Бызаанчы

Бызаанчыны — 2 азы 4 хылдыг тыва хөгжүм херексели. Бызаанчы өзек уннуг, бир талазында үн чаңгыландырар хумуңчук хевирлиг моңзугур баштыг, а өске талазында аът баштыг хыл быжыглаар кулактарлыг, аът хылындан сывырган ийи-ийи - дөрт хылды ол кулактарда база өске ужунда быжыглаан. Ол ниитизи-биле он кезектен бүткен,ийи-ийи кожа хылдыг, чажактыг.  

 Сөстүң утказы 
Барык-ла игил-биле дең назылыг деп болур. "Бызаа үнү" деп сөстен ооң ады укталып тывылган. Шаанда аът кудуруунуң хылы-биле хылдап турган болза, амгы үеде ону жилка хылдар солаан. 

 Кылыры 
Бызаанчының хевир, хемчээли, хээ-каасталгазы ону кылып турган уран-шевер кижиниң мергежилинден хамааржыр болганда, кандыг-даа янзы болур. Ындыг-даа бол, ооң ниити тургузуу, хевир-дүрзүзү, эткири бир аай бооп турар.

Бызаанчының кол өзээн колдуунда дыттан, чамдыкта хадыдан, хадыңдан, пөштен чазаар. Бызаанчы чазаар ыяшты, игил чазаарда ышкаш, шилип, арыглап, ыштап, кадырып алгаш, чазаар. Ооң арнын өшкү, бызаа, сыын кежинден ыштап, херип тургаштың, шап кылыр.

Шаандагы бызаанчының хылдарын аът кудуруунуң суук хылы-биле, а амгы үеде ону кылымал чиңге хыл-биле солуп турар. Бызаанчының хылын дыңзыдар кулак салаажыктарның дузазы-биле дьңзыдып азы кошкадып, ооң хөөнүн киирип ап турар.	

Бызаанчының ча хевирлиг тырткыыжын ээп каан талдан кылыр, а хылдарын ийи таладан так быжыглаан болур. Шаанда бызаанчыны дыка кааставайн турган дижир. Сөөлгү үеде ону колдуунда өлчей удазыны деп тыва хээ-биле каастаар апарган.

Бызаанчы тыва хөгжүмнүң нептереңгей херекселдериниң бирээзи.

Тываның ус-шевер улустарының 1986 чылда делгээн 38 хөгжүм херекселдериниң эң-не хөйү (18) янзы-бүрү кылдыр кылган бызаанчылар болган.

Галина Очурнуң "каргыраалап олуруптар" деп шүлүүнде авторнуң ачазы бызаанчыга ойнай бээрге, мыжыражып эдип олурган кушкаштар безин аялгага таалап, шимээн чок баар кылдыр чуруп көргүскен:

Хүнннү мурнай оттуп келир куштар безинХүлүрээжин соксадыпкаш, дыңнагылаар
Хүрең-кызыл чаактарлыг мээң авамХүлүмзүрүп, чүңүн ээрип, таалап орар.

Тывызыкты тывыңар: 
Өле-дайым чыраалады, 
Өзен оожум суйбаарымга
Хөлчек уян киштей каапты.

 Билдингир бызаанчы ойнакчылары 
 Ходушпай 
 Лагба Оюн 
 Лаптаң Александр
 Хомушку Идамчап 
 Сарыглар Иван 
 Куулар Анатолий 
 Соян Кара-Кат 
 Тамдын  Алдар 
 Тюлюш Радик 
 Монгуш Аяна 
 Тумат Чодураа 
 Дамдын Эдуард 
 Сарыглар Эрик 

 Бызаанчыны кылыр ус-шеверлер 
 Хомушку Идамчап 
 Тамдын  Алдар 
 Ондар Мөнгүн-оол 

 Дөзү 
Чечена Саая, Чодураа Тумат. Тыва хөгжүм шүлүк чогаалында.сеткүүл "Башкы", №2, 2002.
 Байыр-оол М.С. "Тывалар", Кызыл-2005

Бызаанчы
Бызаанчы