Лиди

Лиди (төвүт le’u tho ‘чыынды, бүрүткел’; өске ады хүн-дизик, календарь) дээрде магаботтар шимчээшкининиӊ өйлеп катаптаарынга үндезилетинген узун үе аразын санаарыныӊ ёзу-чуруму. Чижелээрге Хүннүӊ шимчээшкининиӊ өйлеп катаптаарынга үндезилеттинген лидини – хүн лидизи, Айныӊ – ай лидизи дээр. Оон аӊгыда байырлалдарны демдеглеп каан, чедиликтерге (неделяларга), айларга чарып үскен хүннер даӊзызын болгаш база лиди (хүндизик) дээр.

Лидиниӊ төөгүзү
Эӊ буруӊгу билдингир лиди Бурунгу Египетке болгаш Шүмерге турган.  Делегейниӊ чон бүрүзү бодунуӊ төөгүлүг болуушкуннарныӊ үе-шаг айтылгазыныӊ аргаларын ажыглап турган. Оларныӊ бир кезээ өртемчейниӊ чаяаганындан үени санап турган: чижелээрге еврейлер ону бистиӊ эрага чедир (б.э.ч.) 3761 чылдан, христиан дорт-чүдүлгелиглер (орус. православные) – б.э.ч. 5493 чылдан эгелеп санап турган. Буруӊгу Румчулар Рум (Рим) хоорайныӊ б.э.ч. 753 ч. тургустунганындан, парфийлер, вифинчилер болгаш селевкидтер бидунуӊ бирги хааныныӊ дүжүлгеге олурупканандан, бурунгу мысыржылар – дараазындаагы хаанкаӊы (династия) бүрүзүнүӊ чагыргазындан эгелеп санап турган. 

Делегей чергелиг шажыннар база бодунуӊ лидизин тургускан. Ынчаарга пурум (византий)
лиди-биле алыр болза бөгүн өртемчей чаяаганындан бээр 7523 чыл (амгы 2014 чыл) эртип чыдар, исламда – хыжыраныӊ 1436 чылы, Бурганчы (Буддажы) лиди-биле Паранирваанныӊ 2558 чылы эртип турар. 

Тыва Арат Республика (ТАР) үезинде чыл санаашкынын ТАР-ныӊ тургустунган чылындан санап эгелеп турган. Чижелээрге, ТАР-ныӊ 1-ги чылы – 1921 чыл, ТАР-ныӊ 2-ги чылы – 1922 чыл, ТАР-ныӊ 3-кү чылы – 1923 чыл.

Хүн биле Айныӊ эвес, өске сылдыстарныӊ бир чүүлүнүӊ санаашкынынга үндезилетинген лидилер база бар. Чижелээрге, буруӊгу египет лидиде чыл дээрге Аскыр (Сириус) сылдыстыӊ даӊ хаяазында өйлеп-өйлеп үнер үелериниӊ аразы-дыр. Ынчангаш мындыг лидилер хөлчок ховар болур.

Чылдыӊ аӊгы-аӊгы үргүлчүлели болгаш чаа чылдыӊ янзы-бүрү ай-хүнү дээш өске-өске лидилиг ёзу-чурумнарда бир чыл санаашкынындан өскезинче шилчиири берге болур.

Чылдыӊ саналгазын бир айныӊ 1-ден Румга б.э.ч. 45 ч. Юлий Цезар киирген (юлиан лиди).

 Түрк-моол лиди
Түрк-моол чоннар аразында үе шагдан бээр уламчыктыг (традициялыг) 60-чылдыӊ эргилдиг (циклдыг), ооӊ иштинде беш 12-чылдыг биче эргилдерлиг лидизин ажыглап чораан. Ону «Мөчүл» азы «Мөчел» (моол мөчлөг, казак мүшел, кыргыс мүчөл, хакас мӱчел) дээр, ынчангаш бир биче 12-чылдыг эргилдиӊ чыл бүрүзүн кандыг-бир амытан ады-биле адап турган. 

ДугаарыТыва адыМоол адыБуруӊгу уйгур ады1КүскеХулганаКүскү2ИнекҮхэрУд3ПарБарБарс4ТоолайТуулайТабышган5УлуЛууЛү6ЧыланМогойЙылан7АътМорьЮнт8ХойХоньКой9МечиБичБичин10ДагааТахиаТакагу11ЫтНохойЫт12ХаванГахайЛагзын
«Мөчүл» деп ат «мөчү» (мага-боттуӊ кезектери; даван-даяк) деп сөстен укталган болгаш буруӊгу түрктерде дагым (жертвенный) амытанныӊ коӊ эъдиниӊ 12 кезекке чарлыырыныӊ дугайында болгаш буруӊгу түрк эмнээшкининиӊ кижиниӊ мага-бодунуӊ 12 кезектиг туругузуунуӊ билии-биле дүгжүп турар.
60-чылдыг лиди бен 12-чылдыг эргилдерден өске ийи 10-чылдыг эргилдерге база чарлып турар. Оларныӊ бирээзи 5 эжеш өӊнерлиг – көк – көксүмээр, кызыл – кызылсымаар, сарыг – сарыгзымаар, ак – аксымаар, кара – карасымаар, өскези – эр-кыс кылдыр хувватынган 5 магабутардан (магабут – первоэлемент) тургустунган: ыяш, от, чер, демир, суг.

 Тыва мөчүл айлары  
Тыва мөчүде айларны дугаар азы чыл өйүнүӊ (сезон) аайы-биле адап турган. 
ДугаарыОрус адыТыва адыӨске Тыва ады1ЯнварьБир айКыштыӊ ортаа айы2ФевральИйи айКыштыӊ адак айы3МартҮш айЧастыӊ башкы айы4АпрельДөрт айЧастыӊ ортаа айы5МайБеш айЧастыӊ адак айы6ИюньАлды айЧайныӊ башкы айы7ИюльЧеди айЧайныӊ ортаа айы8АвгустСес айЧайныӊ адак айы9СентябрьТос айКүстүӊ башкы айы10ОктябрьОн айКүстүӊ ортаа айы11НоябрьОн бир айКүстүӊ адак айы12ДекабрьОн ийи айКыштыӊ башкы айы
Тывалар мөчүлден өске чыл-өйнүӊ лидизин ажыглап турган. Ында айларны ол айларада колдап турар ажыл-агый аайы-биле адап турган.

 Чедиликтиӊ хүннери 
Тывалар чедиликтиӊ (неделяныӊ) хүннерин – хүн бүрүде ажыглап турар лидиде дугаар аайы-биле, чурагайда (астрология) болгаш албан-ёзу херектеринде бурганчы (буддажы) чурагайга ажыглап турар карыктарныӊ (планеталар) тыважыткан төвүт биле санскрит аттары-биле адап турган.

ДугаарыОрус адыТыва адыТыважыткан Төвүт адыТыважыткан Санскрит адыБуруӊгу Уйгур адыКарык адыКарыктарныӊ өске ады1ПонедельникБирги хүнДаваа карыкСумуяаСумаяАйАй-карык2ВторникИйиги хүнМыӊмыр карыкАӊгыракАӊгаракКызыл-карак (Марс) От-карык3СредаҮшкү хүнЛакпа карыкБудБудИрбис кудуруу (Меркурий) Суг-карык4ЧетвергДөрткү хүнБүрбү карыкБаргасваадиБархасувадиОӊгай (Юпитер) Ыяш-карык5ПятницаБешки хүнБаазаӊ карыкШүгүрШүкүрШолбан (Венера) Алдын-карык6СубботаЧартык улуг-хүнБумба карыкСанычарСаничарКылаӊ-карык (Сатурн) Довурак-карык7ВоскресеньеУлуг хүнНимаа карыкАдыяаАдитьяХүнХүн-карык

 Ажыглаан номнар болгаш чүүлдер 
Амыдыралдыӊ угаадыы. – Моол дылдан очул. Г.Б. Санчаа. – Кызыл, 1993.

Володомонов Н.В. Календарь: прошлое, настоящее, будущее. – Изд. 2-е. – М.: «Наука», 1987.

Древнетюркский словарь. – Л.: Изд. «Наука», Ленингр. отд., 1969.

Климишин И.А. Календарь и хронология. – Изд. 3-е. – М.: «Наука», 1990.

Скородумова Л. Дзурхай: Буддийская астрология. - Владивосток: «Pубеж», 1994.

Сүхбаатар О. Монгол хэлний харь үгийн толь. - Улаанбаатар, 1997.

http://calendarium.ru/ Сайт о календарях

Л
Л
Л