Наадым

Наадым – Тыва Республиканың малчыннарның чыыжы болгаш байырлалы. Наадым байырлалы чылдың-на болуп эртип турар. Байырлалды эгезинде кожууннар аразынга эртирер, адак сөөлүнде республика чергелиг байырлал болур. Болур үези: июль-сентябрь. Байырлалдың албан кезектери: хүреш, аът чарыжы, ча адары.

Байырлал дугайында
Наадым байырлалының болур хүнүн чылдың-на Тыва Республиканың Чазааның бадылаашкыны-биле илередир. Болур черин чыыштың республикада эртирип турар комитеди (оргкомитет) бадылаар.

Байырлалды эртирип турар кол утказы болза, Тываның кол ажыл-ишчи чону — малчыннарны алгап-мактап, шаңнаары болгаш бүгү чылда кылган үүле-херээн демдеглээри бооп турар. Малчыннарның национал байырлалынга албан болур мөөрейлери: хүреш, аът чарыжы, ча адары, тергиин эки өгнү илередири, эң эки национал көстүүмнү илередири болгаш аътарны каастаары. 

Наадым каш хонук ишти болуп эртип турар. Ук байырлалды Тывага 1922 чылдан тура-ла, Тыва Арат Республиканың тургустунганындан бээр, демдеглеп эгелей берген. Тываның Совет эвилелинге турганында байырлалды эртирерин хоруп каапкаш турган, 1993 чылда байырлалды катап эгиткен. 2007 чылдан тура Тываның Чазааның шииткели-биле кожууннар аразынга республика чергелиг Наадымны бодунуң кожуунунга эртирерин чаалап алыр мөөрей эртирип эгелээн.Праздник животноводов "Наадым"

 Наадым болган хүннер 
 Ук чүүл  Чыл  Ай  ХүнНаадым-20162016 чылдың8 ай15-16Наадым-20152015 чылдың7 ай23-25 Наадым-2014  2014 чылдың  9 ай  07 Наадым-2013  2013 чылдың  7 ай  12 Наадым-2012  2012 чылдың  8 ай  15 Наадым-2011  2011 чылдың  8 ай  11 Наадым-2010  2010 чылдың  9 ай  17  Наадым-2009  2009 чылдың  7 ай  30-31  Наадым-2008  2008 чылдың  8 ай  1-2  Наадым-2007  2007 чылдың  8 ай  15-16  Наадым-2006  2006 чылдың  8 ай  13

 Хүреш 

Ук чүүл дараазында арында: Хүреш. 

Демдеглелдиг Хүреш-2014 дугайында: "Хүреш" стадиону Тыва Республиканың тулган дээн 310 мөгелериниң аразындан Тиилекчини илередири-биле Наадымның аалчыларын чыган. Ол чылын Наадым болза Тыва биле Россияның демнежилгезиниң 100 чыл ою кылдыр дакпырлажып келгени-биле, Хүреш-2014 болза "100 чылдың Хүрежи" кылдыр база адатынып турар. Тиилээн мөге болза «Тыва Республиканың Арзылаң Мөгези» Түлүш Сайын-Белек (Тес-Хем кожууну). Сайын-Белек Тываның эң хүндүткелдиг болгаш күштүг мөгелерин боду шүүп үнүп тиилээн.

Наадымда шүглүп чораан мөгелерниң даңзызыРейтинг борцов побеждавших на празднике "Наадым" .

 № Чыл Ат-сывы КожуунуТАР үезинде шүглүп чораан мөгелер11921-1923Моңгуш Чанман (Кумзат) Үстүү-ХүрээЧөөн-Хемчик21924Оюн Билчиир-оолТаңды31925-1927Ховалыг Сундуй (Коргу-Сундуй) Үстүү-ХүрээЧөөн-Хемчик41928Доңгак ДарыжыкСүт-Хөл51929Доңгак ШойданСүт-Хөл61930Ондар БопуңнаарЧөөн-Хемчик71931Моңгуш Сапык-КөкЧөөн-Хемчик81932, 1933Моңгуш Көк-ШырбанЧөөн-Хемчик91934Оюн ХуназыгТаңды101935, 1939Куулар Чамыяң, (Арзылаң, Чамыяң,)Чөөн-Хемчик111936Хомушку Лопсаң (Шончууржук)Барыын-Хемчик121940Оюн ОйдупааТаңды131941Доңгак Балчый-оолУлуг-Хем141942, 1943Доңгак Бегзи-ХууракУлуг-Хем151942, 1943Аскиров МакарЧөөн-ХемчикТыва область үезинде шүглүп чораан мөгелер11945Куулар МартаажыкСүт-Хөл21946Доңгак Балчый-оолУлуг-Хем31947, 1948Доңгак Бегзи-ХууракУлуг-Хем41949, 1950Сарыглар Семис-оолСүт-Хөл51951Ондар АйыжыСүт-Хөл61952Моңгуш БегзиСүт-Хөл71953Доңгак Комбу (Араазай Комбу)Чөөн-Хемчик81954Сарыглар СергештейБарыын-Хемчик91955Сарыглар Семис-оолСүт-Хөл101956Доңгак Комбу (Араазай Комбу)Чөөн-Хемчик111957-1959Сарыглар Семис-оолСүт-Хөл121960Ондар Сүүр-оолСүт-ХөлТыва АССР үезинде шүглүп чораан мөгелер11961Моңгуш Дүктүг-АрыБарыын-Хемчик21962Ондар Сүүр-оолСүт-Хөл31963Ондар Кошкар-оолСүт-Хөл41964Доңгак Байыр-БелекЧөөн-Хемчик51965Ондар Сүүр-оолСүт-Хөл61966Ооржак ДапылКызыл71967Ондар Сүүр-оолСүт-Хөл81968Базыр-Тараа ВасилийУлуг-Хем91969-1970Ооржак ДапылКызыл101971Араптан ВалерийТес-Хем111972Базыр-Тараа ВасилийУлуг-Хем121973Шагдыр Кара-оолӨвүр131974Ооржак ЧадамбаЧөөн-Хемчик141976Ооржак ДапылСүт-Хөл151982Күжүгет Сыын-оолСүт-Хөл161984Хомушку АлексейЧөөн-Хемчик171989Наважап РадиславУлуг-Хем181990Моңгуш ГеннадийСүт-ХөлТыва Республика үезинде шүглүп чораан мөгелер11991-1992Моңгуш АясКызыл21993БалчинямМоол31994-2008Моңгуш АясКызыл42009Кара-Сал ЭресСүт-Хөл52010Кара-Сал Седен-ОчурСүт-Хөл62011Хертек АндрейСүт-Хөл72012-2013Кара-Сал ЭресСүт-Хөл82014Түлүш Сайын-БелекТес-Хем92015Моңгуш АйдамирКызыл102016Түлүш Сайын-БелекТес-Хем

 Аът чарыжы 
Наадымның база бир көрүштүг маргылдааларның бирээзи – аът чарыжы. Аңаа аъттарның күш-шыдалын болгаш дүргенин хынаар. Аъттарның назы-харының аайы-биле чаржыр оруунуң узуну аңгы-аңгы – 15-тен 40 километр чедир. Аът мунукчулары 5 хардан 13 хар чедир назылыг уруглар. Шаңналды аъттың мунукчуларынга болгаш ээлеринге тыпсыр. Бирги черлерни ээлээн аъттарның аразындан эң дүрген болган аът "чүгүрүк-доруг" деп атты алыр, арткан тиилекчилер "Сыын-Кара", "Чүгүрүк-Сарала", "Эзир-Кара" болгаш оон-даа өске аттарны алыр.

Ча адары
Наадымның оюннарның үшкүзү – ча адары. Ча адар оюн ийи аңгы хевирлиг: баг адары болгаш кара адары. 

Ниитизи-биле алыр болза, шаандан тура ча биле согун көшкүн чонннарның шерииниң херекселдери кылдыр санаттынып турган. Ынчангаштың адар оюн  шериг уран-чүүлүнге хамааржып турган. Оон чоорту, кажан оът-чепсек тыптып келгенде, ча адары шериг уран чүүлүнден аңгыланып, спорт хевиринче дамчааш, Наадымның база бир кол кезээ апарган.  

Баг адып турган үеде хараачыгай биле адыгжының аразы 100-150 базым кылдыр тургузар. Аразындан согун эртпес кылдыр, багларның аразын чоок-чоок кылдыр салыр. Дөрт багны мурнуку чарыынга тургузуп каар, ортузунга албан "чүрек" дээр эң кол баг салыр.  

Адыышкынның ийи дугаар хевириниң адар чүүлдери баг эвес, кара (мишень) бооп турар. Адыгжы биле адар черниң аразы оон-даа узун – 200-ден 300 чедир базым. Кара кылдыр өшкүнүң кежин маңнап чоруур аң хевирлиг кылдыр азып каар. Кештиң хөрек талазынче эң хөй катап аткан кижи тиилекчи болур. 

Демдеглелдер

Н
Н
Н
Н