Орқун-йенсәй йезиқи

<div style="direction:ltr; font-family:tahoma"> 


орқун-йенсәй йезиқида 39 һәрп, бир айриш бәлгиси болуп, бу йезиқ елипбәлик йезиқ билән боғумлуқ йезиқниң арилашмисидур. орқун-йенсәй йезиқи омумән, оңдин солға қарап тоғрисиға йезилиду. лекин, йенсәй мәңгү ташлирида солдин оңға йезилған, айрим мәңгү ташларда бир қури оңдин солға, йәнә бир қури солдин оңға зәнҗирсиман улап йезилған әһвалларму учрайду. бу йезиқта төт һәрп сәккиз созуқ тавушни, 31 һәрп 18 үзүк тавушни, бәш һәрп қош һәрплик боғумларни ипадиләйду. сөзләр бир-биридин қош чекит ( : ) арқилиқ айрип йезилиду. бәзи сөз бирикмилири бир сөз қилип қошуп йезилиду. айрим орунларда "~" сөз айриш бәлгиси орнида қоллинилиду. орқун-йенсәй йезиқиниң мәнбәси вә түркий хәлқләрниң бу йезиқни қайси дәврдин башлап қолланғанлиқи қатарлиқ мәсилиләрдә алимларниң көз қариши бирдәк әмәс. бәзи тарихий материялларға асасланғанда бу йезиқни уйғурлар 5- әсирдин 8- әсиргичә, йәни, ғәрбкә көчүштин илгирики мәзгилләрдә қолланған.

 уйғур орхун йезиққиниң елипбәси 
 ишлитилиши һәрплер   ипадилиниши (ULY)вә тәләппузи (IPA)созуқ тавушлар20pxa;e /a/, /e/20pxi;ï /ɯ/, /i/, /j/20pxo;u;w /u/, /o/, /w/20pxö;ü;w /ø/, /y/, /w/үзүк тавушлармаслишишчан тавушларбилән:(¹) — арқа,(²) — алдисозуқтавушлар 20px  20pxb¹ /b/ b² /b/ 20px  20px  d¹ /d/ d² /d/ 20px  20px  g¹/gh /ʁ/ g²  /ɡ/ 20px  20px  l¹ /l/ l²  /l/ 20px  20px  n¹ /n/ n²  /n/ 20px  20px  r¹ /r/ r²  /r/ 20px  20px  s¹ /s/s² /s/ 20px  20px  t¹ /t/t² /t/ 20px  20px  y¹ /j/ y² /j/ only (¹) — Qonly (²) — K 20px  20px  q /q/  k /k/барлиқ созуқ тавушлар билән20px  ch-  /tʃ/ 20px  m- /m/	 20px  p- /p/	 20px  sh-  /ʃ/	 20px  z-  /z/	 20px  ng-  /ŋ/қошма һәрпләр + созуқ тавуш 20px  ich, chi, ch /itʃ/, /tʃi/, /tʃ/ 20px  iq, qi, q /ɯq/, /qɯ/, /q/ 20px  20px oq, uq,qo, qu, q/oq/, /uq/,/qo/, /qu/, /q/ök, ük,kö, kü, k/øk/, /yk/,/kø/, /ky/, /k/+ үзүк тавуш  20px  nch- /ntʃ/	20px  ny- /ɲ/20px  it- /lt/, /ld/20px  nt- /nt/, /nd/ word-divide symbol  20px 	 (-) — пәқәт сөз ахиридила

A reading example:
15px15px15px15px — inscription (RTL)

 T²NGR²I — transliteration
 /teŋri/ — transcription
 teñri / tanrı — record with modern Turkic alphabet
 the skygod or the eternal blue sky indicating the highest god — ancient meaning
 The God — modern meaning

орқун-йенсәй йезиқида йезилған мәдәний ядикарлиқлар уйғур миллитиниң тарихини, сиясий, иқтисадий әһвалини, итнографийисини, тил-йезиқи, әдәбият-сәнити вә мәдәнийәт тарихини тәтқиқ қилишта интайин муһим әһмийәткә игә.
орқун-йенсәй йезиқида йезилған ядикарлиқларниң асаслиқи хақанлар, қәбилә башлиқлири, ләшкәр башлиқлириниң қәһриманлиқ һаяти, батурлуқи, тәсвирләнгән мәдһийиләр вә улар өлгәндин кейин һаятлиқидики төһбилири хатириләнгән мәңгү ташлар болуп, уларниң асаслиқи төвәндикиләрдин ибарәт.

1. чорин мәңгү теши.

2. тунюқуқ мәңгү теши.

3. көл тегин мәңгү теши.

4. билгә қаған мәңгү теши.

5. кулчур мәңгү теши.

6. моюнчур мәңгү теши.

7. тоққуз оғуз қағани мәңгү теши.

8- суҗи мәңгү теши.

9. терхин мәңгү теши.

10. тәс мәңгү теши вә башқилар

Bold text==қарап чиқмақ==
орқун-йенсәй йезиқи
 Orkhon Inscriptions complete text
 мәнбәләр