2016 чылдың Тывада сувурганнар чизези

Мында 2016 чылдың байдалы-биле Тывада туттунган хүрээ-дуганнарның, маани-хүртүлерниң, сувурганнарның ниити даңзызын көргүскен.

 Төөгүде 
Тывага социализм үезинде чүдүлгени хоруп, хүрээлерни узуткаан соонда, 60 хире чылдар иштинде бурган Өөредиин шиңгээдир арга чок болган бис, ынчалза-даа ол чүдүлге чок үелер эрткенде, 1990 чылдарда катап эде тургустунуушкун эгелей бээрге, сарыг шажын чаа сайзыралды алган. Чаа үеде бир дугаарында Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Даг сумузунга хүрээ-дуганны Саая Көгел Мижитей оглу 1990 чылда тудуп, улуг буянны чонга өргээн кижи ол болур-дур.

Ыдыктыг XIV Далай-Лама Тензин Гьятцо Башкының Тывага моорлап кээриниң бичии-ле мурнуу чарыында, “Түптең Чойхорлиң” деп хүрээ-дуганның тудуун 1992 чылда Улуг-Хемниң оң талазында Бии-Хем биле Каа-Хемниң каттышкан черинге “Тываның буддийжи ниитилели” дооскан турган, а 1993 чылда ол дуган чанынга “Бойдусады” сувурганны туткан.

Тываның Камбы-Ламазының резиденциязы болур “Цэчэнлиң” хүрээни Кызыл хоорайга 1999 чылда туткан, ооң байырлыг ажыдыышкынынга кээп чораан Ыдыктыг IX Богда–Кегээн Чесун Дамба Кудукту ол-ла үеде Өвүрнүң Хөндергей-Артта улуг сувурганны ажыткан. 

Гоман дацанның Тывада төлээзи Онзагай хүндүткелдиг Шивалха ринпоче 2004 чылда Кызылга амгы Төп Хүрээ тудуп турар черге “Улуг Бойдусады” сувурганын туткан соонда база Тываның Камбы-Ламазының Арзылаң түрлүг ширээзинге Чамбел Лодой хелиң 2005 чылда саадапканда Тывага сувурганнар тудуу шалыпкын эгелээн. Ол ажылдарны улаштыр Тываның Камбы-Ламалары: бурганнай берген Тензин Цултим кылып турган, амгы үеде Тываның Камбы-Ламазы Лопсаң Чамзы уламчылап чорудуп турар.  

БӨГҮНГҮ ДОПЧУЛААН САН-ЧУРАГАЙЛАР

Бо сан-чурайгайлар частырыглыг бооп болур, чүге дизе өскерилгелер ала-чайгаар бооп турар, ынчангаш хүрээ, дуган, сувурган, маани хүртүлериниң даңзызы доктаамал эвезин сагындырып тур бис. Удуртукчу Башкыларның ат-сывы база солчу берген бооп болур, ол дээш буруувусту баш бурунгаар миннип, эдилгелерден кылып, өршээлдиг бооруңарны Башкылар, чүдүкчүлерден диледивис. 

Амгы үеде 2016 чылдың март 1-де байдал-биле алырга Тывада:
17 хүрээлер,
9 дуганнар,
12 маани хүртүлери,
91 сувурганнар туттунган болуп турар. 

 2016 чылдың ниити чизези 
Хоорайлар, кожууннар аайы-биле ону дес-дараалаштыр көргүзерге мындыг болур.
 Кызыл хоорай 
Хүрээлер, дуганнар
д/д

саныСумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Улуг-Хемниң ол чарыында Тувтен Чойхорлиң1992Санчай 2Красноармейжи кудумчузу, төп рынок чаныЫдыктыг Далай-Лама аттыг Дхарма-Төп?Содунам3Щетинкин-Кравченко кудумчузу, 2Цэчэнлиң1999Кенсур-Лама Аганак 4Чоокку Каа-ХемТаши Панделиң1999Мерген Күселмаа5Үстүү трасса-орук чанындаДамба Брайбулиң2012Орлан-Маадыр6Хоорай адаанда дөң кырында Ганден Чойпелиң2013Сарыглар Омак 

Маани хүртүлери 

д/д

саныСумунуң азы хүртү турар черниң адыТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Арат шөлү ??

Сувурганнар 

д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Улуг-Хемниң ол чарыында “Тувтен чойхорлиңде”Бойдусады1993Бичелдей К.А.2Мурнуу микрорайонда, Төп хүрээ чериндеБойдусады2004Шивалха ринпоче3ол чарыкта пост ГАИ чаныАас-кежиктиң хөй эжиктери “Таши гомаң”2005Кенсур-Лама Чамбел Лодой 4“Таши панделиң” чанындаБойдусады2008Мерген Күселмаа 5“Дамба брайбулиң” чанындаБойдусады2008Орлан-Маадыр6Пароходство чанындаБойдусады2007Кенсур-Лама Чамбел Лодой7“Цэчэнлиң” чанында8 Ыдык сувурганнар2010Буян Сандык8“Цэчэнлиң” чанындаБойдусады2013Тензин Цултим

 Ак-Довурак хоорай 
Сувурган 

д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Дөң кырындаБойдусады2008Кенсур-Лама Чамбел Лодой

 Бай-Тайга кожуун 
Хүрээлер, дуганнар 

д/д

саныСумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Кызыл-Даг дуган1990Саая Көгел2Тээли“Шедип Даржаалиң ” хүрээ2001Кенсур-Лама Март-оол3Көөп-СөөкКөөп-Сөөк хүрээзи “Чоксум”Тудуу 2011 чылда эгелээн, 2014 чылда ажыдыышкыны болганСаая Көгел

Маани хүртүлери 

д/д

саныСумунуң азы хүртү турар черниң адыТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Көөп-Сөөк хүрээзиниң чанында2010Саая Көгел

Сувурганнар 

д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1ТээлиБойдусады2005Сандык Буян2ШуйБойдусады2009Кенсур-Лама Чамбел Лодой3Хемчик бажындаБойдусады2013Кенсур-Лама Долаан, Кенсур-Лама Норбу-Самбуу,  

 Барыын-Хемчик кожуун 
Хүрээлер, дуганнар 

д/д

саныСумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Кызыл-Мажалык “Түптең Чойлиң” деп хүрээ турганАм ажылдавастаан, хагдынганДашдендев Цогт-Баатар – моол башкы

Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Кызыл-МажалыкБойдусады2005Кенсур-Лама Чамбел Лодой2Ак сумузу (Дөң-Терезин)Бойдусады2005Кенсур-Лама Чамбел Лодой3Аксы-БарлыкБойдусады2007Кенсур-Лама Долаан 4АянгатыБойдусады2008Кенсур-Лама Чамбел Лодой5Эрги-БарлыкБойдусады2008Кенсур-Лама Чамбел Лодой6ШекпээрБойдусады2009Кенсур-Лама Долаан 7Саадак-Терек (Барлык сумузу)Бойдусады2009Кенсур-Лама Долаан  

 Чөөн-Хемчик кожуун 
Хүрээлер, дуганнар
д/д

саныСумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Чадаана Алдыы хүрээ?Аяс Херел-оол2Чайлаг-Алаак Үстүү хүрээ2012Кенсур-Лама Чамбел Лодой3ХөндергейдуганКенсур-Лама Чамбел Лодой4Үстүү хүрээдуган2012Кенсур-Лама Чамбел Лодой5Үстүү хүрээдуган2012Кенсур-Лама Чамбел Лодой6Үстүү хүрээдуган2012Кенсур-Лама Чамбел Лодой 

Маани хүртүлери
д/д

саныСумунуң азы хүртү турар черниң адыТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Хайыракан сумузу2014Кенсур-Лама Чамбел Лодой 

Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Үстүү хүрээБойдусады2007Кенсур-Лама Чамбел Лодой2Үстүү хүрээСарасвати (Янченмаа)2013Кенсур-Лама Долаан3Чыраа-БажыБойдусады2005Кенсур-Лама Долаан 4Баян-ТалаБойдусады2008Ким 5Бажың-АлаакБойдусады2008Ким6Теве-ХаяБойдусады2007Кенсур-Лама Чамбел Лодой7Хорум-ДагБойдусады2010Кенсур-Лама Чамбел Лодой8ЧыргакыБойдусады2010Кенсур-Лама Чамбел Лодой9Шеми Бойдусады2009Кенсур-Лама Чамбел Лодой10ИймеЧедир кылдынмаан, кагдынган турган?? 

 Сүт-Хөл кожуун 
Хүрээлер, дуганнар
д/д

саныСумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Суг-Аксы Хүрээ “Түптең Шеддуплиң”?? 

Маани хүртүлери
д/д

саныСумунуң азы хүртү турар черниң адыТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Суг-Аксы2016? 

Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Суг-АксыБойдусады2008Кенсур-Лама Чамбел Лодой2Алдан-МаадырБойдусады?Кенсур-Лама Долаан3ИшкинБо чылын тудар деп турар 

 Мөңгүн-Тайга кожуун 
Хүрээлер, дуганнар
д/д

саныСумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Мугур-Аксы Хүрээ “Долмалиң”?? 

Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Мугур-АксыБойдусады2008Кенсур-Лама Чамбел Лодой2Мөген-БүренБойдусады2009Кенсур-Лама Чамбел Лодой 

 Өвүр кожуун 
Хүрээлер, дуганнар
Сумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Хандагайты дуган?? 

Маани хүртүлери
д/д

саныСумунуң азы хүртү турар черниң адыТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Торгалыг сумузу?Кенсур-Лама Чамбел Лодой 

Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Хөндергей-АртБойдусады1999IX Богда-Кегээн ыдыктаан2ХандагайтыБойдусады2009Кенсур-Лама Долаан3Саглы 

(Калчан-Арт)Бойдусады2008Кенсур-Лама Долаан 4Солчур Бойдусады2008Кенсур-Лама Чамбел Лодой 5Чаа-Суур Бойдусады2007Кенсур-Лама Чамбел Лодой6Ак-ЧырааБойдусады2008Кенсур-Лама Чамбел Лодой7Торгалыг-АртБойдусады2009Кенсур-Лама Чамбел Лодой 

 Чаа-Хөл кожуун 
Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Чаа-ХөлБойдусады2005Кенсур-Лама Чамбел Лодой2Кызыл-ДагБойдусады2010Кенсур-Лама Долаан3Сарыг-Хөлчүк-АртБойдусады2004Кенсур-Лама Чамбел Лодой4Ак-ТуругБойдусады2008Кенсур-Лама Долаан 

 Чеди-Хөл кожуун 
Хүрээлер, дуганнар
Сумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Хову-Аксы Хүрээ1916? 

Маани хүртүлери
д/д

саныСумунуң азы хүртү турар черниң адыТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Элегест сумузу?Кенсур-Лама Чамбел Лодой 

Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Ак-Тал Бойдусады2008Кенсур-Лама Чамбел Лодой2СайлыгБойдусады2009Кенсур-Лама Долаан3Чал-кежигБойдусады2015?4Могой деп черде (Ак-Талдан 20 км)Бойдусады2015? 

 Улуг-Хем кожуун 
Хүрээлер, дуганнар

2016 чылда ажыдар дээш, хүрээ тудуп турар. 

Маани хүртүлери
д/д

саныСумунуң азы хүртү турар черниң адыТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Шагаан-Арыг?Кенсур-Лама Чамбел Лодой 

Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Он-Кум оваазы Бойдусады2002Кенсур-Лама Норбу-Самбуу2Шагаан-АрыгБойдусады2007Кенсур-Лама Долаан3Хайыракан Бойдусады2007Кенсур-Лама Норбу-Самбуу4Арыг-ҮзүүБойдусады2010Кенсур-Лама Долаан5АрысканБойдусады2008Кенсур-Лама Долаан6Эйлиг-ХемБойдусады2009Кенсур-Лама Чамбел Лодой7Көк-ЧырааБойдусады2015? 

 Таңды кожуун 
Хүрээлер, дуганнар
д/д

саныСумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Бай-Хаак дуган?? 

Маани хүртүлери
д/д

саныСумунуң азы хүртү турар черниң адыТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Балгазын?Ниңже 

Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Бай-ХаакБойдусады200Буян Сандык2Арыг-БажыБойдусады2009Ниңже3КочетовоБойдусады2009Буян Сандык4Кызыл-АрыгБойдусады2014 ?  

 Кызыл кожуун 
Хүрээлер, дуганнар
д/д

саныСумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Каа-Хем суур Хүрээ “Ногаан-Дарийги”2015 чылдаАян-оол Херел-оол  

Маани хүртүлери
д/д

саныСумунуң азы хүртү турар черниң адыТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Элегест-Аксы2012Тензин Цультим 

Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Каа-ХемДолу хосталыышкын (Паринирвана)2005Аяс Херел-оол2Баян-КолБойдусады2007?3ЭэрбекАас-кежиктиң хөй эжиктери “Таши гомаң”2010?4Кур-ЧерБойдусады2007 ? 5Кундустуг АржааныТиилелге (Намгьял)2005Кенсур-Лама Чамбел Лодой6Кур-Чер суур чанында Бурган-Истиг-ДагдаТушита2014 Шивалха ринпоче 7“Кадарчы” деп тураскаал чанындаБойдусады2015 Буян башкы 

 Каа-Хем кожуун 
Хүрээлер, дуганнар
д/д

саныСумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Сарыг-Сеп суур Дуган, сувурган кылып турарЧоокта чылдарда ажыдары көрдүнген? 

Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Сут-БажыБойдусады 2007?2Бүрен-ХемБойдусады2010?3КундустугБойдусады2010?4БояровкаБойдусады? ? 5Бүрен-Аксы-Бойдусады??6Дерзиг-АксыБойдусады ??7Бүрен-Бай-ХаакБойдусады2007?8ИльинкаБойдусады?9Көк-ХаакТудуп турар2014 ?  

 Тес-Хем кожуун 
Хүрээлер, дуганнар
д/д

саныСумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Самагалтай хүрээ??2О-Шынаа дуган?Шалык башкы 

Маани хүртүлери
д/д

саныСумунуң азы хүртү турар черниң адыТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Берт-Даг2010? 

Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1СамагалтайБойдусады 2007?2Берт-ДагБойдусады2010?3Калдак-Хамар-АртБойдусады2003?4О-Шынаа, Ү-ШынаадаСувурганнар тудуп турар2014 чылда ажыдар деп турган ?  

 Эрзин кожуун 
Хүрээлер, дуганнар
д/д

саныСумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Эрзин “Сунрап Гьяцолиң” хүрээ2004Ниңже2Нарындуган ??3Качыкдуган ?Содунам 

Маани хүртүлери
д/д

саныСумунуң азы хүртү турар черниң адыТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Эрзин хүрээзи?Ниңже2Нарын?Ниңже 

Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1ЭрзинБойдусады 2004?2Бай-ДагБойдусады2004?3НарынБойдусады2004?4МөренБойдусады 2004 ? 5Сарыг-БулуңБойдусады 2008?  

 Тере-Хөл кожуун 
Хүрээлер, дуганнар
д/д

саныСумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Куңгуртуг“Чыргаланды” хүрээ2011Дөгмет 

Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1КуңгуртугБойдусады 2013Дөңмет1Куңгуртуг “Чыргаланды” хүрээдеБойдусады 2015Ниңже 

 Бии-Хем кожуун 
Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Туран Бойдусады 2012Эдик, Шолбан алышкылар2Бегирээ-Даг-АртБойдусады 2007? 

 Тожу кожуун 
Хүрээлер, дуганнар
д/д

саныСумунуң азы хүрээ турар черниң адыХүрээ, дуганТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Доора-Хемдуган?? 

Сувурганнар
д/д

саныСуму азы сувурган турар чер Сувурганның хевириТуткан чылы Кол удуртукчу башкы1Доора-ХемБойдусады 2008Ниңже2Адыр-Кежиг (Азас сумузу)Бойдусады 2008? 

 Демдеглелдер 
Ук материал 2016 чылдың март 1-ниң байдалы-биле кылып каан, ынчалза-даа бо 2014 чылда билдинмес турган айтырыглар бар, оларга база немешкен чаа билдинмес мындыг чүүлдерже кичээнгей салыры херек. Эрзинде, Кызыл-Мажалыкта дугааннар хагдына берген, Бай-Хаакта, Доора-Хемде дуганнар бар бе, чок бе билдинмес. Сарыг-Сепке сувурган, дуган тудуп турган, түнели билдинмес. Ийме, Ишкин, Кызыл-Арыг суурларда сувурганнар тудуу доозулганы эки билдинмес. Ук материарны эки көөр, шинчилээр, хынаар херек. 

Чаа кииртинген чүүлдер: 
 чаа сувурганнар: "Кадарчы" тураскаал чанында, Куңгуртугда, Кур-Чер суур чоогунда Бурган-Даанда, оон Эйлиг-Хем сувурганы кииртинмээн болган;
 2 хүрээ: Каа-Хем суурда "Ногаан-Дарийги", Хову-Аксында база чаа хүрээ ажыттынган, маани хүртүзүн Сүт-Хөлде ажыткан.

 Дөзүк 
Тыва Республиканың Камбы-Лама эргелели, х.Кызыл – 2016ч. Моңгуш Чочагар тургускан.

Аңгылал: Тыва
Аңгылал: Сарыг шажын