Чавага

Чавага – кыс кижиниң чажынга каасталга. 

Херээжен улустуң өрүп каан каасталгалары, ында тавак, беш ажыг бижектер болгаш каасталгалар бар. Бо дээрге бичии үзүктүг болгаш чартык төгерик үстүнде, чечектиг дүрзүлер болгаш үнелиг даштар-биле каастап каан, арыг узун мөңгүн тавак-тыр. Мөңгүн тавакты трапеция хевирлиг кеш платформага быжыглаан. Ол кеш платформаның үстүнде турган, а ооң адаанда кеш баазазынга коралл бижектерни даарап каан. Кожа баазаның арткан кезээнге, бисерниң ээлчеглериниң санынга дүүштүр, агып чыдар кара торгу шывыгларлыг сарыг парча удазын-биле спираль хевирлиг ээрип каан жгутиктерни быжыглаан. 

Каасталгалар аар өртектиг деп санаттынып, ону демир-десчилер-ювелирлерден дужаар апаар, ынчангаш иезинден уруунга дамчып келген. Чаваганы келин кыстың күдээзи-биле чоок хамаарылгалыг-даа, чок-даа болза, кедер турган. Ол дээрге ооң ам-на херээжен кижи апарганын илередип турган. 

Оон аңгыда, каастап каан тарактар, хөй кезиинде демир, пилон оюп каан болгаш чартык үнелиг даштарны киирген, база-ла каасталгалар кылдыр ажыглаттынып турган. Оларны кылын диштерлиг ыяштан, мөңгүнден, мөңгүнден кылган, клуазон эмаль-биле каастап каан, коралл-биле каастаан.

Тывалар (херээжен-даа, эр-даа) каасталгаларга улуг ужур-дузаны берип чорааннар. Олар чүгле дорт ужур-утказын күүседиринге – каастаарынга бараан болуп турган эвес, а улуг символдуг уткалыг турган – олар амулеттерниң – амулеттерниң ролюн ойнап, кижиниң назы-харын болгаш социал байдалын демдеглеп, кижиниң бир байдалдан өске байдалче шилчиирин бадыткап турган.

Чавага 20 чүс чылдың 30 чылдарынга чедир тыва херээжен чон аразынга нептереңгей ажыглаттынып чораан. 

Уруглар үш хар чеде бээрге, ада-иелер байырлыг ёзулалды – чашты кезерин кылыр турган, ынчан төрелдериниң мурнунга оол азы уруг чаа чашты кезер турган. Уругларга чүгле кыдыында чашты символдуг кылдыр кескеш, бир өрүп каан “чаш” деп өрүп, ужунга “боошкун” деп удазыннар болгаш бижектерден кылган каасталгалар-биле баглап каан турган.

Чаваганы ашактыг улус кедер турган. Ол дараазында кезектерден тургустунган: демир плита болгаш бижектер, оларны узун кеш-биле быжыглаан. Чаваганы бирюза биле нефриттен кылып турган, ынчалза-даа эң нептереңгей даш коралл турган. Аар өртектиг каасталгаларны чүгле бай-шыырак улус садып ап болур турган.

Чаңчыл ёзугаар, ада-иезиниң өгүнден үнүп кээрге-ле, куда мурнунда авазы азы чоок төрели келинниң прическазынга чавагны чыпшырып каар турган.

 Хевирлери 
"Бо сөстерни ап каавыткаш, орнунга хевирлер дугайында бижиңер"

 Дөзү 
"маңаа үндезин номнар азы сайтар адын бижиир силер"

Ч