Аранчын, Юрий Лудужап оглу

Аранчын Юрий Лудужапович (1926 чылдың декабрь 21 – 1997 чылдың сентябрь 27) – баштайгы тыва төөгү талазы-биле эртемденнерниң бирээзи, төөгү эртемнериниң доктору (1986), Тыва АССР-ниң эртем талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы.http://tigpi.ru/index.php/pervaya/vydayushchiesya-uchenye-tuvinovedy/494-yurij-luduzhapovich-aranchyn  

 Намдары 
Ю. Л. Аранчын 1926 чылдың декабрь 21-де Тес-Хемниң Чыргаланды суурга Иван Санаевич Луду биле өөнүң  ишти Мапак Конгуловнаның өг-бүлезинге төрүттүнген. Өг-бүлезинге 5 ажы-төлдүң 2 дугаары кылдыр төрүттүнген. 1937−1941 чылдарда Самагалдайның эге школазынга өөренип турган.1942−1947 чылдарда Кызылдың №2 ортумак школазынга өөренип, ону мөңгүн медаль-биле дооскан. 

1947 чылда Ленинградтың күрүне университединиң чөөн чүк факультединче кирип алган. Университетти кызыл диплом-биле дооскаш, 1952 чылда ТДЧШИ-же (амгы ТГСЭТШИ) биче эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап кирип алган. 1959 чылда Иркутсктуң күрүне университединиң эртем совединге «Совет эвилелиниң Улуг ада-чурт дайынының чылдарында Тыва» деп темага кандидат диссертациязын камгалап алган.

1959 чылдың июльдан 1961 чылдың октябрьга чедир Ю. Л. Аранчын ТДЧШИ-ниң директорунуң оралакчыщы турган. 1961 чылдың ктябрьдан 1967 чылдың октябрьга дээр Совет Эвилелиниң коммунисттиг партиязының Тыва бкомунуң идеология салбырының эргелекчизи кылдыр ажылдаан. 1967 чылда Ю. Л. Аранчын ТДЧШИ-же директор кылдыр эглип келгеш, 27 чыл ишти Институтту удурткан. 1986 чылда Новосибирск хоорайга «Тыва чоннуң социализмче төөгүлүг оруу» деп монографиязы-биле доктор диссертациязын камгалап алган.

Өөнүң ишти – Елизавета Боракаевна Салзынмаа, дыл шинчилекчизи, тыва дылдың специализи.

 Ажыл-ижи 
Ю. Л. Аранчын бодунуң бир дугаар эртем чүүлүн сургуулдап тура-ла парлап үндүрген. Ооң «Бургунгу тюрк бижиктиг Сайгында даш» деп чүүлү 1951 чылда ССРЭ-ниң Эртем академиязының «Чөөн чүктүң эпиграфиказы» деп эртем сеткүүлүнге үнген. Ол тураскаал ооң төрүттүнген чериниң чанынга тывылган.

Директорлап турар үеде ол бодун салым-чаяанныг эртемден, удуртукчу база эртем эргелекчизи кылдыр көргүскен. Ооң директорлап турар чылдарының иштинде Институт элээн хөгжүп өзүп келген, ооң материал-техниктиг курлавыры база быжыккан, Москваның, Ленинградтың, Новосибирсктиң база өске-даа улуг хоорайларның эртем-академиктиг институттары-биле харылзаалары калбарган. Ю. Л. Аранчын бодунуң бүгү күжүн база бар билиин Тывага эртемниң сайзыралынче берип, ооң материал-техниктиг курлавырын экижидеринче база аныяк эрдемденерниң декимчезинче үндүрүп турган. Ооң идепкейлиг киржилгези-биле тыва чоннуң төөгүзүнге, дыл эртеминге, экономиказынга, социал база культурлуг сайзыралынга хамаарышкан элээн хөй улуг ажылдар Москваның, Ленинградтың, Иркутсктуң база Новосибирсктиң шылгараңгай эртемденнериниң дузазы-биле белеткеттинип, парлап үндүрттүнген турган.

Дыка улуг ажыл словарьлар үндүрер талазы-биле кылдынган: орус-тыва, тыва-орус, орфографтыг, көдээ ажыл-агый, географтыг база ниитичи-политиктиг терминнер словарьлары. Бурунгу тюрк бижимелдерниң тураскаалдары, тыва дылдың диалектилери, ооң сайзыралының чадалары, база ол ышкаш тыва дылдың орус база моол болгаш өске тюрк дазылдыг дылдар-биле харылзааларының чидиг айтырыглары.  Ю. Л. Аранчынның тургусканы культура сектору Тываның чоннарының чаңчыл болган культуразын шинчилээр даалгаларын шиитпирлеп турган.

Дыка улуг ажылды Ю. Л. Аранчын ССРЭ-ниң: Дыл шинчилээр, Этнография, Төөгү, Материалдыг культура төөгүзү, Делегей чогаалы институттары-биле база Россияның эртем академиязының Сибирьде салбырының база ол ышкаш Калмыкияның, Якутияның, Бурятияның, Даг Алтай база Хакасияның эртем албан черлери-биле эртем харылзааларын калбартыр талазы-биле кылып чорудуп турган. Ю. Л. Аранчын Институттуң улуг коллективтиг ажылдарын белеткээринге идепкейлиг киржип турган. Ол 1964 чылда Москвага үнген ийи томнуг «Тываның төөгүзүнүң» бирги үндүрүлгезиниң, «СЭКП-ниң тыва организациязының төөгүзү», «Тыва Республиканың садып алыкчылар бөлүглениишкининиң Экономиктиг төөгүзү» (Новосибирск, 1996), чаа өскертилгелерлиг, немелделерлиг кылдыр үндүрген «Тываның төөгүзүнүң» бирги томунуң (Новосибирск, 2004) редакциязының кежүгүнү, соавтору; ТДЧШИ-ниң дыка хөй «Эртемденнерниң демдеглелдериниң», эртем болгаш тематиктиг чыындыларның, кезек социалисттиг «Тыва АССР-ниң социалдыг хөгжүлдезиниң очерги», «Тываның аныяктары. Социалдыг хевири» дээш оон-даа өске ажылдарның харыысалгалыг редактору. 

90 ажыг эртем чүүлдериниң база элээн каш монографияларның, коллективтиг ажылдарның кезектериниң база эгелериниң автору. Ю. Л. Аранчын – дыка хөй бистиң чурттуң болгаш делегей чергелиг конференцияларның, симпозиумнарның база конгресстерниң идепкейлиг киржикчизи, аңаа илеткелдери-биле кирип шаг болган. Кезек илеткелдери англи, испан, моол дылдарже очулдурттунган. Ол идепкейлиг эртем-организасчы ажылын хөй-ниитичи ажыл-биле каттыштырып чораан. Дыка хөй чылдар иштинде СЭКП-тиң Тыва обкомунуң кежигүнү, кезек созывтарның депутады, Тыва АССР-ниң Дээди совединиң удуртукчузу, Бүгү Россия чергелиг  төөгүнүң болгаш культураның тураскаалдарын камгалаар ниитилелиниң Төп совединиң тывада салбырының удуртукчузу база кежигүнү, «Билиг» ниитилелиниң Тывада салбырының удуртукчузу дээш оон-даа өске хөй-ниитичи ажылды кылып чораан. 

 Шаңналдары, алдар-ады 

 Орден «Хүндүткелдиң демдээ» (1970)
 Орден «Чоннар найыралы» (1986)
 Медаль «Кур черлерни болбаазыратканы дээш» (1973)
 «Күш ажылдың хоочуну» (1985)
 Моол арат республиканың медалы  «Найрамдал» (Найырал)
 медаль «Идепкейжи күш ажылы. В. И. Ленинниң 100 харлаанынга удур»
 Медаль «1941—1945 чылдарда Улуг ада-чурт дайынынга тиилелгениң 50 чыл ою» (1995)
 Тыва АССР-ниң эртем талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы
 Хүндүлүг ат «Тываның ХХ чүс чылда алдарлыг кижилери».

 Кол ажылдары 

 «Совет эвилелиниң Улуг ада-чурт дайынының чылдарында Тыва» (Кызыл, 1955)
 «Алдан-Маадырларның тура халыышкыны» (тыва дылда)
 «Күчүлүг орус чон-биле кады» (В. И. Дулов-биле кады бижээн)
 «Тыва чоннуң социализмче төөгүлүг оруу» (Новосибирск, 1982)
 «Тываларның культуразы: чаңчыл болгаш амгы үе» (Кызыл, 1988) д о.ө.

 Дөс 

 Маннай-оол М. Х. Юрий Лудужапович Аранчын (1926): к 85-летию со дня рождения // Летопись Тувы − 2011: ист.-краеведч. альманах. — Кызыл, 2010. — С. 196—198.
 Аранчын Юрий Лудужапович : [о нём] // учен. зап. / Тув. ин-т гуманит. исслед. — Кызыл, 2002. — Вып. XIX. — С. 302—303.
 Харунова М. М.-Б. Юрий Лудужапович Аранчын : 90 лет со дня рождения / М. М.-Б. Харунова // Люди и события Тувы : календарь-хронограф 2016 / ГБУ «НБ им. А.С. Пушкина Респ. Тыва», тув. ин-т гуманит. и прикл. соц-.экон. исслед., нац. музей Респ. Тыва ; сост. Е.М. Ак-кыс ; редкол. : Н. М. Моллеров [и др.]. - Кызыл, 2015. - С. 111-115.

 Демдеглелдер 

Аңгылал: Төөгү
Аңгылал: Эртемден Аңгылал: Ленинградтың күрүне университединиң доозукчулары