رىم ئىمپېرىيىسى

|thumbnail|left
رىم ئىمپېرىيىسى (لاتىنچە: Imperium Rōmānum) قەدىمكى رىمنىڭ جۇمھۇرىيەتتىن كېيىنكى دەۋرى. ئۇ ياۋروپا ، شىمالىي ئافرىقا ۋە ئىمپېراتورلار باشقۇرىدىغان غەربىي ئاسىيادىكى ئوتتۇرا دېڭىزنىڭ ئەتراپىدىكى چوڭ زېمىنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالدى. گەرچە ھەربىي كرىزىس مەزگىلىدە قىسمەن پارچىلىنىپ كەتكەن بولسىمۇ ، ئىمپېرىيە مەجبۇرىي قايتا قۇراشتۇرۇلغان ، ئاندىن غەربىي رىم ئىمپېرىيىسى (مىلان ۋە كېيىن راۋېننادا) ۋە شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسى (نىكومېدىيەدە ، كېيىن كونستانتىنوپولدا) ھۆكۈمرانلىق قىلغان كۆپ خىل ئىمپېراتورلار تەرىپىدىن باشقۇرۇلغان. ). رىم مىلادىيە 476-يىلغىچە كونستانتىنوپولغا ئىمپېرىيە بەلگىسىنى ئەۋەتكەنگە قەدەر ھەر ئىككى قىسىمنىڭ نامدىكى پايتەختى بولغان.

رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ ئالدىنقى دۆلىتى ، رىم جۇمھۇرىيىتى بىر قاتار ئىچكى ئۇرۇش ۋە سىياسىي توقۇنۇشلاردا مۇقىمسىزلاشتى. مىلادىدىن بۇرۇنقى 1-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا جۇلىيۇس قەيسەر مەڭگۈلۈك دىكتاتۇرا قىلىپ تەيىنلەنگەن ، ئاندىن مىلادىدىن ئىلگىرىكى 44-يىلى قەستلەپ ئۆلتۈرۈلگەن. ئىچكى ئۇرۇش ۋە خاتىرىلەشلەر داۋاملىشىپ ، قەيسەرنىڭ بېقىۋالغان ئوغلى ئوكتاۋىياننىڭ مىلادىدىن بۇرۇنقى 31-يىلى ئاكتىيۇم ئۇرۇشىدا مارك ئانتونىي ۋە كلېئوپاترا ئۈستىدىن غەلىبە قىلىشى بىلەن ئاخىرلاشتى. كېيىنكى يىلى ئوكتاۋىيان پتولېمايك مىسىرنى بويسۇندۇردى. ئىمپېرىيەنىڭ ئالدىنقى ئىككى ئەسىردە رىم تىنچلىقى (لاتىنچە: Pax Romana) دەپ ئاتالغان مىسلى كۆرۈلمىگەن مۇقىملىق ۋە گۈللىنىش دەۋرى كۆرۈلدى.

رىم تراجان ھۆكۈمرانلىق قىلغان مەزگىلدە (مىلادى 98 - 117) ئەڭ چوڭ تېررىتورىيەگە يەتتى. قىيىنچىلىق ۋە چېكىنىش دەۋرى Commodus نىڭ ھۆكۈمرانلىقى بىلەن باشلانغان (177-192). 3-ئەسىردە گال ئىمپېرىيىسى ۋە پالمېرېن ئىمپېرىيىسى رىم دۆلىتىدىن ئايرىلغانلىقتىن ، ئىمپېرىيە ئۇنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا تەھدىد سالىدىغان كرىزىسنى باشتىن كەچۈردى ، بىر قىسىم قىسقا مۇددەتلىك ئىمپېراتورلار ، دائىم لېئونلاردىن ئىدى. ئىمپېرىيە ئارېلىيان دەۋرىدە قايتىدىن جەم بولدى (270-275-يىللار). ئىمپېرىيەنى مۇقىملاشتۇرۇش ئۈچۈن ، دىئوكلېتيان 286-يىلى گرېتسىيەنىڭ شەرقى ۋە لاتىن غەربىدە ئوخشىمىغان ئىككى ئىمپېرىيە سوتى قۇرغان.  ئۇزاق ئۆتمەي ، كۆچمەنلەر دەۋرى ، گېرمانىيە خەلقلىرى ۋە ئاتتىلا ھۇنلىرىنىڭ چوڭ تاجاۋۇزىغا چېتىلىپ ، غەربىي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ زاۋاللىققا يۈزلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. راۋېننانىڭ گېرمان گېرۇللىرىغا يىقىلىشى ۋە مىلادىيە 476-يىلى ئودوئاكېر تەرىپىدىن رومۇلۇس ئاۋگۇلۇسنىڭ چۆكۈپ كېتىشى بىلەن غەربىي رىم ئىمپېرىيىسى ئاخىرى يىمىرىلدى.

ھازىرقى زامان تارىخچىلىرى ۋىزانتىيە ئىمپېرىيىسى نامىدا تونۇلغان شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسى 1453-يىلى كونستانتىنوپول سۇلتان مەھمۇد II نىڭ ئوسمانلى تۈركلىرىگە يىقىلغاندا ئىمپېرىيەنىڭ ئاخىرقى قالدۇقلىرى يىمىرىلگەنگە قەدەر يەنە بىر مىڭ يىل ساقلىنىپ قالغان.
رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ كەڭلىكى ۋە ئۇزۇن چىدامچانلىقى سەۋەبىدىن ، رىمنىڭ ئورگانلىرى ۋە مەدەنىيىتى ئۆزى باشقۇرۇۋاتقان زېمىندا تىل ، دىن ، سەنئەت ، بىناكارلىق ، پەلسەپە ، قانۇن ۋە ھۆكۈمەت شەكىللىرىنىڭ تەرەققىياتىغا چوڭقۇر ۋە ئۇزاققىچە تەسىر كۆرسەتتى. بەك يىراق. رىملىقلارنىڭ لاتىن تىلى ئوتتۇرا ئەسىر ۋە ھازىرقى دۇنيانىڭ رومان تىلىغا تەرەققىي قىلغان ، ئوتتۇرا ئەسىر گرېتسىيە بولسا شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ تىلىغا ئايلانغان. ئىمپېرىيەنىڭ خىرىستىيان دىنىنى قوبۇل قىلىشى ئوتتۇرا ئەسىردىكى خىرىستىيان دىنىنىڭ شەكىللىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. گرېتسىيە ۋە رىم سەنئىتى ئىتالىيەنىڭ گۈللىنىش دەۋرىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتتى. ئۇ رىملىقلارنىڭ لاتىن تىلى ئوتتۇرا ئەسىر ۋە ھازىرقى دۇنيانىڭ رومان تىلىغا تەرەققىي قىلغان ، ئوتتۇرا ئەسىر گرېتسىيە بولسا شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ تىلىغا ئايلانغان. ئىمپېرىيەنىڭ خىرىستىيان دىنىنى قوبۇل قىلىشى ئوتتۇرا ئەسىردىكى خىرىستىيان دىنىنىڭ شەكىللىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. گرېتسىيە ۋە رىم سەنئىتى ئىتالىيەنىڭ گۈللىنىش دەۋرىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتتى....
 مەنبەلەر