Хүреш

Хүреш - маргылдаалыг спортчу оюн, тыва байырлалдарның бир кезээ. Ол тыва эр кижиниң 3 адаанының бирээзи болур. 3 адаан кылдыр санаттырып турар оюннар: хүреш, аът чарыштырары база ча адары. 

Ада өгбелерден дамчып келген тыва улустуң аас чогаалы тоолдардан алыр болза, шаандан тура-ла хүрешти эр кижилер аразынга адаан-мөөрей кылдыр ойнап чораан. Кыс улус киришпес чылдагааны, хүрештиң хевинде. Хүрештиң дериг хевинге кирер чүүлдер: содак, шудак, кадык идик, бөрт. Содактың хөрээ ажык болганы-биле кыс улуска таарымча чок.

Хүрешти ажык черге агаарга азы колдуунда шык кырынга эртирер. Ийи мөге хүрежир, октатырганы маргылдаадан үнер. Каш салыг соонда, ийи артып каан мөгениң түңнел салыы болур. Түңнел салыгга октапкан мөге - бүдүн маргылдааның удукчузу.

 Төөгү 
Кол чүүл Хүрештиң төөгүзү

Бурун шагдан тура-ла тывалар байырлалдарның бир дугаар черинге хүреш оюнун киирер чораан. Ол оюн амгы үеде база-ла байырлалдың кол черин ээлеп турар. Шаанда хүрешти оваа, суг бажы, от, бурган дагаанда, куда дүшкенде, ыдык кылганда, ойтулаашка, бай-шыырак болгаш алдарлыг шериг баштыңнары мөчээнде, кандыг-бир дайынга тиилелгелиг болганда ниити байырлалды кылып, аңаа хүреш маргылдаазы чорудар чораан.

1903 чылда Тыва чуртунга чораан революсчу Ф. Кон: «Хүреш оюну Тывага шагда-ла тывылган, бо дугайын бурун шагнын тоолдары херечилеп турар» - деп бижээн.

 Киржикчилери 
Хүрешке мөгелер, шииткекчилер, мөге-салыкчылары турар.

Мөгелерниң кедер хеви - кеден ырыктааш (содак), чүгле тускай ооргалыг, узун чеңнерлиг, чуга эгенээш (шудак), тыва кадыг идиктер база тыва бөрт.

Мөге-салыкчызының хеви чырык торгу тон болгаш бөрт, тыва идиктер.

 Хүрештиң болур ужуру 
Хүрешке киржир кижилерниң саны 16-32-64-128-256-512-1024 бооп болур. Мөгелерни салыры амгызындан арай өске, жребий тутпайн, дужааштыр азы шавыштыр салыр чораан.

Мөгени чалап үндүрерде:
Мөгезиниң онаан кыйгырып аян тудар,
Онаг кыйгырар. Хүрештиң база бир солун кезээ. Амгы үеде профессионал бокста ышкаш кыйгы дег.

Мөге салыкчызының чижек кыйгызы:
Мээң мөгем Чадаананың арзылаңы, 
Чамыяңның онаан үндүрүңе-ээр! 
Арзылаң дег күштүг мөге, 
Амырга дег боттуг мөге!
Калбак дашка тайбас, 
Кадыр черге ушпас мөге.
Туткан холу кыскаш дег, 
Турган боду сыра дег, 
Дегээлээрге тендиш дивес, 
Тевериңге шимчеш дивес мөге чүве-ээ!

Хүрешти эгелээрде мөгелер чыскаай туруп алгаш девиир, ооң-биле чонга күжүн, уразын көргүзүп турары ол. Девивишаан мөгелер шииткекчилер столунга четкеш күдүк базып сөгүрүүр.

Девиг соонда мөге-салыкчылары төлгелээр. Салыр мөгезиниң адын шилип алгаш, шөлдүң ортузунче үнгеш ыыткыр ат-сывын, келген кожуунун адап кый дээр. Кыйгырткан мөге шөлче үне халып келгеш, бодунуң мөге-салыкчызын тырыкыландыр (долгандыр) девиир. Мооң-биле шииткекчилерге,
чонга көргүзүг доостур, хүреш эгелээр. 

Мөгелер бот-ботарынче уткуштур шала доңгайып алгаш халдаар, эптиг өй манап бичии кезек турар. Содак-шудактың кайызындан-даа сегиржир. Бут октап сегирип база болур. Сегирип алыышкын үелиг.

Хүреш аргалары аңгы-аңгы. Мөге бүрүзү оларны ажыглап билир ужурлуг. Шынчы маргылдаага ажыглап болбас аргалар база бар (удурланыкчызының ийи холун туткаш салбазы, дискектен өрү тевери, баш-биле идери). 

Мөгелерниң кайы бирээзи аңдарлып каар, азы чер даяныптар болза салыг төнген болур.  Хүреш ужуру-биле октаан мөге девивишаан, 
мөге-салыкчызынга четкеш, ооң-биле кады дедир эглип келгеш, октаткан мөгени тургузар. Оон ол мөге-салыкчызы-биле кады, манаан мөгелер орар 
черге девип чедер.

 Аргалар 
Кол чүүл Хүреш аргалары

Хүрештиң аргалары бурун шагда-ла байлакшыл турган. Чон чоорту ону оон-даа артык кылдыр көвүдедип, сайзырадып келген. Дараазында аргаларның допчу даңгызын көргүскен.

 Эътче кирбейн, хол бажынга хүрежип тургаш, хереглээр аргалар. 
Чая тудары
Майгааш, чая тудары
Тевери
Катай кагары
Буттаары
Чан баштаары
Мундурары
Балдырлаары
Адак үзери
Шавыыры
Тырыкылаары
Күстүктүр шелери
Былдаары, хояры

 Эътке киир тутчуп алгаш ажыглаар аргалар 
Дегээлээри
Дөңмектээри
Чартыктаары

 Аттар 
Чыл санында Наадым соонда шыырак мөгелерге аттар тыпсыр (ук маргылдаага 128-тен эвээш эвес мөге киришкен турар ужурлуг).
 Начын мөге - Наадымга 2-4 чер алган мөге азы ийи чыл ишти 5-8 чер ап турган мөге. 
 Арзылаң мөге - Наадымның чаңгыс катап тиилекчизи азы үш катап Наадымга ийиги чер алган мөге.
 Чаан мөге - Наадымның үш дакпыр тиилекчизи азы болза ийи катап тиилээш, ийи үжүүрлешкен мөге.
 Күчүтен мөге - Наадымның беш дакпыр тиилекчизи. 
Күрүне ады эдилеп чоруур мөгелерниң бөрттеринде, адын илереткен, тускай демдектерни кылган.

 Дөзүк 
 Самбу Иргит "Тыва оюннар", ном.

 Демдеглелдер 

Х
Х
Х
Х