Теңгри

Теңри (азы Дээр-Ада) – Тыва чоннуң база оларның өгбелериниң бурунгу үе-дүптен үндезин кол чүдүлгези, сүзүү. 

Тыва чоннуң ол бүзүрелинде үш кол дээди ыдык бар:

 Дээр-Ада,
 Чер-Ие,
 Ада-өгбелер.

Үш кол дээди үнелел бар:

 Төрээн чурт,
 Төрээн чон,
 Төрээн дыл.

Үш кол дээди билиг бар:

 Йозу,
 Чаңчыл,
 Ужур.

Те́ңри (бурунгу-түрк. 𐱅𐰭𐰼𐰃 *teŋri / *taŋrɨ; , , эрги моол  Tngri; ; ; ; булг. Танчара; ; ; ; ;  болгаш ; ; бөдүүнчүткен кыдат дыл: 腾格里, путунхуа Ténggélǐ, бурун европаның дылы Тондир, ,  болгаш ; ; ; ; Eski Türk dini (gök tanrı inancı) ve … — Google Books) — түрк-моол уктуг Евразия чурттарының чоннарының дээди дээр бурганы .

Өске ады — «Мөңге Көк Теңри /  » (мөңге көк дээр-адам).

Бир дугаар бижиттингени кыдат төөгү допчулалда кирген, ында болза хүннер дугайында бижикте 撑犁, мынчаар тайылбырлаан:«匈奴谓天为撑犁» : хүннерниң адаары (天  кыдаттың адаары болза Тянь) Теңри.

Ортаакы чүс чылдың түрк дылдыг күрүнелиг чоннарның, ооң иштинде бүрүнгү көктүрктерниң хаанары чүгле Теңри ачызында чагырга тудуп чор бис дээр турган Eurasica.ru — Евразийский исторический сервер — Статьи — А. К. Бисенбаев. Мифы древних тюрков — КАК ТЕНГРИ СОЗДАЛ ТЮРКОВ И ПОДАРИЛ ИМ МИР . Ол хааннар Теңриден чаялгалыг кылдыр саннатынар турганнар,ынчангаш оларның чаялгазынның тускай ады — кут, шилиттинген дүжүлгезин безин дээр уктуг кылдыр аңгылап адап чорааннар, бо ышкаш: Тенгрикут, Кутлуг азы КуталмышУгдыжеков С. А. Социальная структура раннесредневековых кыргызов. — Абакан, 2003.

921—922 чылдарда, Ибн Фадлан бодунуң Волга хемче аян-чоруун бижип тургаш, ында көшкүн түрк чоннар дугайында мынчаар бижээн:
Кандыг бир кижини шынчы эвес чорук таварышса, азы эпчок бир чүве болу берзе, ол кижи көрүжүн дээрже көдүргеш мынча деп чугааланыр:  Бир Теңри, а ол дээрге чаңгыс теңри дээр-ада чаякчы бурган-биле даңгырагладым азы чаңгыс теңри бургандан өске чүү-даа чок дээни ол.
АХМЕД ИБН ФАДЛАН. КНИГА О ЕГО ПУТЕШЕСТВИИ НА ВОЛГУ В 921—922 гг.

Түрк чоннарның өгбелери шупту чүве ээлиг деп бүзүрел-биле камнарның соо-биле чорбушаан, олар Теңри дээр-аданы база бойдус күштерин хүндүлеп чорааннар. Махмуд Кашгариниң бодалы-биле Теңри шупту чүвениң чаякчызы [дөзү айытынмаан 701 хүн]. Теңрини түрк чоннар кандыг-бир улуг ыдыктыг чүве айтырда база ажыглап чорааннар, чижээ барыын саянда шыпшыктар: Хаан-Теңри база Кантегир.

Алишер Навои (XV чүс чыл) Теңри деп сөстү октаргай тургузуунуң дээди туруш тайылбырынга ажыглаан (Хамса, I:XIV)

Эрги моолдар үезиниң теңри чүдүлгезинде кол бурганнары () база Чер-Ие (), Тывалар-биле дөмей. Бүдүн делегейге тиилелге бээр чүдүлге моол улуг күрүнеге иштики хөөн тургузар бүзүрел болуп турган. Ынчангаш ол үенниң хааннарының чарлыктары мындыг сөстер-биле эгелээр турган: "Мөңге Теңриниң күжү-дүр" – бо сөстернии-биле алырга, боттарын Теңриниң күжү кылдыр саннатынып турганнарПисьмо Гуюка папе римскому.

Старостинниң сөстер тывылган дөзэвилелиниң киржикчилерниң бодалы-биле "теңри" деп сөс ниити алтай дылда даңгырак база бурган деп уткадан тывылган деп санап турарларСтаростинниң этимологтуг базазы.

База бир тывылганнын шуммер дылда Dingir деп сөстен («дээр»)Мифы народов мира: энциклопедия. — Т. 2. — , 1988., бурунгу скандинав Тор (Þōrr), кыдат тус сөс Тянь утказы «дээр» Муратов Б. А. К вопросу об истории возникновения тюркского рунического письма // Урал-Алтай: через века в будущее. Материалы Всероссийской научной конференции (1-5 июня 2005 г.). — Уфа: Гилем, 2005. — C. 96-102.

Автордан: ынчап кээрге улуг хову-далайның ол-бо талаларында адаашкыны дөмейсимээр болганда, Тыва чоннуң алдарлыг түрк өгбелериниң салдарындан ол янзы-бүрү чоннарже тараан деп билир болза эки (Чүүлдү бижээн кижи бодунуң бодалын киирбес, азы бир бир өске номга азы интернет-арында бижээн чүүлге даянып цитаталаар херек).

 Улай көр. 
 Теңгри чүдүлге
 Умай
 Хаан-Теңри
Гуннар

 Литература 



 Дөзүк 

Аңгылал: Бурган
Аңгылал: Чүдүлге