باھائەددىن ئۆگەل

مەھمەت باھائەتتىن ئۆگەل (تۈركچە: Mehmet Bahaeddin Ögel؛ 1923-04-21، ئەلئازىغ — 1989-03-07، ئەنقەرە) تۈركىستان تۈرك تارىخى ۋە تۈرك كۈلتۈر تارىخى ساھەلىرىدە ئۇزمان (مۇتەخەسسىس) تۈرك تارىخچىسى.

 ھاياتى 
1923 - يىلى 21 - ئاپرېلدا تۈركىيە جۇمھۇرىيەتى ئەلازىغ ۋىلايىتى چارشى مەھەللىسىدە تۇغۇلغان. باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپنى ئەلازىغ ۋە مالاتيادا تاماملىغان. 1940 - يىلى ئەنقەرە ئۇنىۋېرسىتېتى تىل، تارىخ ۋە جۇغراپىيە فاكۇلتېتىنىڭ تارىخ فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىرگەن.

ئۇنىۋېرسىتېتتا شەمسەتتىن گۈنالتاي ۋە ئافەت ئىنان تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغان ئوتتۇرا ئاسىيا تۈرك تارىخى توغرىسىدىكى سېمىنارلارغا قاتناشقان. 1945 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەن. ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، مائارىپ مىنىستىرلىكى تەرىپىدىن ئەرزۇرۇم ئوتتۇرا مەكتىپىگە تارىخ ۋە جۇغراپىيە ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ تەيىنلەنگەن. 1947 - يىلى ۋولفرام ئېبېرھاردنىڭ يېتەكچىلىكىدە دوكتورلۇق ئوقۇشىغا باشلىغان. ئۇ 1948 - يىلى «ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ قۇرۇلۇشى» ناملىق ماقالىسى بىلەن تارىخ پەنلىرى بويىچە دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن ۋە 1949 - يىلى ئومۇمىي تۈرك تارىخى كافېدراسىنىڭ ياردەمچىسى بولۇپ تەيىنلەنگەن.

ئۇ ئىراندا تۆت ئاي تەتقىقات ئېلىپ بارغان. شۇ يىلى ئۇ گېرمانىيەگە ئوقۇشقا ئەۋەتىلگەن. 1957 - يىلى «لياۋ سۇلالىسىدىن بۇرۇنقى خىتانلار» ناملىق ئىلمىي ماقالىسى بىلەن دوتسېنت بولغان. 1959 - يىلى ئالېكساندېر ۋون ھۇمبولدت فوندىنىڭ ئوقۇش مۇكاپات پۇلىدىن پايدىلىنىپ گېرمانىيەگە قايتىپ كەلگەن. 1961-يىلى ئۇ تەيۋەن ھۆكۈمىتىدىن تەيبېيدىكى دۆلەتلىك چېڭچى ئۇنىۋېرسىتېتىدا مېھمان پروفېسسور بولۇشقا تەكلىپ قىلىنغان ۋە 1962—1964-يىلغىچە شۇ يەردە خىزمەت قىلغان. تۈركىيەگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن «سىنو-تۈركىكا» ناملىق ئەسىرىنى ئىلمىي ماقالىسى قىلىپ تاپشۇرغان ۋە 1964 - يىلى پروفېسسورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.

باھائەددىن ئۆگەل ئاكادېمىك ھاياتىنىڭ 42 يىلىنى ئەنقەرە ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئۆتكۈزگەن. ئۇ مىللىي مائارىپ مىنىستىرلىكى، تۈركىيە رادىئو-تېلېۋىزىيە شىركىتى ۋە تۈركىيە تارىخ جەمئىيىتى قاتارلىق نۇرغۇن ئورگانلاردا مەسلىھەتچى، دوكلاتچى، ئەزا ياكى باشقۇرغۇچى بولغان.

ئۇ خىتاي ئارخىپلىرىنى ئىشلىتىپ ئوتتۇرا ئاسىيا تۈرك تارىخى توغرىسىدا تەتقىقات ئېلىپ بارغان ئاز ساندىكى تارىخچىلاردىن بىرىدۇر. بولۇپمۇ تۈرك مەدەنىيەت تارىخى ساھەسىدە مۇھىم ئەسەرلەرنى تەييارلىغان. ئۇ تۈركىيە تەتقىقاتچىلىرىغا گېرمان مەكتىپى ۋە ئۇسۇللىرىنى تونۇشتۇردى ۋە ئۇلارنى تۈرك ئۇسۇللىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ئۆزگىچە تەتقىقات ئۇسۇلىنى تەرەققىي قىلدۇردى. ئۇ تۈركىيە تارىخىنىڭ پۈتۈنلۈكى، تۈركلەرنىڭ كۆچمەن تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە تۈرك-موڭغۇل مەسىلىسى قاتارلىق نۇرغۇن تارىخىي مەسىلىلەر توغرىسىدا ئىلمىي ماقالىلەرنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇ بۇ تېمىدا 20 توملۇق كىتاب ۋە 120 دىن ئارتۇق ماقالە يازدى. ئۇ گېرمانىيە، ئەنگلىيە، ئىتالىيە، دانىيە، ۋېنگىرىيە، ئاۋسترىيە، ئىران، تەيۋەن، موڭغۇلىيە، تۈركمەنىستان، تاجىكىستان ۋە ئەزەربەيجان قاتارلىق دۆلەتلەردە ئىلمىي خىزمەتلەرنى ئېلىپ باردى. گېرمان، ئىنگلىز، خەنزۇ، پارس، رۇس ۋە موڭغۇل تىللىرىنى، شۇنداقلا زامانىۋى تۈرك دىئالېكتلىرىنى راۋان سۆزلەيدىغان ئۆگەل 1989 - يىلى 7 - مارت ئۆپكە راكىدىن ۋاپات بولدى.

 ئەسەرلىرى 

 Erzurum Anıtlarında Altay-Türk Anıtlarının İzleri, Erzurum Halkevi Yayını, Erzurum 1947.
 İslamiyet’ten Önceki Türk Kültür Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1962, ISBN 9789751604170
 Uygurlar ve Uygur Tarihi (Ders Notları), Ankara 1962.
 Sino-Turcica (Cengiz Han ve Çin'deki Hanedanın Türk Müşavirleri), 1964
 Hunlar, Göktürkler, Uygurlar (Ders Notları), Ankara 1968.
 Türk Kültürünün Gelişme Çağları, İstanbul 1971.
 Türk Mitolojisi, Altınordu Yayınları, 2019, ISBN 9786057702319
 Türk Kültür Tarihine Giriş 1, Türkler’de Köy ve Şehir Hayatı, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1971.
 Türk Kültür Tarihine Giriş 2, Türkler’de Ziraat Kültürü, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1971.
 Türk Kültür Tarihine Giriş 3, Türkler’de Ev Kültürü, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara
 Türk Kültür Tarihine Giriş 4, Türkler’de Yemek Kültürü, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara
 Türk Kültür Tarihine Giriş 5, Türkler’de Elbise ve Süslenme Kültürü, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara
 Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi 1, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2015, ISBN 9789751631541
 Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi 2, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2015, ISBN 9789751631558
 13. yy. Sonlarına Kadar Türklerde Devlet Anlayışı, Başbakanlık Basımevi, Ankara 1971.
 Türk Kültür Tarihine Giriş 6, Türkler’de Tuğ ve Bayrak, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1984.
 Türk Kültür Tarihine Giriş 7, Türkler’de Ordu, Ordugâh ve Otağ-Devlet, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1984.
 Türk Milli Bütünlüğü İçerisinde Doğu Anadolu, Ankara 1985
 Türk Kültür Tarihine Giriş 8, Türkler'de Devlet ve Ordu Mehteri, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1987.
 Türk Kültür Tarihine Giriş 9, Türk Halk Musikisi Aletler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1986.
 Türk Kültürünün Gelişme Çağları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1988, ISBN 9789754982619
 Türklerde Devlet Anlayışı, Ötüken Neşriyat, 2019, ISBN 9786051553559

 مەنبەلەر 
باھائەددىن ئۆگەل (1923-1989) ماددىسى، تۈرك مائارىپ ئېنسىكلوپېدىيەسى. 2025-12-20 كۈنى مۇقىمدالدى.