جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى (خەنزۇچە: 中华人民共和国) ، قىسقارتىلىپ جۇڭگو (خەنزۇچە: 中国) ، شەرقىي ئاسىيا قىتئەسىگە جايلاشقان بىر دەۋلەت. پايتەختى بېيجىڭ، ئەڭ چوڭ شەھىرى شاڭخەي国务院第七次全国人口普查领导小组办公室．中国人口普查分县资料：2020 [DS]．北京：中国统计出版社, 2022: 2-117.中华人民共和国住房和城乡建设部．2022年城市建设统计年鉴  [DS/OL]．北京 (2023-10-13).، رايون بويىچە 23 ئۆلكە، بەش ئاپتونوم رايون، تۆت بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەر، ئىككى ئالاھىدە مەمۇرىي رايون بار. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى 1949 - يىلى 10 - ئاينىڭ 1 - كۈنى ئېلان قىلىنغان، يەر مەيدانى 9 مىليون 640 مىڭ 821 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 1 مىليارد 443 مىليون 497 مىڭ، خەنزۇ، موڭغۇل، مانجۇ، ئۇيغۇر ۋە تىبەت قاتارلىق 56 مىللەتتىن تەركىب تاپقان بىرلىككە كەلگەن كۆپ مىللەتلىك دۆلەت.

جۇڭگو تۆت چوڭ مەدەنىيەتلىك دۆلەتلەرنىڭ بىرى ، ئۇزاق مەدەنىيەتلىك تارىخقا ئىگە ،يەر كۆلىمى جەھەتتىن دۇنيا بويىچە 3 -چوڭ دۆلەت، دۇنيا بويىچە 1-چوڭ نوپۇسى كۆپ دۆلەت ، ئەنگلىيە ،فرانسىيە،ئامېرىكا ، رۇسىيە قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىگە دائىمىي ئەزا دۆلەت｡ جۇڭگو دۇنيا بويىچە ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە ، دۇنيا بويىچە بىرىنچى چوڭ سودا دۆلىتى، دۇنيا بويىچە 1-چوڭ تاشقى پېرېۋوت زاپىسى دۆلىتى ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ پولات تۆمۈر ئىشلەپچىقىرىش دۆلىتى ۋە دۇنيا بويىچە بىرىنچى چوڭ يېزا ئىگىلىك دۆلىتى ، دۇنيا بويىچە 1-چوڭ ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىش دۆلىتى ۋە دۇنيادىكى ئىقتىسادىي ئۆسۈپ يېتىلىشى ئەڭ تېز دۆلەتلەرنىڭ بىرى｡ چەت ئەل مەبلىغىنى جەلپ قىلغۇچى 2-چوڭ دۆلەت ، يەنە دۇنيادىكى نۇرغۇن خەلقئارا تەشكىلاتلارنىڭ مۇھىم ئەزاسى، يوشۇرۇن دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ بىرى دەپ قارالغان｡

قۇرۇلۇشى
1949-يىلى 9-ئاينىڭ 21-كۈنىدىن 9-ئاينىڭ 30-كۈنىگىچە،1 - نۆۋەتلىك جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى يىغىنى بېيپىڭدا ئېچىلغان. 9-ئاينىڭ 29-كۈنى، يىغىنىدا  ۋاقىتلىق ئاساسىي قانۇن خاراكتېرىگە ئىگە «جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ ئورتاق پىروگراممىسى» ماقۇللانغان، سىياسىي كېڭەش مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ خىزمەت ھوقۇقىنى ۋاكالىتەن يۈرگۈزگەن. 9-ئاينىڭ 30-كۈنى چۈشتىن كېيىن، تۇنجى نۆۋەتلىك جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى ئومۇمىي يىغىندا  سىياسىي كېڭەش 1-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك كومىتېتى يىغىنىنىڭ ھەيئەتلىرى  ۋۇجۇدقا كەلگەن، ماۋ زېدۇڭ مەركىزىي خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ رەئىسلىكىگە ، جۇ دې، ليۇ شاۋچى، سۇڭ چىڭلىڭ، لى جىشېن، جاڭ لەن، گاۋ گاڭ قاتارلىقلار  مۇئاۋىن رەئىسلىككە، باشقا 56 كىشى مەركىزىي خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئەزالىقىغا سايلانغان. 

1949- يىلى 10-ئاينىڭ 1-كۈنى، بېيجىڭ تيەنئەنمېن مەيدانىدا دۆلەت قۇرۇش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلگەن، ماۋ زېدۇڭ تيەنئەنمېن راۋىقىدا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى جاكالاپ مەركىزىي خەلق ھۆكۈمىتى قۇرۇلغان، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى رەسمىي قۇرۇلغان.

يېڭى جۇڭگو قۇرۇلغاندىن كېيىن، ئىقتىسادنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە قۇرۇش قانات يايدۇرۇلۇپ،1953- يىلدىن باشلاپ، ئۈچ چوڭ ئۆزگەرتىش ئېلىپ بېرىلىپ، 1956- يىلى سوتسىيالىستىك تۈزۈمنى ئورنىتىپ، سوتسىيالىزىم ئۈستىدە ئىزدىنىش باسقۇچىغا كىرگەن. مەدەنىيەت زور ئىنقىلابىدىن كېيىن، ئىسلاھات، ئېچىۋېتىش ئېلىپ بېرىلىپ، تەدرىجىي جۇڭگوچە سوتسىيالىستىك تۈزۈم ئورنىتىلغان.

 جوغرافىيىسى 
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇقلۇق كۆلىمى تەخمىنەن 960 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، چوڭ قۇرۇقلۇق دېڭىز قىرغىقى لىنىيەسى 18 مىڭ كىلومېتىردىن ئارتۇق، ئارال قىرغاق لىنىيىسى 14 مىڭ كىلومېتىردىن ئارتۇق، ئىچكى دېڭىز، ۋە چېگرا، دېڭىز سۇ يۈزى تەخمىنەن 4مىليون 700 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. دېڭىز رايونىدا تارقالغان كىچىك ئاراللار 7600 دىن ئارتۇق، بۇنىڭ ئىچىدە تەيۋەن ئارىلى ئەڭ چوڭ بۇلۇپ، كۆلىمى 35798 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ . قۇرۇقلۇقتا 14 دۆلەت، دېڭىزدا بىلەن ئالتە دۆلەت بىلەن چېگرالىنىدۇ.

قۇرۇقلۇق تېررىتورىيەسى:

جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلۇقى ۋە دېڭىز بويىدىكى ئاراللار، تەيۋەن ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى ئاراللار دۇڭشا تاقىم ئارىلى، شىشا تاقىم ئاراللىرى، جۇڭشا تاقىم ئاراللىرى، نەنشا تاقىم ئارىلى ھەمدە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىگە تەۋە باشقا بارلىق ئاراللارنى (جۈملىدىن دىياۋيۈ تىزما ئاراللىرى )، قۇرۇقلۇق زېمىنى 9 مىليون 600 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.

دېڭىز - ئوكيان تېررىتورىيەسى: 

بوخەي دېڭىزىنىڭ پۈتۈن دائىرىسى ۋە خۇاڭخەي دېڭىزى، دۇڭخەي دېڭىزى  جەنۇبىي دېڭىزنىڭ كۆپ قىسمى ۋە مەخسۇس باشقۇرۇش تەۋەلىكىدىكى ئىقتىسادىي رايونلار، جەمئىي تەخمىنەن 470 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، بۇلار ئىچىدە جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزى توققۇز خىل سىزىق ئىچىدىكى بارلىق دېڭىز تەۋەلىكى كۆلىمى تەخمىنەن 300 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. جۇڭگونىڭ ھاۋا تەۋەلىكى زېمىن ۋە دېڭىز تەۋەلىكىدىن 35 كىلومېتىردىن يۇقىرى بوشلۇقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شەرقى ۋە جەنۇبى، چوڭ قۇرۇقلۇقتىكى دېڭىز ياقىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 18400 كىلومېتىر،14 مىڭ كىلومېتىردىن ئارتۇق ئارال قىرغاق لىنىيىسى، ئىچكى دېڭىز ۋە چېگرا، دېڭىز سۇ يۈزى تەخمىنەن  4مىليون 700 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. دېڭىز رايونىدا 7600 كىچىك ئارال تارقالغان، بۇنىڭ ئىچىدە تەيۋەن ئارىلى ئەڭ چوڭ بۇلۇپ، تەخمىنەن 35989.76 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. قۇرۇقلۇق دۆلەت چېگرىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 20000 كىلومېتىردىن ئارتۇق، قۇرۇقلۇقتا 14 دۆلەت بىلەن چېگرالىنىدۇ، دېڭىزدا ئالتە دۆلەت بىلەن چېگرالىنىدۇ.

 يەر تۈزۈلۈشى يەر شەكلى 
جۇڭگونىڭ يەر تۈزۈلۈشى غەربى ئېگىز، شەرقى پەس، مۇرەككەپ، كۆپ خىل؛ تۈرلۈك يەر شەكلى پۈتۈن مەملىكەت قۇرۇقلۇق كۆلىمىدە ئىگىلىگەن نىسبىتى: تاغلىق %33.3، ئېگىزلىك %26، ئويمانلىق %18.8، تۈزلەڭلىك %12، ئېدىرلىق %9.9 . جۇڭگودىكى تاغلىق،ئېگىزلىك ۋە ئېدىرلىق قۇرۇقلۇق كۆلىمىنىڭ %67 ىنى ئىگىلەيدۇ، ئويمانلىق ۋە تۈزلەڭلىك تەخمىنەن قۇرۇقلۇق كۆلىمىنىڭ %33 ىنى ئىگىلەيدۇ. تاغ تىزمىلىرى كۆپ ھاللاردا شەرق غەرب ۋە  شەرقىي شىمال-غەربىي جەنۇبقا سوزۇلغان بولۇپ، ئاساسلىقى ئالتاي تاغلىرى، تەڭرىتېغى، كوئىنلۇن تېغى، قاراقۇرۇم تېغى، ھىمالايا تىغى، يىنشەن تېغى، چىنلىڭ چوققىسى، نەنلىڭ چوققىسى، چوڭ ھىنگان تاغ تىزمىلىرى، چاڭبەيشەن تېغى، تەيخاڭشەن تېغى، ۋۇيىشەن تېغى، تەيۋەن تاغ تىزمىسى، ۋۇشەن ۋە خېڭدۈەنشەن تېغى قاتارلىق تاغ تىزمىلىرى بار.

يەر بايلىقى: تاغلىق رايون 3 مىليون 200 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، ئېگىزلىك 2 مىليون 500 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، ئويمانلىقى بىر مىليون 800 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر، تۈزلەڭلىك 1 مىليون 150 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر، ئېدىرلىق مىڭ 500 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ (1997).

مەمورىي رايونلار
دۆلەت زېمىن كۆلىمى:

قۇرۇقلۇق يەر كۆلىمى 960 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، دۇنيا قۇرۇقلۇق ئومۇمىي كۆلىمىنىڭ تەخمىنەن 1/15 نى ئىگىلەيدۇ، سەل سوۋېت ئىتتىپاقىدىن باشقا ياۋروپا ئەللىرىنىڭ كۆلىمىگە تەڭ، رۇسىيە (17،075،000 كۋادرات كىلومېتىر)، كانادا (9،971،000كۋادرات كىلومېتىر) دىن قالسا، دۇنيا بويىچە ئۈچىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. شەرقىي رايونلارنىڭ %10.5، ئوتتۇرا رايونلارنىڭ %25.3، غەربىي رايوننىڭ %64.2 نى ئىگىلەيدۇ.
ۋىلايەت|thumb|left
2004-يىلنىڭ ئاخىرىغىچە، جۇڭگودا مەملىكەت بويىچە ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى مەمۇرىي رايونلاردىن: 23 ئۆلكە، بەش ئاپتونوم رايون، تۆت بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەر، ئىككى ئالاھىدە مەمۇرىي رايون؛ 50 ۋىلايەت (ئوبلاست، ئايماق)؛ 661 شەھەر، بۇنىڭ ئىچىدە، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەر 4؛ ۋىلايەت دەرىجىلىك شەھەر 283؛ ناھىيە دەرىجىلىك شەھەر374؛ 1636 ناھىيە (ئاپتونوم ناھىيە، ئالاھىدە رايون ۋە ئورمان رايونى)؛ شەھەرگە قاراشلىق رايون 852.

مەملىكەتلىك يېزا-بازار ئومۇمىي سانى37334، بۇنىڭ ئىچىدە: بازار 19883 ؛ يېزا 17451. مەملىكەت بويىچە مەھەللە ئىش باشقارمىسى 5904.

مەملىكەت بويىچە تەسىس قىلىنغان ئاھالە كومىتېتى مەھەللە ( ئاھالە كومىتېتى ) 7 مىڭدىن ئارتۇق؛ ئاھالىلەر گۇرۇپپىسى 129.6 مىڭدىن ئارتۇق، كەنت ئاھالە كومىتېتى 64.4 مىڭ؛ كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى 507.9 مىڭدىن ئارتۇق.

 نۇفۇس 

 ئومۇمىي نوپۇس 
2010-يىللىق تەكشۈرۈش نەتىجىسىدە كۆرسىتىلىشچە ، پۈتۈن مەملىكەت ئومۇمىي نوپۇسى 1 مىليارد 370 مىليون 536 مىڭ 875 ئادەم. بۇنىڭ ئىچىدە ئومۇمىيۈزلۈك تەكشۈرۈشتە تىزىملىتىلغان چوڭ قۇرۇقلۇقتىكى 31 ئۆلكە، ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەر ۋە ۋەزىپە ئۆتەۋاتقان ھەربىيلەرنىڭ نوپۇسى1 مىليارد 339 مىليون 724 مىڭ 852 ئادەم، شياڭگاڭ ئالاھىدە مەمۇرىي رايونىنىڭ نوپۇسى 7 مىليون 097 مىڭ ئادەم، ئاۋمېن ئالاھىدە مەمۇرىي رايونىنىڭ نوپۇسى 552 مىڭ 300 ئادەم، تەيۋەن رايونىنىڭ نوپۇسى 23 مىليون 162 مىڭ 123 ئادەم.

 مىللەت 
جۇڭگودا ھۆكۈمەت ئېتىراپ قىلىغان 56 مىللەت بار. خەنزۇ، موڭغۇل، خۇيزۇ، زاڭزۇ، ئۇيغۇر، مياۋزۇلار، يىزۇ مىللىتى، جۇاڭزۇ مىللىتى، بۇيى مىللىتى، چاۋشيەن مىللىتى، مانجۇ، دوڭزۇ مىللىتى، ياۋزۇ مىللىتى، بەيزۇ مىللىتى، تۇجيا مىللىتى، خانى مىللىتى، قازاق، دەيزۇلار، لىزۇ مىللىتى، لىسۇ مىللىتى، ۋازۇ، شېزۇ مىللىتى، گاۋشەن مىللىتى، لاخۇ مىللىتى، شۈيزۇ مىللىتى، دۇڭشىياڭ مىللىتى، ناشى مىللىتى، جىڭپو مىللىتى، قىرغىز، تۇزۇلار، داغۇر، مۇلاۋ مىللىتى، چياڭزۇ مىللىتى، بۇلاڭلار، سالالار، ماۋنەن مىللىتى، گېلاۋ مىللىتى، شىبە، ئاچاڭ مىللىتى، پۇمى مىللىتى، تاجىك، نۇزۇ مىللىتى، ئۆزبېك، روس، ئېۋېنكې مىللىتى، دېئاڭ مىللىتى، باۋئەن مىللىتى، يۇغۇر مىللىتى، جىڭزۇلار، تاتار، دۇلوڭلار، ئورونچون مىللىتى، خېجې مىللىتى، مېنبا مىللىتى، لوبا مىللىتى، جىنو قاتارلىق 56 مىللەت بار.

 بەئزى شەھەرلىرى 
  شەھىرى  كىشى  ئۇيغۇر ئەرەب يېزىقى  Uyghur Latin Yéziqi 上海 Shanghai  15,550,000 (2007)  شاڭخەي شەھىرى  Shangxey shehiri 北京 Beijing  13,133,000 (2007)  بېيجىڭ شەھىرى  Béyjing shehiri  广州 Guangzhou  11,045,800 (2007)  گۇاڭجۇ شەھىرى  Guangju shehiri 深圳 Shenzhen  8,464,300 (2006)  شېنجېن شەھىرى  Shénjén shehiri 东莞 Dongguan  6,450,000 (2007)  دوڭۋەن شەھىرى  Dongwen shehiri 天津 Tianjin  5,190,000  تيەنجىن شەھىرى  Tyenjin shehiri 重庆 Chongqing  5,087,197  چۇڭچىڭ شەھىرى  Chungching shehiri 武汉 Wuhan  4,890,000  ۋۇخەن شەھىرى  Wuxen shehiri 哈尔滨 Harbin  4,754,753  خاربىن شەھىرى  Xarbin shehiri  沈阳 Shenyang  4,420,000  شېنياڭ شەھىرى  Shényang shehiri  成都 Chengdu  3,750,000  چېڭدۇ شەھىر  Chéngdu shehir 郑州 Zhengzhou  3,500,000  جېڭجۇ شەھىرى Jéngju shehiri 青岛 Qingdao  3,200,000  چىڭداۋ شەھىرى  Chingdaw shehiri 汕头 Shantou  3,200,000  شەنتۇ شەھىرى  Shentu shehiri 南京 Nanjing  3,110,000  نەنجىڭ شەھىرى  Nenjing shehiri 惠州 Huizhou  2,900,000  خۇيجۇ شەھىرى  Xuyju shehiri 淄博 Zibo  2,900,000  زىبو شەھىرى  Zibo shehiri 福州 Fuzhou  2,600,000  فۇجۇ شەھىرى  Fuju shehiri 长沙 Changsha  2,520,000  چاڭشا شەھىر  Changsha shehir 南昌 Nanchang  2,440,000  نەنچاڭ شەھىرى  Nenchang shehiri 无锡 Wuxi  2,400,000  ۋۇشى شەھىرى  Wushi shehiri 苏州 Suzhou  2,400,000  سۇجۇ شەھىرى  Suju shehiri  杭州 Hangzhou  2,350,000  خاڭجۇ شەھىر  Xangju shehir 长春 Changchun  2,290,000  چاڭچۈن شەھىرى  Changchün shehiri 贵阳 Guiyang  2,180,000  گۇيياڭ شەھىرى  Guyyang shehiri 烟台 Yantai  2,000,000  يەنتەي شەھىرى  Yentey shehiri 昆明 Kunming  3,055,000  كۈنمىڭ شەھىرى  Künming shehiri 宁波 Ningbo  2,182,000  نىڭبو شەھىرى  Ningbo shehiri 济南 Jinan  2,090,000  جىنەن شەھىرى  Jinen shehiri 石家庄 Shijiazhuang  2,090,000  شىجياجۇاڭ شەھىرى  shijyajuang shehiri 兰州 Lanzhou  2,060,000  لەنجۇ شەھىرى  Lenju shehiri 西安 Xi'an  1,960,000  شىئەن شەھىرى  Shien shehiri 徐州 Xuzhou  1,900,000  شۈجۇ شەھىرى  Shüju shehiri 乌鲁木齐 Ürümqi  1,830,000 (2007)  ئۈرۈمچى شەھىرى   Ürümchi shehiri 唐山 Tangshan  1,700,000  تاڭشەن شەھىرى  Tangshen shehiri 洛阳 Luoyang  1,500,000  لوياڭ شەھىرى  Loyang shehiri 南通 Nantong  1,500,000  نەنتۇڭ شەھىرى  Nentung shehiri 齐齐哈尔 Qiqihar  1,438,000  چىچىخار شەھىرى  Chichixar shehiri 呼和浩特 Hohhot  1,300,000  خۇخوت/كۆكخوت شەھىرى  Xuxot/Kökxot shehiri 开封 Kaifeng  80,100  كەيفېڭ شەھىرى  Keyféng shehiri 合肥 Hefei  1,100,000  خېفېي شەھىر  Xéféy shehir 连云港 Lianyungang   ليەنيۈنگاڭ شەھىرى  Lyenyün'gang shehiri 滁州 Chuzhou   چۇجۇ شەھىرى  Chuju shehiri 绍兴 Shaoxing   شاۋشىڭ شەھىرى  Shawshing shehiri 太原 Taiyuan   تەييۈەن شەھىرى  Teyyüen shehiri 吉林市 Jilin City  1,900,751  جىلىن شەھىرى  Jilin shehiri 信阳 Xinyang  1,732,000  شىنياڭ شەھىرى  Shinyang shehiri 大同 Datong  1,426,000 (2004)  داتۇڭ شەھىر  Datung shehir 南宁 Nanning  1,400,000  نەننىڭ شەھىرى  Nenning shehiri 包头 Baotou  1,400,000  باۋتۇ شەھىر  Bawtu shehir 邯郸 Handan  1,390,000 (2004)  خەندەن شەھىرى  Xenden shehiri 厦门 Xiamen   شيامېن شەھىرى  Shyamén shehiri 珠海 Zhuhai   جۇخەي شەھىرى  Juxey shehiri 鞍山 Anshan  1,285,849  ئەنشەن شەھىرى  Enshen shehiri 马鞍山 Ma'anshan  1,281,000  مائەنشەن شەھىرى  Maenshen shehiri 扬州 Yangzhou  1,125,200 (2003)  ياڭجۇ شەھىرى  Yangju shehiri 周口 Zhoukou   جۇكو شەھىرى  Juko shehiri 西宁 Xining  1,029,400  شىنىڭ شەھىرى  Shining shehiri 镇江 Zhenjiang  1,013,600  جېنجياڭ شەھىرى  Jénjyang shehiri 柳州 Liuzhou  950,000  ليۇجۇ شەھىرى  Lyuju shehiri 保定 Baoding  920,000  باۋدىڭ شەھىرى  Bawding shehiri 平顶山 Pingdingshan  891,814 (2006)  تەكشى چوققىلىق تاغ  Tekshi choqqiliq tagh 南平 Nanping   نەنپىڭ شەھىرى  Nenping shehiri 温州 Wenzhou  873,000  ۋېنجۇ شەھىرى  Wénju shehiri 泉州 Quanzhou   چۈەنجۇ شەھىرى  Chüenju shehiri 南阳 Nanyang  800,000  نەنياڭ شەھىرى   Nenyang shehiri 廊坊 Langfang  763,000  لاڭفاڭ شەھىرى  Langfang shehiri 衡阳 Hengyang  761,888  خېڭياڭ شەھىرى  Xéngyang shehiri 新乡 Xinxiang   شىنشياڭ شەھىرى  Shinshyang shehiri 秦皇岛 Qinhuangdao  759,000  چىنخۇاڭداۋ شەھىرى  Chinxuangdaw shehiri 银川 Yinchuan  736,300  يىنچۈەن شەھىرى  Yinchüen shehiri 桂林 Guilin  670,000  گۇيلىن شەھىرى  Guylin shehiri 安庆 Anqing  650,000  ئەنچىڭ شەھىرى  Enching shehiri 绵阳 Mianyang  600,000  ميەنياڭ شەھىرى  Myenyang shehiri 常州 Changzhou   چاڭجۇ شەھىر  Changju shehir 蚌埠 Bengbu  585,000  بېڭبۇ شەھىر  Béngbu shehir 佳木斯 Jiamusi  555,000  جيامۇسى شەھىرى  Jyamusi shehiri 沧州 Cangzhou  550,000 (2004)  ساڭجۇ شەھىر  Sangju shehir 淮南 Huainan  400,000  خۇەينەن شەھىرى  Xueynen shehir 拉萨 Lhasa  257,400  لىخاسا شەھىرى  Lasa shehiri 北海 Beihai  135,500  بېيخەي شەھىرى  Béyxey Shehiri 克拉瑪依 Karamay   قاراماي شەھىرى  Qaramay shehiri 丽江 Lijiang   لىجياڭ شەھىرى  Lijyang shehiri 黄石 Huangshi   خۇاڭشى شەھىرى  Xuangshi shehiri 营口 Yingkou   يىڭكۇ شەھىرى Yingku shehiri 牡丹江 Mudanjiang   مۇدەنجياڭ شەھىرى  Mudenjyang shehiri 辽阳 Liaoyang   لياۋياڭ (شەھەر)  Lyawyang sheher 和田 Xoten   خوتەن شەھىرى  Xoten shehri 喀什 Kashgar   قەشقەر شەھىرى  Qeshqer shehri 阿勒 泰 Altay   ئالتاي شەھىرى  Altay shehiri 阿克 苏 Aksu   ئاقسۇ شەھىرى  Aqsu shehiri 舟山 Zhoushan   جۇشەن شەھىرى  Jushen shehiri 台州 Taizhou   تەيجۇ شەھىرى Teyju shehiri

 سۇلالىلەر 
سۇلالەيىلشيا سۇلالىسىمىلادىدىن ئالدىنقى 2070-يىلى－مىلادىدىن ئالدىنقى 1600-يىلىشاڭ سۇلالىسىمىلادىدىن ئالدىنقى 1600-يىلى－مىلادىدىن ئالدىنقى 1046-يىلىغەربىي جۇ سۇلسلىسىمىلادىدىن ئالدىنقى 1046-يىلى－مىلادىدىن ئالدىنقى 770-يىلىشەرقىي جۇ سۇلالىسىمىلادىدىن ئالدىنقى 770-يىلى－221مىلادىدىن ئالدىنقى -يىلى بۇ دەۋىر ئەمىنىيۇە (مىلادىدىن ئالدىنقى 770-476مىلادىدىن ئالدىنقى )تاڭ سۇلالىسى618-يىلى－907-يىلىسۇڭ سۇلالىسى960-يىلى－1279-يىلى

 مەنبەلەر 

تۈر:دۆلەتلەر