Чооду, Кара-Күске Күнзек оглу

Чооду Кара-Күске (Кара-оол) Күнзек оглу (1936ч май 5, Тес-Хем кож. Самагалдайга төр.) — тыва шүлүкчү, чогаалчы, журналист, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, «Улуг-Хем» сеткүүлдүң база «Сылдысчыгаш» деп чаш уруглар солунунуң үндезилекчилериниң бирээзи. Кызыл хоорайның Хүндүлүг хамаатызы. Тываның Журналистер эвилелиниң шаңналының база чогаал талазы-биле Күрүне шаңналының лауреады. Россияның Журналистер эвилелиниң болгаш Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, Тываның улустуң чогаалчызы (2021). 

Намдары
Ч. Кара-Күске 1936 чылдың май 5-те Тыва Арат Республиканың Тес-Хем кожуунда Самагалдайга төрүттүнген. Самагалдайның 7 чыл школазын (1954ч), Кызылдың көдээ ажыл-агый техникумун (агроном), күрүнениң башкы институдун (биология башкызы) болгаш Марксизм-Ленинизмниң кежээки университедин (журналист) дооскан.

Ажылчын базымын кадарчылап эгелээш, трактористеп, агрономнап, «Тываның аныяктары» солунга килдис эргелекчилеп, «Сылдысчыгашка» харыысалгалыг секретарь бооп, «Шын» солунга 19 чыл ажылдаан. «Улуг-Хем», «Хем-Белдири», «Эне сөзү» солуннарның редактору чораан.

Ч. Кара-Күске 1960 чылдан эгелеп чогаал ажылынче кирген. «Дамды» деп баштайгы шүлүктер ному 1969 чылда чырыкче үнген. Чогаалчы болгаш журналист амыдыралынга улуг чедиишкинни 1991 чылда «Шын» солунга тожу-тываларының амыдыралының дугайында публицистиг очерктерни үндүрген соонда чедип алган. «Ивижилерниң күзели», «Ивижилерниң идегели», «Ивижилерниң хомудалы», «Ивижилерниң негелдези», «Ивижилерниң кышкызы», «Амыдыралдың арыннары» деп орук демдеглелдери хөй-ниитини хаара тудуп, улуг кичээнгейни оттурган. Шак бо бижээн чүүлдери үнген соонда, ТР-ниң Чазаа Тожу кожуунда бүгү-ле четпестерни эдип-хайгаараарынга доктаалды үндүрген. Ч. Кара-Күске 1992 чылда шак ол бижээн очерктери дээш чогаал талазы-биле Күрүне шаңналын алган. 

Ч. Кара-Күскениң чогаалчы амыдыралында база бир улуг чедиишкини: 1930 чылдарның үезинде репрессияга таварааш өлүрткен «Эзир-Кара» деп аъттың дугайында «Аътка тураскаал» (1995) деп, төөгү-шинчилелдиг ному. Ук номну бижээниниң түңнелинде, «Эзир-Кара» деп аъттың төөгүзү бүдүн Тывага тарай берген болгаш билдингир апарган. Эзир-Кара дээрге 1930 чылдар үезинде улуг Наадымнарга чаңгыс-даа аштырбайн чораан чүгүрүк аът, ынчалза-даа ханныг-дерзии репрессияларга ооң ээзи, С. Санданмаа таваржы берген, а Эзир-Караны база-ла «чоннуң дайзыны» деп нүгүлдээш, адып боолаан. 

Ч. Кара-Күскениң хөй-хөй архивтерни ажыдып, чондан айтыртынып, элээн хөй материалдарны чыып тургаш «Эзир-Карага» тураскааткан ному төлептиг болгаш хүндүлүг ажыл-чорудулга апарган. Эзир-Карага ыры, танцы база тывылган, тураскаал база тургускан, чонга билдингир болгаш тоолчургу аът болу берген.

Ч. Кара-Күске «Хүннээрек», «Соок доңар бе?», «Анайларым», «Аътка тураскаал», «Кыстар хары айтырбаңар», «Йөрээлдер», «Ёра азы ыглаксанчыг тоожу», «Хамык ужур кадыкшылда» дээш оон-даа хөй номнарны бижээн.

 Ырыларга шүлүглелдер 
Ч. Кара-Күске үезинде ырыны болгаш хөгжүмнү Кызылга келгеш өөренип аап болур деп хөгжүмчү Б. Каң-оолдан  билип алгаш, композитор ажылын сонуургаан. А композиторлар Ч. Кара-Күскениң 180 ажыг шүлүүн ыры болдурган. Ол ырылардан чыгган 2 ному үнүп кээн: "Ырлажыылыңарам, че" (2011ч), "Ырлажыылыңарам, уруглар!" (2012ч, ТР-ның өөредилге болгаш эртем яамызы парлаан). Сөөлгү номда 3 ырылары 20 чүс чылдың 20 эң эки уруглар ырылар аразында кирген: "Самолёдум" Каң-оол Баазаң-оолдуң, "Итпиктиң ыры" Солаан Базыр-оолдуң, "Шайывыс" Альберт Тановтуң аялгаларынга.

Шаңналдары
Хөрек демдээ «ССРЭ-ниң I-ги чадазының донору» (1976)
«Күш-ажылдың хоочуну» медаль (1986)
Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии (1987)
Чогаал талазы-биле Тыва Республиканың Күрүне шаңналының лауреады (1992)
«Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы» ат (1996)
«XX чүс чылда бичии уругларга эң эки ырылар дээш» мөөрейниң дипломантызы (2001)
«Россияның Хүндүлүг донору» ат (2004)
Тыва Республиканың Юбилейиниң медали (1944-2004)
«Күш-ажылчы ачы-хавыяазы дээш» медаль (2006)

Номнары
 «Если бы продавались сны» Уругларга шүлүктер. Орус дылда. Кызыл, 2002.- 32 ар.
 «Дамды» Уругларга шүлүктер. Тыва дылда. Кызыл, 1969. – 34 ар.
 «Хүннээрек» Уругларга шүлүктер. Тыва дылда. Кызыл, 1974. – 26 ар.
 «Соок доңар бе?» Чечен чугаалар. Тыва дылда. Кызыл, 1976. – 46 ар.
 «Анайларым» Шүлүктер. Тыва дылда. Кызыл, 1986. – 54 ар.
 «Берт-Даг школазының 50 чылы» проза. 1991.
 «Аътка тураскаал» Очерктер, шүлүктер, үлегер домактар, кожамыктар. Тыва дылда. Кызыл, 1995. – 80 ар.
 «Карманымда чүү бар деп?» Шүлүктер. Тыва дылда. Кызыл, 1996. – 111 ар.
 «Кыстар хары айтырбаңар! Өршээ-өршээ!» Шүлүктер. Тыва дылда. Кызыл, 1996. – 48 ар.
 «Йөрээлдер» Байыр чедириишкиннери, куда-байырлалдарга алгаглар болгаш чалбарыглар, найыр-дойже чалалгалар, башкылар даңгыналар мөөрейлеринге йөрээлдер. Тыва дылда. Кызыл, 1997. – 128 ар.
 «Ера, ыгланчыг тоожу» Тоожу. Тыва дылда. Кызыл, 1999. – 39 ар.
 «Чыргаландым» Орт.шк. 50 чыл оюнга. На тув. яз. Кызыл, 2000. – 84 ар.
 «Школавыс» Самагалдайның А.Ч. Кунаа аттыг № 1 ортумак школазы. Тыва дылда. Кызыл, 2004. – 76 ар.
 «Мөгейиг» Самагалдайның 240 чыл оюнга. Тыва дылда. Кызыл, 2004. – 43 ар.
 «Кызылывыс». Тыва дылда. 2006.
 «Энерелдиг Эрзин-Тезим». Тыва дылда. 2006.
 «Хамык ужур кадыкшылда» Шүлүктер. Тыва дылда. Кызыл, 2006. – 93 ар.
 «Чаа йөрээлдер» Байыр чедириишкиннери, куда-байырлалдарга алгаглар болгаш чалбарыглар, найыр-дойже чалалгалар, эш-өөрге чаагай күзелдер. Тыва дылда. Кызыл, 2006. – 183 ар.
 «Тыва кижи аътка ынак». Тыва дылда. 2007.
 «Амыдырап өөрениили» Чаш, садик назылыг болгаш школачы уругларга шүлүктер. Тыва дылда. Кызыл, 2007. – 160 ар.
 «Төөгү дөстүг, төрел уктуг». Тыва дылда. 2008.
 «Хоойлу билбес – хол дөгээр» Тывага эрге-хоойлу ажылының дугайында төөгү-суртаалдыг материал. Тыва дылда. Кызыл, 2008. – 64 ар.
 «Чылым чүл аан?» Шүлүктер. Тыва дылда. Кызыл, 2010. – 63 ар.
 «Тожувус – тоожувус». Тыва дылда. 2009.

Дөс
ЧЁРНЫЙ ОРЁЛ ЭЗИР-КАРА – centerasia.ru
 «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном
Известный детский писатель и публицист Чооду Кара-Куске Кунзекович  – ТГШИ–ниң сайтызы

Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Аңгылал:Тыва чогаалчы