Улуг-Хем кожууну

Улуг-Хем кожууну —  Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг образованиези (муниципалдыг кожууну).

Кожууннуң эрге-чагырга төвү — Шагаан-Арыг хоорай. 

Шөлү - 5335,40 км2. Чурттакчы чонунуң саны - 19 094 кижи (2017). Национал тургузуу - тывалар, орустар. Шажынчы тургузуу - буддистер, православ шажын. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).

Хемнери - Енисей, дагның хемнери - Кара-Суг.

Саян-Шушен суг шыгжамыры. Шагаан-Арыгның чанында Далай-Ламаның ыдыктап каан Хайыракан даа турар.  

 География 

 Төөгүзү 

 Девискээр үлээри 
Шагаан-Арыг;

Сумулар чизези. Улуг-Хем кожуунда он чурттакчылыг чер чаңгыс хоорай тургузуу болгаш тос суурлар.

Көк-Чыраа сумузу, төп сууру Арыг-Бажы;
Арыскан сумузу, төп сууру Арыскан;
Арыг-Узүү сумузу, төп сууру Арыг-Үзүү;
Иштии-Хем сумузу, төп сууру Иштии-Хем;
Ийи-Тал сумузу, төп сууру Ийи-Тал;
Торгалыг сумузу, төп сууру Торгалыг;
Хайыракан сумузу, төп сууру Хайыракан;
Чааты сумузу, төп сууру Чодураа;
Эйлиг-Хем сумузу , төп сууру Эйлиг-Хем

 Онза солун черлери 
Хайыракан даа
Оваа Он-Кум
Буура даг
Ак баштыг көжээ (даштан тудуп кылган тураскаал)
Каньон Кызыл-Эл 
Сенек аржааны
Сыын-Чүрээ даг
Саян-Шушене суг шыгжамыры
Даг-Ужу чержигеште тураскаал
Этнокультурлуг комплекс Белдир-Кежии

 Экономика 

 Алдарлыг кижилери 
Эртемденнер: Сат, Шулуу Чыргал-оолович, Очур Владимир, Бичелдей, Каадыр-оол Алексеевич, Аракчаа, Кара-кыс, Бавуу-Сүрүң Мира, Кызыл-оол Илья; 

Чогаалчылар: Пюрбю Сергей Бакизович, Кудажы, Кызыл-Эник Кыргысович, Сарыг-оол, Степан Агбаанович, Көк-оол, Виктор Шогжапович, Даржаа Алдын-оол, Мижит, Эдуард Баирович.

Алдарлыг тоолчулар: Баазаңай Түлүш, Чүльдүм-оол Андрей, Шойдак-оол Ховалыг;

Төлептиг артистер: Дамба-Даржаа Дмитрий, Намчылак Сайын-Хоо, Барынмаа Дадар, Доңгак Вячеслав, Кара-оол Софья, Көшкендей Игорь, Кошкендей Айдысмаа, Мортай-оол Луиза, Сат Саяна, Саржат-оол Александр, Сарыг-Хуурак Римма, Айдаш Барынмаа.

Композиторлар: Оюн Аяна, Базыр-оол Солаан, Сат Сорук, Бегзи Каадыр-оол, Мохов Илья. 

ТАР-ның төлептиг удуртукчулары: Адыг-Түлүш Хемчик-оол, Адыг-Түлүш Чүлдүм, 

Тыва Республиканың төлептиг удуртукчулары: Кара-оол, Шолбан Валерьевич.

Алдарлыг мөгелер: Доңгак Балчый-оол, Доңгак Бегзи-Хуурак, Базыр-Тараа Василий, Мөңгүл-оол Биче-оол, Доспан Найдан-оол, Бүрбү Дадар-оол, Биче-оол Владимир, Данзы-Белек Сергей, Ондар Суур-оол.

 Дөзүк 
 Улуг-Хемниң чагырга чериниң сайтызы.
 Тыва чуртунда хоорай, сумулар чизези. 

У
У
У
У