Тыва чугааның ажык үннери

Тыва чугааның ажык үннери — Тыва улустуң чугаазында бар ажык үннерни сайгарып көрген арын-дыр.

Хамык үннерни болгаш ооң чүзүн-бүрүн янзыларын айтырда В. М. Наделяевтиң чогаадып каан фонетиктиг транскрипциязын ажыглаанУниверсальная унифицированная фонетическая транскипция.. Ажык үннерин 32 фонемага чарган. 2000 чылдарда думчук-биле адаан узун үннерни база бир фонема кылдыр айтып киирген.

Тыва улустуң чугаазында “узун”, “кыска”, “аажок кыска” ажык үннер бар. Чогум, өске түрк дылдыг улустуң чугаазында база, үе аайы-биле, шак-ла ындыг үш үн илереп кээр. Дыл эртеминде чүгле узун биле кыска, азы чок болза, кыска биле аажок кыска үннерни демдеглеп алгаш шинчилээр-дир.

 Аасажыттынары-биле⇓  Дыл одуруу, эриннер киржилгези, акустиктиг демдээ-биле Артыы одуругнуу  Мурнуу одуругнуу  Дылдыңкөдүрлүүшкүнү-биле эрин-биле адавас  эрин-биле адаар  эрин-биле адавас  эрин-биле адаар кыска  узун  өк-билеадаар  узун,думчук-билеадаар  кыска  узун  өк-билеадаар  узун,думчук-билеадаар  кыска  узун  өк-билеадаар  узун,думчук-билеадаар  кыска  узун  өк-билеадаар  узун,думчук-билеадаар Кызаа  Кызаа    ɪ  ɪ:  ɪ˘  ɪ̃:  ʏ  ʏ:  ʏ˘  ʏ̃:  Үстүүкөдүрлүүшкүннүг Чартык кызаа  ы̅  ы̅:  ы̅˘  ы̃:  ʊ  ʊ:  ʊ˘  ʊ̃:   Делгем  Чартык делгем    ɔ  ɔ:  ɔ˘  ɔ̃:  ε  ε:  ε˘  ɛ̃:  ø  ø:  ø˘  ø̃:  Ортаакөдүрлүүшкүннүг Делгем  a  a:  a˘  ã:    Алдыыкөдүрлүүшкүннүг

 Чижектер 
В. М. Наделяевтиң чогааткан транскрипциязын “Чаңгыс аайлыг фонетиктиг транкрипция”Универсальная унифицированная фонетическая транскипция. кылдыр очулдуруп алыылы.
+ С. Бүрбү. «Чечек». Тыва орфография ёзугаар  Чаңгыс аайлыг фонетиктиг транкрипция Күстүң айы орту эрткен,
Хову, шынаа, чокпак арыг
Хүрең, кызыл, алдын-сарыг
Хорагайны шагда кеткен.
Турлаг болгаш өөрүшкүзүн
Каап чадап, ыглашкан дег,
Дуруяалар кыңгырткайнып,
Кааң дээрлеп шуужуп эрткен. k°ʏs̲°t°ʏ̆ŋ°　aj̃ы̅　ɔ˘r°t°ʊ　ε˘rtkẽn
χ°ɔwʊ　ʃ̲ˑы̃nã:　ħ͜ʃˑɔ˘qpaq‿arы̅ƣ
x°ʏrε̃ŋ　qы̆zы̅l　a˘ldы̃n　sarы̅ƣ
χ°ɔr°aςajnы̅　ʃ̲ˑaςda‿gεtkεn
t̲ʊrlaƣ　p̲ ̲ɔlςaʃ̲ˑ　ø̃:r°ʏʃ̲ˑ°k°ʏz°ʏ̃n°
qa:p̲‿ħ͜ʃˑadap　ы̅ςlaʃ̲ˑqan‿t̲εγ
t̲°ʊ̃r°ʊ̃j̃ã:lar　qы̃ŋςы̅rtqajnы̃p
qã:ŋ　t̲ε:rlεp　ʃ̳ˑ°ʊ:ʒˑ°ʊp°　ε˘rtkε̃n Диакритиктиг демдектерге тайылбыр.
‿ — ийи сөстүң тудушканын айыткан.
° — ажык эвес үннүң эрин-биле адаанын көргүскен.
~ — үжүк кырында дыйлагар демдек ажык үжүктүң думчуктай адаанын айыткан.
ɔ˘ — ажык үннүң оң талакы кырында демдек, өк-биле адаан үннү айыткан.
ʏ̆ — ажык үннүң кырында чартык төгерик аажок кыска үннү айтып турар.

 Тайылбыр кезек 

 Үндезини 

Аңгылал:Тыва дыл