Бенгал дыл

Бенгал дыл азы бенга́ли (бенг. বাংলা, ) — бенгалдарның дылы, индоевропей дылдар өг-бүлезиниң индоарий адыры. Бангладеште болгаш Барыын Бенгалия деп индий штатта ажыглаттынып турар, ол ышкаш ооң эдилекчилери Трипура, Ассам деп индий штаттарда  болгаш Андаман биле Никобар ортулуктарда чурттап турар.  Бенгал дылда чугааланып чоруур улустуң саны —  250 сая кижи (2009).

 Географтыг тараан черлери болгаш туружу 
оң|мини|228x228пкс|Географтыг тараан черлери
оң|мини|224x224пкс|Бенгали болгаш Бангладештиң өске дылдары 
Төөгүден бенгал дыл Мурнуу Азияның соңгу-чөөн таларынга тарап нептерээн, колдуунда  Бенгалия деп черге. Индияның 23 официал дылдарының Бангладеш деп черниң күрүне болгаш национал дылы бооп саннаттынар. Индий штаттарның аразында Барыын Бенгалияда 85 %  бенгал дылдың эдилекчилери болуп, официал туружун ээлеп турар, ол ышкаш Трипурада  (67 % хөйү). Эдилекчилерниң хөй кезии (28 %) индий Ассам штадында чурттап чоруур , Андаман болгаш Никобар ортулуктарда  (26 % хире), Джаркханд (10 % хире), Аруначал-Прадеш болгаш Мизорам (9 % хөйү),  ол ышкаш Ортакы Чөөн талада иммигрантыл санында,Малайзияда, Японияда, Италияда болгаш Великобританияда. Бенгал дыл 200 сая делегей чурттакчыларының төрээн дылы болбушаан делегейде эдилекчилериниң саны-биле 6 черни эжелеп турар. 

 Төөгүзү 
Сунити Кумар Чаттерджи болгаш Сукумар Сен деп бенгал дылчылар бенгал дыл магадхи (пракрита диалектизи) чугаа дылының бижимел хевиринден амгы эраның X чүс чылында тывылган деп даап бодап турарлар. Мухаммад Шахидулла деп бенгал эртемден (болгаш ооң теориязының талалакчылары), ук дыл VII-ги чүс чылда тыптып келгеш, чугаа болгаш бижимел гауда (пракрита болгаш апабхранши дылдардан үнген) дылындан сайзырап үнген деп бодап турарлар.

1947 чылдан тура Бенгалияны Индия биле Пакистандан чарып каапканы соонда, Бенгаляның чөөн талазында (Чөөн Пакистан, болгаш Бангладеш) көзүлдүр дылында  арабско-персид лексика көвүдээн.

Бенгал дылдың төөгүзүн үш кезекке чарып турар::

 эрги бенгал;
 ортакы бенгал (XIV чүс чылдан тура);
 чаа бенгал ( XVIII чүс чылдың төнчүзүнден тура).

 Бижии 
Бенгал дылдың бижимел хевири кылдыр бонгаккхор деп бижикти ажыглап турар, укталганы (деванагари, гурмукхи болгаш өске-даа Индияның дылдары ышкаш) брахми деп бижик. Шак ол бижик бичии өскрилгелерлиг ассам болгаш силхет (диалектилер) дылдарга база ажыглаттынып турар. 

+Ажык үннер мурнуку рядортакы рядартыкы рядҮстүү көдүрлүүшкүнi ĩ u ũҮстүкү-ортаа көдүрлүүшкүнe ẽ o õОртаа-алдыы көдүрлүүшкүнæ æ̃ ɔАлдыы көдүрлүүшкүн a ã 
+Ажык эвес үннер ЭриннерниңДиштиң/
альвеоланыңРетрофлекстигПалатовелярлыгВелярлыгГлотталдыгДумчуктуң ажык эвес үннериmmnn ŋng Частыышкынныгдүлейppt̪tʈṭtʃckk тыныштыгpʰ ~ ɸpht̪ʰthʈʰṭhtʃʰchkʰkh ыыткырbbd̪dɖḍdʒjɡg тыныштыгbʱ ~ βbhd̪ʱdhɖʱḍhdʒʱjhɡʱgh ФрикаталыгʃshɦhАппроксимантылыг ll   Сирилээш rrɽṛ   
+Единственное числоДириг чүвелер аттарыДириг эвес 
чүвелер аттарыАдаарыныңছাত্রটাchatro-ţa«студент»জুতাটা juta-ţa«башмак»Объектиниңছাত্রটাকে chatro-ţa-ke«студента»জুতাটা juta-ţa«башмак»Хамаарыштырарыныңছাত্রটার chatro-ţa-r«студента»জুতাটার juta-ţa-r«башмака»Турарының -জুতাটায় juta-ţa-(t)e«башмаке»+Множественное числоДириг чүвелер аттарыДириг эвес 
чүвелер аттарыАдаарыныңছাত্ররাchatro-ra«студенты»জুতাগুলা/জুতোগুলো juta-gula/juto-gulo«башмаки»Объектиниңছাত্রদের(কে)chatro-der(ke)«студентов»জুতাগুলা/জুতোগুলো juta-gula/juto-gulo«башмаки»Хамаарыштырарыныңছাত্রদেরchatro-der«студентов»জুতাগুলা/জুতোগুলোর juta-gula/juto-gulo-r«башмаков»Турарының -জুতাগুলা/জুতোগুলোতেjuta-gula/juto-gulo-te«башмаках»

 Êk
 Dui
 Tin
 Char
 Pãch
 Chhôe
 Shat
 At
 Nôe
 Dôsh

 Ат оруннары 
Бенгал дылда ат оруннары нарын, чүге дизе янзы-бүрү чугаалажып турар кижизинге хамаарыштыр: чоок кижи, хүндүткелдиг кижи болгаш турар туружунга дүүштүр болгаш оон-даа өске ажыглаар сөстери тускай. 
+Хуу ат оруннары (адаарының падежи)АрынТуружуХүндүткелиниң
деңнелиЧаңгыстың саныХөйнүң саны1আমি ami («я»)আমরা amra («мы»)2дыка чоокতুই tui («ты»)তরা tora («вы»)хүндүткел чок,
чоокতুমি tumi («ты»)তোমরা tomra («вы»)хүндүткелдигআপনি apni («вы»)আপনারা apnara («вы»)3чоокхүндүткел чок,
чоокএ e («он/она»)এরা era («они»)хүндүткелдигইনি ini («он/она»)এঁরা ẽra («они»)ыракхүндүткел чок,
чоокও o («он/она»)ওরা ora («они»)хүндүткелдигউনি uni («он/она»)ওঁরা őra («они»)дыка ыракхүндүткел чок,
чоокসে she («он/она»)তারা tara («они»)хүндүткелдигতিনি tini («он/она»)তাঁরা tãra («они»)
+Хамаарылганың ат оруннарыАрынТуружуХүндүткелдиң
деңнелиЧаңгыстың саныХөйнүң саны1amar («мээң»)amader («бистиң »)2дыка чоокtor («сээң»)toder («силерниң»)хүндүткел чок,
чоокtomar («сээң»)tomader («силерниң»)вежливыеapnar («сээң»)apnader («силерлерниң»)3чоокхүндүткел чок,
чоокer («ооң»)eder («оларның»)вежливыеẽr («ооң»)ẽder («оларларның»)ыракхүндүткел чок,
чоокor («ооң»)oder («оларның»)вежливыеõr («ооң»)őder («оларларның»)дыка ыракхүндүткел чок,
чоокtar («ооң»)tader («оларның»)вежливыеtader («ооң») tãder («оларның»)
+Сан сөстерибенгал дылдадорт очулгаNôe-ţa ghoŗiдевять-счётное слово часы«девять часов»Kôe-ţa balishсколько-счётное слово подушка«сколько подушек?»Ônek-jon lokмного-счётное слово человек«много людей»Char-pañch-jon shikkhôkчетыре-пять-счётное слово учитель«четыре-пять учителей»

 Политиктиг утка-шынары 
мини|Даккага бенгал дылдың туружу дээш «Шахид-минар» тураскаалы  

 Сөзүглелдериниң чижээ 

 ধারা ১: সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিৎ। (бенгальским письмом).
 Dhara êk: Shômosto manush shadhinbhabe shôman môrjada ebong odhikar nie jônmogrohon kôre. Tãder bibek ebong buddhi achhe; shutorang shôkoleri êke ôporer proti bhrattrittoshulôbh mônobhab nie achorôn kôra uchit (наиболее верная транскрипция).
 d̪ʱara æk ɕɔmost̪o manuɕ ɕad̪ʱinbʱabe ɕɔman mɔrdʑad̪a eboŋ od̪ʱikar nie dʑɔnmoɡrohon kɔre. t̪ãd̪er bibek eboŋ bud̪ʱːi atɕʰe; ɕut̪oraŋ ɕɔkoleri æke ɔporer prot̪i bʱrat̪ːrit̪ːoɕulɔbʱ mɔnobʱab nie atɕorɔn kɔra utɕʰit̪ (транскрипция МФА).
 «Статья один: все люди рождаются свободными и равными в своём достоинстве и правах. Они наделены разумом и совестью, следовательно, должны поступать в отношении друг друга в духе братства» (перевод).

 Демдеглелдер 

 Литература 

 Өөренир литература 











 Ниити литература 

 Быкова Е. М., Бенгальский язык, М., 1966;
 Алексеева Е. А. Лексикология бенгальского языка, М., 1991;
 Alam, M. 2000. Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric). S. N. Printers, Dhaka.
 Cardona, G. and Jain, D. 2003. The Indo-Aryan languages, RoutledgeCurzon, London.
 Chatterji, S. K. 1921. Bengali Phonetics. Bulletin of the School of Oriental and African Studies,
 Chatterji, S. K. 1926. The Origin and Development of the Bengali Language: Part II. Calcutta Univ. Press.
 Ferguson, C. A. and Chowdhury, M. 1960. The Phonemes of Bengali, Language, Vol. 36, No. 1, Part 1. (Jan. — Mar., 1960), pp. 22-59.
 Hayes, B. and Lahiri, A. 1991. Bengali intonational phonology, Natural Language & Linguistic Theory, Springer Science.
 Klaiman, M. H. 1987. Bengali, in Bernard Comrie (ed.), The World’s Major Languages, Croon Helm, London and Sydney, pp. 490—513.
 Masica, C. 1991. The Indo-Aryan Languages. Cambridge Univ. Press.
 Sen, D. 1996. Bengali Language and Literature. International Centre for Bengal Studies, Calcutta.

 Шөлүлгелер 

 Бенгали. Уроки бенгальского языка (рус.)
 Lehrbuch der modernen bengalischen Hochsprachen от Дас, Рахул Петер (нем.)
 Epar Bangla Opar Bangla: Bangla Across Borders! от Университета штата Вашингтона
 Bangla (a.k.a. Bengali) Instructional Materials от Колумбийского университета
 भारतीय भाषा ज्योति: बंगला от Центрального института индийских языков (хинди)
 40 уроков по бенгальскому языку  от Токийского университета (яп.)
 Бенгальско-английский словарь на сайте Чикагского университета