Сүбедей

Сүбедей (1176 – 1248 чч) — моолдуң алдарлыг маадыры, Чиңгис-хаанның дайынчы өңнүү, ноян кижи. XIII-кү чүс чылдың бир дугаар чартыында моол күрүнениң бир кезек шериин баштап чораан.

200x300px|thumb|Сүбедей; XVI дугаар векте, Кыдатка чураан чурук.

 Ат-сывы 
Моолдар ону «Сүбээдэй» дээр, тывалар «Сүбедей» дээр. «Юань төрениң чажыт төөгүзүнде» ооң адын «Су-бу-тай» кылдыр бижээн. Орус төөгү бижиктеринде (летопись) ооң адын «Себедяй-богадур» кылдыр бижип каан-дырОрус чечен чогаалдарда ооң адын аңгы-аңгы кылдыр бижип каан боор-дур. Чижээ, Василий Янның чогаалдарында ол маадырның адын «Субудай-багатур» кылдыр бижип каан..

 Төөгүзү 
Урянхайлар аймаандан, Чжарчиудай деп дарганның оглу. Шаанда Онан хемниң эриинге урянхай деп аймактың улузу чурттап чораан. Ол аймактың улузу моол дылдыг улус чораан. Сүбедей, Джэлмэ деп акызының үлегери-биле Тэмүчинниң (Чиңгис-хаан) шериинге катчып алган. XIII-кү чүс чылдарның эгезинде моол шериглерниң дайынчы халдаашкыннарынга киришкен – ооң иштинде Цзинь аттыг кыдат күрүнени, меркиттерни, Хорезм-шахтың күрүнезин чаалап алырынга киришкен.

Чиңгис-хаанның база бир маадырлыг дайынчызы болур Джебе-биле кады, хамык шериин чыггаш ыраккы барыын чүкче чаалажып чораан. Сүбедей биле Джебениң шерии хары черге грузиннер-биле чаалашкан. 1223 чылда Калка хемниң унунга, каттышкан орус биле кыпчак шериглер-биле чаалашкан, аңаа Сүдэдей бодунуң дайзыннарын чаза ойтур шаапкан.

Чиңгис-хаанның оглунуң оглу Бату, 1236-1242 чылдар үезинде Европаның барыын болгаш төп черлеринче халдаашкын кылган. Ынчан хамык шериглерни Сүбедей боду баштап чораан.

 Тайылбыр кезек 

 Дөзү 
 Чөөн болгаш барыын чүктүң ортаакы чүс чылдарда төөгүзү
 Чөөн чүктүң чурттары болгаш улустары. Юань Чао Би Ши