Энергия

Энергия ( — ажыл, кылдыныг, күш, күчү) — материяның аңгы-аңгы шимчээшкиннериниң болгаш бот-боттары-биле харылзаазын илереткен хемчээл, материяның шимчээшкининиң бир байдалындан өске байдалынче кирип турарының хемчээлин илереткен физиктиг величина. 

«Энергия» деп сөстү Аристотель бир дугаар бодунуң «Физика» деп ажылынга ажыглаан, ынчалза-даа ында ол чүгле кижиниң кылып турар ажылынга хамаарыштыр ажыглаттынып турган.

 Энергияны демдеглээри 
Энергияны Е деп үжүк-биле демдеглээр ( — кылдыныг, ажыл, күчү).

Чылыгның хемчээлин илередирде Q деп символ ажыглаар ( — чылыгның хемчээли).

Дамчыткан энергияның хемчээли кылдыр ажылды демдеглээрде A деп ( (ажыл) азы W деп символ ( — ажыл) ажыглаар.

Тодаргай үе иштинде энергияның өскерлиишкининиң хемчээли кылдыр күчүнү демдеглээрде W деп символ ажыглап турар.

Телонуң иштики энергиязын илередирде U деп сивол ажыглаар.

 Терминниң төөгүзү 
«Энергия» деп термин грек ἐνέργεια деп сөстен укталган, бир дугаар Аристотельдиң ажылдарынга «кылдыныг, ажыл» дээн уткаларынга ажыглаттынып турган.
мини|Томас Юнг «энергия» деп сөстү бир дугаар амгы утказынга дүүштүр ажыглаан.
Лейбниц 1686 болгаш 1695 чылдара бодунуң ажылдарынга «дириг күш» (vis viva) деп термин ажыглап турган, ол дээрге, объектиниң деңзизин ооң дүргениниң квадрадынга көвүдеткени деп билип турган, амгы үениң терминологиязының аайы-биле кинетиктиг энергия-дыр.

Маркиза Эмили дю Шатле «Физика ному» (, 1740) деп ажылында Лейбництиң идеяларын Виллем Гравезандтиң практиктиг хайгааралдары-биле каттыштырган.

1807 чылда Томас Юнг «энергия» деп терминни «дириг күш» деп терминниң орнунга амгы үеде ажыглаттынып турар утказынга дүүштүр ажыглаан.  Гаспар-Гюстав Кориолис ажыл биле кинетиктиг энергияның аразында харылзааны 1829 чылда тодараткан. Уильям Томсон бир дугаар «кинетиктиг энергия» деп терминни 1851 чылдан орай эвес үеде ажыглаан, а 1853 чылда Уильям Ренкин бир дугаар «потенциалдыг энергия» деп терминни ажыглаан.

1918 чылда энергияның кадагалаттынып артары дээрге-ле үениң трансляционнуг симметриязының математиктиг түңнели-дир барымдаалаттынган. Тодаргайлаарга, энергияның кадагалаттынып артары физиканың хоойлуларының үе эртерге өскерилбезиниң чылдагааны-биле кадагалаттынып турар.

 Энергияның хевирлери 
Механикада потенциалдыг энергия (азы телоларның болгаш оларның кезектериниң боттарының аразында азы даштыкы шөлдер-биле харылзаалашканындан тывылган энергия) база кинетиктиг энергия (шимчээшкинниң энергия) деп ийи энергия дугайында билиишкиннер бар. Оларның түңү долу механиктиг энергия деп адаттынып турар.

Шөлдерниң шупту хевирлери энергиялыг болур: электримагниттиг, гравитациялыг (тыртыжыынкынның) болгаш атомнуг (ядролуг) энергиялар.

 Энергия биле ажыл 
Энергия дээрге, физиктиг системаның ажыл кылып болгу дег магадылалының хемчээли болур. Чижээлээрге, телонуң долу механиктиг энергиязының өскерлиишкинни сан талазы-биле алырга, телога чоруткан механиктиг ажылдың хемчээлинге дең болур. Ынчангаш энегрия болгаш ажыл сан-биле чаңгыс хемчээл-биле илереттинер.

 Хамаарылгалыының тускай теориязында 

 Энергия биле деңзи 
Хамаарылгалыының тускай теориязында деңзи-биле энергияның аразында Эйнштейнниң формулазы-биле илереттинер харылзаа бар:



 ында  — системаның энергиязы;
  — ооң деңзизи;
  — вакуумда чырыктың дүргени.

 Энергияның үндезиннери 
мини|Кижиниң энергиязын болгаш чуртталгазын көргүскени.Энергияның үндезиннерин ийи кезекке чарып болур: ктап тургустунмас болгаш үргүлчү турар. Энергияның катап тургустунмас үндезиннеринге нефть, газ, хөмүр, уран д.о.ө. хамааржыр. Үргүлчү турар үндезиннерге Хүннүң, хаттың, ГЭС-тен алыр энергияларны киирип болур.
 +Энергияның катап тургустунмас үндезиннери болгаш оларның хемчээлдери 
 Үндезининиң хевириКурлавыры, Дж
  Термоядролуг энергия3,6·1026
  Ядролуг энергия2·1024
  Нефть биле газтың химиктиг энергиязы2·1023
  Черниң иштики чылыы5·1020

 +Энергияның катап тургустунар үндезиннери болгаш оларның хемчээлдери 
 Үндезинниң хевириКурлавыры, Дж
  Хүннүң энергиязы2·1024
  Далай көдүрлүрүнүң энергиязы2,5·1023
  Хаттың энергиязы6·1021
  Хемнерниң энергиязы6,5·1019


 Демдеглелдер 

 Литература 

 Добиаш А. А. Энергия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.





 Шөлүглер 

 Энергия в Физической энциклопедии