Химиктиг каттыжыышкын

Химиктиг каттыжыышкын — ийи азы оон хөй элементтиң атомнарындан тургустунган нарын химиктиг бүдүмел, атомнарның аразында химиктиг харылзаа бар. Чамдык бөдүүн бүдүмелдерниң молекулаларында атомнар коваленттиг харылзаа-биле каттышкан болза, ындыг бүдүмелдер база химиктиг каттыжыышкын деп санаттынып болур.

 Төөгү 
1799 чылда Жозеф Прустуң ажытканProust, J.-L. (1799). Researches on copper, Ann. chim., 32:26-54. Excerpt, in Henry M. Leicester and Herbert S. Klickstein, A Source Book in Chemistry, 1400—1900, Cambridge, MA: Harvard, 1952. Accessed 2008-05-08. доктаамал тургузуг хоойлузу дараазында чүүлдү бадыткап турар: бүдүмелди кандыг-даа арга-биле үндүрерге ол ол-ла хевээр химиктиг элементилерден тургустунган болур, ол элементилерниң массаларының хамааржылгазы биче бүдүн саннар-биле илереттинип турар. Өскээр чугаалаарга, бүдүмелдиң тургузуу канчаар үндүргенинден хамаарышпас. Шак бо бадыткал бүдүмелдиң атомнуг тургуузун билиринге дузалаан.

 Шынарның биле чежениң тургузуу 

 Формулалар 
мини|Этилдиг спирттиң структурлуг формулазы
Каттыжыышкынның кандыг элементилерниң атомнарындан тургустунганын шынарның тургузуу дээр. Ук бүдүмелде элемент бүрүзүнүң чежези чежениң тургузуун тодарадып турар. Каттыжыышкынның тургузуун химиктиг формулалар дузазы-биле дамчыдар. Эмпириктиг формула бүдүмелдиң кандыг болгаш чеже элементиден тургустунганын көргүзүп турар. Чижээ: H2SO4 дээр формуладан дараазында чүүлдү билип алып болур:

 ук формула серная-кислотаның 1 молекулазын азы 1 моль серная-кислотаны көргүзүп турар;
 шынарның тургузуу: серная-кислота водород, күгүр, кислород атомнарындан тургустунган;
 чежениң тургузуу: серная-кислотаның молекулазы ийи атом водород, чангыс атом күгүр болгаш дөрт атом кислородтан тургустунган.

мини|Серная-кислотаның структурлуг формулазы
Структурлуг формула бүдүмелдиң чүгле шынарның биле чежениң тургузуун эвес, а молекула, ион азы радикалдың атомнары бот-боттарынга хамаарыштыр кандыг турушта турарын тодарадып турар. Чижээ, этилдиг спирттиң структурлуг формулазы ооң структуразын чижеглеп көргүзүп турар: беш водород атому ийи углерод атомнары-биле харылзашкак (этилдиг бөлүк), бир углерод атому-биле бир гидроксилдиг бөлүк тудуш. Шынында, органиктиг молекулалар чалбак болбас, чижекте көрдүнген спирттиң молекулазында метилдиг бөлүк тетраэдр структуралыг, ынчалза-даа структурлуг формула-биле бүдүмелдиң атомнарының тудушкан аайын илдең кылдыр тодарадып болур. 

 Формулаларны номчууру 
Формуланы бижээн аайы-биле ночуур. Ону номчуурда элементилерниң латин адын ажыглаар, чамдык элементилерниң адының орунга латин үжүктер адаар (H, C, N, O, P, S).

 H2O — «аш ийи о», суг;
 NaCl — «натрий хлор», дус;
 CH3COOH — «це аш үш це о о аш», уксустуг кислота;
 NaHCO3 — «натрий аш це о үш», натрий гидрокарбонат (ижер (чиир) сода).

 Химиктиг реакциялар 

 Химиктиг каттыжыышкыннарның класстары 
Химиктиг каттыжыышкыннар ийи класска чарлыр: органиктиг эвес биле органиктиг.
 Органиктиг эвес бүдүмелдер 
Органиктиг эвес бүдүмелдерге шупту элементилерниң бүдүмелдери болгаш углеродтуң чамдык бүдүмелдери хамааржыр. Органиктиг эвес каттыжыышкыннарның класстары:
 Оксидтер:
 Үндезинниг (Na2O, K2O);
 Кислоталыг (SO3, NO3);
 Амфотерлиг (ZnO, Al2O3);
 Ийи дакпыр (Fe2O3·FeO);
 Дус тургуспас (СO, NO);
 Үндезиннер (основниелер) (NaOH, Ca(OH)2, Al(OH)3);
 Кислоталар (H2SO4, HNO3);
 Дустар:
 ортун дустар (Na2SO4, CaSO4);
 ажыг дустар (K2HPO4, NaHCO3);
 үндезинниг дустар (Cu2CO3(OH)2);
 комплекстиг (CaMg(CO3)2, K3[Fe(CN)6], KFeIII[FeII(CN)6]);
 Бинарлыг каттыжыышкнннар:
 кислород чок кислоталар (HCl, HI);
 кислород чок дустар (NaCl, NaI);
 өске бинарлыг каттыжыышкыннар (CaC2, CS2).
 Органиктиг бүдүмелдер 
Органиктиг бүдүмелдерге углеродтуң бүдүмелдери — углеводородтар болгаш олардан укталган каттыжыышкыннар хамааржыр. Карбонаттар, карбидтер, углеродтуң чамдык оксидтери, роданидтер, цианидтер хамаарышпас. Углеродтуң атомнары бот боттарының аразынга болгаш водород, кислород, азот, күгүр, фосфор атомнары-биле хөй санныг харылзаалар тургузуп шыдаар, ынчангаш органиктиг бүдүмелдер органиктиг эвес бүдүмелдерге бодаарга улуг ылгалдыг:

 Органиктиг эвес бүдүмелдерниң саны 500 муң хире, органиктиг бүдүмелдерниң саны 27 миллиондан хөй;
 Органиктиг бүдүмелдерниң тургузуунче углерод биле водород кирип турар болгаш, оларның хөй кезии кывар, кывыышкынның түңнелинде углекислоталыг хей биле суг үнер;
 Органиктиг бүдүмелдер органиктиг эвес бүдүмелдерге бодаарга нарын тургустунган. Хөй кезииниң молекулярлыг массазы дыка улуг, чижээ, белоктар, полисахаридтер, нуклеинниг кислоталар дээн ышкаш бүдүмелдер;
 Органиктиг бүдүмелдерни тургузуу, структуразы, шынарлары дургаар дөмей бүдүмелдер одуруу кылдыр салып болур. Ындыг одуругну гомологтуг одуруг дээр.

Шупту органиктиг бүдүмелдер углеродтуң атормарындан тургустунган. Углеродтуң тускай шынары болза ооң углеродтуг скелет (янзы-бүрү структуралыг илчирбелер) тургузуп шыдаары. Углеродтуг илчлирбелер ийи хевирге чарлып турар: ажык (углеродтуг илчирбе хааглыг эвес) болгаш хааглыг (дээрбектер тургузуп турар). 

 Органиктиг бүдүмелдерниң кол бөлүктериниң допчулалы 

 Углеводородтар 

Углеводородтар углерод биле водород атомнарындан тургутустунган. Углеродтуң хостуг валентилиг электроннары шуптузу водород-биле  харылзаалар тургузарынче чардынган болуп болур, ындыг таварылгада углеводородтарны пределдиг дээр. Бир эвес хостуг электроннарның водород-биле харызлаалар тургузарынче шуптузу чорбаан болза, углеродтарның боттарының аразында ийи азы үш дакпыр харылзаа бар болза, ындыг углеводородтарны пределдиг эвес дээр.

Ажык углеводородтарның санынче:

 Алканнар — чүгле чаңгыс дакпыр углерод-углерод харызааларлыг углеводородтар. Чижээ: метан CH4, этан CH3–CH3, пропан CH3–CH2–CH3 болгаш о.д.ө.;

 Алкеннер — чаңгыс ийи дакпыр углерод-углерод харылзаалыг углеводородтар: этен (этилен) CH2=CH2, пропен (пропилен) CH2=CH2–CH3, бутен CH2=CH2–CH2–CH3 болгаш о.д.ө.;

 Алкиннер — чаңгыс үш дакпыр углерод-углерод харылзаалыг углеводородтар: этин (ацетилен) CH≡CH, пропин (метилацетилен) CH≡C–CH3, бутин CH≡C–CH2–CH3 болгаш о.д.ө.;

 Алкадиеннер  — ийи ийи дакпыр углерод-углерод харылзаалыг углеводорадтар: пропадиен CH2=C=CH2, бутадиен CH2=CH–CH=CH2 болгаш о.д.ө.

 Спирттер 

 Эфирлер 

 Кетоннар 

 Альдегидтер 

 Карбоннуг кислоталар 

 Амидтер 

 Аминнер 

 Регистрационнуг CAS дугаары 

 Литература 

 Дараазында көрүңер 

 Тайылбыр 

 Ссылкалар 
Аңгылал: Химия