Хапсагай (якут хүреш)

Хапсагай () — якут национал хүреш.

 Этимологиязы 
Хапсагай деп сөс түрк-моол уктуг болуп турар, тыва дылче очулдурар болза, кашпагай дээн уткалыг. 

 Төөгүзү 
Хапсагай бурунгу шагдан бээр турган якут чоннуң үндезин спорт хевирлериниң бирээзи болур. Олонхо деп якут бурунгу тоолчургу чугааларда ортаа оранның күчүлүг маадырлары хапсагайның аргалары-биле кара күштерни базып чораанын төөгээн.

Тоолчургу чугааларда якуттарның бичии оолдарны кара чажындан мөге кылдыр өөредип турганын бижээн. Кандыг-даа чепсек чокка дайылдажып билири албан турган. Ооң аргаларын өг-бүле бүрүзү чажырып чорааны билдингир.

Орус дылда хапсагай дугайында бир дугаар  Г.&nbsp;Ф.&nbsp;Миллер, деп этнограф-эртемден 1737 чылдың май 31-де Ысыах үезинде бодунуң көргени хапсагай хүрежин тайылбырлап бижээн. 

Шаанда хапсагайны Ысыах деп улуг байырлал үезинде, куда-дойларга, аът чарыштырган черлерге эрттирип чораан. Мөгелерни даадарлар деп адаар. 

Кандыг-даа үе сагывас, хүнзедир-даа хүрежип турар турган, херек болза эртенги хүнче-даа шилчий бээр турган.

Кол шаңналы шаанда мюсэ деп аскыр аъттың дөңмээниң хайындырган сөөгүн тутсур турган.   Хымыс азы арага-даа кудуп бээр турган.

XIX чүс чылдың төнчүзүнде XX чүс чылдың эгезинде  хапсагай бүгү Якутияга немтерээн. 1932 чылда хапсагайга бир дугаар улуг маргылдаа болуп эрткен, ооң соонда-ла үргүлчү болур апарган. 1944 чылдан херээжен улус аразынга база Спартакиадага хүрежип турар апарган.

СССР үезинде хар-назы аайы-биле дыка сайзырап нептерээн.

1992 чылда Хапсагайның федерациязы Якутияга ажыттынган. 2010 чылдан тура Делегей чергелиг хүрештерниң аңгы-аңгы хевирлерин мөөңнээн (FILA) деп организация-биле керээ чаргаш, ону делегей чергелиг хүреш хевирлериниң аразынче киирген.. Хапсагайга 2011 чылда Африкага дыка улуг сонуургал одунган. 2011 чылдың декабрьда Африканың хапсагайга бир дугаар тергиидели болуп эрткен.

 Дүрүмнери 
Хөрек чанагаш, содактыг боор, чиик идиктерлиг. 

Черге мага-бодунуң чүзү-биле-даа дээптерге, уттурган деп санаттынар. Чогум чаңгыс холу-биле даяныптар болза, 1 балл казыыр, ийи холдап даяныптарга, уттурган деп санаттынар. Арга кылган мөге бут кырынга турар ужурлуг. Партерге хүрешпес.

Хапсагайда удурланыкчызының мага-бодунуң кайы-даа кезээнден сегирип ап болур, чүгле хол-будунуң салааларындан тудуп болбас. 

Хапсагай 10 минут уламчылаар, улуг улуска бир эвес кол үеде кайызы-даа аштырбаза, немей 2 минут бээр..

1955 чылга чедир хапсагайга килдер-биле ылгаар дүрүм чок турган, 1955 чылдан тура 53, 58, 64, 72, 80 кил чедир болгаш 80 килден өрү деп деңзиге хамаарыштыр кызыгаарлар тургускан.

 Демдеглелдер 

 Шөлүглер 

 Мандзяк А. С., Артёменко О. Л. Энциклопедия традиционных видов борьбы народов мира. Минск, 2010 год

Аңгылал: Спорт
Аңгылал: Якут культура