Саха дыл

Якут дыл азы саха дыл – саха чоннуң национал дылы. Орус дыл-биле чергелештир Республиканың күрүнениң дылы бооп турар. Якут дыл түрк дылдарның өг-бүлезинге хамааржыр. Ол аңгы адырны тургузуп турар. 

2010 чылдың чизези-биле алырга 450140 кижи якут дылдың эдилекчилери болуп турар. Олар колдуу Якутияның девискээринде чурттап турарлар.               

Якут дыл өске түрк дылдардан сөс курлавырының пластызының-аайы-биле аңгыланып турар. Ында моол болгаш орус дылдардан үлегерлээшкиннер хөйү-биле көстүп турар.

 Ареал 
Якут дыл-биле чугаалажып турар чон колдуу Саха (Якутия) Республиканың девискээринде чурттап турар.                

 Социал медээлер 
Якут дыл ниити ажыглалдың дылы. Оон аңгыда якут дыл биче буурай эвен, эвенки, юкагир, долган болгаш орус үрде чурттаан чоннарнын харылзажылга дылы база болуп турар. Якут дылды албан-херек бижимелдеринде ажыглап турар. Якут дылда хөй культура-массалыг хемчеглерни эрттирип турар. Парлалга материалдарын: номнар, солуннар болгаш журналдарны якут дыл кырында үндүрүп  турар. Якут дыл кырында теле-радио дамчыдылгаларны чорудуп утар. Якут чогаалчыларның болгаш композиторларның уран-чүүлчү бөлүктери аңгы-аңгы шиижиттинген көргүзүглерни якут дылга тургузуп, клубтар, театрларда көргүзуп турарлар.                

Якут дыл бодунуң хөй жанрларының ачызында Сибирьниң литература талазы-биле эң сайзырангай дылдарының аразынче кирип турар. ЮНЕСКО якут олонхону чоннуң материалдыг эвес улустуң аас чогаалының шылгараңгай салгалдарының даңзызынче киирген. Якут дыл кырында республикада аңгы-аңгы жанрларның ыры-хөгжүмүн күүседип турар - классиктиг чогаалдардан амгы үениң эстрадазының болгаш рок-аялганың дээн ышкаш. Оларның аразындан ылгалып турар хөгжүмчү бөлүктер "Чолбон", «Сэргэ».                

Сөөлгү үелерде якут дыл кырынга кино жанры база сайзырап эгелээн.               

 язы-сөөгүнүң аайы-биле якут дылды төрээн дылы кылдыр санап турарларның чизезиякут дылды ажыглап турарякут дыл төрээн дылышуптуНациязын айыткан шупту кижилер.441 536470 092якуттар401 240438 664эвенкилер16 87417 016эвеннер11 5039848орустар72291308татарлар326132буряттар345148

 Өөредилге чылдары1980/19811990/19911991/19921998/19992000/20012002/20032010/20112011/2012Өөреникчилерниң саныЧисленность школьников, обучавшихся на якутском языке в дневных общеобразовательных школах РСФСР / Российской Федерации в 1980/1981 — 2011/2012 учебных годах. Источники: «Образование и культура в Российской Федерации. 1992 год». М., 1992; «Образование в России». М., 2003—2012.45 61747 58551 65872 66972 18273 72855 66853 564

2010 чылдың чизези-биле алырга якут чон аразында ийи дылды колдадып турар. Оларның 65 % орус дылды хостуг билир; 460971 кижи якут язы-сөөктүг бис деп бадыткап турар, ында 416780 кижи орус дылга хостуг чугааланып билир, а 401240 кижи - якут дылга хостуг чугааланып билир деп демдеглеттинген.                

Өөредилге черлеринде якут дылды өөредип турар. Оларың аразында ниити билиглерни чүгле якут дылда өөредип турар эртемнер база бар.                 

Убрятов Е.И. - ниң бодалы-биле якут дылда моол дылдың салдары улуг. Черле шаандан тура якут дыл бир-ле дыл-биле чергелештир чоруп турган.

 Диалектилери  
Е.И. Убрятовтуң "Якут дыл" деп чүүлүнде якут диалектилерни дөрт бөлүкке хуваап турар:                                

 төп бөлүк;                               
 вилюй бөлүк;                               
 соңгу-барыын бөлүк;                               
 таймыр бөлүк.                               

П.П. Барашков якут дылда үш аңгы аян бар деп турар: нам-алдан, вилюй-кангаларасс болгаш мегин-таттин. 

Дылдыңэдилекчилериниң эсериглери-биле көөрге диалектилерде улуг ылгал көзүлбейн турар. Колдуунда бичии өскерилгелер лексика болгаш фонетикада. 

 Якут дылдың бижимели 
1692 чылда Николаас Витсенниң Амстердамга үндүрген аян-чорук демдеглелдериниң чартыы амгы якут дылга бижиттинген бир дугаар номнарның бирээзи бооп турар. 19 векте якут сөзүглелдерге кириллицага үндезилээн аңгы-аңгы алфавиттерниажыглап турган. 

1917 чылда делегейниң фонетиктиг алфавидинге үндезилей С. А. Новгородов чаа алфавит тургускан. 1924 чылда ол алфавитти эде көрген. Оон 1939 чылда ниитизи-биле кириллицага үндезилээн алфавитти тургускан. 

 Амгы якут алфавит 
Амгы якут дылдың алфавиди кирилл алфавитти дөзевилээн. Чүге беш немелде үжүктүң дузазы-биле аңгы: Ҕҕ, Ҥҥ, Өө, Һһ, Үү оон ийи  комбинация: Дь дь, Нь нь. Оон аңгыда дөрт  дифтонг: уо, ыа, иэ, үө бар. Узун ажык үннерни дакпырлап бижиир. 

Кириллица Ады IPA ДемдеглелдерА а а  Б б бэ  В в вэ   Орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынарГ г гэ   ҕэ ,   «илбектиг Г» (фрикативтиг «г»)Д д дэ  Дь дь дьэ   «чымчак демдектиг Д» (чымчак «дь»)Е е е ,   чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынарЁ ё ё   чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынарЖ ж жэ   чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынарЗ з зэ   чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынарИ и и  Й й йот ,  (Ҋ ҋ) мурун йота  К к ка ,  Л л эл  М м эм  Н н эн   эҥ   Лигатура «нг» (дыл соонуң «н»)Нь нь эньэ   «чымчак демдектиг Н» (чымчак «н»)О о о  Ө ө ө   «О с перекладиной»П п пэ  Р р эр  С с эс  Һ һ һэ  Т т тэ  У у у  Ү ү ү   Дорт «у»Ф ф эф   чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынарХ х ха  Ц ц цэ   чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынарЧ ч че Ш ш ша   чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынарЩ щ ща   чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынарЪ ъ кытаанах бэлиэ .  чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынарЫ ы ы   эриннинң киржилгези чок, дыл соонуң «у»Ь ь сымнатар бэлиэ   чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге болгаш  сөске «дь», «нь» деп үннерниң каттышканы-биле ажыглаттынарЭ э э  Ю ю ю   чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынарЯ я я   чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынар

 Демдеглелдер 

Аңгылал: Түрк дылдар
Аңгылал: Саха