇكى، بىلىمسىز كىشىنىڭ ھەممىسى كېسەلمەن بولىدۇ، كېسەلمەن داۋالانمىسا ئادەم تىرىك ئۆلىدۈ. بىلىملىك ئەردىن كېسەللىك يىراقلىشىدۇ. ئەي دانا، بىلىمىسىزنىڭ كېسىلىگە داۋا قىل، ئەي نادان، بىلىملىك قېشىغا بېرىپ بىلىمسىزلىك كېسىلىڭنى داۋالاتقىن. ھەر قانداق ئەر ئەقىل مەرتىۋىسىگە يەتسە تۈمەن ئارزۇسى بولسىمۇ قېنىپ تىلىكى ھەل بولىدۇ. ئەقىلنىڭ ئىنسان ئۈچۈن پايدىسى غايەت زور، ئۇنىڭ ئۈستىگە بىلىم قوشۇلسا ئادەمنىڭ قەدىر-قىممىتى تېخىمۇ ئاشىدۇ. بىلگىنكى، ئىنسان بالىسىنىڭ قىممىتى ئەقىل بىلەن بىلىمدە. شۇڭا، ھەر ئىشنى ئەقىل بىلەن قىلغۇلۇق، قىممەتلىك ۋاقىت پۇرسىتىنى قولدىن بەرمەسلىك ئۈچۈن بىلىم بىلەن ئىش تۇتقۇلۇق.

ئوغلۇم، ئەقىل-پاراسەت قاراڭغۇ تۈندىكى مەشئەلگە ئوخشايدۇ، بىلىم ئەقىل سارىيىڭنى چىراغدەك يورۇتىدۇ. ئادەم پاراسەت بىلەن ئۇلۇغلۇققا، بىلىم بىلەن يۈكسەكلىككە ئېرىشىپ قەدىر-قىممەت تاپىدۇ. بۇ گېپىمگە پۈتمىسەڭ نۇشىرۋان  پادىشاھقا قارا، ئۇ پاراسەت كۆزى بىلەن جاھاننى يورۇتتى، توغرا قانۇن بىلەن خەلقنى بېيىتتى. شۇڭا ئاقىللارنىڭ ئۇنىڭغا ئاتاپ: «ئەگەر ئۇ دوزىخىي بولسىمۇ، دوزاخ ئازابىدىن يىراقلاشتۇرىلىدۇ» دېگەنلىكى يادىمدا.

كىچىك ئوغلانغا قارا، ئۇ يېشىغا توشۇپ، ئەقىلگە كەلمىچە قەلەم تەۋرىتەلمەيدۇ. ئەقىللىق كىشىلەر قېرىسا ئىدرىكىمۇ قېرىيدۇ-دە، ئېزىشقا باشلايدۇ، شۇنىڭ بىلەن قەلەمنى توختىتىشقا مەجبۇر بولىدۇ. قانۇندا بىرەرسى ئەقىلسىز بىر تەلۋىنى ئۆلتۈرۈپ قويسىمۇ ئۇنىڭغا جازا بېرىلمەيدۇ، دېيىلگەننى كۆرمىدىڭمۇ؟ بۇنىڭ سەۋەبى، ئۆلگۈچىنىڭ ئىدراكسىز بولغانلىقىدۇر. دۇنيادىكى بارلىق قەدىر-قىممەت ئەقىل-ئىدراك ئۈچۈن بولىدۇ. ئىدراكسىز كىشى بىر ئوچۇم لاي بىلەن باراۋەر. ھەممە ئادەم كىيىم كىيىدۇ، بىراق قەدىر-قىممەت كىيىم-كېچەك بىلەن ئەمەس، بەلكى ئەقىل-ئىدراك ۋە بىلىم بىلەن بولىدۇ. كىمدە ئەقىل بولسا ئۇ ئېسىل ئاتىلىدۇ. كىمدە بىلىم بولسا ئۇ خان ئاتىلىدۇ. ئىنسان بالىسى بۇ قوڭۇر تۇپراققا قەدەم قويغاندىن بۇيان، ھەر قانداق ئىشنىڭ يولىنى بىلىم بىلەن تاپتى. شۇڭا، ئەقىل ئاز بولسىمۇ ئاز دېمە، ئۇنىڭ نېپى كۆپ، بىلىم ئاز بولسىمۇ ئاز دېمە، ئۇنىڭ قەدرى كۆپ بولىدۇ. ھېكىملەر مۇنداق تۆت نەرسىنى ھەرگىز ئاز دەپ قارىما دېگەن. ئۇنىڭ بىرى ئوت، يەنە بىرى دۈشمەن، ئۈچىنچىسى ھاياتنىڭ تۇزىقى بولغان كېسەللىك، تۆتىنچىسى ئىلىم. ئاز بولسۇن، كۆپ بولسۇن بۇلارنىڭ پايدىسىمۇ كۆپ، زىيىنىمۇ ئاز ئەمەس. خۇددى ئېلىم-بېرىمگە ئوخشاش ئۇنىڭ بىرى سېنى مەنپەئەتدار قىلسا، يەنە بىرى سېنى ھەممىدىن مەھرۇم قىلىدۇ.

بىلىم كىمىياغا  ئوخشايدۇ. ئۇ ساڭا كېرەكلىك نەرسىلەرنى ئەقىل سارىيىغا توپلايدۇ. سەن بىلىمنى يوشۇرۇپ بولالمايسەن. ئىپارنىڭ پۇرىقى ئۇنى ئاشكارىلاپ قويغاندەك، تىلىڭ قەلب سارىيىڭدىكى ئىلىم بايلىقلىرىنى ئاشكارىلايدۇ. بىلىم ھەرگىز نامراتلاشمايدىغان، ئوغرى ۋە قاراقچى ئالالمايدىغان بايلىق. ئىتنى باغلاقتا، ئاتنى تىزگىندە تۇتقاندىلا ئۇلارنى ياخشى باشقۇرغىلى بولغاندەك، بىلىم سېنى يامان ئىشلاردىن توسقۇچى كىشەن بولالايدۇ. ئەقىل-ئىدراك سەن ئۈچۈن ئەڭ ئىشەنچىلىك ئاداش، بىلىم بولسا ئەڭ مېھرىبان قېرىنداشتۇر. بىلىمسىز ئۈچۈن ماڭغان-تۇرغىنىنىڭ ھەممىسى ئۆزىگە دۈشمەن. مۇنۇ تۈرك تەمسىلى بۇ سۆزگە دەلىلدۇر: ئاقىلغا ئۆز ئەقلى دوستلۇققا يارار، نادانغا ئۆز ئېتى قاغىش ياغدۇرار. بىلىملىككە بىلىمى تون ۋە ئاش بولىدۇ، بىلىمسىزگە قىلىقى يامان بىر ئاداش.

ئەمدى ئەسلى گېپىمىزگە كېلەيلى.

كۈنتۇغدى ئىلىگ ئۆگدۈلمىشكە بولغان مەمنۇنىيىتىنى ئوچۇق ئىزھار قىلدى.

دەرھەقىقەت، بەگلەرنىڭ ئىشىنى ئاشۇنداق كۆيۈمچان خادىملار قىلسا، ئىشلار كۆڭۈلدىكىدەك بولۇپ، بەگ بەخت بېشى بولۇپ، پاراغەتتە ياشايدۇ. خادىملار جان تىكىپ، مۇشەققەت چېكىپ، ئۈمىد يولىنى ئېچىپ بەرسە، بەگلەرنىڭ باش ئاغرىقى تۈگەپ، ئاللاھنىڭ چوڭ ئىلتىپاتىنى كۆرىدۇ. بۇرۇن ئالەمدىن ئۆتكەن جاھان بەگلىرىنىڭ كۆپىنچىسى مانا شۇنداق ئارزۇ-ئارمان بىلەن كېتىشتى.

كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ ئېلى خۇشال، بەختىيار ھاياتتا ياشىماقتا ئىدى. خەلق بەگ ئۈچۈن قۇتلۇق دۇئالار قىلىشاتتى. باشقا ئەل خەلقلىرىمۇ بۇ ئەلنىڭ پاراۋانلىقىنى ئاڭلاپ، كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ دىدارىنى كۆرۈشكە تەقەززا بولۇشاتتى. ئىلىگ ئۇلۇغ ئارزۇ-تىلەكلەر بىلەن ياخشى قانۇنلارنى چىقىرىپ، ئەلنى تېخىمۇ روناق تاپقۇزماقتا ئىدى. شۇنداق قىلىپ ئايلار، كۈنلەر ئارقا-ئارقىدىن قوغلىشىپ ئۆتمەكتە ئىدى.

كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ ھۇزۇرى.

ئۆگدۈلمىش كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ تەلىپى بىلەن ئۇنىڭ ھۇزۇرىغا كىرىپ، ئېھتىرام بىلەن ئەمرىنى كۈتۈپ ئولتۇردى. ئىلىگ سۆز ئېچىپ ھاياتتىكى نازۇك مەسىلىلەر ھەققىدە قىزغىن سۆھبەت قۇرماقنى لايىق تاپتى.

_ ئۆگدۈلمىش، سەندىن سوراي، كۆڭلۈڭدە نېمە بولسا شۇنى دېگىن، _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ، _ ئادەم ئۆزىنىڭ يەتتە ئەزاسىغا بېقىپ، ھەر بىر ئەزادىن زوق ئېلىپ خۇشاللىق تاپىدىكەن، ئۇنداقتا كۆڭۈل زوقى نېمە، كۆز زوقىچۇ؟ قانداق قىلغاندا بۇ ئىككى زوقتىن تولۇق بەھرىمەن بولغىلى بولىدۇ؟

_ دۇرۇس ئالىيلىرى، كۆڭۈل ئۆزىنىڭ زوقىنى ئىزدەپ ئۇنىڭغا تەلپۈنىدۇ. مانا بۇ تەلپۈنۈشنىڭ ئۆزى كۆڭۈل لەززىتىدۇر. كۆزنىڭ زوقى بولسا سۆيگۈنىنىڭ جامالىنى كۆرۈشتۇر. دىل ئارزۇسىغا قېنىش ئۇنىڭ زوقىدۇر، _ دەپ جاۋاب بەردى ئۆگدۈلمىش.

_ ھەممە ئادەم سۆيىمەن دەپ دەۋا قىلىدۇ. ئۇنداقتا ھەقىقىي سۆيۈملۈكنىڭ نىشانى نېمە؟ بۇ دەۋانى قانداق ئايرىغۇلۇق؟

_ خوپ ئالىيلىرى، مەن بۇنىڭ جاۋابىنى بېرەي، _ دېدى ئۆگدۈلمىش كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ چوڭقۇرلاپ سورىغان سوئالىغا جاۋابەن، _ ھەقىقىي سۆيۈشنىڭ نىشانىنى يار يۈزىگە قاراپ بىلگىلى بولىدۇ. كۆزنىڭ ھەممە نەرسىنى توسالغۇسىز كۆرەلىشى مۇمكىن ئەمەس. بىلىش كېرەككى، كۆڭۈل كۆزى ئۈچۈن ھېچقانداق توسۇق يوق. ھەقىقىي سۆيگەن، سۆيمىگەننى بىلىش ئۈچۈن كۆڭۈل رايىغا قاراش يېتەرلىكتۇر. سۆيۈملۈكلەرنىڭ سۆيگۈ نىشانى چېھرىدە زاھىر بولىدۇ. بۇ ئالامەت كۆز-كۆزگە ئۇدۇل باققاندا تېخىمۇ روشەن بولىدۇ. بۇ ھالەتنى بىر شائىر مۇنداق سۈرەتلىگەن:

سۆيۈملۈك كىشىنىڭ يۈزى بەلگىلىك،

تىلىن ئاچسا مەنە سۆزى بەلگىلىك.

سۆيۈپ، سۆيمىگەننى بىلمەيمەن دېسەڭ،

ساڭا توغرا باقسا كۆزى بەلگىلىك.

_ جاۋابىڭ چۈشىنىشلىك بولدى، _ دېدى ئىلىگ يەنە سوئالىنى داۋاملاشتۇرۇپ، _ سورايدىغان يەنە بىر ئەھمىيەتلىك مۇھىم ئىش بار ئىدى، ئوبدان ئويلىنىپ جاۋاب بەرگىن.

_ ئەي بەختىيار شاھ ئاتا، بەگلەر ئىلمى بىلەن نام چىقىرىدۇ. بەگ دېگەن بىلىم ئوردىسىدۇر، بەگلەرنىڭ ئىلىم-پاراسىتى ئالدىدا بىلىمسىز قۇل سۆزىنىڭ نېمە كېرىكى بولسۇن؟! سورىماق ئوڭاي، مۈشكۈلى جاۋاب بەرمەكتۇر. ئاسىنىنى ئۆزۈڭ ئېلىپ، قىيىنىنى ماڭا قالدۇرۇپ قويما، _ دەپ ئۆزرە ئېيتتى ئۆگدۈلمىش.

_ ھەي ئوغلۇم، سورىغۇچى ھاجەتمەنلىكتىن باشقىلاردىن سورايدۇ، ھاجىتىمنى راۋا قىلىشتىن خۇشال بولمىقىڭ لازىم.

_ ئاڭلاش سۆزلەشتىن ئەۋزەل ئالىيلىرى، سۆزلىگۈچى جېنىنى ئۇپرىتىدۇ، ئاڭلىغۇچى ھۇزۇرىنى سۈرىدۇ. سىنىغان ھېكىملەر شۇڭا: ئازراق سۆزلەپ، كۆپ ئاڭلا، تەپەككۇر قىل. ئادەم ئاڭلاش بىلەن ئالىم بولىدۇ، كۆپ سۆزلەشتىن ئادەمنىڭ بېشى كېتىدۇ. ئاڭلاش قۇلاققا لەززەت، كۆپ سۆز بىمەززىدۇر. سۆز سۆزلەنمەستە ساپ ئالتۇنغا ئوخشايدۇ، تىلدىن چىققاندىن كېيىن مىسقا ئايلىنىدۇ، دېيىشكەن.

_ دۇرۇس سۆزلىدىڭ، ئۆزۈڭگە بەخت قۇرىنى باغلىدىڭ، _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ.

_ ھەي دۆلەتمەن ئىلىگ، ماڭا مۇناسىپ بولغىنى قۇللۇق نامىدۇر، _ دەپ جاۋاب بەردى ئۆگدۈلمىش، _ مۇبادا قۇلنىڭ قۇربى يەتسە بېگىنىڭ خۇشاللىقى ئۈچۈن جېنىنى پىدا قىلىشى ۋاجىبتۇر. ئۇنداقتا مەن بىلگەنلىرىمنى سۆزلەي، ئۆزۈڭ ئاڭلاپ سۆزلىرىمدە يېڭىلىشىش بولسا كەچۈرگەيسەن.

ئونىنچى باب

بەگلىككە مۇناسىپ بەگنىڭ ئۆلچىمىنىڭ ئەقىل تارازىسىدا تارتىلغانلىقى

كۈنتۇغدى ئىلىگ بىلەن ئۆگدۈلمىش قىزغىن سىرداشماقتا. ئەمدىكى سۆھبەتنىڭ تىزگىنى بەگلىك تامان تارتىلغان ئىدى.

_ ھەي ئۆگدۈلمىش ئەمدى سورىماقچى بولغىنىم شۇكى، ئاللاھ ياراتقان ئىنسان بالىلىرىنىڭ ئارىسىدا ئۇلۇغلىرىمۇ، كىچىكلىرىمۇ، ياخشى ناملىقلىرى ۋە يامان ناملىقلىرىمۇ، بىلىملىكلىرى ۋە بىلىمسىزلىرىمۇ، ھەتتا جاھىللىرىمۇ بار ئىكەن، بەگ بولغۇچى ئۇلار ئۈچۈن ئەڭ مۇۋاپىق تەدبىرلەرنى قوللىنىپ، ئۇلارنى توغرا يولغا باشلاشقا، ئەلنى تۈزەپ، خەلقنى بېيىتىشقا، خەزىنىنى بايلىققا تولدۇرۇپ، قوشۇن توپلاپ دۆلىتىنى قۇدرەت تاپتۇرۇشقا، دۈشمەننىڭ بوينىنى ئېگىپ، نىزا-ئادەۋەتنى ئەلدىن كۆتۈرۈشكە توغرا كېلىدۇ. بەگ يۇقىرى دەرىجىدىكى ئىلمى ۋە پاراسىتى توغرا قانۇن ئورنىتىپ، شۆھرىتىنى جاھانغا يېيىشنى، كۈندىن-كۈنگە يۈكسىلىپ بەخت-ئامىتىنى ئاشۇرۇشنى، ئۇزۇن يىللار راھەت-پاراغەت ئىچىدە ھاكىمىيەتنى تۇتۇپ تۇرۇشنى، بارلىق جانلىقلار ئالەمدىن كەتسىمۇ، سەلتەنىتىنىڭ مەڭگۈ داۋاملىشىشىنى ئارزۇ قىلىدۇ. بۇ مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن بەگ بولغۇچى قانداق سۈپەتلەرگە ئىگە بولۇشى، قانداق شەرتلەرنى ھازىرلىشى لازىم بولىدۇ؟

_ ھەي ئىلىگ ئاتا، تولىمۇ بۈيۈك ۋە مۈشكۈل سوئالنى سورىدىڭ، _ دەپ جاۋاب بەردى ئۆگدۈلمىش تۆۋەنچىلىك بىلەن، _ بەگلىكنىڭ بارلىق ئىشلىرىنى بەگلەر ئۆزى ياخشى بىلىدۇ. قانۇن-تەرتىپ، ئۆرپ-ئادەت شۇلاردىن باشلىنىدۇ. بەگلەر ئانىدىن تۇغۇلىشىدىنلا بەگلىك ئۈچۈن تۇغۇلىدۇ، ياخشى ئىشلارنى بولسا كۆرۈپ، ئۆگىنىپ بىلىدۇ. ئاللاھ كىمگە بەگلىكنى نېسىپ قىلغان بولسا ئۇنىڭغا بۇ بۈيۈكلۈككە مۇناسىپ ئەقىل ۋە قەلب بېرىدۇ. كىمنى بەگ قىلىپ يارىتىشنى ئىرادە قىلسا، شۇنىڭغا يارىشا خۇلق-مىجەز، ئەقىل ۋە قول-قانات بېرىدۇ. بەگلىك ئىشى بەگلەرگىلا خاس ئىشتۇر. بەگ بولغۇچى بەگلىك ئىشىنى بىلىدۇ، بۇ ئىشنى ئۆزۈڭ مەندىن ياخشىراق بىلىسەن. داداڭمۇ بەگ ئىدى، ئۆزۈڭمۇ بەگ بولدۇڭ.

_ گېپىڭنى ئۇقتۇم، چىن گەپنى قىلىدىڭ. سۆزلىرىڭدىن ئىپارنىڭ ھىدى كېلىدۇ. توغرا، بۇ ئىشنى قىلغۇچى ئۆزىنىڭ نېمە قىلىش كېرەكلىكىنى بىلىدۇ. بىراق، قۇسۇر ۋە ئارتۇقچىلىقلىرىنى كۆرۈپ تۇرغۇچى تېخىمۇ روشەن بىلىۋالىدۇ. مەن ئىش قىلغۇچى، سەن كۆرۈپ تۇرغۇچى، ئىش قىلغۇچى ئىشنىڭ قانداق بولغانلىقىنى كۆرۈپ تۇرغۇچىلار ئارقىلىق بىلىدۇ. خۇدا ساڭا ئەقىل-ئىدراك ئاتا قىلدى. يېتەرلىك ئەقىل ۋە بىلىمىڭ بىلەن يۈرەكلىك ئىشلەشكە قادىر بولدۇڭ، كىچىكىڭدىن تارتىپلا مېنىڭ خىزمىتىمنى قىلدىڭ. دۆلەت باشقۇرۇش قانۇنىيىتىنى كۆرۈپ ئۆگەندىڭ، كۆپ ئىشلارنى ئۇقۇپ ماھىيىتىگە يەتتىڭ. سۆز ۋە ھەرىكىتىڭ بىلەن ساداقىتىڭنى ئىپادىلىدىڭ. ئادەم كۆڭلىدىكى گېپىنى ساداقەتمەن، كۆيۈمچان كىشىسىگە دەيدۇ. كۆيۈمچان كىشى باشقىلار ئۈچۈن ئۆزىنى بېغىشلايدۇ. سوئالىمغا سەمىمىيلىك بىلەن جاۋاب بېرىۋەرگىن، مەن سېنىڭ ساداقىتىڭدىن گۇمانلانمايمەن. كۆيۈمچان ئادەملەر شۇڭا: ئادىمىيلىكنىڭ بېشى كۆيۈمچانلىق، ئادەمنىڭ قەدىر-قىممىتىمۇ كۆيۈمچانلىقتا. ئاقىللار كۆيۈمچانلىقنى كۆپ ماختايدۇ. ئەقىل ۋە بىلممۇ ماڭا: كۆيۈمچان ئۈچۈن قەلبىڭ قېتىدىن ئورۇن بەر، دەپ جېكىلەيدۇ.

_ خاتىرجەم ياشا، قولۇڭ تېخىمۇ ئۈستۈن بولسۇن ھەي ئىلىگ، _ دەپ سۆزىنى باشلىدى ئۆگدۈلمىش، _ ئالىيلىرى، ئالدى بىلەن بەگلىك ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم بىر شەرت – ئەسلى-نەسلى ئېرىغ ۋە ئېسىل بولۇشى كېرەك. دادىسى بەگ بولسا بەگزادىمۇ دادىسىنىڭ ئىزىنى بېسىپ بەگ بولىدۇ. ئۇرۇقى ياخشى ئادەمدىن ياخشى پەرزەنت تۆرىلىدۇ. بۇ ياخشىلىق ئۇنى تۆرگە ئېلىپ چىقىدۇ. بەگلىك مۇقەددەستۇر، ئۇ پاكلىقنى خالايدۇ، ئەلدىنمۇ پاكلىق ۋە ھوشيارلىقنى تەلەپ قىلىدۇ. ئۇرۇقى تازا بولغانلارمۇ دائىم پاكلىقنى خالايدۇ. ساپ دىل، تەقۋادار كىشىلەرنىڭ كۆڭلى يامانلىق قىلىشتىن قورقىدۇ. خەلقنى يېتەكلەش ئۈچۈن بەگ ئاشۇنداق سەرخىل، قەھرىمان بولۇشى لازىمدۇر، شۇندىلا ئەلنىڭ بۈيۈك ئىشىنى ئۇتۇقلۇق بىلەن ئىشلەشكە يارايدۇ. نۇرغۇن ئىشلارنى كۆرۈپ، سىناپ بىلگەن، زېھىن قويۇپ سۆزلىگەن ئۆتۈگەن بېگى: «خەلقنىڭ بېگى ناھايىتى سەرخىل بولۇشى، دىلى ۋە تىلى توغرا، مىجەز-خۇلقى ئېسىل بولۇشى لازىم» دەپ ئېيتقان. كىشىلەرنىڭ سەرخىلى بىلىملىك، پاراسەتلىك، سېخىي ھەم كۆزى توق، ئالىيجاناپ بولالايدۇ، قولىدىن نۇرغۇن ياخشىلىقلار كېلىدۇ. ھايالىق، خۇش پېئىل ۋە ئىش-ھەرىكىتى توغرا بولىدۇ. مۇشۇنداق بولالىسا، ئۇنداق بەگ خەلقى ئۈچۈن ئۇلۇغ بولىدۇ، ئۇنىڭ ئۆزىدىنمۇ ياراملىق ئەۋلاد قالىدۇ.

بەگلىككە مۇناسىپ بەگنىڭ يەنە بىر مۇھىم شەرتى، بىلىمدە خىللانغان، ئەقىل-پاراسەتتە كامالەت تاپقان بولۇشى لازىمدۇر. بەگلەر يۇقىرى دەرىجىدىكى ئىلمى، پاراسىتى بىلەن خەلققە يول باشلايدۇ، خەلقنىڭ ئىشلىرىنى ئەقىل بىلەن ئىجرا قىلىدۇ. «بەگ» دېگەن نام «بىلىگ» دېگەن نامغا باغلىقتۇر. «بىلىگ»دىن «لام» ئېلىۋېتىلسە، پەقەت «بەگ» دېگەن ناملا قالىدۇ.  روشەنكى، بىلىملىك كىشىنىڭ دۈشمىنى كۆپ بولىدۇ. شۇڭا جاھان كەزگەن، ئىش كۆرگەن، بىلىملىك كىشىلەر ئاگاھلاندۇرۇپ: بەگ كۈتۈلمىگەن پالاكەتلەرنىڭ يۈز بېرىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن بىلىملىك، ئەقىللىق ۋە سەگەك بولۇشى كېرەك. خۇلق-مىجەزى ئېسىل، مىڭ تۈرلۈك پەزىلەتنىڭ ئىگىسى بولۇشى لازىم، بۇنىڭ بىلەن نامى ياخشى بولىدۇ. نامى ياخشى بولسا ئىشلىرى يوللۇق بولىدۇ. ئۆزىگە داغ چۈشۈرمەيدۇ، دېگەن. ئىنسان بالىلىرىنىڭ ھەممىسى يارىتىلىشتىلا ئېسىل ۋە بۈيۈك يارىتىلغان. بۇنداق بۈيۈكلۈك پەقەت بىلىم بىلەنلا خىللىنىپ، تېخىمۇ تۈزۈك بولىدۇ. ئۇ بەگلىك ئىشىنىڭ تىزگىنى ۋە يۈگىنى بولىدۇ. بەگ ئىشنى تەرتىپكە سېلىش ئۈچۈن ئىشنى نېمىدىن باشلاشنى بىلىشى لازىم. ئەقىللىق كىشىلەرلا ئىشنى جايىدا ئوڭشىيالايدۇ، ئەقىلسىز كىشىنى دۆلەت ئىشىدىن يىراقلاشتۇرماق لازىمدۇر. كىشىدە قەلب بولمىسا كۆز دېگەن كامار نېمە، ئەقىل بولمىسا قەلبمۇ تەدبىرسىزدۇر. ئادەم ئىشلىرىنى بىلىم بىلەن باشلاپ، ئەقىل ئىشلىتىپ چۈشەنسە، ئاندىن مۇۋەپپەقىيەت دەرۋازىسى ئېچىلىدۇ. بەگ دېگەن خەلقنىڭ ھال-ئەھۋالىنى بىلىم ۋە پاراسەت بىلەن ئىگىلەيدۇ. بىلىم بولمىسا ئەقىلمۇ ئىشقا يارىمايدۇ. ھەي دۆلەتمەن ئىلىگ، بەگلەر دۆلەت ئىشىدا يېڭىلىشسا، بەگلىككە كېسەل تەگكەن بولىدۇ. بۇ كېسەلنى دەرھال داۋالىتىشقا توغرا كېلىدۇ. بەگلىك كېسىلىنىڭ داۋاسى ئەقىل بىلەن بىلىمدۇر. بەگ بىلىملىك، ئەقىللىق ۋە زېرەك بولغاندىلا كېسەللىكنىڭ ئالدىنى ئالالايدۇ. بىلىملىك، ئەقىللىق، دانا ھۆكۈمدارلارنىڭ ئورنى ھەر ئىككىلا دۇنيادا ياخشى بولىدۇ. ھەر ئىككى دۇنياغا ئېرىشەلىگەن كىشى قۇتلۇق ۋە سائادەتمەن كىشىدۇر.

ئالىيلىرى، بەگلىكنىڭ يەنە بىر تۈۋرۈكى، بەگنىڭ پەزىلەتتە ھەممىدىن ئۇلۇغ بولۇشىدۇر. بەگلەردە ياخشى خۇلق ۋە مىڭ تۈرلۈك ھەنەر-پەزىلەت بولغاندىلا، دۆلەتنى ئوڭۇشلۇق باشقۇرۇپ، دۆلەت ئاسمىنىدىكى تۇماننى تارقىتالايدۇ. ياخشى خۇي-پەيل نېمىدېگەن گۈزەل! ئۇ ئەر ئۈچۈن تۈگىمەس بايلىقتۇر. بەگنىڭ خۇلقى مۇلايىم، ئىش-ھەرىكىتى توغرا، قىلمىشى گۈزەل بولسا، ئۇ بەگنىڭ كۈنلىرى شادلىق ئىچىدە ئۆتىدۇ. ئاللاھ كىمگە ياخشى خۇلق بەرگەن بولسا، ئۇنىڭغا ياخشى ئەمەل قوشۇلسا، بۇ دۇنيا بارلىق نېمەتلىرى بىلەن ئۇنىڭغا تەئەللۇق بولىدۇ. خالىسا ئۆزى يەيدۇ، خالىسا باشقىلارغا ئۈلەشتۈرىدۇ. ھەر قانداق بىر كىشىدە ياخشى قىلىق، توغرا ھەرىكەت بولغان بولسا، بۇ ئاللاھنىڭ ئۇ بەندىسىگە بەرگەن ئەڭ چوڭ بەخت-سائادىتىدۇر.

ئەي ئىلىگ، كۆپلىگەن ئەللەر ئۈستىدە ھۆكۈمرانلىق قىلاي دەيدىكەنسەن، قولۇڭدىن كەلسە مۇنۇ ئۈچ ئىشنى قىلغىن: ئوڭ قولۇڭدا قىلىچ تۇتۇپ شىلتىپ ئۇرساڭ، سول قولۇڭ بىلەن باھادىرلارغا مال ئۈلەشتۈر. ئاغزىڭدىن چىققان سۆزلەر شېكەردىنمۇ شېرىن بولسۇن، شۇندىلا بەگ، قۇل، ئۇلۇغ-كىچىكنىڭ ھەممىسى ساڭا بۇيسۇنىدۇ. بەگلىككە مۇنداق بىر قانچە نەرسە كېرەككى، بەگ خۇش چىراي، سۆزى شېرىن، ئۆزى مۇلايىم بولسۇن، ئىش-ھەرىكىتىمۇ تامامەن شۇنىڭغا مۇناسىپ بولۇشى كېرەك. ئۆزىنى كەمتەر تۇتسا، قولى ئوچۇق، سېخىي بولسا، بۇنىڭغا مېھرىبانلىق قوشۇلسا، ھەرخىل پەزىلەتلەرنى تولۇق بىلسە، يارامسىز ئىشلاردىن ئۆزىنى يىراق تۇتسا، بۇنداق بەگ خەلق ئىچىدىن تاللانغان سەرخىل كىشىدۇر. تاللانغان كىشى كەم-كۈتسىز تولۇن بولىدۇ، ئۇنداق بەگكە جاھان ئەھلى بەيئەت قىلىدۇ. ئەگەر بەگلەرنىڭ يۈزى سۆرۈن، سۆزى قوپال، تەكەببۇر بولسا كىشىنى بىزار قىلىدۇ، باشقىلارنىڭ يۈرۈش-تۇرۇشىنىمۇ تۈزىتەلمەيدۇ. قوپاللىق، ئالدىراڭغۇلۇق، يېنىكلىك ۋە شاللاقلىق بولسا قارا ئاۋامنىڭ قىلىقىدۇر، بۇنىڭدىن يىراق تۇرغۇلۇق. بەگلەر ئۆزىگە قارا ئاۋامنىڭ يارىماس قىلىقلىرىنى يولاتمىسۇن، ئۇلارنى ئۆزىگە يېقىن يولىتىدىكەن، قەدىر-قىممىتىدىن خوشلاشسۇن. قۇل دېگەن قارا، بەگ دېگەن ئاق، ئاق بىلەن قارا روشەن پەرقلەندۈرۈلگەن. ھەي شۆھرەتلىك زات، ئېسىل بىر بەگ بولماقنى تىلەيدىكەنسەن، پەزىلىتىڭمۇ ئېسىل بولسۇن. ئاتاقتا بەگ بولۇپ، قىلىقلىرى قارا بولسا، ئۇنداق بەگ خەلق ئارىسىدا قارا قۇلدىنمۇ پەس ئورۇنغا چۈشۈپ قالىدۇ.

ئالىيلىرى، بەگلەرنىڭ پەزىلەت تۈۋرۈكىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن بىلىملىك كىشىلەر مۇنداق يەتتە ئىشتىن ھەزەر ئەيلەشكە ئاگاھلاندۇرغان: بىرىنچى، ئالدىراقسانلىق. ئىككىنچى، ۋەدىگە ۋاپا قىلماسلىق ۋە يالغانچىلىق. ئۈچىنچى، ئاچ كۆزلۈك. تۆتىنچى، مەغرۇرلۇق ۋە تەكەببۇرلۇق. بەشىنچى، جاھىللىق. ئالتىنچى، تىلى يامان ۋە غەزەپلىك بولۇش. يەتتىنچى، مەيخورلۇق. بۇ بىر قانچە ئادەت بىر ئادەمدە جۇغلانسا، ئۇنداق ئادەمدىن مۇقەددەس بەخت مەڭگۈلۈك تېزىپ يىراقلىشىدۇ، پەلەكمۇ ئۇنىڭغا باقماي بېشىنى تەتۈر ئۆرۈيدۇ. بەگلەر بۇ يامان قىلمىشلاردىن ھەزەر قىلمىسا ئېتىبارى بولمايدۇ، قەدىر-قىممىتىمۇ يەرگە ئۇرۇلىدۇ. مەن بۇ يەتتە قەبىھ دۈشمەننىڭ تەرىپىنى قىلىپ بېرەي.

ئۆگدۈلمىشنىڭ پاراسەت بىلەن سۇغىرىلغان، بىلىم بىلەن تويۇنغان بايانلىرىنى دىققەت بىلەن ئاڭلاپ ئولتۇرغان كۈنتۇغدى ئىلىگ مەمنۇنىيەت بىلەن ئۇنىڭ داۋاملىق سۆزلىشىگە ئىجازەت بەردى.

_ ئالىيلىرى، يۇقىرىقى بىر قانچە ئىش بەگلىكنى زاۋاللىققا يۈزلەندۈرىدۇ، پاتقاققا پاتۇرىدۇ.

ئالدىراقسانلىق ۋە غەزەپلىك ھالدا ئىش بېجىرىشنى ئەڭ ياۋۇز قىلىق دەپ بىلگۈلۈك. بۇ يامان ئادەت بەگلەردە بولىدىكەن، مەڭزىنى زەپىران قىلىدۇ. ئالدىراقسان، تەنتەك كىشىنىڭ خۇي-پەيلى غەزەپلىك كېلىدۇ. غەزەپ بىلىمسىزلىكنىڭ ئالامىتىدۇر. بىلگىنكى، ئالدىراش قىلغان ئىش چالا قالىدۇ. ئالدىراپ يېگەن ئاشمۇ كېسەلگە گىرىپتار قىلىدۇ. ھەر قانداق ئىشتا تەمكىن بولۇش، تائەت-ئىبادەتكىلا ئالدىراپ يۈگۈرۈش لازىم. ھەي ئاقىل كىشى، ئەقىل-پاراسەتلىك ۋە بىلىملىك بولساڭ ئاچچىق ۋە غەزەپنى ئۆزۈڭدىن يىراق تۇت. ئۇنىڭغا يېقىن كەلسەڭ خېيىمخەتەر تېغىغا يولۇقىسەن. غەزەپتە قىلىنغان ئىشنىڭ ئاخىرى پۇشايماندىن باشقا نەتىجە بەرمەيدۇ. قىزىققانلىق ئەقىلدىن يىراقلاشتۇرىدۇ. شۇڭا، ئېغىر-بېسىقلىقنى، تەمكىنلىكىنى ئادەت قىلىش لازىمدۇر. تەمكىنلىكنىڭ خاسىيىتى بىلەن ئەتراپىڭنى ئوبدان كۆزىتەلەيسەن. ئەقىل-ئىدرىكىڭ جايىدا بولسا ئاندىن ياخشىلارنى تاللىيالايسەن، ياراملىق-يارامسىزلارنى، كېرەكلىك-كېرەكسىزلەرنى توغرا پەرقلەندۈرەلەيسەن، كۆزۈڭ ئۆتكۈر بولىدۇ، ئىشلىرىڭ پۇختا بولىدۇ. قەھرلىنىش بىلەن غەزەپ سەن ئۈچۈن دۈشمەن، ئۇ سېنى پۇشايمان ئوتىدا پۇچىلايدۇ، ئەقلىڭدىن ئازدۇرىدۇ، پەزىلەتتىن مەھرۇم قىلىدۇ، كۆزۈڭنى خىرەلەشتۈرىدۇ. ئالىيجاناب كىشىلەرمۇ غەزەپلەنگەندە قوپاللىشىپ كېتىدۇ.

بەگلەر ئۈچۈن ئەڭ چوڭ ئاپەتنىڭ بىرى ئاچ كۆزلۈك بالاسىدۇر. كۆزى ئاچ كىشى مەڭگۈ تويماستۇر. ئۇنىڭغا پۈتۈن دۇنيانىڭ ئېشىمۇ ئازلىق قىلىدۇ. ئاچ كۆزلۈك شۇنداق بىر كېسەلكى، ئۇنىڭ داۋاسى يوقتۇر. ئۇنى بۇ دۇنيانىڭ ھېكىملىرىمۇ داۋالاشقا ئاجىزدۇر. ھەر قانداق نەپسى بالا ئاچلار يېسە-ئىچسە تويىدۇ. كۆزى ئاچ كىشى بۇ ئاچلىقتىن ئۆلگەندە قۇتۇلىدۇ. كۆزى ئاچ كىشىلەرنى بۇ دۇنيانىڭ مال-دۇنياسىمۇ باي قىلالمايدۇ، پۈتۈن دۇنيانىڭ بايلىقى ئۇنىڭ بولغاندىمۇ يەنىلا ئاچلىق ۋە نامراتلىقتا ئۆتىدۇ.

بەگلەرگە يات قىلىقنىڭ بىرى مەغرۇرلۇق ۋە تەكەببۇرلۇقتۇر. بۇ يامان قىلىق كىشىنى توغرا يولدىن ئازدۇرغۇچىدۇر. كىچىك پېئىللىق بىلەن بەگلەرنىڭ ئۇلۇغلۇقى تېخىمۇ نۇرلىنىدۇ. ئۇ ھەرگىزمۇ بەگلەرنىڭ ئۇلۇغلۇقىغا تەسىر يەتكۈزمەيدۇ. خەلقنىڭ تاللانغان ياخشى بەگلىرى شۇنداق دېگەن: كىچىك پېئىل بولغانلىق بىلەن ئىش بۇزۇلمايدۇ. تەكەببۇرلۇق كىشىنىڭ كۆڭلىنى سوۋۇتىدۇ، كەمتەرلىك كىشىنى يۇقىرى ئۆرلىتىدۇ. شۇڭا، بەگلەر كەمتەر، مۇلايىم بولۇشى كېرەك. ئەگەر بەگلەر تەكەببۇر بولسا ئۇنىڭدىن كۆڭۈل ئۈزگۈلۈك. كەمتەر، كەڭ قورساق بولۇپ خاتالاشقانلارنىڭ سەۋەنلىكىنى كەچۈرەلىسە، ئەسكەر ۋە خادىملار ئۇنىڭدىن مەمنۇن بولۇپ، ساداقەت كۆرسىتىدۇ، ساداقەتمەن ۋە سەمىمىي كىشىلەر خىزمەتنى ئەستايىدىل قىلىدۇ.

ھەي دۆلەتمەن ئىلىگ، بەگ ئۈچۈن ھەممىدىن يامىنى ۋەدىسىدە تۇرماسلىق ۋە يالغانچى ئاتىلىپ قېلىشتۇر. يالغانچى كىشىلەر ۋاپاسىز كېلىدۇ. ۋاپاسىز ئادەم ئېلى ئۈچۈن ئاپەت ياغدۇرىدۇ. ۋاپا ئەھلى شۇڭا: ۋاپا كىشى ئۈچۈن ئادىمىيلىكنىڭ بېشىدۇر. سۆزى يالغاننىڭ قىلمىش-ئەتمىشلىرى جاپادۇر، جاپاكار ئىنسان ئادىمىي ھايۋاندۇر. يالغانچىلاردىن ۋاپا كۈتمە، بۇ ئۇزۇن يىللاردا سىنالغان سۆزدۇر، دېيىشكەن. بەگلەرنىڭ سۆزى چىن، كۆڭلى تۈز بولسا، كۈنلىرىمۇ ئۇز بولىدۇ، خەلقىمۇ پايدا كۆرىدۇ. بەگلەرنىڭ كۆڭلىدە خىيانەتكارلىق بولىدىكەن، خەلقنىڭ ئۇنداق بەگدىن كۆڭۈل ئۈزۈشى ياخشىدۇر. خىيانەتكار بەگدىن خەلققە ھەرگىز مەنپەئەت سايىسى چۈشمەيدۇ. بەگلەرنىڭ تىلى ۋە دىلى، قىلىقلىرى چىن، ئىشەنچىلىك بولمايدىكەن، بۇنداق ئەلدە مۇبارەك بەخت ئۈچۈن ئورۇن قالمايدۇ-دە، تېزلا قاچىدۇ. شۇڭا، گېپىدە تۇرمايدىغان يالغانچى بەگلەرگە ئۈمىد باغلاپ، ئۆمۈرنى زايە قىلغۇلۇق ئەمەس، بولمىسا پۇشايمانغا قالىدىغان گەپ.

ھاياتنىڭ تۇزىقى، دۆلەتنىڭ زاۋالىققا يۈز تۇتمىقى بەگلەرنىڭ بىخۇتلۇقى ۋە مەيخورلۇقىدىندۇر. دۇنيا بەگلىرى مەيگە بېرىلىپ كەتسە، دۆلەت ۋە خەلقنىڭ ھالى ئېغىرلىشىدۇ، دەرد-ھەسرىتى تېخىمۇ ئاچچىقلىشىدۇ. دانالار نادان مەيخورلارنى ئاگاھلاندۇرۇپ: ھەي گالنىڭ قۇلى ھاراقكەش، ھاراق ئىچمە، ھاراق ساڭا نادامەت يولىنى ئاچىدۇ. ئاۋام مەيخور بولسا مال-دۇنياسى شامالغا سورۇلىدۇ، بەگ مەيخور بولسا دۆلىتى ۋەيران بولىدۇ، دېگەن. مەي ۋە مەي ساتقۇچى دۈشمەندۇركى، ئۇ كۈمۈشۈڭنى ئېلىپ، ساڭا ئۇرۇش-جېدەلنى ساتىدۇ. ئادەم مەست بولسا دۆت ۋە تەلۋە بولىدۇ. تەلۋە، دۆتلەرنىڭ ئىشلىرى قاچان تۈز بولغان؟ ساپ دىل كىشىلەرنىڭ مۇنۇ ئاگاھلاندۇرۇشىغا قۇلاق سالغۇلۇق: ھەي گالنىڭ قۇلى، - دەيدۇ ئۇلار، - قىلىشقا تېگىشلىك نى-نى ئىشلار مەينىڭ كاساپىتىدىن ۋۇجۇدقا چىقمايدۇ. مەستلىكتە بولمىغۇر ئىشلار قىلىنماي قالمايدۇ. خان ئەيش-ئىشرەتكە بېرىلىپ مەي ئىچسە، دۆلەت ئىشلىرىنى ئويلاشقا قانداقمۇ ۋاقتى يەتسۇن؟ بەگ بەگلىك ئىشىنى ئۆز ۋاقتىدا ئورۇنلىمىسا، قۇش سېلىپ قوغلاپمۇ ئۇنىڭغا يېتىشەلمەيدۇ. دۇنيا سورىغۇچى بەگ ئويۇنغا مەپتۇن بولۇپ كەتسە، ئېلىنىمۇ بۇزىدۇ، ئۆزىمۇ موھتاجلىققا چۈشىدۇ. مەي بار يەردە پىتنە-پاسات بولىدۇ. قەيەردە پىتنە-پاسات باش كۆتۈرسە، شۇ يەردىن بەخت كۆتۈرىلىدۇ. ھەقىقەتەن پىتنە-پاسات بەگلىكنى خاراب قىلغۇچىدۇر. بەخت، ئامەتنىڭ تەبىئىتى پاكتۇر، شۇڭا ئۇ پاكلىقنى تەلەپ قىلىدۇ. دۆلەتنىڭ ئاساسى ھالالدۇر، ئۇ ھالالنى يۆلەيدۇ. بەگ مەيخور، قوپال ۋە پاسىق بولىدىكەن، خەلقمۇ مەيخورلۇق يولىغا كىرىدۇ. ئەسلىدە ئاۋامنىڭ يارامسىزلىقلىرىنى بەگلەر تۈزەيدۇ، بەگلەر يارامسىز بولسا ئۇنى كىم تۈزەيدۇ؟ مىسالى، ئېرىغسىزنى ئادەم سۇ بىلەن ئېرىغدايدۇ، ئەگەر سۇ ئېرىغسىز بولسا نېمە بىلەن ئېرىغدىغۇلۇق؟ نادان كېسەللىك تارتسا دورىنى تېۋىپ بېرىدۇ، ئەگەر تېۋىپ ئۆزى ئاغرىپ قالسا كىم داۋالايدۇ؟ شۇڭا، ئالدى بىلەن بەگلەرنىڭ مىجەزى توغرا، ئىش-ھەرىكىتى پاك بولۇشى لازىمدۇر. بەگلەرنىڭ تۇتقان يولى خەلق ئۈچۈن ئەڭ ياخشى يوليورۇقتۇر. بەگلەرنىڭ يوسۇنى قانداق بولسا، خەلقمۇ شۇ يوسۇننى كۆرۈپ ئۆرنەك قىلىدۇ. ئۆتكەنكىلەر ئېيتقان مۇنۇ سۆز بۇ مەنىنى تېخىمۇ يورۇتىدۇ: بەگلەرنىڭ ماڭغان يولى قۇلنىڭمۇ ماڭغان يولىدۇر. بەگنىڭ ھەرىكىتى دۇرۇس، ئىشلىرى ئادىل بولسا، قۇل تېخىمۇ ياخشى يول تۇتىدۇ.

ئەل باشلار ئەر يۈرەكلىك، جەسۇر بولسا، يۈرەكسىزلەر ئۇنىڭدىن ئىلھام ئېلىپ ياۋغا يۈرەكلىك تېتىيالايدۇ. يۈرەكلىك ئەر يۈرەكسىزگە باش بولسا، ھەممە كىشى يۈرەكلىك بولۇپ كېتىدۇ. مانا بۇ بېيىت بۇ سۆزىمىزگە توغرا شاھىتتۇر:

بولىۋەرسە ئىتقا، كۆر باش ئارسلان،

بولۇر ئىتلار ھەم ئارسلانسىمان.

ئەگەر بولسا ئىت ئۇ ئارسلانغا باش،

بولۇر ئارسلانلار ھەم ئىتتەك ھامان.

ئادەمنى ناپاك ئىشلاردىن توسقۇچى پەزىلەت شاھى ھايادۇر. ھايا بارلىق نامۇۋاپىق ئىشلاردىن توسقۇچى، بارلىق ياخشى ئىشلارغا ئۇلاشتۇرغۇچىدۇر. شۇڭا، بەگلەر ھايالىق ئېسىل كىشى بولۇشى كېرەك. ھايالىق كىشىنىڭ ئىشلىرى پۇختا بولىدۇ، بۇزۇلمايدۇ. ھايالىق كىشىنىڭ قىلىقلىرى يېقىملىق بولىدۇ. ئۇلار ناچار ئىشلاردىن نېرى بولىدۇ. خۇدا كىمگە نومۇس، ھايا ئاتا قىلغان بولسا، ئۇنىڭغا دۆلەت ۋە چوڭ ئىناۋەت بەرگەن بولىدۇ.

بەگلەر ئەخلاق-پەزىلەتتە كامالەت ئىگىسى بولۇپ قالماي، ھۆسن-سالاپەتتىمۇ شۆھرەت تاپقان بولۇشى لازىمدۇر. بەگلەر كۆركەم يۈزلۈك، كېلىشكەن، قامەتلىك ۋە ساقىلى يارىشىملىق بولۇشى لازىم. بوي-تۇرقى ئورتا بولسا مۇۋاپىق. ۋەتەن-خەلقى بېگىنىڭ ھۆسن-جامالىدىن سۆيۈنسۇن ۋە پەخىرلەنسۇن. بەگلەرنىڭ گۈزەللىكى ئۇنىڭغا باققۇچىلارنىڭ كۆزىگە زوق بەرسە، ئۇنىڭ جەسۇرلۇقى ۋە قەھرلىكلىكى دۈشمەنلەرگە ئاپەت كەلتۈرسۇن. بەگلىك ئىشى بويى بەگ ئۇزۇننىمۇ خوپ كۆرمەيدۇ، بەك پاكار بولسىمۇ چىرايلىق كۆرۈنمەيدۇ. شۇنداق ئىكەن، ئوتتۇرا بوي بولغىنى ئەڭ مۇۋاپىقتۇر. بۇ ھەقتە بېشىدىن كۆپ ئىسسىق-سوغۇقلارنى ئۆتكۈزگەن ئاقىل كىشىلەر: بويى پاكار ئادەم ئاجىز بولىدۇ، ئىتتىك غەزەپلىنىدىغان كېلىدۇ. روشەنكى، قەيەردە غەزەپ ۋە تەنتەكلىك بولسا شۇ يەردە جېدەل چىقىدۇ. بويى بەك ئۇزۇننى بىلىم خوپ كۆرمەيدۇ. شۇڭا، بويى ئۆزىگە يارىشىدىغان ئوتتۇرا بوي بولغىنى تۈزۈك. بىلىمدانلار ھەر قانداق ئىشنى قىلىشتا ئوتتۇراھال يول تۇتۇڭلار، دېيىشكەن.

ئالىيلىرى، بەگلەر يۇقىرىقىدەك شەرتلەرنى ھازىرلىغاندىن كېيىن، قىلىدىغان ئەڭ مۇھىم تەدبىرى ئەلنىڭ تىرىكى، ئۇلى، مۇستەھكەملىكى، ئاساسى ۋە يىلتىزى بولغان مۇنۇ ئىككى ئىشنى چىڭ تۇتۇشتىن ئىبارەت بولۇشى لازىم. ئۇنىڭ بىرى خەلقنىڭ ھوقۇقى بولغان قانۇن، يەنە بىرى ئەسكەر ۋە خادىملارغا بېرىلىدىغان ئىش ھەققى ۋە تارتۇقلارنى ئۆكسۈتمەسلىك. ئادالەت ۋە توغرا قانۇن بىلەن خەلق بەختىيارلىققا ئېرىشسە، كۈمۈشنى كۆرۈپ ئەسكەر، خىزمەتچىلەرنىڭ چىرايى ئېچىلىدۇ. بۇ ئىككى تەبىقە بەگدىن رازى بولسا بەگلىك تۈزىلىدۇ، ئوردا ھەم سۈزۈلىدۇ، بەگمۇ ھالاۋەتكە ئېرىشىدۇ. قايسى بەگ خەلققە قانۇن بەرمەيدىكەن، خەلقنى قانۇن بىلەن قوغدىمايدىكەن، خەلقنى قانۇنسىز تالان-تاراج قىلىدىكەن، بۇ خەلقنى ئۆز قولى بىلەن ئوتقا تىققانلىق، ئېلىنى ئۆز قولى بىلەن سورۇغانلىق بولىدۇ. بۇ ھالدا بەگلىكنىڭ ئۇلى بوشاپ، دۆلەت شۈبھىسىز يىقىلىدۇ. بەگلەر ئەسكەر ۋە خادىملارنى كۈمۈش بىلەن سۆيۈندۈرەلمىسە، قىلىچ قىنىدىن چىقمايدۇ. بەگلەر قىلىچ بىلەنلا ھۆكۈمرانلىقىنى داۋاملاشتۇرالايدۇ. قورالسىز بىخۇت بەگ ئېلىنى باشقۇرالمايدۇ. قىلىچ-پالتا ئەلنىڭ قوغدىغۇچىسىدۇر. خەلقنىڭ يولباشچىلىرى قىلىچقا تايىنىپ ئېلىنى كېڭەيتەلەيدۇ. قىلىچ-پالتا بىلەن دۈشمىنىنى يېڭىپ، دۇنيانى سورىغان باھادىرلار شۇڭا: «ئەي ئەل سورىغۇچى، ئەلنى قوغداش بۇرچۇڭنى ئۇنتۇما، زەھەر يېگەنلەرمۇ بىخۇتلۇقتىن يەيدۇ. بىخۇت بولماي قۇدرەتلىك بولاي دېسەڭ قىلىچ بىلەن پالتىنى ئۆزۈڭگە ساقچى قىل. قىلىچ ساقچى بولسا، بەگ ئامانلىق تاپىدۇ» دېگەن. قىلىچ قىنىدىن چىقىپ يالىڭاچلىنىپ تۇرسا، دۈشمەن ئۇۋىسىدىن چىقمايدۇ. قىلىچ قىنىغا كىرىدىكەن، بەگكە ئامانلىق بولمايدۇ. ھەي بەگ، قىلىچ تۇتقۇچىلارنى سۆيۈندۈرگىن، ساڭا خۇشال-خۇراملىق يار بولسۇن، زەخمەت سەندىن نېرى بولسۇن.

مەقسەت دىدارىنى كۆرۈش ئۈچۈن بەگلەر سېخىيلىقنى ئۆزىگە ئادەت قىلىشى لازىمدۇر. سېخىيلارنىڭ نامى مەشھۇر بولىدۇ، ۋاقتى-سائىتى كەلگەندە نام-شۆھرىتىنى ئاڭلاپ، توپ-توپ ئەسكەر يىغىلىپ، زور قوشۇن ھاسىل بولىدۇ. قوشۇن بىلەن بەگ تىلىكىگە يېتىدۇ. دانىشمەنلەر ئېيتقانكى: ھەي باھادىر، يىغىپ، توپلاپ قەھرىمان يىگىتلىرىڭگە بەر، سېخىي بول، ئىنئام قىل، يېگۈز ھەم ئىچكۈز، مېلىڭ ئۆكسۈپ قالسىمۇ يەنە توپلاپ كىيگۈز. «جەسۇر باتۇر ئەر ئۈچۈن مال كەم ئەمەس، ئالغۇر ئاق لاچىن ئۈچۈن يەم ئۆكسۈمەس». كىمدە قىلىچ-پالتا، ئوق ۋە يا، يۈرەك ۋە جاسارەت بولىدىكەن، مالدىن غەم قىلمايدۇ. جاھانگىر دانا بەگلەر خەزىنىنى قانداق توپلىدى؟ قوشۇن قەيەرگە ئاياغ باسسا شۇ يەرنىڭ تەييار خەزىنىسىگە ئېرىشتى. دېمەك، دۆلەتنى باشقۇرۇش ئۈچۈن كۆپ ئەسكەر، خىللانغان قوشۇن بولۇشى كېرەك. قوشۇننى تۇتۇش ئۈچۈن ھېسابسىز مال-دۇنيا كېرەك. مال-دۇنيا توپلاش ئۈچۈن خەلق بېيىشى لازىم. خەلقنى باي قىلىش ئۈچۈن توغرا سىياسەت، ئادىل قانۇن يولغا قويۇلۇشى زۆرۈر. بۇلارنىڭ بىرى بولمىسا قالغان ئۈچىمۇ قولغا كەلمەيدۇ. بۇ تۆتىلىسى قولدىن كەتسە دۆلەت بەربات بولىدۇ.

خەلقنى يېتىلىگۈچى بەگنىڭ يۇقىرىقى ئىشلارنىڭ ھۆددىسىدىن چىقىشى ئۈچۈن زور ئەجىر قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. ئەجىر بىلەن بىرگە مەردلىكمۇ كېرەك. تىرىشچانلىق ۋە مەردلىك بىلەن شۆھرەت قازانغان بەگكە ئولجا ئۆزى كېلىدۇ. كىمنىڭ تىرىشچانلىقى بولمىسا ئۇ ئۆلۈكتۇر. تىرىشچانلىق نېمىتىدىن مەھرۇم قالغۇچى ھەر ئىككى دۇنيادا تېگىشلىك ئۈلۈشكە ئېرىشەلمەيدۇ. ئەلنى تۇتۇپ تۇرۇشتا، تىرىشچانلىق، مەردلىكلا كۇپايە قىلمايدۇ، شۇنىڭ بىلەن سىياسەتمۇ كېرەك. سىياسەتكە بەگ ئۆزى رىياسەتچىلىك قىلىشى لازىم. بەگ سىياسەت بىلەن قانۇننى تەرتىپكە سېلىپ ئەلنى تۈزەيدۇ. خەلقمۇ قىلىقىنى سىياسەتكە بېقىپ ئوڭشايدۇ. بۇنىڭغا مۇنۇ سۆز شاھىتتۇركى، قەيەردە شاھىت بولسا، ئۇ ئىشەنچىلىك ھۆججەت ئەمەسمۇ؟ بەگلەرنىڭ ئىشىكىنى سىياسەت زىننەتلەيدۇ. بەگ سىياسەت بىلەن ئېلىنى تۈزەپ، يامانلارغا سىياسەت يۈرگۈزۈشى كېرەك، خەلقنىڭ مالىمانىنىمۇ سىياسەت باسىدۇ.

ئۆگدۈلمىش ئىلىگ توغرىسىدىكى بايانلىرىنىڭ ئاخىرىنى مۇنداق سۆزلەر بىلەن خۇلاسىلىدى:

_ ھەي قۇتلۇق ئىلىگ، ئەل ئىشىنى قىلماقنىڭ نامى ئۇلۇغ، خەلقنى باشلىماقمۇ بۈيۈك ئىش. بىراق، خەلقنى توغرا يېتەكلەپ مېڭىش ئۇنچە ئوڭاي ئىش ئەمەس. قارايدىغان بولساق، باش ئاغرىقى تولا، مۇشەققىتى كۆپ؛ ھۇزۇرى ئاز، ئازابى كۆپ؛ ماختىغۇچىلار ئاز، سۆككۈچىلەر كۆپرەك. شادلىقىنى سورىساڭ تېخىمۇ ئاز، قاياققا قارىساڭ تەشۋىشلىكتۇر. بەگنى ھىمايە قىلىدىغانلاردىن ھىمايە قىلمايدىغانلار كۆپرەك، راھىتى ئاز، غەۋغاسى تولا، نەگە باقساڭ كۆڭلۈڭ يېرىم بولىدۇ. ئەر ئۈچۈن كۆڭۈل يېرىملىقىمۇ بىر ئازاب. ھەر بىر ئىشنىڭ خەۋپ-خەتىرى كۆپ، خېيىمخەتەرگە يولۇققاندا كەيپىڭ ئۇچىدۇ. بۇ ھەقتە ئەقىللىق كىشىلەرنىڭ نېمە دېگەنلىكىگە قۇلاق سال: ئىلىگنىڭ بوينى نازۇكلۇقتا قىلدەك، بېشى يوغانلىقتا گۈمبەزدەك، مىسالكى، بەگلىك ئىشى خۇددى قىلىچ ئۈستىدىكى باشتۇركى، ھەر كۈنلۈك ئىشى مىڭ پاتمان خەتەر ئىچىدە ئۈزگەندەك، دېگەن. ئۇلارنىڭ سۆزلىرى گۆھەرگە ئوخشاش قىممەتلىكتۇر. شۇنداق، بەگلەرنىڭ بىرى شادلىقتا كۈلسە، يەنە بىرى ئۆز بېشىنى يەيدۇ. بۇنداق تەقدىر ھەممە بەگلەرنىڭ بېشىدا بار. ھەر ئىككى دۇنيانى قولۇمدا تۇتۇپ تۇراي دەيدىكەنسەن، مۇنداق بىر قانچە ئىشنى قىلماق لازىمدۇر. ئاللاھقا سېغىنىپ، كۆڭلۈڭ ۋە تىلىكىڭنى تۈز تۇت. ئاللاھنىڭ ئەمرىنى ئەزىز بىلىپ، ئىبادەت بىلەن مەشغۇل بول. تەڭرىدىن ساڭا نېمە ئىرادە قىلسا رازى بول. قازاغا رىزا بولۇش بەندىلىك ئىكەنلىكىنى بىل. خەلقىڭگە ياخشىلىق ئىزدە، ئۆزۈڭمۇ ياخشى بول، پۈتۈن خەلقىڭگە چىن دىلىڭدىن مېھرىبانلىق كۆرسەت. خەلققە زىيان سالغۇچى بولما. ئۇلارنى يامانلارنىڭ زىيانكەشلىكىدىن قوغداپ، ئىش-ھەرىكىتىڭ بىلەن خەلقىڭنى ياخشىلىقىڭدىن بەھرىمەن قىل. ھاياتلىق ئالىمى ساڭا مەنسۇپ بولدى. ھاياتىڭنى غەنىيمەت بىلىپ ئويناپ كۈل. جېنىڭ چىقسىمۇ زور ئۈمىدۋارلىقتا بولكى، ئاللاھنىڭ ياخشىلارغا ياخشى يول بېرىدىغانلىقىغا ئىشەن.

يۈر، ھەي ياخشى كىشى، ياخشىلىق قىل. ياخشىلىق – پاراسەت ۋە ئىلىمنىڭ مېۋىسى. ئەل باشقۇرۇپ سىناقتىن ئۆتكەن ئەزىمەتلەرنىڭ نېمە دېگەنلىكىنى ئاڭلا: ياخشىلىق نەچچە يىللار ياتسىمۇ قېرىمايدۇ، يامانلىق قانچە پەرۋىش قىلساڭمۇ تۈزەلمەيدۇ. ياخشى ئادەم ھەر كۈنى يېڭى-يېڭى تىلەكلەرگە ئېرىشىدۇ. ياماننىڭ غېمى بولسا كۈندە مىڭلاپ ئاشىدۇ.

_ ئالىيلىرى، مەن بىلگەنلىرىمنى ساڭا تولۇق ئېيتتىم، سەن ئاڭلىدىڭ. بەگ ئۈچۈن مانا شۇنداق پەزىلەت ۋە بىلىم كېرەك. كىم شۇنداق قائىدە-يوسۇنلۇق، پەزىلەتلىك بولسا، ئۇنى بەگ ئاتاپ، ئەلدە يۇقىرى ئورۇنغا ئىگە قىلسا بولىدۇ. مۇنداق خەلق باشلىرى مۇكەممەل بەگ بولالايدۇ. ئۇنىڭدىن كىشىلەر كۆپلەپ ياخشىلىقلارغا ئېرىشىدۇ. بىلىملىك، زېرەك كىشىلەر شۇڭا: بەگ بىلىملىك، ئەقىللىق، توغرا بولۇشى، يۈرەكلىك بىلەن شۆھرىتىنى ئاشۇرۇشى، سېخىي، توغرا ھەم نومۇسچان بولۇشى، سىلىق ھەم مېھرىبان بولۇپ، ئېلىنى ياخشى قوغدىشى لازىم، دېگەن. دېمەك، بەگ پۈتۈن پەزىلەتلەردە ھەر كىمدىن ئۈستۈن بولۇپ، ئەلنى ياخشى قانۇندىن بەھرىمان قىلالايدىغان بولسۇن. قايسى ئەلنىڭ مۇشۇنداق بېگى بولىدىكەن، ئۇ بەگ خەلقى دەردتىن خالاس بولۇپ، نىجاتلىق تاپىدۇ. ئەلدە تىنچلىق ئورنىتىلىپ، بەخت قۇياشى نۇر چاچىدۇ. ۋادەرىخا! مۇشۇنداق كىشىلەرمۇ ئۆلۈپ كېتىدۇ-ھە! ئەي ئىلىگ، مانا بۇ مېنىڭ ئۇققان-بىلگەنلىرىم، ھەممىنى ساڭا ئېيتتىم، _ دەپ ئېھتىرام بىلەن سۆزىنى ئۈزدى ئۆگدۈلمىش.

كۈنتۇغدى ئۆگدۈلمىشكە يەنە سوئال قويدى:

_ ئۇقتۇم، توغرا گەپلەرنى قىلدىڭ، _ دېدى ئىلىگ، _ سۆزلىرىڭدە بىلىمدىن چەتنىمىدىڭ، ... ئەمدى ساڭا ئېيتىدىغان يەنە بىر سۆزۈم بار. بەگلەر شۇنداق سەرخىل، پەزىلەتلىك بولۇشى كېرەككەن، ئۇنداقتا بەگلەرگە ۋەزىر بولغۇچى قانداق سۈپەتلەرگە ئىگە بولمىقى لازىم؟ مېنىڭ ئۈمىدىم، ۋەزىر خەزىنىنى ئالتۇن-كۈمۈشكە توشقۇزسا، ئەلنى تۈزەپ، شەھەر-كەنتلەرنى كۆپەيتسە، توغرا قانۇن بىلەن ئەل سورىسا، قوشۇن كۆڭلىنى ئىللىتسا، خەلق ياتلارنىڭ قولىدىن ئامان بولۇپ، ئېسەنلىككە ئېرىشسە، بەگنىڭ ياخشى نامىنى مەڭگۈ ئۆچۈرمىسە بولاتتى. ماڭا بۇلارنىمۇ ئوچۇق ئىزھار قىلىپ بەرسەڭ.

ئون بىرىنچى باب

ئۆگدۈلمىشنىڭ دۆلەت ۋەزىرى بولمىش كىشىنىڭ ئۆلچىمىدە تون پىچقانلىقى

ئۆگدۈلمىش كۈنتۇغدى ئىلىگنىڭ تەكلىپى بىلەن تىل پەدىسىنى ۋەزىر مۇقامىغا مۇنداق باستى:

_ ئالىيلىرى، ۋەزىر بولمىش كىشى ھەر قاچان بەگنىڭ ئەل ئىشىغا سۇنغان قولى. ئۇ بەگلەرنىڭ يۈكىنى يۈدۈگۈچى ۋە خانلىقنىڭ ئۇلىنى مەھكەم ئەتكۈچىدۇر. بۇ ئۇلۇغ ئىشقا ياراملىق ئەر كېرەك. ۋەزىر ياراملىق بولسا، بەگلەر ئارامخۇدا ئۇخلايدۇ. شۇنداق ئىكەن، ۋەزىرلىككە تاللانغان سەرخىل ئەر قويۇلۇشى، ئۇ پۈتۈن ۋۇجۇدى، ئەقىل-پاراسىتى بىلەن ئەل ئىشىغا بېرىلىشى، يۈرىكىمۇ بېگى ئۈچۈن سوقۇشى لازىمدۇر. ئۇ دېڭىزدەك چوڭقۇر بىلىمى، كامىل ئەقىل-پاراسىتى بىلەن ئىشلارنى كۆڭۈلدىكىدەك پۈتتۈرۈپ، بېگىنىڭ يۈزىنى يورۇتۇشى لازىمدۇر. بەگدىن قالسىلا ئەل ئىچىدە قول ئەڭ ئۇزۇن كىشى ۋەزىردۇر. ئۇ بەگنىڭ سۆزىنى يەتكۈزگۈچى، ئەمرىنى بەجا كەلتۈرگۈچىدۇر. شۇڭا، ۋەزىر ئېسىل نەسەبلىك، تەقۋادار بولۇشى، كۈنلىرىنى توغرىلىق بىلەن ئۆتكۈزۈشى لازىم. ئېسىل نەسەبلىك بولمىسا پاك بولمايدۇ، ناپاك كىشى ۋەزىرلىككە يارىمايدۇ. ۋاپادار كىشىلەر ئېسىل ئۇرۇقلۇق كىشىلەردۇر. ناپاك كىشىلەرنىڭ ئىشى جاپا مېۋىسىدۇر. ۋەزىر ئەقىللىق، بىلىملىك، زېرەك ھەم مۇلايىم بولسۇن. ئەقىل-ئىدراكلىق كىشىنىڭ نەسلىمۇ ياخشى بولىدۇ. ئۇ قەيەردە بولسا روناق تاپىدۇ، شان-شۆھرەتتىنمۇ قۇرۇق قالمايدۇ. ئۇ ئىمانى كامىل، پاك ۋە راستچىل، ئۇز خۇلقلۇق بولسۇن. ئۇ ئاياغ باسقان يەردە خەلق ئەمىنلىك تاپسۇن. سەمىمىي، تەقۋادار كىشى ئىشنى ئېھتىيات بىلەن قىلىدۇ. يارامسىزلارغا يېقىن يولىمايدۇ، ئىشنىڭ پەيتىنى بىلىدۇ، خەلقنىڭ دەردىگە دەرمان بولىدۇ. قانۇن تۈزگۈچى ۋە قانۇن تۈزۈپ تۆرنىڭ بېشى بولغۇچىنىڭ نېمە دېگەنلىكىنى ئاڭلا: ئەسلى ساپ كىشىلەرنىڭ ئىش-ھەرىكىتى شۇنچىلىك سىلىق، ۋاپادار قوينى شۇنچىلىك ئىللىق بولىدۇ. ئەسلى ناپاك كىشىگە ھەر قانچە شېكەر بىلەن يىلىك يېگۈزسەڭمۇ، ئۇنىڭ چاچىدىغىنى ۋاپاسىزلىق ۋە جاپا ئۇرۇغىدۇر.

ۋەزىر ھايالىق، كۆزى توق، ئىشەنچلىك بولسۇن. كۆزى توق ئادەم مال-دۇنياغا ھېرىسمەن بولمايدۇ. ئاچ كۆز ئادەم پۈتۈن دۇنيانىڭ بايلىقىغا ئېرىشسىمۇ تويمايدۇ. ئادەمنىڭ ئېسىلى ھايالىق كىشىدۇر. ھايالىق كىشى ھەم كىشىلەرنىڭ بېشىدۇر. ھايالىق كىشىگە ھەر قانداق ئىشنى تاپشۇرسا بولىدۇ. ئادەم قاباھەت ئىشىكىنى ھايا بىلەن ئېتىدۇ. ھاياسىز كىشى ئادەمنىڭ ئەسكىسى ھەم پەسكىشىدۇر. ھاياسىزنىڭ ئېغىزىدىن چىرايلىق سۆز چىقمايدۇ. ھايالىق كىشى بىزنى ئاگاھلاندۇرۇپ: ھاياسىز كىشىدىن يىراق تۇر. ھاياسىزنىڭ كۆزىدە خۇنۈك بىر قاراق بولىدۇ. ھاياسىزنىڭ يۈزىگە سەپسالساڭ ئەتسىز بىر سۆڭەكتۇر، كۆزىگە قارىساڭ ئېتىلمەس تۆشۈكتۇر، دېگەن. ھايالىق ئادەمنىڭ يۈزى يورۇق، كۆزى نۇرلۇق بولىدۇ. بۇ سەمىمىي نەسىھەتنى ئەستە تۇتقۇلۇق.

ۋەزىر ھايالىق، كۆزى توق، ئىشەنچلىك بولسۇن. كۆزى توق ئادەم مال-دۇنياغا ھېرىسمەن بولمايدۇ. ئاچ كۆز ئادەم پۈتۈن دۇنيانىڭ بايلىقىغا ئېرىشسىمۇ تويمايدۇ. ئادەمنىڭ ئېسىلى ھايالىق كىشىدۇر. ھايالىق كىشى ھەم كىشىلەرنىڭ بېشىدۇر. ھايالىق كىشىگە ھەر قانداق ئىشنى تاپشۇرسا بولىدۇ. ئادەم قاباھەت ئىشىكىنى ھايا بىلەن ئېتىدۇ. ھاياسىز كىشى ئادەمنىڭ ئەسكىسى ھەم پەسكىشىدۇر. ھاياسىزنىڭ ئېغىزىدىن چىرايلىق سۆز چىقمايدۇ. ھايالىق كىشى بىزنى ئاگاھلاندۇرۇپ: ھاياسىز كىشىدىن يىراق تۇر. ھاياسىزنىڭ كۆزىدە خۇنۈك بىر قاراق بولىدۇ. ھاياسىزنىڭ يۈزىگە سەپسالساڭ ئەتسىز بىر سۆڭەكتۇر، كۆزىگە قارىساڭ ئېتىلمەس تۆشۈكتۇر، دېگەن. ھايالىق ئادەمنىڭ يۈزى يورۇق، كۆزى نۇرلۇق بولىدۇ. بۇ سەمىمىي نەسىھەتنى ئەستە تۇتقۇلۇق.

ۋەزىر بولمىش ئادەم ھۆسىن-سالاپەتتە كېلىشكەن، چاچ-ساقاللىرى يارىشىملىق ياسالغان، بەھەيۋەت بولسۇن. بۇ ھەيۋەت ئۇنىڭ ئۆز ئىشلىرىنى يۈرۈشتۈرۈشىكە يارايدۇ. ئۇنىڭ ئېسىل پەزىلەتلىرى ئەلگە ئۈلگە بولسۇن، خەلق ئۇنىڭدىن ھەر زامان مەنپەئەتدار بولسۇن. ئىش بېشى ئىشتا دۇرۇس بولمىسا، بەگنىڭ ھەممە ئىشلىرى ئەگرى بولىدۇ. ۋەزىر ئىشەنچلىك، ئادىل بولغاندىلا، ئۇنىڭغا خاتىرجەم ئىش تاپشۇرغىلى بولىدۇ. چىرايلىق ئادەمنىڭ قىلىقىمۇ چىرايلىق بولىدۇ. بۇنداق كىشىدىن ئەلگە نەپ تېگىدۇ. كىمنىڭ ھۆسن-جامالى چىرايلىق بولسا، ئىچكى دۇنياسىمۇ چىرايلىق بولىدۇ. بۇ جەھەتتە كۆپ ئەمەلىيەتنى ئۆتكۈزگەن، سىناپ بىلگەن ئاقىللار: ئادەمنىڭ تاشقى كۆركى ئىچكى دۇنياسى بىلەن ھەمراھ، ھۆسن-جامالى ئىش-ھەرىكىتىگە گۇۋاھ. تېشىنى كۆرۈپ، ئىچىنى پەرەز قىل، ئىچى تېشىدەك، تېشى ئىچىدەك بولىدۇ، دېگەن.

ۋەزىر يەنە زېرەك، ھېسابتا پىشقان، يېزىقتا كامالەت تاپقان، تۈرلۈك پۈتۈكلەرنى بىلىم بىلەن پۈتەلەيدىغان بولسۇن. ۋەزىرنىڭ ھەممە ئىشى ھېساب بىلەن بولىدۇ. ھېساباتنى ياخشى بىلمىسە خىزمەتچىلەرنىڭ ئىشىمۇ ئوبدان قىلىنماي قالىدۇ. ھېساب ئىشى توغرا ئىش بولغانلىقى ئۈچۈن «ساق ئىش» دەپ ئاتالغان. قارىسا ھېساب ھەقىقەتەن ساق ئىش. ئادەم ئىش-كۈشلىرىنى ھېساب بىلەن بېجىرىدۇ. يىل، ئاي، كۈنلەرنىڭ ھېسابىنى ھېسابلاپ بىلىدۇ. زېرەك ئادەم ئىشلىرىنى ئۇتۇقلۇق ئورۇنلايدۇ. زېرەك بولسا ئىشنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالايدۇ. يېزىق كىشىنى زېرەك قىلىدۇ. يېزىق بىلگەنلىك – زېرەكلىكنىڭ نىشانىدۇر. ئادەم ئۇققان-بىلگەنلىرىنى يېزىق بىلەن پۈتىدۇ. پۈتۈكتە قالغىنى شۇ ئەرنىڭ ھاياتىدا نېمە ئىش قىلغانلىقىدىن كېيىنكىلەرنى ۋاقىپلاندۇرىدۇ. ئادەم بالىسى يېزىق بىلمىگەن بولسا يىل، ئاي، كۈنلەرنىڭ ھېسابىنى قانداق بىلەلەيتتى، ئالىملار كىتابقا پۈتۈپ قويمىغان بولسا، تارىخنى ئىسپاتلاشنىڭ چارىسىنى قانداق تاپاتتى؟! شۇڭا، خۇدا ئالەمنى يارىتىشتىن بۇرۇنلا لەۋھى قەلەمنى يارىتىپ ئىشلەتكەن. پەرىشتىلەرگە بولسا بەندىلەرنىڭ ھاياتلىقىدىكى بارلىق ياخشى-يامان ئىشلىرىنى پۈتۈپ قويۇشقا بۇيرۇغان. ئاللاھ قىيامەتتە ئۇلاردىن بۇنىڭ سورىقىنى ئالىدۇ.

ۋەزىر مېھرىبان دىللىق، يۇمشاق تىللىق بولمىقى لازىمكى، بۇنداق كىشى كىشىلەرنىڭ سۆيگۈسىگە سازاۋەر بولىدۇ. سۆيگۈگە سازاۋەر كىشى دوستلارنىمۇ خۇشال قىلىدۇ. كەمتەر، مۇلايىم كىشىلەر يۇمشاق دىللىق كىشىلەردىن سۆيۈنۈپ: كىشى ئۈچۈن يۇمشاق دىللىق بولۇش نېمىدېگەن ياخشى، كۆڭلى يۇمشاق كىشى خەلق ئارىسىدا سۆيگۈگە سازاۋەر، رەھىمسىز ئادەم سۆيگۈدىن مەھرۇم بولىدۇ. ئابرۇي كەمتەرلىكتە كۆكلەيدۇ، تەكەببۇر كىشى بۈيۈكلۈكنى قۇرۇتىدۇ، دېگەن. ۋەزىرلىككە ئىنتايىن مېھىر-شەپقەتلىك، ئوقۇمۇشلۇق، بىلىملىك، ئەقىللىق، كامىل ئەر كېرەككى، ئۇ تىلى بىلەن دىلى بىردەك، ئىش-ھەرىكىتى دۇرۇس، ھايالىق، كۆيۈمچان ۋە خەلقنىڭ ھەققانىيەتچىسى بولسۇن. كۆزى توق، سەگەك، يارامسىز بىلەن ياراملىقنى پەرق ئېتەلەيدىغان، ئىشنىڭ يولىنى بىلىدىغان، خىزمەتكە سادىق، تىرىشچان، ئامانەتكە خىيانەت قىلمايدىغان، يامانلىقتىن ئەيمىنىدىغان پاك دىل بولسۇن. كىمدە مۇشۇنداق پەزىلەتلەر بىلەن بىلىم بولسا، ئىلىگ شۇنداق ئادەمگە ۋەزىرلىك مەرتىۋىسىنى بەرسە بولىدۇ. بۇنداق كىشى بەگلەرگە ۋەزىر بولسا، بەگلەرنىڭ ئىشى نىيىتىدىكىدەك بولۇپ، بەگ ۋە خەلق ئاسايىشلىقتا ئۆتكەي، ئەل تۈزىلىپ، خەلق بايلىققا ئېرىشكەي. يارامسىز، ياۋۇز ئادەم ئەلگە ۋەزىر بولۇپ قالسا ئۇ ئەل بۇزۇلۇپ، باي ۋە كەمبەغەل تەڭلا نامراتلىقتا، موھتاجلىقتا ۋەيران بولغاي. ياخشى ۋەزىرنىڭ پايدىسى خەلققە بولىدۇ. خەلقنىڭ پايدىسى ئەلگە ھۇزۇر ئېلىپ كېلىدۇ. دېڭىزدەك چوڭقۇر بىلىمى بىلەن قەلبىنى يورۇتقان كىشىنىڭ مۇنۇ سۆزىگە قۇلاق سالغۇلۇق: ئىلىگنىڭ تىلى بىلەن دىلى ياخشى بولسا، خىزمەتچىلىرىمۇ توغرىلىق يولىنى تۇتىدۇ. ئىلىگ زالىم ھەم ئەسكى بولىدىكەن، خىزمەتچىلىرىمۇ دۇرۇس يولنى بۇزىدۇ. دېمەك، خادىملارنىڭ ياخشى بولۇشى، زىيانداش بولماسلىقى بېگىنىڭ ياخشى بولۇشىغا باغلىق. بەگلەرنىڭ ئۆزى ئەسكىلەشمىگۈچە ئۆزىگە ئەسكىلەرنى يېقىن يولاتمايدۇ. قەيەرگە يامانلار ئىز باسقان بولسا، شۇ يەردە يامانلار ماكان تۇتىدۇ.

ئەي ياخشى ئىلىگ، ياخشى يۈرۈپ، ياخشى دوستلارنى ئىزدە. يامانلار ياخشىلار بىلەن كېلىشەلمەيدۇ. تۈز نەرسە بىلەن ئەگرى يارىشالمايدۇ. كۆرمەمسەن، قارا تۈن بىلەن يورۇق كۈن يېقىنلىشالمايدۇ. يېشىل سۇ قىزىل ئوتقا مېھمان بولالمايدۇ. ھەرقانداق نەرسە ئۆز خىلى، ئۆز توپى بىلەن قوشۇلۇپ ياشايدۇ. مىسالكى: ناتونۇش بىر كىشىنىڭ قانداقلىقىنى بىلمەك بولساڭ، ئۇنىڭدىن كىملەر بىلەن ئارىلىشىدىغانلىقىنى سورىساڭلا ئۇ ئادەمنىڭ قانداقلىقىنى پەرق ئېتەلەيسەن. بۇ سۆزگە شاھىت بولالايدىغان مۇنۇ پەندنى كۆڭۈلگە پۈككۈلۈك: قارا، يورۇيدىغان، ئۆچىدىغان بارلىق جانلىقلار ئۆز تەڭتۇشلىرىنى قولداش ۋە يولداش تۇتىدۇ. يامانلار ياخشىلاردىن قاچىدۇ. مانا بۇ ھەممە ئۈچۈن ئورتاق قائىدە. ئەي ياخشىلارنىڭ بېشى ئىلىگ، يامانلارغا قېتىلما، يامانلارنىڭ يۈكىنى يۈدۈمەكمۇ تەس، ئۇلارنىڭ قىلىقى ئىنتايىن پەس. ۋەزىر دېگەن بەگنىڭ كېڭەشچىسى، كېڭەشچى بولىدىغان ئادەمنى بەگ تولىمۇ ئېھتىياتچانلىق بىلەن تاللىشى لازىم. ئەگەر بەگ ئۆزىگە يامان خۇيلۇق ئادەمنى يېقىن تۇتىدىكەن، ئۆزىنىڭ نامىنىمۇ بولغايدۇ، خەلق ئىشلىرىمۇ خارابلىققا يۈز تۇتىدۇ. بەگلەر ئۆزىگە ياخشى كىشىنى ۋەزىر قىلسا، ياخشى نامى قالىدۇ، خەلقنىڭ ئىشلىرىمۇ روناق تاپىدۇ.

ئالىيلىرى، ۋەزىرلىك ئىشىغا شۇنداق ئادەملەرنى قويغاندا، بەگمۇ ئارام تاپىدۇ، خەلقمۇ خاتىرجەم ئۇخلايدۇ. بەگنىڭ ئىشلىرى تېخىمۇ ياخشى يۈرۈشۈپ، تىلىكىمۇ تولۇق ئورۇنلىنىدۇ، ئېلى تەرتىپكە چۈشۈپ، خەلق بېيىيدۇ، خەزىنە توشۇپ، بەگنىڭ ئۆمرى پاراغەتتە ئۆتىدۇ. ئۆزى قېرىسىمۇ نامى مەڭگۈ قالىدۇ. قېرىپ ئۆلگەندىمۇ قەلب تۆرىدىن ئورۇن ئالىدۇ. بۇ دۇنيانىڭ ھەم ئۇ دۇنيانىڭ مەئىشىتىدىن تولۇق بەھرىمەن بولۇپ، مەڭگۈلۈك سائادەتكە ئۇلىشىدۇ.

_ ئالىيلىرى، سورىغانلىقىڭ ئۈچۈن بىلىدىغانلىرىمنى ساڭا ئېيتتىم، سۆزلىرىمنى ئورۇنلۇق بىلسەڭ قوبۇل قىلغايسەن، _ ئۆگدۈلمىش ئىلىگكە قول باغلاپ تۇرۇپ سۆزىنى توختاتتى.

_ بۈگۈن ناھايىتى ياخشى سۆزلەرنى قىلدىڭ، سۆزلىرىڭنى تولۇق ئۇقتۇم، _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ رازىمەنلىك بىلەن، _ ئەمدى ماڭا سۇ باشلار  ئەرنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى، بەگلەرنىڭ ئىشىنى قانداق قىلىش كېرەكلىكىنى سۆزلەپ بەرگىن. سۇ باشلار ئەر قوشۇنغا يۈرەكلىك قوماندانلىق قىلالايدىغان، جەڭ ئىشلىرىنى بىلەلەيدىغان، جەڭ ئىشلىرىدا يېڭىلىشمەي، توغرا باشقا ئېلىپ چىقالايدىغان، ياۋ ئەسكەرلىرىنى پارچىلاپ تارمار قىلالايدىغان بولسۇن. بۇ ئىشقا قانداق ئادەمنى قويۇشۇم كېرەك؟

ئۆگدۈلمىش تەمكىنلىك لىباسىنى كىيىپ، تىل زۇلپىقارىنى ئوينىتىپ، سۇ باشلار ئەرنىڭ ھەيۋەتلىك قىياپىتىنى مۇنداق بايان قىلدى.

ئون ئىككىنچى باب

ئۆگدۈلمىشنىڭ سۇ باشلار ئەرنىڭ جاسارىتى ۋە ماھارىتىنى قەلەم تىلىدىن بايان قىلغانلىقى

ئۆگدۈلمىشنىڭ ئېھتىيات قالقىنى بىلەن قەلەم زۇلپىقارىنى چاپتۇرۇپ جەڭگاھتا مۇنداق نەرە تارتتى.

_ ئالىيلىرى، ياۋ بىلەن بولغان كۈرەشتە غالىبلىق تۇغى ھەر قاچان قولۇڭدا بولسۇن، _ دەپ سۆزىنى باشلىدى ئۆگدۈلمىش، _ بەگكە شۇنداق بىر جەسۇر، ئېھتىياتچان، سەگەك، باتۇر قوماندان كېرەككى، ئۇ ئالدى بىلەن بېشىدىن كۆپ ئىشلارنى ئۆتكۈزگەن چوڭ يۈرەك ئادەم بولسۇن. قوشۇنغا قوماندانلىق قىلىش، قوشۇن سېپىنى تۈزۈش، ياۋنى يوقىتىش ئىنتايىن چوڭ ئىش. بۇنىڭ ئۈچۈن تولىمۇ ھوشيارلىق كېرەككى، بىخۇتلۇقتىن پالاكەتكە يولۇقۇپ، دۈشمەننىڭ ئۇيقۇسىنى ئېچىپ قويۇپ، تاپا-تەنىگە نىشان بولمىسۇن. سۇ باشلار ئەر مۇلايىم، تەمكىن، سېخىي بولسۇن، ئەسكەرلىرىگە ئاش-تۇزىنى كەڭرى قىلسۇن، باتۇر ئەرلەر سېخىيلارنىڭ ئەتراپىغا توپلىنىدۇ. قوماندان ئوغلۇم، قىزىم، خوتۇنۇم دەپ مال-دۇنيا توپلىماسلىقى، بېغىم، سۈيۈم، يېرىم دەپ كۈمۈشكە ئۆزىنى ئاتماسلىقى، بار مال-دۇنياسىنى سېخىيلىق بىلەن ئەسكەرلىرىگە ئۈلەشتۈرۈپ، ئۆزىگە بىر ئات، بىر تون ۋە ياراغ بولسىلا بەس دېيىشى، پۈتۈن ئارزۇسىنى قىلىچتىن ئىزدىشى لازىم. شۇندىلا ئەتراپىغا ئۇنى قوغدايدىغان، قوللايدىغان قولداش ۋە يولداشلاردىن كۆپ توپلىنىدۇ. مەقسەت مەنزىلىگە ئۇتۇقلۇق ئۇرۇش بىلەن يېتەلەيدۇ. شان-شۆھرەتتىمۇ ئالدىنقى قاتاردا تۇرالايدۇ، غەنىيمەت ئالغان ئات-ئۇلاغ، قىز-ئوغلان، قورال-ياراغلارنى ئايىماي بېرىپ، ئەسكەرلىرىنىڭ كۆڭلىنى ئۇتۇشى لازىم. شۇنداق بولغاندا باتۇرلار شېرىن جېنىنى ئۇنىڭ ئۈچۈن پىدا قىلىشقا توپلىنىپ، ئېگىز قىيادەك ئۇنىڭ ئالدىدا ياتىدۇ.

سۇ باشلار ئەر ئەقىللىق، يۈرەكلىك، جەسۇر ۋە كەڭ قورساق بولمىقى لازىمدۇر. ئۇرۇشتا يۈرەكسىز ئەر ئىشقا يارىمايدۇ. يۈرەكسىز ئەر ئاياللارغا ئوخشاش قورقۇنچاقلىق بىلەن قوشۇننى بۇزىدۇ. قوشۇن بۇزۇلسا، ئەسكەرلەر بىر-بىرىنى بۇزىدۇ. جەڭدە قورقماس يۈرەك، چىداملىق ئىرادە كېرەككى، دۈشمەن ئات چاپتۇرۇپ باسقۇن قىلىپ كەلگەندە دەرھال توپلانماق لازىمدۇر. ئۆلۈم دېگەننىڭ بەلگىلىك ۋاقتى-سائىتى بولىدۇ. يىگىت ئەجەل كەلمىگۈچە جەڭدە ئۆلمەيدۇ. ئادەم ئۆلۈمنى ئۇنتۇغاندا دۈشمەننى يېڭىدۇ. بىر جەسۇر ئەرنىڭ نېمە دېگەنلىكىگە قۇلاق سالغۇلۇق: «ئىنسان ئانىدىن تۇغۇلۇپ، تا ئەجەل شەربىتىنى ئىچمىگۈچە ئۆلۈم سىرتمىقى نەپەس يولىنى سىقمايدۇ. شۇنداق تۇرۇپ ياۋنى كۆرۈپ نېمانچە قورقۇپ كەتكۈلۈك؟! ياۋغا يالقۇندەك تېگىپ، ئەردەك تۇتۇشقۇلۇق.»

دۈشمەن بىلەن تۇتۇشۇش ئۈچۈن ئەردە يەنە نۇمۇس بولۇشى لازىمدۇر. نۇمۇس كۈچى بىلەن ئەر دۈشمىنىنى يېڭىپ، ھاقارەتنى يۇيماي تۇرۇپ ئارقىغا قايتمايدۇ. قورقۇنچاقلارمۇ نۇمۇسىنى ساقلاش ئۈچۈن باتۇرلۇق قىلىدۇ. ئەركەك دېگەن ماختىلىش ئۈچۈنمۇ ئۆزىنى ئۆلۈمگە ئاتىدۇ. يۈرەكلىك ئەر دېگىنىمىز دەل ئار-نۇمۇسلۇق ئەردۇر. نۇمۇسچان ئەر ئۆلسە، جەڭدە ئۇرۇشۇپ ئۆلىدۇ. نۇمۇسسىزلار جەڭدىن ئەڭ بۇرۇن قاچىدۇ.

قوماندان دۈشمەن ئالدىدا ھەيۋەتلىك ۋە قەھرلىك، خەلقى ئۈچۈن كەمتەر، مۇلايىم بولۇشى لازىم، چاچ-ساقىلى ياسالغان، ھەيۋەتلىك، جەسۇرلۇق، كەمتەرلىكتە نام-شۆھرىتى ئەل ئىچىدە يادلانغان بولسۇن. يامانلارنى قورقۇتقىلى ھەيۋەت لازىم بولىدۇ، ياۋاشلارنى سۆيۈندۈرگىلى ياخشىلىق ئەسقاتىدۇ. كەمتەر، مۇلايىم كىشى خەلقنىڭ كۆڭلىنى ئىللىتالايدۇ. قوپال تىللىق، قەھرلىك بولسا كىشى كۆڭلىنى سوۋۇتىدۇ. قوماندان ئۆزىنى چوڭ تۇتىدىكەن، شۈبھىسىزكى، دۈشمەندىن قامچا يەيدۇ. ئۆزىنى چوڭ تۇتقان كىشى غەپلەتكە پاتىدۇ. غەپلەتلىك ئەر ئەجىلىدىن بۇرۇن ئۆلىدۇ.

سۇ باشلار ئەر سىياسەت قىلىچىنى مەھكەم تۇتۇپ، قوشۇننىڭ ئىنتىزامىنى ياخشى كۆزىتىشى لازىمدۇر. قوشۇن ئىنتىزامى سىياسەتكە موھتاج. سىياسەت بىلەن قوشۇن باشقا ئىگە بولىدۇ. باشقا ئېرىشكەن قوشۇن تەمىناتسىز قالمايدۇ. قانداق قوشۇن باشباشتاق، بوشاڭ بولىدىكەن بۇرنىغا يەيدۇ. يامانلارغا كۆرسىتىشكە ھەشەمەت بىلەن سىياسەت كېرەك، ياخشىلارغا يەنىلا ھۆرمەت كېرەك. ياخشىلارغا قولدىن كېلىشىچە مېھرىبانلىق يەتكۈزگۈلۈك، ئۇلارنىڭ شادلىقى ئۈچۈن ئېغىر يۈك يۈكلىمىگۈلۈك. بارلىق ئادەم ياخشىلىقنى ئارزۇ قىلىدۇ، ياخشىلىققا ئېرىشتۈرگەن ئادەمگە قۇل بولۇشقا تەييار بولىدۇ. تۈزۈتلۈك بىر ئەر بۇ خۇسۇستا: ھۆر، ئازاد كىشىلەر ياخشىلىقنىڭ قۇلىدۇر. سەن ياخشىلىق بىلەن توغرىلىق يولىنى ئاچقىن، ئادىمەتچىلىك قىلىشتا شۇنىڭغا يارىشا ئادەم بول. كىشىلەر ئادىمىيلىك يولىنى ئەنە شۇنداق قۇرغان، دېگەن.

سۇ باشلار ئەر دۈشمىنى ئۈستىدىن غالىب كېلىش ئۈچۈن مۇنداق سۈپەتلەرنى ئۆزىدە ھازىرلىغان بولۇشى زۆرۈر: ئۇ سوقۇشقاندا ئارسلاندەك يۈرەكلىك، تۇتۇشقاندا قاپلاندەك كۈچلۈك بىلەكلىك بولسۇن، ياۋا توڭگۇزدەك تەرسا، بۆرىدەك كۈچلۈك، ئېيىقتەك يانماس، قوتازدەك قىساسخور بولسۇن. ئۇ يەنە ھىيلىگەرلىكتە قىزىل تۈلكىدەك، قىساسكارلىقتا بۇغرا تۆگىدەك بولسۇن، ھوشيارلىقتا سېغىزخاندىنمۇ سەگەك، يىراقنى كۆرۈشتە قىيا قۇزغۇنىدەك بولسۇن، ئارسلاندەك يۈكسەك چىدام كۆرسەتسۇن، تۈنلەرنى ھوقۇشتەك ئۇيقۇسىز ئۆتكۈزسۇن. مانا بۇلارنى ھازىرلىغان سۇ باشلار ئەر جەڭگىۋارلىق بىلەن ئىشنى پۇختا ئادا قىلالايدۇ، دۈشمەنگە زەربە بېرىپ، غالىبلىق تۇغىنى قادىيالايدۇ.

سۇ باشلار ئەرنىڭ ئاش-تۇزى ھەم نېنى مول بولسۇن، ئات-ئۇلاغ، تون ۋە ياراغلىرىنىمۇ يەتكىدەك تەييارلىسۇن. يېمەك-ئىچمەكنىڭ كەڭرى بولۇشى ئەرنىڭ نامىنى يايىدۇ. يېمەك-ئىچمەك تىرىكلىكنىڭ كۆكى ئەمەسمۇ؟ نامى مەشھۇر بىر ئىلى ئادىمىنىڭ نېمە دېگەنلىكىگە قۇلاق سال: ھەي قۇتلۇق كىشى، ياشاشنىڭ يولىنى ئىزدەيدىكەنسەن، نام-ئاتاق قازىنىش زۆرۈر. بۇنىڭ ئۈچۈن ئاش-تۇزۇڭنى كەڭرى يېگۈزمىكىڭ لازىمدۇر. ئۇلۇغلۇق ئىزدىسەڭمۇ، ئۇزۇنراق ھايات تىلىسەڭمۇ يېمەك-ئىچمەكنى كەڭرى ئۈلەشتۈر. ئادىمەتچىلىكنى بىلىدىغان سادىق، سېخىي كىشىلەر نان-تۇز ھەققى ئۈچۈنمۇ ئەرلىك ھەققىنى ئۆتەيدۇ.

مۇنداق بىر قانچە خىسلەتنى ھازىرلىغان سۇ باشلار ئەر ھايات-ماماتلىق زور ئىشلىرىنىڭ ئاساسىنى پۇختىلىيالايدۇ. بىرى، سۆزى چىن، لەۋزىدە تۇرىدىغان بولسۇن. ئۇلۇغلار يالغانچى بولسا ئىشەنچسىز بولۇپ قالىدۇ. ئىككىنچى، قول ئاستىدىكىلەرگە سېخىيلىق بىلەن مال-تاۋارلىرىنى ئۈلەشتۈرۈپ بەرسۇن. بىلىش كېرەككى، مال-دۇنيا تەمەسىدىكى ئالارمەن كىشىلەر بېخىل كىشىگە يېقىن يولىمايدۇ. ئۈچىنچى، يۈرەكلىك، مەغرۇر بولسۇن. يۈرەكسىز كىشى ياۋنى كۆرگەندە ئاغرىپ يېتىۋالىدۇ. تۆتىنچى، تاكتىكىغا ئۇستا، ھىيلە بىلىدىغان بولسۇن. ھىيلە بىلەن ئارسلاننىمۇ بويسۇندۇرغىلى بولىدۇ. بەشىنچى، دۈشمەن سېپىنى بۆسۈش ئۈچۈن جۈرئەتلىك بولسۇن، پاراكەندىچىلىك سېلىش ئۈچۈن چاققان بولسۇن. سۇ باشلار ئەر مۇشۇنداق ئالاھىدىلىكلەرنى ئۆزىدە يېتىلدۈرگەن بولسا، دۈشمەننى يېڭىپ ھەيۋىسىنى سۇندۇرىدۇ، قولى ئۈستۈن بولۇپ باش كۆتۈرىدۇ.

دۈشمەنگە يۈزلەنگەن سۇ باشلار ئەر ئۇيقۇدىن بىدار بولۇپ، كېچە-كۈندۈز ئويغاق بولسۇن. دۈشمەنگە ھۇجۇم قىلماقچى بولغاندا زەربىدار قوشۇننى ئۆزىگە يېقىن تۇتۇپ، كۆزەتچى، چارلىغۇچىلارنى خىل قىلىپ، كۆز-قۇلاقنى سەگەك تۇتۇش بىلەن يىراقنى كۆزىتىشى لازىم. ئەگەر چارلىغۇچىلار دۈشمەننىڭ ئالدىن يۈرەر قىسىملىرىغا ئۇچراپ تۇتۇشۇپ قالغىدەك بولسا، ئايلىنىپ تېگىش قىلسۇن، دەرھال قوشۇننى تەرتىپكە سېلىپ، مۇنتىزىم ھالەتكە ئۆتسۇن. ھېچكىم ئالدىغىمۇ ئۆتۈپ كەتمىسۇن، ئارقىدىمۇ قالمىسۇن. قارارگاھنى ۋە مۇھاپىزەتچى قىسىمنى ياخشى ئورۇنلاشتۇرۇشى، قوشۇن ساقچىلىرى بەك ھۇشيار تۇرمىقى لازىم. ئەمەلدار جەڭ ئەھۋالىنى ئوبدان كۆزىتىپ تۇرۇشى، زەربىدار قىسىمدىن ھېچكىم ئۇنىڭ نەزىرىدىن چەتتە قالماسلىقى لازىم. قارارگاھ قۇرىدىغان جاينى ياخشى تاللاپ، ئاندىن قوشۇننى چۈشۈرۈپ، سوزۇۋەتمەي يىغىنچاق ئورۇنلاشتۇرسۇن، بەك سەگەك بولسۇن، غەپلەتتە قالمىسۇن. بىخۇت قوماندان دۈشمەندىن تالاپەت يەيدۇ. قارارگاھ قۇرۇشتا ئوت-چۆپ، سۈيى بار جاينى تاللاش، دۈشمەنگە يېقىنلاشقاندا چارلىغۇچىلارنى باشلاش كېرەك. ياۋغا زەربە بېرىشتە ئالدى بىلەن دۈشمەنگە ھىيلە-نەيرەڭ ئىشلىتىش، بۇ ھىيلە بىلەن دۈشمەننى ئالاقزادە قىلىش كېرەك. يەنە بىر تەرەپتىن ھوشيار ۋە سەگەك تۇرۇش لازىم. جەڭدە قايسى تەرەپ ھوشيار ۋە سەگەك بولسا، ئۇ دۈشمەنگە شۈبھىسىز تالاپەت كەلتۈرۈپ ئۈستۈنلۈك قازىنىدۇ. مانا مۇشۇ ئىككى قورالدىن دۈشمەن ئۆلۈمگە يۈز تۇتىدۇ.

ياراملىق سۇ باشلار ئەرگە قوشۇننىڭ كۆپ بولۇشى ھاجەت ئەمەس، خىللانغان بولمىقى لازىم. قوشۇنۇڭدىكى چېرىكلەر كۆپ بولۇپ كەتسە باشلامچىسىز قالىدۇ. باشلامچىسىز قوشۇن يۈرەكسىز بولىدۇ. كۆپ ئورۇشلارنى بېشىدىن ئۆتكۈزگەن بىر قوماندان قىياسەن: «ماڭا ئون ئىككى مىڭ كىشىلىك قوشۇنمۇ كۆپلۈك قىلىدۇ» دېسە، تۈمەنلىگەن لەشكەرلەرنى مەغلۇپ قىلغان بىر باتۇر ئوغلان: «ماڭا تۆت مىڭ كىشىلىك ياراملىق قوشۇن يېتەرلىك» دېگەن. كۆپ قوشۇننىڭ سەپ تۈزگەندە ئىچكى قىسمى ئوڭشاپ بولغۇسىز دەرىجىدە قالايمىقانلىشىپ كېتىدۇ. بۇنداق قالايمىقانچىلىقنىڭ ئاقىۋىتى يامان بولىدۇ. جەسۇرلۇقتا تونۇلغان باتۇر ئەرلەر تەكىتلەپ: قوشۇننىڭ كۆپ بولۇشىنى تەلەپ قىلما، خىل بولۇشىنى، قوراللارنىڭ سەرخىل بولۇشىنى تىلە. كۆپ قوشۇندىن ئاز بولسىمۇ مۇنتىزىم قوشۇن ئەلا. كۆپ كىشىلىك قوشۇننىڭ نۇرغۇن قېتىم يېڭىلغانلىقى تارىختا تولا، دېگەن. قوشۇننىڭ ئاز-كۆپلىكىنى دۈشمەنگە بىلدۈرۈپ قويماسلىق ئۈچۈن، قوشۇننى ياخشى كۆزىتىپ، تىل بېرىپ قويۇشتىن ساقلىنىش كېرەك. دۈشمەننىڭ ھەرىكىتىنى بىلىۋېلىش ئۈچۈن ئىمكان بار دۈشمەن تەرەپتىن تىل تۇتۇشقا تىرىشىش لازىم. تىلنىڭ مەلۇماتىغا ئاساسەن ئىش تۇتۇپ، دۈشمەننىڭ بوينىغا دەسسەپ، بېشىنى كېسىش كېرەك. ھوشيارلىق، سەگەكلىك دېگەن مانا شۇ. ئۇرۇشتا كىم سەگەك، ھوشيار بولسا شۇ ئۇتىدۇ. ئويغاق بەگنىڭ نېمە دېگەنلىكىگە قارا: ئويغاق بەگنىڭ ئارسلان مىنىپ، قىلىچنى قامچا قىلىپ ئەجدىھالاردەك يول باشلىغىنىنى كۆر. دۈشمەن قوشۇنى كۆپ، ئۆز قوشۇنۇڭ ئاز ئەھۋالدا ئۇرۇش قىلىشقا ئالدىرىماي، تەدبىر ئۈستىدە ئويلان. سۈلھى تۈزۈش ئىمكانىيىتى بولسا سۈلھى تۈز، سۈلھى تۈزۈش مۇمكىن بولمىغاندا، ساۋۇت كىيىپ ئۇرۇشقا ئاتلان. بۇنداق ئەھۋالدا، ئىمكانقەدەر دۈشمەننى غەپلەتتە قويۇپ، كېچىسى ئۇيقۇدىكى ۋاقتىدا ئۇشتۇمتۇت تېگىش قىل. كېچىدە قوشۇننىڭ ئاز-كۆپلۈكى چانمايدۇ. ئەگەر بۇ تەدبىر بىلەنمۇ نۇسرەت قازىنىشقا چامىڭ يەتمىسە، سۈلھى تۈزۈپ ئەپ ئۆتۈش ئۈچۈن ئەلچى ئەۋەت. سۆزۈڭ بىلەن ئەل بولۇپ دۈشمەننى بىخۇتلاشتۇر. ئۆزۈڭ بولساڭ ھوشيار تۇر، ئۇرۇشۇشقا ئالدىراپ كەتمە. ئەگەر بۇ تىرىشچانلىقىڭ كار قىلماي، دۈشمەن سۈلھىگە كۆنمەي كۆرەڭلەپ كەتسە، ۋاقىتنى سوزماي دەرھال قوشۇنۇڭنى توپلاپ ئۇرۇش تەييارلىقىغا ئۆت. ئەسكەرلىرىڭگە پۇل-مالنى ئايىماي ئۈلەشتۈر. ماختاپ ئۇرۇشقا ئاتلاندۇر، لېكىن ئۇرۇش ئۇزۇنغا سوزۇلۇپ كەتمىسۇن. كۆپنى كۆرگەننىڭ كۆزى ئېچىلۇر، دېگەندەك دۈشمەن ھۇشىنى يىغىۋالمىسۇن. بېشىدىن كۆپ ئىشلارنى ئۆتكۈزگەن، نۇرغۇن ئىشلارنى كۆرگەن غالىب ئەرلەر ئېيتقانكى: دۈشمەن بىلەن تېخى يۈزمۇ-يۈز ئۇچراشمىغاندا يىراقتىكى دەبدەبيىن كۆزگە ئىلىنمايدۇ.

ياۋغا تېگىش قىلغاندا ئۇرۇش ئەسلىھەلىرىڭنى تارتتۇرۇپ قويماسلىق ئۈچۈن ئۇرۇشقا يېلىڭراق كىر. ئۇرۇشنى سوزماي تېزرەك ئاخىرلاشتۇرۇشنىڭ چارىسىنى قىل. ئۇرۇش سوزۇلۇپ كەتسە يېڭىلىپ قالىسەن. چېرىكلىرىڭدىن بىر قىسمىنى پىستىرمىدا قوي، پىيادە ئوقچىلارنى باشلاپ ئالدىدا يۈگۈر. چېرىكلەرنى باشلاپ ئالدىدا مېڭىشقا ياشتا چوڭ، جەسۇر كۈرەشچىلەرنى قوي. ئۆزىنى توختاتقان مويسىپىت كىشىلەر جەڭنى بىلىدۇ، ياراملىق بولىدۇ. ياشتا كىچىك يىگىتلەر قىزىققان بولىدۇ، ئەگەر يۈز ئۆرۈسە ئوتى تېزلا ئۆچىدۇ. جەڭ پەيتىدە ئالدى-ئارقاڭغا ئىشەنچلىك كىشىلەرنى قوي، يەنە بىر قىسمىنى ئوڭ قانات، سول قانات قىلىپ ئورۇنلاشتۇر. چېرىكلەر دۈشمەنگە ئۇدۇلمۇئۇدۇل كەلگەندە نەرە تارتىپ ئۇچرىغىنىنى تۇتسۇن. ئالدى بىلەن يىراقتا تۇرۇپ ئوق بىلەن زەربە بېرىپ، يېقىنلاشقاندا نەيزە تىقىپ بويسۇندۇرسۇن. گىرەلىشىپ كەتكەندە قىلىچ-پالتا ئىشلەت، ھەتتا چىشىڭ بىلەن چىشلە، تىرنىقىڭ بىلەن تاتىلا، ياقىسىدىن ئېلىپ جان-جەھلىڭ بىلەن ئېلىشقىن. جەڭ دېگەندە يا ئېلىشىپ ياۋنى يوقاتقۇلۇق، يا جەڭدە ئۆلگۈلۈك. قاتتىق تىركەشكىنكى، ھەرگىز دۈشمەنگە ئارقا تەرىپىڭنى تۇتۇپ بەرمە. جەسۇرلۇق بىلەن ئېلىشقان بىر باتۇر ئەر: چىداملىق بول، چىدىغان ئەر دۈشمەننى يەر چىشلىتەلەيدۇ. بىلگىنىكى، قىزنىڭ سۆيۈنچى توي بولغان تۈنلىرى بولسا، باھادىر ئوغلاننىڭ ئىپتىخارى جەڭدە ئۆتكەن كۈنلىرىدۇر، دېگەن. جەسۇر ئەر ئات سېلىپ خۇددى لاچىن قۇشنى قوغلىغاندەك دۈشمەننى سۈر-توقاي قىلىپ قېنىنى تۆكىدۇ، دۈشمەننى كۆرۈش بىلەن باشقىلارغا نۆۋەت بەرمەي چاڭ توزۇتۇپ دۈشمەن سېپىنى سۆكىدۇ، ئارسلان كەبى ئات ئوينىتىپ ياۋنى قىرىدۇ ياكى ئۆزى ئۆلىدۇ. باتۇر ئەر ياۋنى كۆرگەندە يۈزىدە قان ئوقچۇيدۇ، ئېلىشقاندا توپا ۋە قانغا مىلىنىدۇ. ئات، ئىگەر-جابدۇقلار، ساۋۇتلار قىزىل تۈسكە كىرىدۇ، قان ئوقچۇپ تۇرغان قىپقىزىل مەڭزى كۆكىرىپ كېتىدۇ.

ياۋ ئات سېلىپ ئۈستۈڭگە باستۇرۇپ كەلگەندە بولسا بەرداشلىق بېرىپ ھەرگىز چېكىنمە، تىرىشىپ دۈشمىنىڭنى چېكىندۈر. ياۋ قوزغالسا، سەنمۇ قوزغالغىن، قاراپ تۇرماي تەييارلىنىپ دەرھال ئىزىغا چۈش. مۇبادا ياۋ سەن بىلەن قارشىلاشماي قاچماقچى بولسا، قوغلاپ بېرىپ ئەسىر تۇت. ئەسىر تۇتمىساڭ قوشۇنۇڭنىڭ سېپى قالايمىقانلاشقان پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، دۈشمەن قايتىدىن ھۇجۇم قىلسا مەغلۇپ بولىسەن. دۈشمەن قاچقاندا ئۇزاق يەرگىچە قوغلىماي ئۆزۈڭنى بېسىۋال. مۇبادا ياۋ توساتتىن كەينىگە بۇرۇلۇپ ھۇجۇمغا ئۆتسە، چېكىنىش يولۇڭ بولمايدۇ. بىلگىنكى، ئۈمىدسىزلەنگەن دۈشمەن ئۆزىنى ئۆلۈمگە ئاتىدۇ. جېنىنى تىكىپ ئۆلۈمگە تەۋەككۇل قىلغانغا كىممۇ تەڭ تۇرالىسۇن. ئەي ئوغلان، بۇنداق چاغدا ئۆزۈڭنى ئوبدان مۇھاپىزەت قىل، بولمىسا ئۆزۈڭدىن ۋاز كەچ. كۆرمەمسەن، ئادەم بىخۇتلاشقاندا تۈز كېتىپ بېرىپمۇ ئۆلىدۇ. سەگەك ئادەملا مەقسەتكە يېتىدۇ. تەجرىبىلىك بىر ئەر ماڭا: دۈشمەن قاچسا ئارقىدىن قوغلىماي توختاپ قال، ئۇزاق قوغلاپ بارغۇچى تويغۇچە قامچە يەيدۇ، دېگەن. سۇ بىلەن ئۆچۈرۈلگەن ئوت قايتا يانمىغانغا ئوخشاش، بىر قېتىم تېزىپ كەتكەن دۈشمەن قايتا ئۆزىنى ئوڭشىيالمايدۇ. ئادەمنىڭ ئۈمىدى ئۈزۈلگەندە ئۆلۈمنى تاللايدۇ. ئۆلۈمگە تۇرغان كىشى ئاۋۋال ئۆلتۈرۈپ ئاندىن ئۆزى ئۆلىدۇ.

كىم تۆھپە ياراتسا دەرھال ئۇنى تارتۇقلا، مال بىلەن كۆڭلىنى ئال، ئەسىر تۇتقانلارنى ماختا، ئىنئام بەر. بۇ ئىنئام ئۇنىڭغا زور ئىلھام بولىدۇ. يامانلارمۇ ماختالسا ياخشىلىنىپ كېتىدۇ-يۇ، ياخشىلار ماختالسا ئۇچماي قالامدۇ؟ ئاتنى ماختىسا چېپىپ ئۇچار قاناتلارغا يېتىدۇ، باتۇر ئەرنى ماختىسا قول بىلەنمۇ ئارسلان تۇتىدۇ.

قوشۇنۇڭدا يارىلانغانلار بولسا ھالىدىن خەۋەر ئېلىپ داۋالات، ئەسىر چۈشكەنلەر بولسا قايتۇرۇپ كېلىپ قۇتۇلدۇر. ئەگەر ئۇرۇشتا ئۆلگەنلەر بولسا، ئۇنىڭ قەدىر-قىممىتىنى قىل، ئوغۇل-قىزلىرى بولسا، ئۇلارنىڭ ھەققىنى يەتكۈزۈپ بەر. ئەسكەرلىرىڭ مۇنداق قەدىر-قىممەتنى كۆرۈپ سۆيۈنىدۇ. جەڭ پەيتىدە سۆيۈملۈك جېنىنى ساڭا سۇنىدۇ. شېرىن سۆزلۈك، خۇش چىراي بولۇش، مال تارتۇق قىلىشتىن ئىبارەت ئۈچ ئىش سۇ باشلار ئەر ئۈچۈن ياخشى ئادەت بولسۇن. ئەركىن، ھۆر كىشىلەرمۇ بۇنداق ئىلتىپاتتىن خۇرسەن بولۇپ، ساڭا قۇل بولۇشقا تەييار تۇرىدۇ. سېنىڭ رازىلىقىڭ ئۈچۈن شېرىن جېنىنى پىدا قىلىدۇ. بۇرۇنقىلار ئېيتقان مۇنۇ سۆزنى ئاڭلىساڭ قايىل بولىسەن. ئۇلار دەيدۇكى: قۇلنى ئالتۇن-كۈمۈش خەجلەپ سېتىۋېلىشنىڭ ھاجىتى يوق. خۇش چىراي، شېرىن سۆز، مال-تاۋاردىن ئىبارەت ئۈچ ئەڭگۈشتەر سەندە بولسا، ھۆر ۋە قۇل ھەممىسى قۇللۇق تەلەپ قىلىپ، ئالدىڭغا باش قويىدۇ.

ئالىيلىرى، مانا شۇنداق سۈپەتلەر ھازىر بولغان سۇ باشلار ئەر قوشۇنۇڭغا قوماندانلىق قىلسا، زەپەر دەرۋازىسى ساڭا داغدام ئېچىلغاي. سەن ئالتۇن-كۈمۈش، مال-تاۋارلىرىڭنى ئايىماي ئۈلەشتۈر، ساپ ئالتۇنلىرىڭنىڭ بەدىلىگە جېنىنى پىدا قىلالايدىغان باھادىرلارغا ئېرىشىسەن. بۇ ئىشنى كۆڭۈلدىكىدەك ئورۇنلىيالىغان ئەر بارلىق ئىشلىرىغا پۇختا ئاساس سالالايدۇ. شۇنداق سۇ باشلار ئەرگە ئېرىشكەن ئىلىگ مۇراد-مەقسىتىم ھەل بولدى، ئىشلىرىم تۈگەل ئىزىغا چۈشتى، دەپ ئىشەنسە بولىدۇ.

ئۆگدۈلمىش سۇ باشلار ئەر ھەققىدە سۆزلەپ جەڭگاھتىكى باھادىرنىڭ سىماسىنى قەلەم بىلەن سۈرەتلەپ روشەنلەشتۈرگەندىن كېيىن، ئۆز تىلەكلىرىنى مۇنداق بايان قىلدى:

_ ئەي ئاللاھ بەخت ئاتا قىلغان ئىلىگ، ياراملىق ۋەزىر تەلەپ قىلساڭ يۇقىرىقىدەك سۈپەتكە ئىگە بولسۇن. سەرخىل قوماندان ئارزۇسىدا بولساڭ، بۇنداق خىسلەتكە باي بولسۇن، ئاندىن مۇراد-مەقسىتىڭ ھاسىل بولغاي. ئەلەمدار سۇ باشلار ئەر بىلەن قەلەمدار بولغان ۋەزىرلەرنىڭ ئىشى بۈيۈك ھەم ئۇلۇغ ئىشلاردۇر. ئۇلارنىڭ بىرىنىڭ قولىدا قەلەم، يەنە بىرىنىڭ قولىدا ئەلەم. ئەلنىڭ تىزگىنى مانا بۇ ئىككىيلەننىڭ قولىدا، بۇ ئىككى ئۇلۇغ زات بىرىكسە، ئۇلارنىڭ ئىشىنى كىم بۇزۇۋېتىشكە قادىر بولالىسۇن؟! شۇڭا، بۇ ئىككى كوزىرنى تولىمۇ خىللانغان ئەركەكلەردىن تاللاش كېرەككى، مۇبادا ئەڭگۈشتەر نامۇناسىپ كىشىلەرنىڭ قولىغا ئۆتۈپ قېلىش بىلەن بەگكە مۇخالىپەتلىك قىلسا، ئۇلارنىڭمۇ بېشى كېتىدۇ، بەگمۇ خېيىمخەتەردىن خالىي بولالمايدۇ. ئۇلار ساخاۋەتلىك بولسا، ئەل-يۇرتقا سائادەت كەلتۈرىدۇ، بەگكە بويۇن تولغىسا، ئەل-يۇرتقا كۆتۈرگۈسىز پالاكەت كەلتۈرىدۇ. ئەلنىڭ بېگى كىشىلەرنىڭ سەرخىلى ۋە ياخشىسى بولسا، ئەلەمدار بەگ بىلەن قەلەمدار بەگمۇ خەلقنىڭ ياخشىلىرىدىن تاللانسا، شۇندىلا ئەل ياخشى باشچىغا ئىگە بولۇپ، مەنپەئەت نۇرىدىن بەھرىمەن بولىدۇ. بۇنداق مەنپەئەت بىلەن بەگمۇ بەختىيارلىق مەرتىۋىسىگە يېتىدۇ. ئەل باشقۇرغان دانىشمەنلەر شۇڭا: ئەلنى تەسەررۇپ  قىلغۇچى قىلىچقا تاياندى، ئەلنى ئالماق ئوڭاي، قەلەم بولمىسا ئۇنى قولدا تۇتۇپ تۇرماق ئاسان ئەمەس، دېيىشكەن. دانىشمەنلەرنىڭ سۆزلىرىنى ئاش-تاماقتىن ئەزىز بىلىپ ئوزۇق قىلغۇلۇق. دەرھەقىقەت، ھەر قانداق بىر ئەلنى قىلىچقا تايىنىپ زورلۇق بىلەن ئالغىلى بولسىمۇ، زورلۇق ۋاستىسى بىلەن ئۇزۇن ۋاقىت سورىغىلى بولمايدۇ. قايسى شەھەر، ئولۇس قەلەمگە تايىنىپ باشقۇرۇلسا، شۇ يەردە ھەر كىم ئۆز نېسىۋىسىدىن قۇرۇق قالمايدۇ. ئالىيلىرى، بۇ ھەقتە بىلىدىغانلىرىم شۇ ئىدى، سۆزلىشىمنى تەلەپ قىلغانلىقىڭ ئۈچۈن تېگىشلىك جاۋابىمنى بەردىم.

ئۆگدۈلمىش پاراسەت سۈيى بىلەن سۇغىرىلغان تىل زۇلپىقارىنى سۈكۈت غىلاپىغا سېلىپ، ئېھتىرام بىلەن ئىلىگكە باش قويدى.

_ ياخشى سۆزلىدىڭ، نىيەت-مەقسەتلىرىڭنى تىلەك ئەينىكىڭدىن روشەن كۆردۈم، _ دېدى كۈنتۇغدى ئىلىگ، _ ئەي ئاقىل ئوغلۇم، يەنە سەندىن سورايدىغان بىر سۆزۈم بار، ئوبدان ئويلىنىپ جاۋاب بەرگىن. قانداق ئادەمنى ئۇلۇغ ھاجىپلىق مەرتىۋىسىگە قويماق لازىم؟ ئۇ بەگ بىلەن خەلقنىڭ ئارىسىدىكى كۆۋرۈك بولغان ئىكەن، ھاجىپلاردىن ئۇلۇغراق بولمىقى لازىم. ئۇ ساداقەتمەنلىك بىلەن بەگكە جېنىنى پىدا قىلالايدىغان، بېگىنىمۇ، ئۆزىنىمۇ مەمنۇن قىلالايدىغان بولسۇن. خەلقنىڭ تىلى ئۇنىڭغا ياخشى دۇئا قىلىدىغان بولسۇن.

_ قۇللۇق ئالىيلىرى، بەخت-سائادەت ئۇزۇن زامان ساڭا يار بولغاي، _ دەپ يەنە سۆز مەنىلىرىدىن ئۈنچىلەر تۆكۈشكە باشلىدى ئۆگدۈلمىش.

ئۈن ئۈچىنچى باب

ئۆگدۈلمىشنىڭ ئىلىگ بىلەن خەلق ئارىسىغا ئۇلۇغ ھاجىپنىڭ پەزىلەت تۈۋرۈكىدىن ئالتۇن كۆۋرۈك سالغانلىقى

_ ئەي خەلقنىڭ نىجاتكارى بولمىش ئىلىگ، خەلق سېنى دائىم سۆيگەي، _ دەپ سۆز باشلىدى ئۆگدۈلمىش، _ ئۇلۇغ ھاجىپ بولمىش كىشى بەگلەرنىڭ كۆرەر كۆزى، خەلقنىڭ دېيەر سۆزىدۇر. قانۇن - قائىدىلەرنى يۈرۈشتۈرمەك ئىنچىگە خىزمەتتۇر. ئۇنى توغرا يولغا قويۇش بىلەن يوللار راۋانلىشىدۇ، ئىشىكلەر داغدام ئېچىلىدۇ. شۇڭا، ئۇلۇغ خاس ھاجىپنى ئېسىل نەسەبلىك، ئىشەنچىلىك، دىنى كامىل، چىن كىشىلەردىن تاللىماق لازىمدۇر. تېگى - تەكتى ياخشى بولسا، ئۆزى ئېسىل بولىدۇ، خەلققە پايدا كۆزلەيدۇ، خەلقنىڭ يولىنى ئاي بىلەن كۈندەك يورۇتىدۇ، مىجەزى مۇلايىم بولىدۇ. مۇلايىم كىشى سۆزىنى دەڭسەپ قىلىدۇ. سۆزىنى دەڭسەپ قىلىدىغان كىشىنىڭ ئىشلىرىمۇ پۇختا، قۇسۇرسىز، سۈزۈك بولىدۇ. ئەل خىزمىتى ئىچىدىكى ئەڭ ئىنچىگە خىزمەت ھاجىپلىق ئىشىدۇر. بىر ئالىمنىڭ بۇ خۇسۇستا ئېيتقان سۆزى يادىمدا، ئۇ: ھاجىپلىق خىزمىتى تولىمۇ ئۇلۇغ ئىشتۇركى، ئۇنى ئەڭ ياراملىق، يېتۈك كىشى بولمىسا بىر باشقا ئېلىپ چىقالمايدۇ، دېگەن. ئۇلۇغ ھاجىپ چوڭ - كىچىك ھال - ئەھۋال ئېيتقۇچىلارنى قوبۇل قىلىدۇ، خەزىنىچى، پۈتۈكچى، ئىش باشلىرى، كىيىم تىككۈچى، موزدۇز ۋە باشقا كاسىپ - ھۈنەرۋەنلەر بىلەن مۇناسىۋەتتە بولىدۇ. يات ئەلنىڭ ئەلچىلىرىنىڭ كېلىپ كېتىشىگە، ئۇلارنى تېگىشلىك ئورۇنغا ئورۇنلاشتۇرۇش ئىشلىرىغا مەسئۇل بولىدۇ، ئەلچىلەرنىڭ قونالغۇسىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىغا، ئات - ئۇلاغلىرىنىڭ بوغۇز – يېمىگە كۆز - قۇلاق بولىدۇ. كىمگە سوۋغا بېرىش، كىمگە بەرمەسلىك كېرەكلىكى ھاجىپ تەرىپىدىن ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ. ئۇ چەت ئەلدىن كەلگەن مېھمانلارنى كۈتۈۋېلىش ئۈچۈن يول ئېغىزىغا چىققانلارغا باشچىلىق قىلىپ، ئۇلارنىڭ قانۇن - قائىدىلەردىن يېڭىلىشمەسلىكىگە مەسئۇل بولىدۇ. يەنە كەمبەغەل، تۇل خوتۇن، يېتىم ئوغۇللار ئەرز - ھال ئېيتىپ كەلسە، ئۇلارنىڭ دەرت - ھەسىرىتىگە ياخشى قۇلاق سېلىپ، ئۇنى بەگكە تولۇقى بىلەن مەلۇم قىلىشى كېرەك. زۇلۇم تارتىپ ئادالەت تىلەپ كەلگۈچىلەرنى ياخشى قارشى ئېلىشى، ئۇلارغا توغرا يول كۆرسىتىپ خۇرسەن قىلىشى لازىم. ئوردا ئىچى ۋە ئوردا سىرتىدا يارامسىزلىقلارنى بايقىسا دەرھال تەدبىر قوللىنىپ، تەنبىھ بىلەن ئاگاھلاندۇرىدۇ ھەم ئۇنداق يارىماسلىقلارنى تازىلايدۇ. شۇنچە كۆپ ئىشلارنىڭ ھەممىسىگە ئۇلۇغ ھاجىپ قول تىقىشى لازىم. بۇ ئىشلارنىڭ جايىدا بېجىرىلىشى، ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى ئۇنىڭ ياردىمىگە باغلىق بولىدۇ. ئەگەر بۇ ئىشلار جايىدا قىلىنماي قالغۇدەك بولسا، بۇنىڭ مەسئۇلىيىتى ئۇلۇغ ھاجىپتا بولىدۇ.

شۇنداق ئىكەن، ئۇلۇغ ھاجىپ بولمىش كىشىدە مۇنداق خۇسۇسىيەتلەرنىڭ جەم بولمىقى لازىمدۇر: ئۇ ئۆتكۈر كۆز، سەگەك قۇلاق، كەڭ قورساق، كۆركەم ھۆسن - چىراي، قەددى - قامەتلىك، گۈزەل - پاساھەتلىك تىللىق، ئەقىل - ئىدرىكى يورۇغان، بىلىم - پاراسىتى چوڭقۇر، خۇش پېئىللىق بولمىقى شەرت.

ھاجىپنىڭ ئىشى تولىمۇ زېرەكلىكنى، كۆز - قارنى توق، ھايالىق بولۇشنى، ھەر خىل بىلىمدە كامالەت تېپشىنى تەلەپ قىلىدۇ. كۆزى توق كىشى مال - دۇنياغا ئۆزىنى بۇلغىمايدۇ، پارىغا نەزەر - كۆزىنى سالمايدۇ. بىلىش كېرەككى، ھاجىپ پارىخور بولسا تولىمۇ كۈلكىلىك بولىدۇ. پارا دېگەن ئوڭۇشلۇق ئىشنى بۇزىدۇ، پىشقان ئاشنى خام قىلىدۇ. بىلىملىك ئەر ئىشتا يېڭىلمەيدۇ، ھوشيار ئادەم مال - دۇنياغا ئىلىنمايدۇ. ۋىجدانلىق، خۇش - پېئىل، مىجەزى ئوڭلۇق ئادەمنىڭ ئىش - ھەرىكىتى ۋە سۆزلىرىدىن ياخشىلىق كېلىدۇ. ۋىجدانلىق، ھايالىق كىشى ئەسكى ئىشلاردىن ئېرىغ، يارىماسلاردىن پارىغ، قوپاللىقتىن خالىي بولىدۇ. خۇش پېئىل ئەرگە دۆلەت يارىشىدۇ، بەخت كۆز ئاچىدۇ. شۇڭا بىلىملىكلەر بىلىپ: بىلىملىكلەر ئۆز قىممىتىگە باراۋەر رىزقىغا ئىگە بولىدۇ، دەپ ئېيتقان. چۈنكى، بەگلىكنىڭ ئىشىنى قىلىش بىلىملىكلەرنىڭ ئىشى، ھېچقانداق ئىشقا يارىمايدىغىنى بىلىمسىز كىشى. بىلىمدىن ئۈلۈش ئالمىغان كىشى، تىرىكلەر ئارىسىدىكى ئۆلۈكلەر ئوخشىشى. بىلىملىك ئىنساننىڭ ئورنى كۆكتىكى ئايغا ئوخشاش قىممەتلىك، بىلىمسىز ئىنسان قۇرۇق بوياق بىلەن بويالغان بۇتقا ئوخشاش لەنەتلىك. شان - شۆھرەت ۋە يۈكسەكلىك بىلىمنىڭ ساخاۋىتىدىن، ھەر قانداق پەسلىك ۋە نۇقسان بىلىمسىزلىكنىڭ كاساپىتىدىندۇر. ھاجىپ ئۆز ئىشىغا جىلۋە بېرىش ئۈچۈن ئەقىلنى يولباشچى، ھوشيارلىقنى قورال قىلىشى لازىمدۇر. ئەقىل شۇنداق پايدىلىقكى، بارلىق ياخشىلىق ئەقىل دەرىخىنىڭ مېۋىسىدىن ۋۇجۇدقا چىققان. ئەقىلسىز كىشى مېۋىسىز دەرەختۇركى، مېۋىسىز دەرەختىن ئاچ ئادەمگە نېمە پايدا كەلسۇن. ياخشى نام – ئاتاقمۇ ئەقىللىققا تەئەللۇق، ھەر ئىككى دۇنيا نېمەتلىرىمۇ ئۇنىڭغا ئوچۇق. ئەقىللىق كىشى ئادەملەرنىڭ ئادىمى، خەلقنىڭ ئالدىدۇر.

ئۇلۇغ ھاجىپ دائىم خەلق ھەم مېھمانلار بىلەن يۈزمۇيۈز تۇرۇپ ئىش بېجىرىدىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭ ھۆسن - چىرايى كۆركەم، چاچ - ساقىلى يارىشىملىق، ئاۋازى ئەرلەرگە خاس جاراڭلىق ۋە ئوچۇق بولمىقى لازىم. چاچ - ساقىلى ياسالغان مەردانە كىشى سالاپەتلىك بولىدۇ. مۇنداق سالاپەت بىلەن كىشى ھۆرمەتلىك بولىدۇ. بۇنداق چىرايلىق قەددى - قامەت كىشىلەرنى سۆيۈندۈرسە، ئەرلەرگە خاس مەردانىلىقى ئوردىغا يارىشىدۇ. كۆركەملىكى كۆڭۈلنى ئاچىدۇ، جاننى ئوزۇقلاندۇرىدۇ. شۇڭا بىلىملىكلەر: «چىرايلىق ھۆسن - چىرايغا ئىگە بولۇش كىشى ئۈچۈن نېمىدېگەن ياخشى، گۈزەل ھۆسن - جامالدىن ئىككى كۆز سۇ ئىچىدۇ. قوڭۇر چاچ گۈزەلگە باقماقنى ئامەت دەپ بىل، ئىشلىرىممۇ ئوڭ باقتى دەپ ھېس قىل» دېگەن.

ھاجىپ تەقۋادار، پاك، دىندار بولمىقى لازىم. تەبىئىتى پاك بولسا ئىش - ھەرىكىتىمۇ ساپ بولىدۇ، كىشىلەرنىڭ ھەر قانداق ئىشىنى ئېرىنمەي قىلىدۇ، باشقىلارنىڭ قايغۇسى ئۈچۈن قايغۇرىدۇ. ھاجىپ ئىشتا كۆڭۈللۈك ھەم ئەقىل - ئىدراكلىق، مىجەزى تەمكىن بولسا تېخىمۇ ياخشى. ئىشقا كۆڭۈللۈك كىشى سۆزىنى ئونتۇمايدۇ، كۆڭۈلسىز كىشى سۆزىدە تۇرالمايدۇ. ئادەمدە كۆڭۈل بولمىسا دوستنى پەرق ئېتەلمەيدۇ. ئەقلى بولمىغان ئەرنىڭ ئىشى روناق تاپالمايدۇ. كۆڭۈل بولمىغان ئىنسان ئىچى قۇرۇق ھەيكەلدۇركى، ئىنسان بارلىق ئىشلىرىنى كۆڭۈل قويۇپ قىلغاندىلا ئۇتۇقلۇق ئادا قىلالايدۇ.

ھاجىپ پېقىر - مىسكىنلەرگە، تۇل خوتۇن، يېتىم ئوغۇللارغا كۆيۈمچان، مۇلايىم بولسۇن. كىشىلەرگە ئۆزىنى كەمتەر تۇتۇپ مۇئامىلە قىلسۇن. زېرەك بولسۇن ھەم قانۇن - قائىدىلەرنى تولۇق بىلسۇن. زېرەكلىك _ دۇنيانىڭ زىبۇزىننىتى. ئۇ ھەممە كىشىگە كۆڭلىنى كىچىك تۇتۇپ، تىلى يۇمشاق ۋە شېكەردەك شېرىن بولسۇن. كىشىلەرگە ئوچۇق چىراي بىلەن كۈلۈپ باقسۇن، خۇش پېئىل بولۇش بىلەن ئادىمەتچىلىكنى ساقلىسۇن. كەمتەرلىكتە بەخت تاپقان بىر ئەركەك شۇنداق دېگەن: ھەي بەختسىزلىككە چۈشكۈچى، بەختكە ئېرىشىمەن دەيدىكەنسەن، كۆڭلۈڭنى، تىلىڭنى كەمتەر تۇت. تىرىكلەر خۇش چىراي بىلەن شېرىن سۆزگە ئەسىردۇر. شۇنداق، ئادەم خۇش چىراي، شېرىن سۆزدىن ئېرىيدۇ، دىلى ئېرىگەن ئادەم ئەسىر بولماي قالامدۇ؟!

ھاجىپ ئۆزىنى تۇتۇشقا ماھىر، سەۋرگە قادىر بولسۇن، كۆزىگە ھېزى بولۇپ، تىلىنى ئوبدان كۆزەتسۇن، قۇلىقى سەگەك، ئەقىل ۋە بىلىمدە يېتىلگەن، بارلىق ھۈنەر - پەزىلەتنى تولۇق ئىگىلىگەن، ھەر قانداق پۈتۈكنى پۈتەلەيدىغان، بىلىمى ھەممە ئىشقا يېتەلەيدىغان بولسۇن. شۇنداق بىلىم ۋە پەزىلەتلىرى بىلەن خاس ھاجىپ يۈزىنى يورۇق قىلسۇن.

ئەي ئىلىگ، ھاجىپ ئىنتايىن تىرىشچانلىق بىلەن مۇنداق بىر قانچە يەردە ئۆزىنى پاك ساقلىمىقى شەرت. بىرى، بەگنىڭ سۆزىگە قاتتىق ئەمەل قىلمىقى، ئىككىنچىدىن، ھاۋايى - ھەۋەسكە ئەقلىدىن يۈگەن سالمىقى، ئۈچىنچىدىن، قوبۇل ۋاقتىدا ئۆزىنى ئوبدان كۆزىتىپ، ئورۇنسىز سۆزلەپ قويۇشتىن ساقلانمىقى لازىم. ئۇ ھەر قانداق ئىشنى پارا ئالماي پاكلىق بىلەن بېجىرىپ، يىراقلارنىمۇ بەگكە يېقىنلاشتۇرسۇن. كىمدە مۇنۇ ئىككى ئىللەت بولىدىكەن، ئۇنىڭغا ئىش تاپشۇرمىغۇلۇق ۋە ئۇنىڭ قولىنى ئۇزارتمىغۇلۇق ھەمدە ئۆزىگە ھەرگىز يېقىن يولاتمىغۇلۇق: بىرى، ئۇنىڭ سۆزىدە يالغانچىلىق بولسا، يەنە بىرى، قىڭغىر يول تۇتۇپ، ئۆزىنى ھەر كويغا سالغان بولسا. خادىملار ئۆزىنى ئوبدان كۆزەتمىسە ئۆزىنىڭ بېشىغا چىقىدىغان مۇنداق ئۈچ ئىش بار: بىرىنچى، ئاڭلىغان سۆزلىرىنى كۆڭلىدە پىنھان تۇتسۇن. ئىككىنچى، بەگنىڭ ناشايان ئىشلىرىنى كۆرۈپ قالسا، كۆزىنى چىڭ يۇمسۇن. ئۈچىنچى، ئۆزىنى تۇتۇپ، توغرا يۈرۈپ، كۈنلرىنى ئارامخۇدا ئۆتكۈزسۇن. بىلىملىك بىر دانا شۇنداق ئاگاھلاندۇرغانكى: بېشىم ئامان بولسۇن دېسەڭ بەگلەرنىڭ سىرىنى تىلىڭدىن چىقارما، بەگنىڭ سىرىنى ئاچساڭ ئەلنىڭ جىنايەتكارى بولۇپ بېشىڭنى يەيسەن. بۇ سۆزگە ئەمەل قىلساڭ كۆپ پايدىسىنى كۆرىسەن. دەرھەقىقەت، ئەلگە گۇناھ قىلسا باش كېتىدۇ، سۆزىدە يېڭىلىشسە چىش سۇنىدۇ.

ئەلگە ئاسىيلىق قىلىپ بېشى كېسىلگەن نالايىق كىشىلەرنى كۆپ كۆرگەنمەن. كۆپ سۆزلەشنىڭ كاساپىتىدىن كۆڭۈل سىرى ئاشكارىلىنىپ، لېۋىنى چىشلەپ يارا قىلغانلارنىڭ ئىشىنى تولا ئاڭلىغانمەن. ئالىملارنىڭ: ئۆزىنى تۇتالمىغان ئەر بېشىنى يەيدۇ، دېگىنى بىكار ئەمەس. شۇڭا ھاجىپ ئۆزىگە تولىمۇ ئاگاھ بولۇشى، قوبۇل ۋاقتىدا كۆزىگە، ئۆتۈنۈش قىلغاندا سۆزىگە ھېزى بولمىقى لازىم. ئۇ چاقىرتماستىن ئاۋۋال بەگنىڭ ئالدىغا كىرمەسلىكى، سورالماستىن ئاۋۋال ئۆتۈنۈش قىلماسلىقى لازىم. ئەقىللىق كىشىلەر مەنىلەر يولىنى ئېچىپ ئېيتقانكى، شاھلارغا پەيتىنى تېپىپ يۈزۈڭنى كۆرسەت، نېمىنى سورىسا سۆزمۇسۆز شۇنىڭغىلا جاۋاب بەر. ھەر قانداق ئىشنىڭ بەلگىلىك ۋاقتى - قەرەلى بولىدۇ، پەيت كەلگەندە ئىككى كۆزدىن قېچىپ قۇتۇلالمايدۇ.

ئالىيلىرى، ھاجىپنىڭ پەزىلىتى ۋە بىلىمى ئەنە شۇنداق بولسا، ئاندىن ئۇ ھاجىپلىق ئىشىغا قول ئۇزاتسا بولىدۇ. ھاجىپلىق ھەققىدە بىلىدىغانلىرىم شۇلار ئىدى، سورالغانلىقى ئۈچۈن تىلەكلىرىمنى قويدۇم.

كۈنتۇغدى ئىلىگ ئۆگدۈلمىشنىڭ دۆلەتنىڭ مۇھىم تۈۋرۈكى دەپ قارالغان ۋەزىر - ۋۇزرالار، ئەلەمدار ۋە قەلەمدار بەگلەر ھەققىدىكى تەلەپ ۋە تەۋسىيەلەرنى ئاڭلاپ، ئۇنىڭدىن پەخىرلەندى. ئەمدى كۈنتۇغدى ئىلىگتە دۆلەتنىڭ ئامانلىقى، بەگنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە ئەلنىڭ تىنچ - خاتىرجەملىكىنىڭ كاپالىتى بولغان ئوردىدىكى باشقا ئەمەلدارلار ھەققىدىمۇ سوئال سوراش ئىستىكى قوزغالدى.

_ يۇقىرىقى ھېكمەت تامغان، ئىبرەت يوشۇرۇنغان سۆزلىرىڭنى تولۇق ئۇقتۇم، _ دېدى ئىلىگ، _ ئەمدى يەنە بىر قانچە مۇھىم ئوردا بەگلىرى ھەققىدە بايانلىرىڭنى ئاڭلىماقچىمەن.

ئۆگدۈلمىش رازىمەنلىك بىلەن زېھنىنى يىغىپ، جاۋابقا ھازىر بولدى.

تۈر: ئۇيغۇر
تۈر: قۇتادغۇبىلىك
تۈر: كۈنتۇغدى
تۈر: ئۆگدۈلمىش
تۈر: يارمۇھەممەد تاھىر
تۈر: تۇغلۇق