Orqun-Yénsey Yéziqi

<Div style="direction:ltr; font-family:tahoma"> 


Orqun-yénsey yéziqida 39 herp, bir ayrish belgisi bolup, bu yéziq élipbelik yéziq bilen boghumluq yéziqning arilashmisidur. Orqun-yénsey yéziqi omumen, ongdin solgha qarap toghrisigha yézilidu. Lékin, yénsey menggü tashlirida soldin onggha yézilghan, ayrim menggü tashlarda bir quri ongdin solgha, yene bir quri soldin onggha zenjirsiman ulap yézilghan ehwallarmu uchraydu. Bu yéziqta töt herp sekkiz sozuq tawushni, 31 herp 18 üzük tawushni, besh herp qosh herplik boghumlarni ipadileydu. Sözler bir-biridin qosh chékit ( : ) arqiliq ayrip yézilidu. Bezi söz birikmiliri bir söz qilip qoshup yézilidu. Ayrim orunlarda «~» söz ayrish belgisi ornida qollinilidu. Orqun-yénsey yéziqining menbesi we türkiy xelqlerning bu yéziqni qaysi dewrdin bashlap qollanghanliqi qatarliq mesililerde alimlarning köz qarishi birdek emes. Bezi tarixiy matériyallargha asaslanghanda bu yéziqni uyghurlar 5- esirdin 8- esirgiche, yeni, gherbke köchüshtin ilgiriki mezgillerde qollanghan.

 Uyghur Orxun Yéziqqining élipbesi 
 ishlitilishi herplér   ipadilinishi (ULY)we teleppuzi (IPA)sozuq tawushlar20pxa;e /a/, /e/20pxi;ï /ɯ/, /i/, /j/20pxo;u;w /u/, /o/, /w/20pxö;ü;w /ø/, /y/, /w/üzük tawushlarmaslishishchan tawushlarbilen:(¹) — arqa,(²) — aldisozuqtawushlar 20px  20pxb¹ /b/ b² /b/ 20px  20px  d¹ /d/ d² /d/ 20px  20px  g¹/gh /ʁ/ g²  /ɡ/ 20px  20px  l¹ /l/ l²  /l/ 20px  20px  n¹ /n/ n²  /n/ 20px  20px  r¹ /r/ r²  /r/ 20px  20px  s¹ /s/s² /s/ 20px  20px  t¹ /t/t² /t/ 20px  20px  y¹ /j/ y² /j/ Only (¹) — Qonly (²) — K 20px  20px  q /q/  k /k/barliq sozuq tawushlar bilen20px  ch-  /tʃ/ 20px  m- /m/	 20px  p- /p/	 20px  sh-  /ʃ/	 20px  z-  /z/	 20px  ng-  /ŋ/qoshma herpler + sozuq tawush 20px  ich, chi, ch /itʃ/, /tʃi/, /tʃ/ 20px  iq, qi, q /ɯq/, /qɯ/, /q/ 20px  20px oq, uq,qo, qu, q/oq/, /uq/,/qo/, /qu/, /q/ök, ük,kö, kü, k/øk/, /yk/,/kø/, /ky/, /k/+ üzük tawush  20px  nch- /ntʃ/	20px  ny- /ɲ/20px  it- /lt/, /ld/20px  nt- /nt/, /nd/ word-divide symbol  20px 	 (-) — peqet söz axiridila

A reading example:
15px15px15px15px — inscription (LTR)

 T²NGR²I — transliteration
 /Teŋri/ — transcription
 Teñri / tanrı — record with modern Turkic alphabet
 The skygod or the eternal blue sky indicating the highest god — ancient meaning
 The God — modern meaning

Orqun-yénsey yéziqida yézilghan medeniy yadikarliqlar uyghur millitining tarixini, siyasiy, iqtisadiy ehwalini, itnografiyisini, til-yéziqi, edebiyat-seniti we medeniyet tarixini tetqiq qilishta intayin muhim ehmiyetke ige.
Orqun-yénsey yéziqida yézilghan yadikarliqlarning asasliqi xaqanlar, qebile bashliqliri, leshker bashliqlirining qehrimanliq hayati, baturluqi, teswirlengen medhiyiler we ular ölgendin kéyin hayatliqidiki töhbiliri xatirilengen menggü tashlar bolup, ularning asasliqi töwendikilerdin ibaret.

1. Chorin menggü téshi.

2. Tunyuquq menggü téshi.

3. Köl tégin menggü téshi.

4. Bilge qaghan menggü téshi.

5. Kulchur menggü téshi.

6. Moyunchur menggü téshi.

7. Toqquz oghuz qaghani menggü téshi.

8- Suji menggü téshi.

9. Térxin menggü téshi.

10. Tes menggü téshi we bashqilar

Qarap Chiqmaq
orqun-yénsey yéziqi
 Orkhon Inscriptions complete text 

En:Old Turkic script
Kk:Көнетүркі жазуы