Бии-Хем кожууну

Бии-Хем кожуун — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ.

Администраттыг төвү — Туран хоорай. Шөлү - 7951,89 км2. Национал тургузуу - тывалар - (63,42%), орустар - (34,12%). Шажынчы тургузуу - буддистер, православ шажын. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).

 География 
Бии-Хем кожууну Тыва Республиканың соңгу талазында турар.

 Төөгү 
Бии-Хем кожуун - республикада эң-не орус дылдыг кожуун. Орус өскээр көшкен кижилер идепкейлиг кээп турган ХIХ вектиң сезен чылдардан эгелеп.

1932 чылдың алды айның 16-да ТАР Чазааның үндүрген доктаалын ёзугаар Каа-Хем кожуунну (ооң төвү амгы Каа-Хем суурнуң үстүү талазында Чедер аксынга турган) үш кезекке чаргаш, Таңды болгаш Бии-Хем, Каа-Хем деп үш кожууннарны тургускан.

Бии-Хемниң девискээрин Бии-Хемниң оң талазында Севи деп суурдан эгелээш, ол-ла хемни куду бадырган. Соңгу кызыгаары Севиниң бажында орус кызыгаары болур. Севи, Хүт суурлардан куду баткаш, Өөк-Аксын эрткеш, кожууннуң девискээри хемниң солагай талазында Кара-Хаак, Черби суурларны хаара туда бээр. Оон кудулааш, Бии-Хем биле Каа-Хемниң белдиринде Хавырга (бир чамдык улус Порлуг-Даа-даа дээр) дужундан кызыгаар база катап хемниң оң талазынче кеже бээр. Тууйбу заводун таварты чоруткаш, Ээрбекти эрткеш, Баян-Колдуң адаанга четкеш, Хатты-Тайгалааш, Саян сынның эдээнде Ус суурга чедер. Барыын талакы кызыгаарның төнген черин ук доктаалда ындыг янзылыг доктааткан.

Бии-Хем кожуунну Минчит-Хүндү, Чамыяң, Сайын-Белек чагырыкчылар баштап чорааннар. Революсчу үзел дээш Сибирьже шөлүттүрген турган Феликс Кон Иркутскиден чөпшээрелдиг Тывага чорааш, ооң бир-ле дугаар ужурашкан кижизи Чамыяң, ол ынчан Бии-Хемниң чагырыкчызы турган. Ооң соонда Бии-Хемниң чагырыкчызы Лопсаң-Осур апарган.

Суг-Бажынга болган Тываның тургузукчу хуралынга Лопсаң-Осур, Буян-Бадыргы, Иннокентий Сафьянов Тываны чүгле тускай хамаарышпас, бот-догуннаан эргелиг күрүне тургузукчуларының идекпейлиг талалакчылары бооп, ол кожууннарга чоруткаанар. Ол хуралдан Лопсаң-Осур Маады сумузун Бии-Хем кожууну кылдыр эде организастаарының шиитпирин чедип алган. Оон келгеш, Бии-Хемге республиканың чазааның айтыышкынын ёзугаар Каа-Хемниң, Таңдының, Бии-Хемниң, Улуг-Хемниң моол дылга өөренир, билиг-мергежилин бедидер дээн кижилерни ол Оюн-Шивиге (амгы үеде улустуң Ленинка деп адай берген суурунга) өөредип турган. Историческая публицистика "Орденоносный Бии-Хем". Редактор Д.Л.Тинмей. - Кызыл - 2003.

 Чурттакчылар
Чурттакчы чоннуң саны - 9979 кижи (2017). 

 Арбан-суму чизези 

 Аржаан сумузу, төп сууру Аржаан;
 Севи сумузу, төп сууру Хүт;
 Сесерлиг сумузу, төп сууру Сесерлиг;
 Сөөш сумузу, төп сууру Сөөш;
 Тарлаг сумузу, төп сууру Тарлаг;
 Өөк сумузу, төп сууру Өөк;
 Хадың сумузу, төп сууру Хадың.

 Билелиг, Шивилиг, Найырал арбаннары Туран хоорайынга хамааржыр;
 Чкаловка арбаны Аржаан сумузунга хамааржыр.
 Севи арбаны Севи сумузунга хамааржыр.
 Ленинка арбаны Өөк сумузунга хамааржыр.

 Экономика 
Кожууннүң экономиктиг өзээ(үндезини) - мал ажыл-агыйы.

 Сураглыг кижилер 

 Кожуунга төрүттүнген улус 

 Демдеглелдер 

 Үндезини 
 Үндезин сайт (ажылдавайн турар).
 Тыва чуртунда кожуун, суму чизези. 
 Бии-Хем кожууну Тыва Республика чазааның сайтызында. 

Б
Б
Б