روزى سايىت

روزى سايىت (تۇغۇلغان ۋاقتى: 1944-يىلى 9- ئاي) ـ ئۇيغۇر خەلق شائىرى.

 ھاياتى 
شائىر روزى سايىت، 1944-يىلى 9- ئايدا خوتەننىڭ گۇما ناھىيىسىگە قاراشلىق شەيدۇللا دېگەن يېرىدە سايىتاخۇن ئىسىملىك كونا ئەسكەر ئائىلىسىدە تۇغۇلغان .

1951-يىلى ئاتا-ئانىسى بىلەن بىللە خوتەنگە كۆچۈپ كېلىپ، 1958-يىلىغىچە چايخانا (ھازىرقى خوتەن ناھىيىلىك ئۈمىد باشلانغۇچ مەكتىپى) مەكتەپتە، ۋىلايەتلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ تولۇقسىز سىنىپلىرىدا ئوقۇغان، شۇنىڭدىن كېيىن 10 نەچچە يىل دېھقانچىلىق ئەمگىكى بىلەن شۇغۇللانغان. 1973-يىلى قەشقەر پېداگوگىكا ئىنستىتۇتىنىڭ تىل-ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىنغان. 

ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن خوتەن ۋىلايەتلىك دارىلمۇئەللىمىن ۋە لاڭرۇ يېزىلىق ئوتتۇر مەكتەپتە تىل-ئەدەبىيات ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ ئىشلىگەن. 1980-يىلىدىن باشلاپ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە يېڭى قاشتېشى ژۇرنىلىدا مۇھەررىر بولغان. 

1962-يىلى خەلق ئوقۇتقۇچىسى بولغان، كېيىن يەنە دېھقانچىلىق قىلغان، 1973-يىلى قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستوتىنىڭ تىل- ئەدەبىيات فاكولتېتىغا ئوقۇشقا كىرگەن، 1976-يىلى ئوقۇشنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن خوتەندە ئوتتۇرا مەكتەپ ۋە دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان . 1980-يىلىدىن باشلاپ يېڭى قاشتېشى ژورنىلىدا مۇھەررىرلىك قىلغان . 2001-يىلى 9-ئايدا كېسەللىك سەۋەبىدىن 57 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتكەن . 

 ئىجادىيتى 
شائىر روزى سايىت 1973-يىلى قەشقەر گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان <دېھقانمۇ داشۆسىڭ بولدى> ناملىق شېئىرى بىلەن ئىجادىيەت سېپىگە كىرگەن. شۇنىڭدىن تارتىپ ھازىرغىچە ئۇنىڭ نۇرغۇن شېئىر-داستانلىرى ئېلان قىلىنغان . ئۇ يەنە بارات يازغان ھېكايە قاتارلىق بىرقانچە نەسرىي ئەسەرلەرنى يازغان . ئۇنىڭ يىپەك يولىدا نورۇز، يۇرۇڭقاش ۋادىسىدا شادلىق قاتارلىق تېلىۋىزىيە بەدىئىي فىلىملىرىنىڭ سىنارىيىسى شىنجاڭ تېلىۋىزىيە ئىستانسىسى تەرىپىدىن رەتكە ئېلىنغان . 

ھازىرغىچە ھەر قايسى گېزىت-ژۇرناللاردا <چۈشنامە> قاتارلىق 12 پارچە داستان، باللادىسى، 1000 پارچىدىن ئارتۇق شېئىرى ۋە روبائىيسى، <بارات يازغان ھېكايە> قاتارلىق بىر قانچە پارچە ھېكايىسى، <ئەتە بەتۇل ھەقايىق> نىڭ شېئىرىي يەشمىسى، ئۇيغۇر كلاسسىك شېئىرىيتىدىكى شەكىللەر توغرىسىدا< قاتارلىق ئىلمىي ماقالىلىرى> ئېلان قىلىنىپ، جامائەت ئارىسىدا بەلگىلىك تەسىر قوزغىدى. 

<قاشتېشىنىڭ رىۋايىتى، بۇ قىز كىمنى تاللىسۇن، مەرھابا، ئاھ، ئۇزاققا سۇزۇلغان چۈش، كۆڭۈلدىكى گەپلەر، مۇھەببەتتىن پۈتكەن ناخشىلار، روبائىيلار، تۇيۇقلار، خىيالدىن تۆرەلگەن خىياللار، دېھقان كۈلكىسى، پاھ، دېھقاننىڭ ھەيكىلى> قاتارلىق داستان ۋە شېئىرلار توپلاملىرى نەشىر قىلىندى. 

روزى سايىتنىڭ يەنە <«ئاھ، سېنىڭ سۇمبۇل چاچلىرىڭ، كىرىپ قاپتۇ ئانام چۈشۈمگە، بۇ خوتەن، مەن خوتەن قىزى». . . >قاتارلىق يۈزلىگەن ناخشا تېكىستى ئاھاڭغا سېلىنىپ ۋەتەننىڭ يېزا-سەھرالىرىدا ياڭرىماقتا. 

بىر قىسىم شېئىر-ھېكايىلىرى خەنزۇ تىلىغا تەرجىمە قىلىندى ۋە دەرسلىكلەرگە كىرگۈزۈلدى. 

شائىرنىڭ <دېھقان يىغلايدۇ، چۈشنامە، بالىلار پۇلغا زار، چېرىكلەر بەدخەج، بارات يازغان ھېكايە، يىپەك يۇرتىدا نۇرۇز>قاتارلىق داستان، شېئىر، ھېكايە ۋە تېلېۋىزىيە بەدىئىي سەنئەت فىلىملىرى، <بۇ جاھان، جاھان كەڭرى، يول كەڭرى> ناملىق ناخشا تېكىستلىرى قاتارلىق كۆپلىگەن ئەسەرلىرى مەملىكەت ۋە ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك ئىجادىيەت مۇكاپاتلىرىغا ئېرىشتى. 

ئۇنىڭ مۇنەۋۋەر شېئىرلىرىدىن تۈزۈلگەن < دېھقان بولماق تەس>ناملىق قاپلىق ئۈنئالغۇ لېنتىسى نەشىر قىلىنىپ نەچچە ئونمىڭ نۇسخا تارقىتىلدى. 

خەلق شائىرى روزى سايىت 2001-يىلى 9-ئاينىڭ 8-كۈنى كېسەل سەۋەبى بىلەن خوتەن شەھىرىدە ۋاپات بولدى. مەرھۇم ھايات ۋاقتىدا مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ، جۇڭگو ئۇيغۇر مەدەنىيەت، تارىخ ئىلمىي تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى، ئاپتونوم رايونلۇق تىل-يېزىقنىقېلىپلاشتۇرۇش ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ، ئاپتونوم رايونلۇق 12 مۇقام تەتقىقات ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى ئىدى. 

خەلق شائىرى روزى سايىتنىڭ ۋاپاتى ئۇيغۇر ئەدەبىيات-سەنئىتى ئۈچۈن زور يۇقىتىش. شائىر مۇنەۋۋەر ئەسەرلىرى بىلەن ئەل قەلبىدە مەڭگۈ ياشايدۇ. 

روزى سايىتنىڭ بەزى ئەسەرلىرى مەملىكەت ھەم ئاپتونۇم رايون دەرىجىلىك مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن . ئۆزىمۇ بىرقانچە قېتىم ئاپتونۇم رايون ۋە ۋىلايەت دەرىجىلىك مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىس بولۇپ باھالانغان . 

 ئەسەرلىرى 
روزى سايىتنىڭ ھازىرغىچە نەشىر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن قاشتېشىنىڭ رىۋايىتى، بۇ قىز كىمنى تاللىسۇن، مەرھابا، مۇھەببەتتىن پۈتكەن ناخشىلار، پاھ، دېھقاننىڭ ھەيكىلى، ناملىق شېئىر ۋە داستانلار توپلىمى بار . ئۇنىڭ دېھقانلار تېمىسىدا يازغان بىر تۈركۈم شېئىرلىرى ئەينى يىللاردا يېزىلارغا يۈرگۈزۈلگەن بەزى سول سىياسەتلەر كەلتۈرۈپ چىقارغان بەزىبىر ئاقىۋەتلەرگە قارىتىلغان . بۇ شېئىرلار ئۈنئالغۇ لېنتىسىغا ئېلىنىپ، دېھقان بولماق تەس دېگەن نامدا نەشىر قىلىنىپ تارقىتىلغاندىن كېيىن، زور تەسىر قوزغىغان . ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن مىللەتلەر نەشرىياتى روزى سايىت شېئىرلىرىدىن دېگەن نامدا ئۇنىڭ بىر تۈكۈم شېئىرلىنى نەشىر قىلدى. 

 شېئىرلىرىدىن 

 ئانا تىلىم - زەر تىلىم 
تىل ئالاقە قورالى، تىل قەلبنىڭ ئەينىكى، 

تىل ئادەمنى، ئالەمنى باغلاپ تۇرغان زەر رىشتە . 

تىل غەزىنە، تىل ھىكمەت، تىل مۇھەببەت كۆۋرۈكى، 

تىل ھايۋاننى ئىنسانغا ئايلاندۇردى پەرۋىشتە . 

تىل نادانغا پەم بېرىپ، تىل زۇۋانغا تەم بېرىپ، 

ھاياتلىقنىڭ ئابادى مېھرى تاپتى سۆيۈكتە . 

شۇڭا ھەر بىر قۇۋمچۈن مەيلى كىچىك-چوڭ بولسۇن، 

ئاتا تىلى - ئۆز تىلى شۇنچە ئۇلۇغ، بۈيۈك -تە ! 

ئۇيغۇر تىلى ئۇۋاق تىل، ئۇيغۇر تىلى ئۇماق تىل، 

سەككىز مىليون بۇلبۇلنىڭ ئەشۇ تىلدا ناۋاسى . 

ئۇيغۇر تىلى كىچىك تىل، ئەمما تاتلىق چۈچۈك تىل، 

مەن شۇ تىلنىڭ شەيداسى، مىراسخورى -ھەقداسى. 

ئۇ -ئانا تىل ئانامغا ئانىسىدىن يادىكار، 

مەن بۇ تىلنى ئۈگەنگەن زاكامدىكى چاغلاردا . 

ئاشۇ ئانا تىل بىلەن ئوۋلاپ جانان مەيلىنى، 

پاراڭلاشقان، سىرداشقان ئالمىزارلىق باغلاردا . 

بوۋام مۇشۇ تىل بىلەن يۈرۈكۈمگە پىچىرلاپ، 

ۋاپادارلىق، مەردلىكنىڭ مىزانىنى بىلدۈرگەن. 

ئوغلۇم، قىزىم ھەر كۈنى تۇمۇچۇقتەك ۋىچىرلاپ، 

ھاياجانغا چۆمدۈرگەن، مۇرادىمنى بىلدۈرگەن . 

مۇشۇ تىلدا ناۋائىي كىيگەن ناۋا تاجىنى، 

شاھ مەشرەپنى مۇشۇ تىل ئېرىشتۈرگەن شەرەپكە . 

يۈسۈپكە خاس ھاجىپ لىق ئاتا قىلغان مۇشۇ تىل، 

مەھمۇد بوۋام مۇشۇ تىلدا دەرس ئۈگەتكەن ئەرەپكە . 

مەن شۇ ئانا تىل بىلەن پەرۋاز قىلىپ ئىجادتا، 

زىمىستاننى لەنەتلەپ، تاڭغا مەڭز-يۈز ياقتىم . 

كۈلسە يۇرتۇم تەڭ كۈلدۈم، ئەل يىغلىسا ياش تۆكتۈم، 

بىللە كۆيدۈم ئوتىدا، سۇلىرىدا تەڭ ئاقتىم . 

مەن شۇ ئانا تىل بىلەن باغاشلىدىم باھارنى، 

گۈل -چېچەككە پۈركەنگەن چىمەنلەرنى ئارىلاپ. 

مەن كۈلىمەن، قۇۋۇمنى كۈلدىرىمەن قەلەمدە، 

تىلغا ئۈنگەن ھارام شاخ، كۆتەكلەرنى پارچىلاپ . 

شۇڭا دەيمەن : ئۆز تىلىم - گۆھەر تىلىم، زەر تىلىم، 

بوپقالغىنى ئۇششاق تىل ئەمەس ھەرگىز ئىلىىتى . 

زەررە كىچىك، ئاتوم شۇ زەررىلەردىن تۈزۇلگەن، 

مىنىڭ تىلىم ئاشۇنداق، ئاتومچە بار قىممىتى . 

ئەي تەڭرىتاغ پەرزەنتى، ئۇزۇن سەپەر كارۋىنى، 

سىيپىماقتا مەڭزىڭنى تاڭنىڭ مەيىن شامىلى . 

مۇھەببەتلىك باغاشتا كۈلۈپ يايرا، ياڭرىسۇن، 

سەككىز مىليون شاد دىلنىڭ ئانا تىلدا ناۋاسى!! 

دېھقان كۈلكىسى 

روزى سايىت  

دېھقاننىڭ كۈلكىسى - ئامەت كۈلكىسى ، 

دېھقاننىڭ كۈلكىسى - قۇتتىن بېشارەت .

دېھقاننىڭ كۈلكىسى - جاھانغا بەرىكەت ،

دېھقاننىڭ كۈلكىسى - جەۋلانۇ ھەرىكەت ، 

ئۇ توقلۇق ، ئۇ شوخلۇق ، شانغا ئىشارەت . . .  

دېھقاننىڭ كۈلكىسى جاۋغايدا ئەمەس ، 

ئۇ يۈرەك تۇشتىدىن پارتلايدۇ ، بىلسەڭ .

ئۇ قاداق ئالقاننىڭ ئاراشلىرىدىن ، 

ئۇ كۆيۈك ماڭلاينىڭ قاتلاشلىرىدىن ،

نۇرانە كۆزلەردىن چاقنايدۇ ، بىلسەڭ .  

گەر دېھقان كۈلمىسە كۈلمەس ھېچنېمە ،

گەر دېھقان كۈلمىسە كۈلەلمەس دۇنيا .

دېھقاندىن كۈلكىنى قىزغانماق ئۇيات ،

دېھقان كۈلكىسىدىن مۇكەررەم ھايات ، 

بۇ كۈلكە مۆھتىرەم ، ئەزىز - تۇتىيا .  

بۇ كۈلكە سەپەردە ھارغانغا ماغدۇر ، 

بۇ كۈلكە ھوزۇرلۇق ، جانلارغا ئارام .

بۇ كۈلكە مۇھەببەت - يارنىڭ ۋىسالى ، 

بۇ كۈلكە ساپ ، ساددا ( مىكىردىن خالىي ) ، 

بۇ كۈلكە ھەر قانداق يارامدىم يارام !  

بۇ كۈلكە پاكلىقتا ئوغۇزدۇر - ئوغۇز ،

بۇ كۈلكە ئالەمدە يىگانە - يەكتا .

دېھقاننىڭ كۈلمىكى چۈشمەس ئاسانغا ،

دېھقاننىڭ كۈلگىنى ئامەت ئىنسانغا ، 

شۇ كۈلكە بولمىسا يوق جاھان ھەتتا .  

شۇ كۈلكە بولمىسا باغلار تاقىر ساي ،

شۇ كۈلكە بولمىسا گۈل ئاچماس چىمەن .

شۇ كۈلكە بولمىسا قازناقلار قۇرۇق ،

ئۆسەلمەس نەۋرىلەر ئوماق ، بۇدۇرۇق ، 

شۇ كۈلكە ھەر كىمنى قىلغان شوخ ، تىمەن .  

بۇ كۈلكە ۋەزنىدە رۇستەمانە كۈچ ، 

بۇ كۈلكە ۋەزنىدە ھاتەمچە مەرتلىك .

بۇ كۈلكە قىزلارغا ھۆسنى - لاتاپەت ، 

بۇ كۈلكە ئەرلەرگە روھىي سالاپەت ، 

بۇ كۈلكە ئەتىۋا ، شۇنچە قىممەتلىك ...  

دېھقاننىڭ كۈلكىسى چۈشمەيدۇ كۆكتىن ،

( بۇ كۈلكە ئۇنىڭغا ئەمەس ئىئانە ) .

دېھقاننىڭ كۈلكىسى ئەجىرۇ ئەزىمدىن ،

ھەر مايسا تۈۋىگە مىڭ بىر تەزىمدىن ، 

ئۇ شۇنداق تەس كۈلكە ، شۇنداق شاھانە !  

راست ، دېھقان جىڭ كۈلەر ، « قوپال » - چىڭ كۈلەر ، 

ئۇ كۈلسە بىر قېتىم مىڭ گۈل تۆكۈلەر .

قەھرىدە ئايازنىڭ باغرى چاك - تىلىم ،

مېھرىدە ئويغىنار نەۋ باھار ، ئىقلىم ،

دېھقانغا يات يالغان ، ساختا كۈلكىلەر .  

چۈنكى ئۇ خاماندا چەشلەنگەن كۈلكە ، 

چۈنكى ئۇ قەنەردە پەشلەنگەن كۈلكە ، 

بۇ كۈلكە تومۇزدا پىشقان مەي بولۇپ ، 

جەملەنگەن يۈرەككە قۇۋۋەت ئەي بولۇپ ، 

بۇ ئەمەس بۇرۇنقى غەشلەنگەن « كۈلكە » .  

مەن ئۇنى ئىستەيمەن بەزمە - مەشرەپتىن ،

مەن ئۇنى كۆرمەكچى ناخۇللۇق قولدا .

تاپماقچى يايلاقتىن ، ئانار ، تال - تەكتىن ، 

تومپايغان ھەمياندىن ، پۇل قويغان چەكتىن ، 

ئۇ چۇقۇم ئۇچرايدۇ بازار يا يولدا ...  

دېھقاننىڭ كۈلكىسى - ئۈمىد كۈلكىسى ، 

دېھقاننىڭ كۈلكىسى - قۇتتىن بىشارەت .

گەر دېھقان كۈلمىسە كۈلەلمەس ئالەم ،

بۇ ھالدا ، دەۋەرگىن « سۇلدى باغ - لالەم » ،

دېھقاننىڭ كۈلكىسى شانغا كاپالەت ! ...    

پۇل دېگەن نەرسە...

روزى سايىت  

پۇل ئەجەپ نەرسە ، چاتاق پۇل بولمىسا ، 

يوق مەئىشەت ، نام - ئاتاق پۇل بولمىسا ، 

كەڭ جاھانمۇ تار ، توزاق پۇل بولمىسا ،

تۇتمىقىڭ تەس ئۆي - ئوتاق پۇل بولمىسا ،

كونا تاملىقتا قوناق ①  پۇل بولمىسا .    

بولسا پۇل ھاجەتلىرىڭ مەقبۇل سېنىڭ ،

بولسا پۇل قالمايدۇ ئىگىنىڭ جۇل سېنىڭ ، 

گۈل سېنىڭ ، بۇلبۇل سېنىڭ ، دۇلدۇل سېنىڭ ،

بەزمە ، مەشرەپ - توي سېنىڭ ، مەرغۇل سېنىڭ ،

يۈرگىنىڭ شۇ ئاچ قورساق پۇل بولمىسا .  

دوستنى دۈشمەن ، يارنى يات ئەتتى شۇ پۇل ،

بىرنى موھتاج ، بىرنى شاد ئەتتى شۇ پۇل ،

بىرنى قامچا ، بىرنى ئات ئەتتى شۇ پۇل ،

مۈشكىلاتنى قاتمۇ - قات ئەتتى شۇ پۇل ،

سۆيگىگە يەتتى سىناق پۇل بولمىسا .    

پۇل تېپىپ ، يول تاپمىغانلار ( تۈف ) ساڭا ، 

پۇل تېپىپ ، پەر قاقمىغانلار ( تۈف ) ساڭا !

پۇل يېقىپ ، ئەل ياقمىغانلار ( تۈف ) ساڭا ! 

پۇل بېقىپ ، ئەل باقمىغانلار ( تۈف ) ساڭا ! 

كۆرىمىز ئالەم ئۇزاق ، پۇل بولمىسا ...    

« پۇل  ـ پۇچەك ـ قەغەز » پەقەت رەڭدار نېمە ، 

« ئىت يېمەيدۇ بەرسە » شۇنداق خار نېمە . 

ھەجىمى ئالقانچە ، كۈچى داڭدار نېمە ، 

شۇڭا ، پۇل كىمدە ، قىلۇر ھالدار نېمە ، 

ھەر قەدەمدە مىڭ توساق پۇل بولمىسا .    

پۇل تالاي پۇلپەزنى شۇك ئۇخلاتمىدى ، 

پۇل چۈشەپ كۈندۈزمۇ جۆيلۈپ ياتمىدى ، 

تاپتى پۇل ، ئىنساپنى بىللە تاپمىدى ، 

بىرنى ئون قىلسام دېدى ، قۇت ئاتمىدى ، 

كەتتى پانىيدا ساياق ، پۇل بولمىسا .    

پۇل مۇھىم ، پۇلدىن مۇھىم دىل ئاقلىقى ،

ئاقمىغاي پۇلنىڭ بېشەم ھايتاقلىقى② ، 

كىم دۇرۇس يولدا بېيىپتۇ پاكلىقى ، 

رىسقى پاكقا بار زامان ئامراقلىقى ،

ساتما ۋىجدان ، سات قىياق پۇل بولمىسا .    

بىر ھېسابتا پۇل دېگەن شۇنداق نېمە ،

ئەمما پۇلنى تەكتى ھەل قىلغۇچ دېمە ،

كىم زېرەك ، ئاقىل شۇنىڭ پۇل ، غەم يېمە ،

قويغۇسى پۇلسىز سېنى تەرسىز تەمە ،

تاپقۇسى كىم ئەقلى ساق پۇل بولمىسا .  

پۇل، قېنى ئېيتقىنچۇ ، كار - بارىڭ نېمە ؟ 

شادلىقىڭ قانداق ، يەنە زارىڭ نېمە ؟ 

بىرلا گەپ قىل : بىزگە ئىزھارىڭ نېمە ؟ 

ھەمدىمىڭ ، يارىڭ ۋە ئىنكارىڭ نېمە ؟ 

تاپقۇلۇق ، بىل ، سەن سىياق پۇل بولمىسا !!!    

1992 - يىلى ئۆكتەبىر   خوتەن    

① قوناق — قونالغۇ ، ئۆتەڭ دېگەن مەنىدە

② ھايتاق — كەپسىز ، باشباشتاق /شىۋە سۆز  

 مەنبە 
 روزى سايىتنىڭ ئانا تىلىم -زەر تىلىم ناملىق شېئىرلار توپلىمىدىن.

 مەنبەلەر 

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇر شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
تۈر:ئۇيغۇر ئەدەبىياتى
تۈر:بۇگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتى
تۈر:ئۇيغۇر ئەدىبلەر