يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس كېسىلى ۋاكسىنىسى(كوۋىد-19 كېسىلى ۋاكسىنىسى)

يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس كېسىلىگە (ئېنگلىزچە: COVID-19 vaccine، باشقىچە ئاتىلىشى: ۋۇخەن ۋىرۇسى ۋاكسىنىسى، كىرونا ۋاكسىنىسى، كورونا ۋاكسىنىسى) گەرچە ھېچقانداق ۋاكسىنا كلىنىكىلىق سىناقنى تاماملاپ بولالمىغان بولسىمۇ ، ئەمما بۇ خىل ۋاكسىنىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا كۆپ قېتىم ئۇرۇنۇشلار بار. 2020-يىلى 2-ئاينىڭ ئاخىرىدا ، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى تاجىسىمان ۋىرۇس، يەنى SARS-CoV-2 گە قارشى ۋاكسىنىنىڭ 18 ئايغا يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە تارقىتىلىشىنى ئۈمىد قىلمايدىغانلىقىنى ئېيتتى.  2020-يىلى 3-ئاينىڭ باشلىرىغىچە ، تەخمىنەن 30 ۋاكسىنا نامزاتى تەرەققىي قىلدۇرۇلدى. 2020-يىلى 20 دېكابىر تۇنجى كوۋىد-19 ۋاكسىنىسى، فايزېر ۋە بىيونتېك تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى، ئامېرىكا دورا نازارەتچىلىك ئىدارىسى تەرىپدىن جىددى ئىشلىتلىشكە ماقۇللاندى. شۇنىڭدىن بۇيان نۇرغۇن ۋاكىسنىلار ئارقا-ئارقادىن بارلىققا كەلمەكتە. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى كوۋىد-19 ۋاكسىنىلىرنى تەستىقلايدىغان ئەڭ نوپۇزلۇق خەلىقئارالىق ئورگاندۇر. 

 تەرەققىيات 

 ئاۋىستىرالىيەدە ، كۋېنسلاند ئۇنۋېرسىتىتى ئىممۇنىتېت ئىنكاسىنى قوزغىتىش ئۈچۈن ۋىرۇس ئاقسىلىنى گېن جەھەتتىن ئۆزگەرتىدىغان مولېكۇلا قىسقۇچ ۋاكسىنىسىنىڭ يوشۇرۇن كۈچىنى تەكشۈرۈۋاتىدۇ . 
 كانادادا ، ساسكاتچېۋان ئۇنۋېرسىتىتى خەلقئارا ۋاكسىنا مەركىزى (VIDO-InterVac) فېدېراتسىيە مەبلىغىگە ئېرىشىپ ، ۋاكسىنىنى ئىشلەش ئۈچۈن 2020-يىلى مارتتا ئادەمسىز ھايۋانلارنى تەكشۈرۈشنى ۋە 2021-يىلى ئىنسانلارنى سىناق قىلىشنى مەقسەت قىلغان. بىر بىر 
 بىر كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن, جۇڭگو مەركىزى 
 شياڭگاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى 
 2020-يىلى 1-ئاينىڭ 29-كۈنى ئەتراپىدا ، جانسېن دورىگەرلىك شىركىتى ۋاكسىنىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش خىزمىتىنى باشلىدى.  جانسېن ئۆزىنىڭ بىئوتېخنىكا ھەمراھى Vaxart بىلەن ئېغىز بوشلۇقى ۋاكسىنىسىنى تۈزۈۋاتىدۇ .  2020-يىلى 3-ئاينىڭ 18-كۈنى ، Emergent BioSolutions Vaxart بىلەن ۋاكسىنىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن ئىشلەپچىقىرىش ھەمكارلىق ئورناتقانلىقىنى ئېلان قىلدى. 
 Inovio دورىسى بىر تەتقىق DNA ئاساس ۋاكسىنا ئىنسان پىلانلىغان, جۇڭگو شىركىتى بىلەن بىرلىكتە كىلىنىكىلىق يازدا شىمالىي يېرىم شار 2020 نىڭ 
 سانت لۇئىستىكى ۋاشىنگتون ئۇنۋېرسىتىتى 
 مارت 2020-5, ئامېرىكا قۇرۇقلۇق ئارمىيىسى تېببىي تەتقىقات ۋە Materiel قوماندانلىق دەرىجىلىك قورغىنى Detrick ۋە تەتقىقات Walter Reed ئارمىيىسى تەتقىقات بىلەن كۈمۈش باھارى , غەربىي Maryland ئىككى, ئۇلار بىر ۋاكسىنا قىلىدىغانلىقىنى جاكارلىدى. 
 كوپېنھاگېن ئۇنىۋېرسىتېتى ، ياۋروپا كومىتېتىنىڭ مەبلىغى بىلەن 
 Emergent  بىلەن Biosolutions Novavax In  ھەمكارلىشىپ ۋاكسىنا ياساپ چىقتى. شېرىكلەر دەسلەپكى سىناق ۋە 2020-يىلى 7-ئايغىچە 1-باسقۇچلۇق كلىنىكىلىق سىناق قىلىشنى پىلانلىدى 
 2020-يىلى 10-مارت ، دۇب چوققىسى دۆلەتلىك تەجرىبىخانىسى ۋە تېننېسسى ئۇنۋېرسىتىتى دەرىجىدىن تاشقىرى كومپيۇتېر باشلىقلار يىغىنىدىن پايدىلىنىپ ۋىرۇسنىڭ تاياقچە ئاقسىلنىڭ مودېلىنى تەكشۈرگەنلىكىنى ۋە ۋاكسىنا نامزاتلىرىغا ئىشلىتىشكە بولىدىغان 77 خىل دورا بىرىكمىسىنى ئېنىقلىغانلىقىنى ئېلان قىلدى.  19-مارت ، CNN تەتقىقاتچىلارنىڭ مودېلنى يېڭىلاش باسقۇچىدا ئىكەنلىكىنى خەۋەر قىلدى. 
 2020-يىلى 3-ئاينىڭ 12-كۈنى ، ھىندىستان سەھىيە مىنىستىرلىكى ئۆزلىرىنىڭ 11 ئايرىغۇچى بىلەن ھەمكارلىشىدىغانلىقىنى ، ھەتتا تېز يولدا ۋاكسىنا ياساش ئۈچۈن كەم دېگەندە بىر يېرىم يىلدىن ئىككى يىلغىچە ۋاقىت كېتىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. 
 2020-يىلى 17-مارت ، ئامېرىكا دورىگەرلىك شىركىتى Pfizer گېرمانىيە BioNTech شىركىتى بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىپ ، mRNA ئاساسىدىكى ۋاكسىنىنى بىرلىكتە تەتقىق قىلىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. 

 دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى تەستىقلىغان ۋاكسىنىلار 
+ۋاكىسنا نامىفايزېر ۋە بىيونتېك تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسىمودېرناجوھانسون ۋە جوھانسون جەنسېن ۋاكسىنىسىياش تەۋىسىيەسى5 + ياشلىقلار18 + ياشلىقلار18 + ياشلىقلارئاساسلىق ۋاكىسنا
ئۇزاتىمىسى2 شېشە ئەملەش (ئارلىقتا 3 ھەپتە، 21 كۈن 
ئارلىق قالدۇرۇش كېرەك)2 شېشە ئەملەش (ئارلىقتا 4 ھەپتە،
28 كۈن ئارلىق قالدۇرۇش كېرەك)1 شېشەكۈچەيتكۈچى شېشىسى18+ ياشلىقلار ئەملىسە بولىدۇ. ئېككىنچى شېشىدىن 6 ئايدىن كېيىن ئەملەش تەۋىسىيە قىلىندۇ. بۇنىڭغا مودېرنا ياكى فايزېر ۋە بىيونتەك ۋاكسىنىسى ئەملىسە بولىدۇ. 
16-17 ياشتىكىلەر فايزېر ۋە بىيونتېك ۋاكسىنىسنى ئەملىسە بولىدۇ.18+ ياشلىقلار ئەملىسە بولىدۇ. ئېككىنچى شېشىدىن 6 ئايدىن كېيىن ئەملەش تەۋىسىيە قىلىندۇ. بۇنىڭغا مودېرنا ياكى فايزېر ۋە بىيونتەك ۋاكسىنىسى ئەملىسە بولىدۇ. 18+ ياشلىقلار ئەملىسە بولىدۇ. 1-شېشىدىن  2 ئايدىن كېيىن ئەملەش تەۋىسىيە قىلىندۇ. بۇنىڭغا مودېرنا ياكى فايزېر ۋە بىيونتەك ۋاكسىنىسى (mRNA ۋاكسىنىسى) ئەملىسە بولىدۇ. تولۇق ۋاكسىلانغان
ۋاقتى 2-شېشنى ئەملەپ 2 ھەپتىدىن كېيىن. 2-شېشنى ئەملەپ 2 ھەپتىدىن كېيىن. 1-شېشنى ئەملەپ 2 ھەپتىدىن كېيىن. 
مەنبە: دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ئورگان تورى: https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/vaccines/different-vaccines.html

 كوۋىد-19 ۋاكسىنىسىنىڭ دۇنيا بويىنچە ئەملىنىش ئەھۋالى 
ئورنىۋاكسىنلانغانلارپېرسەنتىدۇنيا4,573,795,23158.1%جوڭگو1,259,967,00087.2%ھىندىستان842,315,45060.5%ياۋورپا ئىتىپاقى324,766,17772.6%ئامېرىكا243,182,42373.2%بىرازىليە166,143,38077.6%ھىندونىزىيە158,962,24257.5%ياپونيە100,404,89179.7%پاكىستان95,159,48942.3%بېنگال87,546,67452.6%مېكسىكا81,915,85162.9%ۋېيتنام77,358,03078.8%روسىيە73,727,45850.5%گېرمانىيە\ئالمانىيە61,537,45573.3%فىلپىن60,917,79055.4%ئىران59,498,87070.0%تۈركىيە56,867,62566.9%فىرانسىيە52,786,71778.1%ئەنگلىيە51,705,40675.8%تايلاند51,032,64973.0%ئىتالىيە48,252,65479.9%جەنۇبى كورىيە44,168,85686.1%ئىسپانىيە39,619,87084.8%كولومىيە38,194,13874.5%ئارگېنتىنا38,036,38183.4%مىسىر33,098,28431.8%كانادا31,702,33183.3%مالايسىيە25,990,72779.3%سەئۇدى ئەرەبىستان25,000,07170.7%ماراكەش24,630,17266.0%پىرۇ24,228,68372.6%پولشا21,589,71757.1%ئاۋىسترالىيە20,417,81779.2%جەنۇبى ئافرىقا18,874,88131.4%بېرما18,829,25934.4%ئۆزبەكىيە18,786,60655.4%تەيۋەن18,684,91578.3%ۋېنزۇئېلا18,393,51964.1%چىلى17,252,36989.8%سىرلانكا15,987,91374.4%ئۇكرائىنا14,671,16733.8%كامبودژا14,253,17084.1%Ecuador14,167,32679.2%Netherlands13,307,93877.5%Nepal12,251,18341.3%Cuba10,416,57992.0%United Arab Emirates9,890,34899.0%Nigeria9,765,7294.6%Ethiopia9,343,8017.9%پورتۇگالىيە9,180,04190.3%قازاقىيە8,965,03147.2%بېلگىيە8,905,19376.6%Mozambique8,484,21126.4%ئىراق8,482,58120.6%ئۇگاندا8,354,80817.7%Romania7,930,48841.5%Sweden7,746,28676.2%Greece7,445,34371.8%Angola7,423,66821.9%Rwanda7,322,93555.2%Algeria7,060,73715.8%Dominican Republic6,935,71863.3%Czech Republic6,810,04563.5%Tunisia6,794,30756.9%Austria6,602,96273.0%Kenya6,559,38011.9%Israel6,539,01470.4%Guatemala6,514,29235.7%Hungary6,257,77165.0%Switzerland5,967,00668.5%Ghana5,774,41318.2%Bolivia5,492,33346.4%ئەزەربەيجان5,163,94750.5%Honduras4,915,36248.9%Nicaragua4,879,35672.8%خوڭكوڭ (شىياڭگاڭ)4,865,66464.4%Singapore4,799,16888.0%Denmark4,797,40082.5%ئەلسالۋادور4,476,80268.7%ئاففانىستان4,397,44911.0%Belarus4,356,04146.1%Finland4,347,09178.3%Jordan4,331,94242.2%Norway4,281,59078.3%Zimbabwe4,107,15127.2%Sudan4,016,8498.9%New Zealand3,973,41677.6%Costa Rica3,944,93276.8%Republic of Ireland3,889,06678.0%Laos3,744,74050.8%تاجىكىستان3,520,39736.1%Paraguay3,469,82148.1%كۈۋەيت3,334,42177.0%Serbia3,309,15748.2%Ivory Coast3,306,29912.2%ئومان3,121,25759.8%پاناما3,027,80969.1%Uruguay2,767,36879.4%Slovakia2,716,58849.8%قاتار2,360,30880.5%موڭغوليە2,265,95168.1%Croatia2,255,11555.2%لىۋان2,237,63133.1%Tanzania2,079,9303.4%پەلەستىن2,053,04439.3%Lithuania1,913,15071.1%Bulgaria1,904,14327.6%Guinea1,885,32414.0%لىبيە1,847,08226.5%Benin1,699,78413.7%Malawi1,476,4967.5%Togo1,380,21616.3%Georgia1,355,60434.1%Senegal1,328,1537.7%Latvia1,312,13770.3%Slovenia1,249,04160.1%Kyrgyzstan1,226,85518.5%Somalia1,203,1317.3%Bahrain1,202,28168.8%Syria1,194,8966.5%Albania1,141,48639.7%Botswana1,131,70947.2%Mauritania1,119,68023.4%Moldova989,89724.6%Burkina Faso972,3764.5%Mauritius947,51374.4%Armenia934,02831.5%Kosovo885,58249.7%Mali877,5254.2%Estonia841,03563.5%North Macedonia840,41140.4%Bosnia and Herzegovina833,23325.5%Zambia806,6114.3%Cameroon806,1763.0%Liberia784,83815.2%Sierra Leone747,0449.2%Republic of the Congo734,72113.0%Jamaica709,67123.9%Trinidad and Tobago709,14050.5%Cyprus664,97174.2%Timor-Leste662,96349.3%Fiji661,45273.3%Lesotho648,81730.1%Bhutan589,76275.6%Madagascar589,0032.1%Yemen556,6521.8%Niger507,2232.0%Macau492,82874.8%Luxembourg461,65172.7%Central African Republic446,7129.1%Malta442,30985.7%Guyana440,07255.7%Brunei405,09291.8%Namibia399,63615.4%Maldives396,68173.0%Gabon392,89817.2%Guinea-Bissau390,79419.4%Eswatini334,08828.5%Cabo Verde302,80253.9%Iceland287,97183.9%Chad285,9221.7%Northern Cyprus284,35774.4%Papua New Guinea283,9153.1%Montenegro283,35645.1%Comoros282,37831.8%Suriname261,12244.1%Equatorial Guinea249,27617.2%Gambia243,9969.8%Belize230,12556.8%South Sudan227,2622.0%Democratic Republic of the Congo226,1340.2%New Caledonia182,48663.3%Solomon Islands179,97325.6%French Polynesia169,99560.2%Bahamas157,04139.6%Barbados155,51254.0%Samoa141,42470.7%Haiti122,5801.1%Djibouti108,94510.9%Guernsey106,109Curaçao104,29663.3%Vanuatu102,30832.5%Sao Tome and Principe86,39638.7%Aruba84,69479.0%Seychelles82,34883.3%Jersey80,89280.0%Tonga73,60969.0%Isle of Man68,77180.5%Antigua and Barbuda62,28363.1%Kiribati59,49249.0%Cayman Islands58,59188.1%Andorra56,62873.2%Saint Lucia55,59830.1%Bermuda46,66675.2%Faroe Islands41,42784.5%Grenada41,28736.5%Gibraltar41,162122.2%Greenland40,44771.1%Saint Vincent and the Grenadines33,49430.1%Turkmenistan32,2400.5%Dominica29,42640.8%Turks and Caicos Islands29,21074.5%Saint Kitts and Nevis27,61551.6%Sint Maarten27,14162.5%Monaco26,67267.5%Liechtenstein26,14568.3%San Marino24,30671.5%Caribbean Netherlands19,10972.3%British Virgin Islands18,43260.6%Cook Islands12,84173.1%Anguilla10,07966.6%Nauru7,61270.0%Tuvalu6,23052.2%Wallis and Futuna6,01654.2%Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha4,36171.8%Burundi4,0100.0%Falkland Islands2,63275.6%Montserrat1,54731.1%Niue1,18473.2%Tokelau96870.8%Pitcairn Islands47100.0%
ۋاقىتى: 2022-يىلى 30 دېكابىر

 مەنبەلەر