Чөөн-Хемчик кожууну

Чөөн-Хемчик кожууну — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ.

Административтиг төвү — Чадаана хоорай. Чурттакчы чонунуң саны 19 890 кижи (2017).

Шөлү – 2169,13 км2. Национал тургузуу – тывалар. Шажынчы тургузуу – сарыг шажынчы. Куржаг шагы – MSK+4 (UTC+7).

 Ыдык ырызы 
Чөөн-Хемчик кожуунунуң ыдык ырызы. Сөзү – Куулар Н. Х., аялгазы – Түлүш Б-М. И.

Буурул Хемчик үе-дүптен агып баткан
Буруңгудан ноян беглер баштап келген
Алызындан төре херээн тургускулаан
Алдыы, Үстүү хүрээлерлиг Чөөн-Хемчик.

Үжүк-бижик төре херээн
Үндезилээн Чөөн-Хемчик.

Алдын-мөңгүн хөмүр-даштыг эртинелиг
Арбай-тараа чалгып чыдар ховуларлыг,
Арат чону ажыл-ишчи, арбын малдыг,
Алдар аттыг маадырларлыг Чөөн-Хемчик.

Маңнык-торгу хээлиг хептиг 
Маадыр чоннуг Чөөн-Хемчик.

Черни-дээрни сиртиледир девип турар
Күчүтеннер, арзылаңнар мөгелерлиг
Чүглүг куш дег, чарыштарга эртип келир
Чүгүрүктер чурту болган Чөөн-Хемчик.

Улус-чону чоргаар омак,
Улуг иште Чөөн-Хемчик.

 Кожуун сүлдези 
Тус чүүл дараазында айтыгда: Чөөн-Хемчик кожуунунуң сүлдези.

 География 
Чөөн-Хемчик кожууну республиканың барыын талазында турар. Ооң кызыгаары: барыын чүкте соңгу — Барыын-Хемчик кожуун, чүкте — Сүт-Хөл кожуун, чөөн чүкте —  Чаа-Хөл кожуун, мурнуу чүкте — Өвүр кожуун. Чериниң шөлү — 6484,56 км².

 Төөгүзү 
XVIII векте Даа кожууну тургустунган. Кожуунну Чөөн-Хемчик деп 1929 чылда эде адаан. «Дзун» деп сөс моол дылдан «чөөн» деп сөстен илерээн. 

 Девискээри 
Чөөн-Хемчик кожууннуң административтиг төвү — Чадаана хоорай. Кожуунда 11 суму бар.
 Баян-Тала сумузу, төп сууру Баян-Тала;
 Чадаана сумузу, төп сууру Бажың-Алаак;
 Ийме сумузу, төп сууру Ийме;
 Теве-Хая сумузу, төп сууру Теве-Хая;
 Хорум-Даг сумузу, төп сууру Хорум-Даг;
 Хайыракан сумузу, төп сууру Хайыракан;
 Хөндергей сумузу, төп сууру Хөндергей;
 Чыраа-Бажы сумузу, төп сууру Чыраа-Бажы;
 Чыргакы сумузу, төп сууру Чыргакы;
 Элдиг-Хем сумузу, төп сууру Элдиг-Хем;
 Шеми сумузу, төп сууру Шеми.

 Кирсарай арбаны Чадаана хоорайынга хамааржыр. 

 Сураглыг кижилер 

 Кожуунга төрүттүнген улус 
 Кенденбиль, Ростислав Докур-оолович — Тываның баштайгы тыва композиторларның бирээзи.
 Кенин-Лопсаң, Моңгуш Бора-Хөө оглу — Тываның улустуң чогаалчызы.
 Моңгуш, Маадыр — Тыва Республиканың Арзылаң мөгези.
 Куулар, Алдын-оол Содун-оолович — Тыва Республиканың Начын мөгези.
 Куулар, Чамыяң Сегбеевич — ТАР-ның дөрт дакпыр чемпиону, 1930 чылдар үезинде Арзылаң мөге.
 Моңгуш, Чечен-оол Алексей оглу – хостуг хүреште тыва мөге.
Байысклаң, Моңгуш Данзын оглу – тыва эки турачы, гвардияның улуг лейтенантызы, комиссар.

 Үндезини 
 Чөөн-Хемчик кожуунунуң чагырга чериниң сайтызы.
 Чөөн-Хемчик кожууну Тыва Республика чазааның сайтызында. 
 Тыва чуртунда кожуун, суму чизези. 

Ч
Ч
Ч
Ч