Шериг ат-дужаал

Шериг ат-дужаал дээрге шериг албанныгның азы курлавырда (халажылгада) шериг хүлээлгелигниң өске шериг албанныгларга туружун тодарадып турар ат-дужаалы. Ону чеспектиг күштерге шериг албанын эрттирип турар (азы шериг албанын эрттирер дээш шериг өөредилге черлеринге болгаш оларга деңнештирген черлерге өөренип турарларга) хамааты бүрүзүнге ооң албан туружу-биле, шериг азы тускай белеткели-биле, чеспектиг күштерниң хевиринге, чеспектиг күштер хевириниң шериглер төрелинге азы албанның хевиринге (төрелинге) дүүштүрүп хууда тыпсып турар болгаш хууда күрүнениң азы албанның ачы-хавыяазын барымдаалап тыпсып турар.

Шериг ат-дужаалдың тыпсыр чуруму күрүне бүрүзүнде ук күрүнениң хоойлунуң ёзу-чуруму-биле тодараттынып турар.

Шериг албанныгларны аңгы-аңгы күрүнелерниң чеспектиг күштеринде шериг ат-шолазы ёзугаар ылгаарда шериг ат-шоланың ылгавыр демдектерин ажыглап турар. Ол демдектерге – эгиндектер (погоннар), чең биле хөрек демдектери: белги-демдектер (эмблема, символ), каас-кожаалар (галуннар), үшкүлдер (шевроннар) болгаш оон-даа өске шериг хептиң кезектери хамааржыр.

Чамдык шериг ат-дужаалдарны күрүнелерниң хөй кезиинде дөмей адап турар. Чижээлээрге: лейтенант, капитан, майор, генерал, маршал деп шериг ат-дужаалдар.

Турк шериг ат-шолалар

Осман шеригде (1878-1920 чч.) ажыглап турган шериг ат-дужаалдар:

ДугаарыТурк шериг ат-дужаалОоң тайылбыр-очулгазыАмгы орус шериг ат-дужаал дүүшкээ1Мүшир (müşir, müşür)арап дылдан үлегерлеп алганмаршал2Биринджи ферик (birinci ferik)бирги ферикармия генералы3Ферик (ferik)салбыр, бөлүк дээн арап сөсгенерал-лейтенант4Мирлива (miriliva)тук баштыңы дээн арап сөсгенерал-майор5Миралай (miralay)полк баштыңы дээн арап сөсполковник6Каймакам (kaymakam)сайыт, төлээ дээн арап сөс биче полковник7Бинбашы (binbaşı)муңнуң баштыңымайор8Колагасы (kolaǧası)шеригниң агазы (старшиназы) азы улуг кижизиштабс-капитан9Йүзбашы (yüzbaşı)чүстүң баштыңыкапитан10Мүлазым и-эввель азы биринджи мүлазым (mülazım-ı evvel / birinci mülazım)бирги мүлазым (эш, немелделиг, кошкан дээн уткалыг арап сөс)улуг лейтенант11Мүлазым-ы сани или икинджи мүлазым (mülazım-ı sani / ikinci mülazım)ийиги мүлазымлейтенант12Башчавуш (başçavuş)кол чавушстаршина10Башчавуш муавини (başçavuş muavini)кол чавуштуң дузалакчызы (муавин – дузалакчы, оралакчы дээн арап сөс)старшинаның дузалакчызы11Чавуш (çavuş)чавуш азы чабыш – медээчи, дыңнадыкчы, чарлыкчы дээн буруңгу түрк сөссержант12Онбашы (onbaşı)оннуң баштыңыкапрал13Нефер (nefer)кижи дээн арап сөсдайынчы

Амгы турк шеригниң ажыглап турар шериг ат-шолалары:

ДугаарыТурк шериг ат-дужаалОоң тайылбыр-очулгазыАмгы орус шериг ат-дужаал дүүшкээ1Марешал (mareşal)француз дылдан үлегерлеп алганмаршал2Оргенерал (orgeneral)орда (армия) генералыармия генералы3Коргенерал (korgeneral)корпус генералыгенерал-полковник4Түмгенерал (tümgeneral)түмен (дивизия) генералыгенерал-лейтенант5Туггенерал (tuğgeneral)тугай (бригада) генералыгенерал-майор6Албай (albay)алай байы (полк дээргизи) дээн сөс полковник7Ярбай (yarbay)ярдымджы бай (дузалакчы дээрги) дээн сөсбиче полковник8Бинбашы (binbaşı)муңнуң баштыңымайор9Йүзбашы (yüzbaşı)чүстүң баштыңыкапитан10Үстегмен (üsteğmen)үстүкү тегменулуг лейтенант11Тегмен (teğmen)дегмек (дээр, чедер) дээн сөстен укталганлейтенант12Астегмен (asteğmen)адакы тегменбиче лейтенант13Башчавуш (başçavuş)кол чавушстаршина14Үсчавуш (üsçavuş)үстүкү чавушулуг сержант15Чавуш (çavuş) чавуш азы чабыш – медээчи, дыңнадыкчы, чарлыкчы дээн буруңгу түрк сөс сержант16Ассубай чавуш (assubay çavuş)адакы офицер чавужу дээн турк сөсбиче сержант17Онбашы (onbaşı)оннуң баштыңыкапрал18Эр (er)эр, солдат дээн турк сөсдайынчы

Моол шериг ат-шолалар

Амгы моол шеригниң ажыглап турар шериг ат-шолалары:

ДугаарыМоол шериг ат-дужаалОоң тайылбыр-очулгазыАмгы орус шериг ат-дужаалга дүүшкээ1Өрлөгмаадыр (Чиңгис-хаанның 9 эң үстүкү чанчыннарның шериг дужаал ады) дээн моол сөс маршал2Армийн генерал / цэргийн жанжиншериг (армия) генералыармия генералы3Хурандаа генерал / хурандаа жанжинхуураңдаа генерал (чанчын)генерал-полковник4Дэслэгч генерал / дэслэгч жанжиндестекчи генерал (чанчын)генерал-лейтенант5Хошууч генерал / хошууч жанжинкожуучу генерал (чанчын)генерал-майор6Хурандаахуураңдаа (хуаран даа – штаб даргазы) дээн моол сөсполковник7Дэд хурандааоралакчы хуураңдаа дээн моол сөсбиче полковник8Хошуучкожуучу, маңнайжы, мурнакчы дээн моол сөсмайор9Ахмадулуг кижи, акы дээн моол сөскапитан10Ахлах дэслэгчулуг дестекчи дээн моол сөсулуг лейтенант11Дэслэгчдестекчи, ийи дугаар кижи дээн моол сөслейтенант12Бага дэслэгчбиче дестекчибиче лейтенант13Ахлагчага, ак-сал, старейшина, улуг кижи дээн моол сөсстаршина14Ахлах түрүүчулуг башчы дээн моол сөсулуг сержант15Түрүүчбашчы дээн моол сөс сержант16Бага түрүүчбиче башчы дээн моол сөсбиче сержант17Ахлах байлдагчулуг тулчукчу дээн моол сөскапрал18Байлдагчтулчукчу дээн моол сөсдайынчы

Орус казак шериг ат-шолалар

Орус казак шеригниң ажыглап турар шериг ат-шолалары:

ДугаарыОрус казак шериг ат-дужаалОоң тайылбыр-очулгазыАмгы орус шериг ат-дужаалга дүүшкээ1Казачий генералказак генералгенерал-майор2Полковниккурганчы деп түрк сөсполковник3Войсковой старшинаколагасы (шериг старшиназы) деп түрк шериг аттың орус очулгазыбиче полковник4Есаулйаса огул (чазаг оол дээн ат-дужаал; чазаг дээрге Чиңгис-хаанның Яса дээр хоойлу-дүрүмүнүң тыва ады; оол – 1) бир кижиниң оглу; 2) эң биче чергениң шериг кижизи – солдат) дээн түрк сөсмайор5Подъесаулбиче чазоолкапитан6Сотникчүс-бажыулуг лейтенант7Хорунжийоруңгужу азы тукчу (оруңгу – ийи азы үш адыр салбактыг тук; орус: хоругвь) дээн түрк сөслейтенант8Подхорунжийбиче оруңгужу дээн моол сөсбиче лейтенант9Старший вахмиструлуг хараал-бегиулуг старшина10Вахмистрwachtmeister (хараал азы доскуул даргазы) деп герман сөстен укталган. Түрк шериглерде аңаа караул-беги деп ат-дужаал дүгжүп турганстаршина11Младший вахмистрбиче хараал-бегибиче старшина12Старший урядникулуг чазалчы дээн орус сөсулуг сержант13Урядникчазалчы дээн орус сөс сержант14Младший урядникбиче чазалчы дээн орус сөсбиче сержант15Приказныйбуюрук деп буруңгу түрк шериг аттың орус дылче очулгазыефрейтор16Казакказгак (олчажы) дээн буруңгу түрк сөсдайынчы

 Ажыглаан номнар болгаш чүүлдер 
Ганичев П.П. – Воинские звания. – М., 1989.
Древнетюркский словарь. – Л.: Изд. «Наука», Ленингр. отд., 1969.
Кручкин Ю. Большой современный русско-монгольский – монгольско-русский словарь. – М., 2006.
Щербинин В.Г. Большой русско-турецкий словарь. – Изд. 2-е. – М., 1998.
http://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Armed_Forces/Ranks
http://ru.wikipedia.org/wiki/Казачьи_чины

Ш
Ш