Тыва Республика

Тыва Республика () — Сибирь федералдыг округта Россия Федерациязының субъектизи, федералдыг дугаары 17. Тыва чоннуң төп чурту. Оон аңгыда орус, хакас, бурят, моол дээш өске-даа чоннар чурттап турар.https://www.tuvaonline.ru/2006/12/11/declaration.html

Мурнуу чүгүнде Моол, соңгу чүгүнде Хакас Республика база Красноярск крайы, барыын чүгүнде Алтай Республиказы, чөөн чүгүнде Бурят Республика-биле кызыгаарланган. Тыва Азий диптиң төвү болгаш Улуг-Хемниң бажы кылдыр санаттынып турар. https://www.altai-guide.ru/articles/tuva-fiziko-geograficheskoe-opisanie/

 Тываның төөгүзү 
Тываның төөгүзүн дараазында чүүлде бижээн:Тываның төөгүзү. 

 Тываның ыдык ырызы (Гимн) 
2011ч. тура "Мен тыва мен" ырыны Ыдык ыры кылдыр шилээн.
Мен тыва мен

(1) Арт-арттың оваазынга
Дажын салып чалбарган
Таңды, Саян ыдыынга
Агын өргээн тыва мен.
 КОЖАМЫЫ
Мен — тыва мен
Мөңге харлыг дагның оглу мен.
Мен — тыва мен
Мөңгүн суглуг чурттуң төлү мен.

(2) Өгбелерим чуртунда
Өлчей тарып иженген,
Өткүт хөөмей ырынга
Өөрүп талаан тыва мен.
 КОЖАМЫЫ:
(3) Аймак чоннар бүлези
Акы-дуңма найыралдыг,
Депшилгеже чүткүлдүг
Демниг чурттуг тыва мен.
 КОЖАМЫЫ:

 Кожууннар: 
 Бай-Тайга кожуун,төвү Тээли суур.
 Барыын-Хемчик кожуун, төвү Кызыл-Мажалык суур. 
 Чөөн-Хемчик кожуун, төвү Чадаана хоорай. 
 Каа-Хем кожуун, төвү Сарыг-Сеп суур. 
 Кызыл кожуун, төвү Каа-Хем суур.
 Мөңгүн-Тайга кожуун, төвү Мугур-Аксы суур.
 Өвүр кожуун, төвү Хандагайты суур.
 Бии-Хем кожуун, төвү Туран хоорай.
 Сүт-Хөл кожуун, төвү Суг-Аксы суур. 
 Таңды кожуун, төвү Бай-Хаак суур.
 Тере-Хөл кожуун, төвү Кунгуртуг суур.
 Тес-Хем кожуун, төвү  Самагалдай суур. 
 Тожу кожуун, төвү Тоора-Хем суур.
 Улуг-Хем кожуун, төвү Шагаан-Арыг (Шагонар) хоорай.
 Чаа-Хөл кожуун, төвү Чаа-Хөл суур.
 Чеди-Хөл кожуун, төвү Хову-Аксы суур.
 Эрзин кожуун, төвү Эрзин суур.

 Тыва чон 
Тыва чоннуң ниити саны 300 хире муң кижи болуп турар. 
 2010 чылда Россияда чурттап турар тываларның санын 263 934 кижи деп демдеглээн. Оларның 250 муңу Тыва Республикада чурттап турар.
 Моолда чурттап чоруур тываларның саны 3000 - 5000 муң кижи болуп турар. ССРЭ биле Моол Арат Республика аразынга кызыгаар шыйган соонда, ол тыва аймактар Моолдуң девискээринче кире берген деп база санаар. Олар колдуунда Моолдуң Баян-Өльгий, Хөбсүгүл болгаш Кобду деп черлеринде амыдырап чурттап чоруур.
 Кыдатта чурттап чоруур тываларның саны ниитизи-биле 3 хире муң кижи болуп турар . Олар Кыдаттың Синьзянь-Уйгур автономнуг округунда Канас, Аккаба болгаш Алагак деп суурларда амыдырап чоруур.
Тывадан дашкаар черлерде тывалар база тускай чурттап турар: Моолда, Кыдатта.

 Кыдатта тывалар 
Кыдатта база чурттап чоруур тывалар бар, https://www.tuvaonline.ru/2013/11/11/tuvincy-v-kitae-sohranili-sebya-kak-narodnost.htmlынчалза-даа олар ында албан езузу-биле хүлээп алдынмаан этниктиг бөлүк. Кыдат дылда тывалар "图瓦人" деп бижиир.https://glosbe.com/ru/zh/%D0%A2%D1%83%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%86%D1%8B

 Моолда тывалар 
Тывалар база Моолда чурттап чоруур болгаш моол дылда "Тувачууд" дээр.thumb|Кыдатта тываларның аът чарыжы

 Тываже кирери 

Тываже чүгле ужар-хеме азы автобус-биле кирер арга бар. Демир-орук чүгле Абакан хоорайга четкен болуп турар. 
 Автобустаар арга: Красноярск, Новосибирск болгаш Абакандан Кызылга чедир улуг пассажирлер сөөртүр автобустар чоруп турар. 2017 чылдың эгезинде Кызыл-Улаангом (Моолдуң Увс аймак) деп автобустар халып эгелээн. Оон аңгыда, автобустан бичежек микроавтобустар база халып турар, ындыг автобустар Сибирьниң шупту улуг хоорайларынче база чедип турар: Кемерово, Барнаул, Томск, Улан-Удэ, Иркутск.
 Ужар-хемелээр арга: Кызылче Новосибирск, Красноярск болгаш Иркутскунуң аэропортарындан ужуп кээп болур.

 Албан езузунуң сайтызы 
https://rtyva.ru/

 Үндезин 

 Шөлүглер 
 Тыва Республика 
 Республика Тыва в справочнике-каталоге "Вся Россия" 
 Сайт тувинского народа
 Информационный портал 

Т