Plato

Plato (/ˈpleɪtoʊ/ PLAY-toe; Greek: Πλάτων Plátōn; 428/427 or 424/423 – 348/347 BC) ŵakaŵa wakuganiza kweneso wa zeru zapachanya wakufumila mu charu cha Greece uyo wakababikila mu msumba wa Athens mu nyengo ya  Classical mu vilimika vyakale vya  Greece Wachiyamwaka (Ancient Greece). Wakasanga sukulu ya  Platonist ya vyakuganiza na Academy, iyo ikava sukulu yakwamba kweneso yapachanya chomene mu chilwa cha Ulaya (Europe).

Pamoza na msambizi wake, Socrates, na msambili wake , Aristotle, Plato wakaŵa mlala wa vyakuganiza mu mbili ya vyakuganiza ya  charu cha Greece Wachiyamwaka na Kumanjililo gha dazi na pakati cha Kumafumilo gha Dazi, na pakati chakumafumilo gha dazi ghakafuma kwa iye. Kweneso walikusintha chipembezo na vya uzimu. Vya neoplatonism ivo vikava vya wakung'anamulila wake zina lake Plotinus vyose vikatolapo luwande pakusintha chi Khirisitu kwizila mu vadada va mpingo ngati ni  Augustine)na chi Silamu  (kwizila ngati mwa  Al-Farabi). Mu nyengo ziphya, Friedrich Nietzche wakaona ngati mwambo wa  Kumanjililo gha Dazi wose ukunyololeka na Plato (mwakumanyikwa nakuchema chi Khirisitu  "Platonism for the masses"), apo Alfred North Whitehead wakati : "vinandi vyakuchitika mu mwambo waku Ulaya vyose vikuyenda mwa Plato."

Plato wakaŵa wakulemba nkhani zakuyowoya vanthu ŵaŵili kweneso wakuona vya kayowoyelo mu vyakuganiza. Wkapanga masuzgo agho ghakagwiliskika pakuganiza. Vyakuchitika vyake vyakumanyikwa chomene  ni zeru (ganizo)  iyowakapeleka ya  Forms yakumanyikwa na chifukwa, iyo ikulongosola kuti  Plato wakuyimila ngati ni zgolo la vya mlengalenga lakumanyikwa kuti  Platonism (iloso likumanyikwa kuti  Platonic realism panji  Platonic idealism). Ndiyeso ni zina la chitemwa chambula chigololo chakuchemeka Chitemwa cha Plato (Platonic Love) na  Platonic solids.

Zeru zake za iye Plato, kusazgapo na Socrates zakuganiza zikayamba na kukhumbila  vyakuchitika ngati ni  vya pre-Socratics Pythagoras, Heraclitus na  Parmenides, nangauli vinandi vikumanyikwa chala vya ŵanthu aŵa chifukwa vyose ivi tikumanya vikufumilaso kwa iyeso Plato.  Vyakulemba vya Plato na zintchito zake zikugomezgeka kuti zilikupona vyaka vyakujumpha 2,400. Ntchito zinandi za Plato zilikulembeka na kusambizgika.

 Mbili ya Umoyo 

 Kubabika na banja 
Ni vidoko chomene ivo vikumanyikwa vya mbili yakale ya Plato. Wakaŵa waku banja la aristocrat  na banja lakutukuka. Mwakutolela na vyakulemba vya  Diogenes Laërtius, awiske ŵa Plato a Ariston ŵakafumilo mu nyumba ya Fumu ya ku Athens, Codrus, na fumu ya  Messenia, Melanthus. Mwakulingana na mwambo wa Hellenic , Codrus vikagomezgeka kuti wakafumila ku banja la chiuta ngoza, Poseidon.
Kwizila mu ndopa yakwa nyina , Plato wakaŵa mubala wa  Solon.

Anyina ŵa Plato ŵakaŵa a Perictione, awo wakanyadiskanga kuti banja lawo lili pa ubale na mpangi malango kweneso wakulemba mazgo gha nyimbo zina lake Solon,yumoza wa ŵanthu 7 ŵavyakulemba malango, uyo wakapanga malango gha Draco (kuuska lango lakukoma munthu pala wananga). Perictione  wakaŵa mkulu wa Charmides kweneso muphwa wa Critias. wose ŵawili aŵa ŵakaŵa ŵakumanyikwa ngati mba Thirty Tyrants,ŵakuchemeka  Thirty, the brief oligarchic regime (404–403 BC),  uwo ukalondezgapo kuwa kwa Athens  kuumalilo kwa Nkhondo ya  Peloponnesian (431–404 BC). Kwizila mu vyakulemba vinyake, Ariston wakachichizga vilato vykae pa Perictione, kwene wakatondeka; ndipo chiuta wangoza wakale  wapanyengo iyo  wakuchemeka Apollo wakamuonekela mu mboniwoni ndipo paumalilo  Aristonwakamuleka Perictione unmolested.

Siku leneko na zuŵa lakubabikila Plato likumanyikwa chala. Kutolela na vyakulemba vyakale, ŵasambili ŵanandi ŵasono ŵakuganiza kuti wakababikila ku  Athens panji ku  Aegina pakatipa  429 na 423 BC, Nkhondo ya Peloponnesianyati yayamba waka.

Category:Ŵaganizi
Category:Ŵaganizi na ŵazeru za chikhazi
Category:Ŵanthu ŵakale waku Greece
Category:Plato
Category:Platonism
Category:Ŵaganizi ŵa vya zeru za pachanya
Category:Ŵakufwa mu 340s BC