Mkwawo wa mrangura

Mkwawo wa mrangura ni gulu la mirangura iyo yili pa ubali wakugaŵana mauthenga gha data na makina gha kaŵilo kakukhoma. Mirangura yikugwiliska ntchito malango-yotumizga mu milumikizgo ya magesi kuti yiyowoyiskane. Milumikizgo iyi yikupangika na makina yolumikizgiska nthe mawaya ya magesi, mawaya ya ungweru na ya kutumizga mauthenga mu mphepo. Ivyo vikupangiska kuti makina ya mipilingizgoli iyi yindandike mumitundu yakupambana pambana.

 Mbiri 
Kugwiriskira ntchito mikwawo kukayamba mu vilimika vya m’ma 1960 na ARPANET, iyo yikaŵa pakwamba pa intaneti. Kuluta panthazi nga ni Ethernet (1973) na TCP / IP (1983) kukapanga ma mkwawo gha mazuŵa ghano.

 kaGwiliskiro 
Ma network ghakovwira pa kuyowoyeskana (email, VoIP), kugaŵana vinthu (ma printer, kusunga), na kusanga vinthu kutali (cloud computing). Mbakuzirwa chomene pa nkhani ya bizinesi, masambiro, na vyakusanguluska.

 Paketi ya mkwawo 
Data yikutumizgika mu vigaŵa vichokovichoko ivyo vikuchemeka mapaketi, chilichose chikuŵa na mutu (kufuma/kufika) na payload. Kusintha kwa mapaketi kukupangiska kuti vinthu viŵe makora na kugomezgeka.

 Topoloje ya mkwawo 
Topology yikulongosora umo mkwawo yili kupangikira (mwachiyelezgero, nyenyezi, mesh, basi). Ikukhwaska mtengo, kacitiro, na kukura.

 Mkwawo wakuŵikapo 
mkwawo wakuŵikapo yikupangika pachanya pa mkwawo yinyake (mwachiyelezgero, VPNs, P2P). Iwo ukupangiska kuti paŵe nthowa zapadera kwambura kusintha kwa thupi.

 Malinki gha pa mkwawo 
Malinki ghakulumikizga ma node kwizira mu waya (fiber, copper) panji wambura waya (Wi-Fi, maselo) media. Bandwidth na latency vikupambana kuyana na tekinoloje.

 Waya 
Ma mkwawo gha waya ghakugwiriskira ncito makhebo (Ethernet, ghakukolerana). Iwo ŵakupereka liwiro likuru na kugomezgeka kweni ŵakukhumba vinthu vyakuwoneka.

 Wambura waya 
Ma mkwawo ghambura waya (Wi-Fi, Bluetooth) ghakupereka mwaŵi wa kuyenda kweni ghangasuzgika na vyakutimbanizga. Iwo ŵakulamulira vipangizo vya munthu payekha na vya IoT.

 Wambura waya 
Ma mkwawo ghambura waya (Wi-Fi, Bluetooth) ghakupereka mwaŵi wa kuyenda kweni ghangasuzgika na vyakutimbanizga. Iwo ŵakulamulira vipangizo vya munthu payekha na vya IoT.

 Malo ghakunjilirapo pa mkwawo 
mkwawo (NIC) yikulumikizga node ku mkwawo. Iwo ukung’anamura data kuŵa vimanyikwiro vyakuti vitumizgike.

 Ŵakuwerezgawerezga na Ma Hub 
Ŵakuwerezgawerezga ŵakukuzga vimanyikwiro kuti ŵasazgireko mtunda. Ma hub ghakupharazga data ku vipangizo vyose vyakulumikizgika, ghakusoŵa mahara.

 Milatho na Masiwichi 
Milatho yikukoleska vigaŵa vya mkwawo. Kusintha mwamahara data ku vipangizo vinyake, kunozga ntchito.

 Ma routa 
Ma router ghakulongozga mauthenga pakati pa ma network (mwachiyelezgero, LAN ya kunyumba ku intaneti). Ŵakugwiriskira ncito matebulo ghakulongozgera pakusankha vinthu.

 Mamodemu 
Ma modem ghakusintha/kusintha vimanyikwiro kuti vitumizgike pa mizere ya foni (DSL) panji pa nthowa za khebo.

 Viumba vya moto 
Viumba vya moto vikusefa mauthenga kuti ghaleke kunjira kwambura kuzomerezgeka, kuvikilira ma mkwawo ku vinthu vyakofya.

 Ma Protoko 
Ma protocol (malango) ghakulaŵilira kusinthana kwa data. Viyelezgero ivi ni TCP/IP, HTTP, na FTP.

 maProtoko ghakumanyikwa 
 HTTP/HTTPS: Kupenja pa webusayiti
 FTP: Kutumizga mafayilo
 "SMTP": Imelo 
 Suite ya Intaneti 
TCP / IP ndiyo fawundeshoni ya intaneti: IP yikugwira ntchito ya kupeleka maadiresi, TCP yikuwoneseska kuti vyakupeleka vikugomezgeka.

IEEE 802
IEEE 802 malango ghakukhwaska ma LAN (mwachiyelezgero, Ethernet, Wi-Fi). Iwo ŵakulongosora vyakuwoneka / data link vigaŵa.

 Etaneti 
Ethernet (IEEE 802.3) yikulamulira ma LAN gha waya. Liwiro likuyamba pa 10 Mbps mpaka 400 Gbps.

 LAN yambura waya 
Wi-Fi (IEEE 802.11) yikovwira kuti ŵanthu ŵalutilire kulumikizgana kwambura waya. Mitundu yakumanyikwa yikusazgapo 802.11ac (Wi-Fi 5) na 802.11ax (Wi-Fi 6).

SONET/SDH
SONET (yakuwoneka) na SDH (ya pa charu chose) ni vipimo vya ma mkwawo gha fiber ghakuchimbira chomene.

 Nthowa yakusinthira yambura kukolerana 
ATM yikutumizga data mu maselo ghakukhazikika (53 bytes). Iwo ukukhozgera mazgu, vidiyo, na data.

 Marango maselo 
Ma mkwawo gha mafoni (4G LTE, 5G) ghakupereka intaneti ya mafoni. Ŵakugwiliskira ntchito vigongwe vya pa wayilesi kuti ŵapharazgenge.

 Kurauta
Kurauta ni kurongozga mu nthowa mauthenga. Router yikusankha nthowa yiwemi ya data kwendela ma algorithm (mwachiyelezgero, OSPF, BGP) kufuma kumoza kuluta kunyakhe.

 Sikelo ya malo 
Ma mkwawo ghakupambana na kukura kwake, kufuma ku nanoscale kufikira ku charu chose.

 mkwawo wa Nanoskile 
Ma mkwawo gha nanoscale ghakulumikizga vipangizo vichokovichoko kuti viwoneseske vyaumoyo panji chilengiwa.

 mkwawo wa malo gha munthu payekha 
Ma PAN (mwachiyelezgero, Bluetooth) ghakukoleska vipangizo pafupi na munthu uyo ​​wakugwiliskira ntchito (~ 10m mtunda).

 mkwawo wa malo ghakukhalamo 
Ma LAN (mwachiyelezgero, ma mkwawo gha maofesi) ghakufika pa malo ghachoko waka (<1km). Ethernet na Wi-Fi ni vyakumanyikwa chomene.

 mkwawo wa Kunyumba 
Ma HAN ghakulumikizga vipangizo vya panyumba vyamahara (vyakuwotcha, magesi) kwizira pa Wi-Fi panji Zigbee.

 Storage Area Network 
SANs provide high-speed access to block-level storage (e.g., data centers).

 mkwawo wa malo gha pa sukulu 
Ma CAN ghakulumikizga ma LAN mukati mwa yunivesite panji pa sukulu ya kampani.

 mkwawo wa msana 
Backbones (fiber ya nkhongono yikuru) yikunyamura magalimoto pakati pa vigaŵa vikuruvikuru (mwachiyelezgero, ISPs).

 mkwawo wa msumba Ukuru 
MANs yikuvikilira msumba (mwachiyelezgero, ma TV gha khebo).

 mkwawo wa malo ghakuru 
Ma WAN (mwachiyelezgero, intaneti) ghakujumpha mtunda utali, kuseŵezeska mizere ya lendi panji ma satellite.

 mkwawo wa paŵekha ya bizinesi 
EPNs ni WANs zakulongozgeka paŵekha za makampani.

 mkwawo wa paŵekha 
Ma VPN ghakubisa vyakuchitika pa ma mkwawo gha ŵanthu wose kuti ŵasange vyakuvikilirika kutali.

 mkwawo wa pa charu chose 
Ma GAN (mwachiyelezgero, ma mkwawo gha satellite) ghakupereka uthenga pa charu chose.

 Kukura kwa bungwe 
Ma network ghakupambana na umo munthu wangasangira na kuŵa na wenecho.

 Intaneti 
Intranet ni mkwawo wa paŵekha yakugwiriskira nchito mukati (mwachiyelezgero, portal ya kampani).

 Neneti yakusazgikira 
Extranets yikupereka mwaŵi wakuchepa kwa awo ŵakuseŵezeska kuwaro (mwachiyelezgero, ŵakupeleka).

 Intaneti 

Intaneti ni mkwawo wa ŵanthu wose pa charu chose.

 Neti ya mdima 
Darknets (mwachiyelezgero, Tor) ni vyambura kumanyikwa, vyakuŵikika pa mkwawo ivyo vikulembeka yayi na injini zakupenjera.

 Uteŵeti wa pa Intaneti 
Mauteŵeti (mwachiyelezgero, DNS, DHCP) ghakovwira pa ntchito za mkwawo. Iwo ŵakupanga adiresi na kusankha zina.

 Kugwira ntchito kwa mkwawo 
Kugwira ntchito kukuthemba pa bandwidth, kuchedwa, na kugomezgeka.

 Kutalika kwa mphira
Bandwidth ndiyo mlingo ukuru wa data (mwachiyelezgero, 100 Mbps). Bandwidth yikuru yikovwira ŵanthu ŵanandi.

 Kuchedwa kwa mkwawo 
Kuchedwa (latency) ndiyo nyengo yakuti data yilutenge. Kuchedwa kwakuchepa nkhwakuzirwa chomene ku mapulogalamu gha nyengo yeneco.

 Vipimilo vya umo munthu wakuchitira 
Ma metrics ghakusazgapo throughput (liwiro leneko), jitter (kusintha kwakuchedwa), na kutaya kwa mapaketi.

 Kuzura kwa Network 
Kukhuŵara kukuchitika para ivyo vikukhumbikwa vikuluska ivyo vingakwaniskika, ndipo ivi vikupangiska kuti vinthu vichedwe panji kukhira.

 Kuzizipizga kwa mkwawo 
Kuzizipizga ni nkhongono ya mkwawo wakuchira kufuma ku kutondeka (mwachiyelezgero, nthowa zambura kukhumbikwa).

 Uvikiliro 
Uvikiliro wa pa intaneti ukuvikilira data kuti yileke kuswa malango, kuwukira, na kugwiliskira ntchito mwambura kwenelera.

 Uvikiliro wa mkwawo 
Nthowa zakuvikilira zikusazgapo firewall, encryption, na ndondomeko yakumanyira para munthu wanjira mu nyumba (IDS).

 Kuwonelera kwa mkwawo 
Kuwonelera kukuwonelera magalimoto kuti ŵawone usange pali vyakofya kweni kukupangiska kuti ŵanthu ŵaŵe na chisisi.

 Kumalizga Kumalizga Kubisa 
E2EE yikuwoneseska kuti awo ŵakudumbiskana pera ndiwo ŵangaŵazga mauthenga (mwachiyelezgero, Chimanyikwiro, WhatsApp).

 SSL/TLS 
SSL/TLS yikubisa ivyo vikuchitika pa webusayiti (HTTPS), ndipo yikupangiska kuti ŵanthu ŵaleke kutegherezga na kuswa vinthu.

 Kuwona kwa ma mkwawo 
Ma network ghangawoneka mwakuthupi (hardware) panji mwakughanaghana (mapulogalamu/maseŵero).

 Wonaniso 
 Intaneti
 Kupanga mikwawo pa Mtambo
 Kuvikilirika pa Intaneti 

 References 

 Further Reading 


ikizgo ya magesi kuti yiyowoyiskane. Milumikizgo iyi yikupangika na makina yolumikizgiska nthe mawaya ya magesi, mawaya ya ungweru na ya kutumizga mauthenga mu  mu mphepo. Ivyo vikupangiska kuti makina ya mipilingizgoli iyi yindandike mumitundu yakupambana pambana.

 Mbiri 
Kugwiriskira ntchito mikwawo kukayamba mu vilimika vya m’ma 1960 na ARPANET, iyo yikaŵa pakwamba pa intaneti. Kupita panthazi nga ni Ethernet (1973) na TCP / IP (1983) kukapanga ma mkwawo gha mazuŵa ghano.

 kaGwiliskiro 
Ma network ghakovwira pa kuyowoyeskana (email, VoIP), kugaŵana vinthu (ma printer, kusunga), na kusanga vinthu kutali (cloud computing). Mbakuzirwa chomene pa nkhani ya bizinesi, masambiro, na vyakusanguluska.

 Paketi ya mkwawo 
Data yikutumizgika mu vigaŵa vichokovichoko ivyo vikuchemeka mapaketi, chilichose chikuŵa na mutu (kufuma/kufika) na payload. Kusintha kwa mapaketi kukupangiska kuti vinthu viŵe makora na kugomezgeka.

 Topology ya mkwawo 
Topology yikulongosora umo mkwawo yili kupangikira (mwachiyelezgero, nyenyezi, mesh, basi). Ikukhwaska mtengo, kacitiro, na kukura.

 mkwawo wkuŵikapo 
mkwawo wkuŵikapo yikupangika pachanya pa mkwawo yinyake (mwachiyelezgero, VPNs, P2P). Iwo ukupangiska kuti paŵe nthowa zapadera kwambura kusintha kwa thupi.

 Malinki gha pa mkwawo 
Malinki ghakulumikizga ma node kwizira mu waya (fiber, copper) panji wambura waya (Wi-Fi, maselo) media. Bandwidth na latency vikupambana kuyana na tekinoloje.

 Waya 
Ma mkwawo gha waya ghakugwiriskira ncito makhebo (Ethernet, ghakukolerana). Iwo ŵakupereka liwiro likuru na kugomezgeka kweni ŵakukhumba vinthu vyakuwoneka.

 Wambura waya 
Ma mkwawo ghambura waya (Wi-Fi, Bluetooth) ghakupereka mwaŵi wa kuyenda kweni ghangasuzgika na vyakutimbanizga. Iwo ŵakulamulira vipangizo vya munthu payekha na vya IoT.

 Wambura waya 
Ma mkwawo ghambura waya (Wi-Fi, Bluetooth) ghakupereka mwaŵi wa kuyenda kweni ghangasuzgika na vyakutimbanizga. Iwo ŵakulamulira vipangizo vya munthu payekha na vya IoT.

 Malo ghakunjilirapo pa mkwawo 
mkwawo (NIC) yikulumikizga node ku mkwawo. Iwo ukung’anamura data kuŵa vimanyikwiro vyakuti vitumizgike.

 Ŵakuwerezgawerezga na Ma Hub 
Ŵakuwerezgawerezga ŵakukuzga vimanyikwiro kuti ŵasazgireko mtunda. Ma hub ghakupharazga data ku vipangizo vyose vyakulumikizgika, ghakusoŵa mahara.

 Milatho na Masiwichi 
Milatho yikukoleska vigaŵa vya mkwawo. Kusintha mwamahara data ku vipangizo vinyake, kunozga ntchito.

 Ma routa 
Ma router ghakulongozga magalimoto pakati pa ma network (mwachiyelezgero, LAN ya kunyumba ku intaneti). Ŵakugwiriskira ncito matebulo ghakulongozgera pakusankha vinthu.

 Mamodemu 
Ma modem ghakusintha/kusintha vimanyikwiro kuti vitumizgike pa mizere ya foni (DSL) panji pa nthowa za khebo.

 Makhoma gha moto 
Ma firewall ghakusefa magalimoto kuti ghaleke kunjira kwambura kuzomerezgeka, kuvikilira ma mkwawo ku vinthu vyakofya.

 Mapulogalamu ghakudumbiskana 
Ma protocol (malango) ghakulaŵilira kusinthana kwa data. Viyelezgero ivi ni TCP/IP, HTTP, na FTP.

 Mapulogalamu ghakumanyikwa 
 HTTP/HTTPS: Kupenja pa webusayiti
 FTP: Kutumizga mafayilo
 "SMTP": Imelo

 Suite ya Intaneti 
TCP / IP ndiyo fawundeshoni ya intaneti: IP yikugwira ntchito ya kupeleka maadiresi, TCP yikuwoneseska kuti vyakupeleka vikugomezgeka.

IEEE 802
IEEE 802 malango ghakukhwaska ma LAN (mwachiyelezgero, Ethernet, Wi-Fi). Iwo ŵakulongosora vyakuwoneka / data link vigaŵa.

 Etaneti 
Ethernet (IEEE 802.3) yikulamulira ma LAN gha waya. Liwiro likuyamba pa 10 Mbps mpaka 400 Gbps.

 LAN yambura waya 
Wi-Fi (IEEE 802.11) yikovwira kuti ŵanthu ŵalutilire kulumikizgana kwambura waya. Mitundu yakumanyikwa yikusazgapo 802.11ac (Wi-Fi 5) na 802.11ax (Wi-Fi 6).

SONET/SDH
SONET (yakuwoneka) na SDH (ya pa charu chose) ni vipimo vya ma mkwawo gha fiber ghakuchimbira chomene.

 Nthowa yakusinthira yambura kukolerana 
ATM yikutumizga data mu maselo ghakukhazikika (53 bytes). Iwo ukukhozgera mazgu, vidiyo, na data.

 Marango maselo 
Ma mkwawo gha mafoni (4G LTE, 5G) ghakupereka intaneti ya mafoni. Ŵakugwiliskira ntchito vigongwe vya pa wayilesi kuti ŵapharazgenge.

 Kurauta
Nthowa yikusankha nthowa yiwemi ya data. Ma algorithm (mwachiyelezgero, OSPF, BGP) ghakusintha na kusintha kwa mkwawo.

 Sikelo ya malo 
Ma mkwawo ghakupambana na kukura kwake, kufuma ku nanoscale kufikira ku charu chose.

 mkwawo w Nanoskile 
Ma mkwawo gha nanoscale ghakulumikizga vipangizo vichokovichoko kuti viwoneseske vyaumoyo panji chilengiwa.

 mkwawo w malo gha munthu payekha 
Ma PAN (mwachiyelezgero, Bluetooth) ghakukoleska vipangizo pafupi na munthu uyo ​​wakugwiliskira ntchito (~ 10m mtunda).

 mkwawo w malo ghakukhalamo 
Ma LAN (mwachiyelezgero, ma mkwawo gha maofesi) ghakufika pa malo ghachoko waka (<1km). Ethernet na Wi-Fi ni vyakumanyikwa chomene.

 mkwawo w Kunyumba 
Ma HAN ghakulumikizga vipangizo vya panyumba vyamahara (vyakuwotcha, magesi) kwizira pa Wi-Fi panji Zigbee.

 Storage Area Network 
SANs provide high-speed access to block-level storage (e.g., data centers).

 mkwawo wa malo gha pa sukulu 
Ma CAN ghakulumikizga ma LAN mukati mwa yunivesite panji pa sukulu ya kampani.

 mkwawo wa msana 
Backbones (fiber ya nkhongono yikuru) yikunyamura magalimoto pakati pa vigaŵa vikuruvikuru (mwachiyelezgero, ISPs).

 mkwawo wa msumba Ukuru 
MANs yikuvikilira msumba (mwachiyelezgero, ma TV gha khebo).

 mkwawo wa malo ghakuru 
Ma WAN (mwachiyelezgero, intaneti) ghakujumpha mtunda utali, kuseŵezeska mizere ya lendi panji ma satellite.

 mkwawo wa payekha ya bizinesi 
EPNs ni WANs zakulongozgeka paŵekha za makampani.

 mkwawo wa payekha 
Ma VPN ghakubisa vyakuchitika pa ma mkwawo gha ŵanthu wose kuti ŵasange vyakuvikilirika kutali.

 mkwawo wa pa charu chose 
Ma GAN (mwachiyelezgero, ma mkwawo gha satellite) ghakupereka uthenga pa charu chose.

 Kukura kwa bungwe 
Ma network ghakupambana na umo munthu wangasangira na kuŵa na wenecho.

 Intaneti 
Intranet ni mkwawo w paŵekha yakugwiriskira nchito mukati (mwachiyelezgero, portal ya kampani).

 Neneti yakusazgikira 
Extranets yikupereka mwaŵi wakuchepa kwa awo ŵakuseŵezeska kuwaro (mwachiyelezgero, ŵakupeleka).

 Intaneti 
Intaneti ni mkwawo w ŵanthu wose pa charu chose.

 Neti ya mdima 
Darknets (mwachiyelezgero, Tor) ni vyambura kumanyikwa, vyakuŵikika pa mkwawo ivyo vikulembeka yayi na injini zakupenjera.

 Uteŵeti wa pa Intaneti 
Mauteŵeti (mwachiyelezgero, DNS, DHCP) ghakovwira pa ntchito za mkwawo. Iwo ŵakupanga adiresi na kusankha zina.

 Kugwira ntchito kwa mkwawo 
Kugwira ntchito kukuthemba pa bandwidth, kuchedwa, na kugomezgeka.

 Kutalika kwa mphira
Bandwidth ndiyo mlingo ukuru wa data (mwachiyelezgero, 100 Mbps). Bandwidth yikuru yikovwira ŵanthu ŵanandi.

 Kuchedwa kwa mkwawo 
Kuchedwa (latency) ndiyo nyengo yakuti data yilutenge. Kuchedwa kwakuchepa nkhwakuzirwa chomene ku mapulogalamu gha nyengo yeneco.

 Vipimilo vya umo munthu wakuchitira 
Ma metrics ghakusazgapo throughput (liwiro leneko), jitter (kusintha kwakuchedwa), na kutaya kwa mapaketi.

 Kuzura kwa Network 
Kukhuŵara kukuchitika para ivyo vikukhumbikwa vikuluska ivyo vingakwaniskika, ndipo ivi vikupangiska kuti vinthu vichedwe panji kukhira.

 Kuzizipizga kwa mkwawo 
Kuzizipizga ni nkhongono ya mkwawo wkuchira kufuma ku kutondeka (mwachiyelezgero, nthowa zambura kukhumbikwa).

 Uvikiliro 
Uvikiliro wa pa intaneti ukuvikilira data kuti yileke kuswa malango, kuwukira, na kugwiliskira ntchito mwambura kwenelera.

 Uvikiliro wa mkwawo 
Nthowa zakuvikilira zikusazgapo firewall, encryption, na ndondomeko yakumanyira para munthu wanjira mu nyumba (IDS).

 Kuwonelera kwa mkwawo 
Kuwonelera kukuwonelera magalimoto kuti ŵawone usange pali vyakofya kweni kukupangiska kuti ŵanthu ŵaŵe na chisisi.

 Kumalizga Kumalizga Kubisa 
E2EE yikuwoneseska kuti awo ŵakudumbiskana pera ndiwo ŵangaŵazga mauthenga (mwachiyelezgero, Chimanyikwiro, WhatsApp).

 SSL/TLS 
SSL/TLS yikubisa ivyo vikuchitika pa webusayiti (HTTPS), ndipo yikupangiska kuti ŵanthu ŵaleke kutegherezga na kuswa vinthu.

 Kuwona kwa ma mkwawo 
Ma network ghangawoneka mwakuthupi (hardware) panji mwakughanaghana (mapulogalamu/maseŵero).

 Wonaniso 
 Intaneti
 Kupanga mikwawo pa Mtambo
 Kuvikilirika pa Intaneti 

 References 

 Further Reading