Ямбы аттары

мини|Чингис-Хаан – төөгүде эң билдингир хаан.
Ямбы аттары – 20 чүс чылдың эгезинге чедир идепкейлии-биле ажыглаттынып турган ямбыларның аттары.

ХАА — сумунуң болгаш кожууннуң бижээчизи, көдээже үнүп сургакчылаар кижи, суг диңзелерлиг (чиңзелерлиг) азы шил диңзелерлиг бөрттүг болур. Улуг-улуг байырларга шүглүп үнген тергиин чергениң мөгелеринге, шылгараңгай ыраажыларга суг диңзени шаңнал кылдыр тыпсыр.
БОШКА — арбан даргазы, шеригге деңней көөр болза, салбыр баштыңынга дең дужаалдыг болур, одагазы чок хола диңзе кадаан бөрттүг болур.
ХҮНДҮ — суму даргазының оралакчызы, шеригге — 100 шериг баштаар. Бөргү кара одагалыг болгаш хола диңзелерлиг болгулаар.
ЧАЛАҢ ямбыны сумунуң азы кожууннуң кол бижээчизинге тыпсыр. Чалаң чергелиг албан-хаакчыга база ол атты тыпсыр. Шериг чалаңнары база тургулаар, ол 20 шериг командылаар, бир чамдыкта 100 шеригни база баштаар. Кара одагалыг болгаш кара-көк диңзелиг бөрттүг болур.
ТЕРГИИН ХАА ямбы атты чурттуң маадырынга тыпсыр. Херелдиг көк диңзелиг, алдын-доос чүүнден кылган бир карактыг каас-чараш одагалыг болур.
ЧАҢГЫ дужаалдыг кижи сумуга азы кожуунга албан ажылы кылыр болгаш 100 азы 1000 шеригни баштаар эргелиг. Херелдиг көк диңзелиг, алдын-доос чүүнден кылган ийи карактыг сарыг одагалыг болур.
МЭЭРЕҢ ямбы аттыг кижи сумуга болгаш кожуунга албан ажылы кылыр, 100 азы 1000 шеригни баштаар эргелиг. Херелдиг көк диңзелиг, алдын-доос чүүнден кылган үш карактыг сарыг одагалыг болур.
ТЕРГИИН, азы ЧАГЫРЫКЧЫ — дарга, ноян, кожууннуң кол харыысаалгалыг ажылдакчызы, аймак яамызының сайыды бооп болур, 1000 шеригни баштаар, шериг штабын даргалаар эргелиг. Кызыл диңзелиг, алдын-доос чүүнден кылган бир карактыг сарыг одагалыг , кара торгу кандаазылыг болур.
ГҮН ямбы аттыг эргетен кижи кожууннуң нояны болгаш даргазы болур, аймак яамызының сайыды база болур. Орус аттар системазында генерал-майор атка деңнежир эрге-дужаалдыг. Херелдиг хүрең-кызыл диңзелиг, алдын-доос чүүнден кылган бир карактыг алдынналчак-сарыг одагалыг, кара торгу кандаазылыг болур. Он сумулуг Даа кожууннуң нояны Моңгуш Буян-Бадыргы Гүн ямбы дужаалдыг турган.
БЭЭЗИ ямбы аттыг кижи кожуун нояны, аймак яамызының сайыды болгаш чазактың албан-хаакчызы болур эргелиг. Генерал-лейтенантыга дең эргелиг. Херелдиг хүрең-кызыл диңзелиг, алдын-доос чүүнден кылган ийи карактыг алдынналчак-сарыг одагалыг, кара торгу кандаазылыг болгулаар. Тываның эң улуг — он чеди сумулуг Бээзи кожууннуң чагырыкчызы Чымба бээзи турган.
ВАҢ ямбы аттыг эргетен болза аймактың хааны, күрүнениң сайыды болур. Шеригге болза генерал-полковникке деңнежир эргелиг. Херелдиг хүрең-кызыл диңзелиг, алдын-доос чүүнден кылган үш карактыг алдынналчак-сарыг одагалыг, кара торгу кандаазылыг болур.
ХААН – түрк аймак-сөөк болгаш түрк дылдыг кижилерниң хаан төрезиниң бажынга олурар эң улуг дужаалдыг эргетен. Хаанның оваадайын болгаш кедер хевин күрүнеден бадылаар болур.

 Дөзүглел 
 Кенин-Лопсаң М.Б. Тыва чаңчыл. Кызыл, 2017, а. 149-150.

Аңгылал: Төре
Аңгылал: Тыва