Өмм Күлсүм

Өмм Күлсүм (; чын исеме — Фатма әл-Захра; 1898 елның 30 декабре яки 1904 елның 4 мае — 1975 елның 3 феврале, Каһирә) — Мисыр җырчысы, җырлар авторы һәм актрисасы. Ул гарәп җырларын башкаруы белән дан казана. Гарәп дөньясындагы иң танылган башкаручыларның берсе. Контральто тавышка ия иде. Үлеменнән соң дүрт дистә ел узгач, күпләр аны XX гасырның гарәп дөньясындагы иң күренекле башкаручы дип саный.

 Тәрҗемәи хәле 

 Балачагы һәм гаиләсе 
сулда|мини|Фатма әл-Белтаги әтисе Ибраһим белән, XX гасыр башы
Өмм Күлсүм Нил дельтасында урнашкан Таммай әз-Заһайра (Дәкаһлия губернаторлыгы, Эс-Симбиллавейн районы) авылында ярлы гаиләдә туган . Чыганакларда кызның ике төрле туган көне күрсәтелгән: 1898 елның 30 декабре һәм 1904 елның 4 мае. Икенче дата аның туу турында таныклыгында күрсәтелгән, ләкин җырчының «Дөнья буйлап музыка» энциклопедиясендәге биографиясендә документның туганнан соң күп еллар үткәч бирелгәнлеге күрсәтелгән. Фатма гаиләдәге өч баланың иң кечесе: сеңлесе Сәйдәдән 10 яшькә, ә энесе Халидтан бер яшькә өлкәнрәк . Кызның әнисе Фатма әл-Малеги хуҗабикә булган. Аның әтисе, шәех Ибраһим әс-Сәйед әл-Белтаги, авыл мәчетенең имамы булган, ләкин гаилә ярлылыкта яшәгән, һәм Ибраһим бәйрәмнәрдә җырлап өстәмә акча эшләгән. Фатма авыл мәктәбендә традицион мөселман тәрбиясе алган, анда әнисенең таләп итүе буенча, ул башка кызларга караганда күбрәк вакыт үткәрә . Әтисе аңа Коръән укырга өйрәткән, һәм ул бөтен китапны яттан белгән диләр. Кечкенәдән Коръәнне яттан өйрәнү булачак профессиональ башкаручы өчен кыйммәтле тәҗрибә булып чыга.

 Иҗатның башлангычы 
Биш яшеннән үк Фатма әтисенең җырлавын яшерен рәвештә кабатлый башлаган, бу аңа дини бәйрәмнәрдә җырлап көн күргән. шәех Ибраһим моны тиз арада сизгән һәм аңа бәйрәмнәрдә үзе белән җырларга рөхсәт иткән (аның улы һәм туганы да аның белән җырлаган). Әтисенең ансамбле популярлаша һәм гастрольләргә чыга башлаган, моңа Фатманың тавышы зур өлеш керткән. Мөселман гореф-гадәтләре буенча, кыз ир-ат тамашачылары алдында чыгыш ясый алмаган, шуңа күрә берничә ел дәвамында әтисе аны малайлар киемнәренә киендерә.

XX гасырның икенче дистә елында ук кызның җырлау тавышы һәм башкару таланты җирле аристократ гаиләләренең игътибарын җәлеп итә. 16 яшендә аны популяр җырчы Әбү-әл-Мөхәммәт күреп ала, ул аңа классик репертуарны өйрәтә. 1920 елда аны танылган композитор Зәкәрия Әхмәд очрата. Композитор сүзләренчә, ул «шул вакыттан бирле аның тавышын оныта алмый». 1920 елга ул Каһирә кебек зур шәһәрләрдә чыгыш ясый башлый, анда ул 1922 яки 1923 елларда гаиләсе белән күченеп, профессиональ башкаручы буларак карьера башлый . 1924 елда ул шагыйрь Әхмәт Рами белән таныша; шагыйрь җырчының остазы һәм күп җырларының сүзләре авторы була, ә музыкасын композитор Мохамед эль-Касабджи язган.

 Һөнәри карьерасы 
сулда|мини|Өмм Күлсүм өчен плакат, Иерусалим, 1930 ел
1923 елда Өмм Күлсүм Odeon немец тавыш яздыру компаниясе белән контракт төзи һәм 1924 елдан 1926 елга кадәр чорда 14 җыр язмалары чыгара. Бу вакытта җырчының репертуары үзгәргән:: аннан дини җырлар юкка чыккан, ә аларга алмашка дөньяви характердагы әсәрләр килгән. Җырчы җырларны яздыру процессын бөтен этапларда контрольдә тота. Ул шагыйрьләр белән эшләп, текстның үзенә иң килешлесен алырга ирешә, композиторлар белән эшләп, иң уңышлы мелодия вариантын сайлый. Бу этапны тәмамлагач, җырны яттан өйрәнеп һәм үзенә ияргән музыкантларны да шуны эшләргә мәҗбүр итә, ә яздырудан соң трекны мөхәррирләүдә актив катнаша. Тавышның диапазоны ике октавадан артып китә, аны бай, тирән тембр аерып тора, ләкин башкару техникасы һаман камил булмаган, Каирга күченгәннән соң биш ел дәвамында Өмм Күлсүм шушы яктан эшли. Шул ук вакытта җырчы аны озата барган гаилә ансамблен һөнәри башкаручылар төркеменә алыштыра.Тиздән ул Мисырның иң популяр җырчыларының берсе була, ә 1926 елга, Odeon Records гонорарлары ярдәмендә — барлык Мисыр җырчылары арасында иң югары түләүле җырчы булып исәпләнә. Кайбер бәяләүләр буенча, «Көнчыгыш Йолдызы» кушаматын алган җырчы елына 10 мең доллар, һәр язма өчен 500 доллар һәм концерт өчен 50 доллар акча эшләгән. Барлык концертларда диярлек яңгыраган Риада әл-Сунбати музыкасына «Әл-Атлаль» җыры аерым танылу ала Әл-Касабжи белән эш 1946 елга кадәр дәвам итә, ә әл-Сөнбәттән белән — 1950 елларга кадәр. 1940—1947 елларда җырчы Зәкәрия Әхмәд һәм шагыйрь Бәйрәм әл-Туниси (Bayram al-Tunisi) белән актив хезмәттәшлек итә, аның текстлары гади халык телендә язылган була.
мини|справа|Өмм Күлсүм фотосурәткә якынча 1968 елда төшкән
Бу иҗади дуслыкта барлыкка килгән җырлар арасында «Мин сине көтәм» җыры хитка әверелә. Иң тугры җанатарларыннан җырчы үзенең концертларында тамашачыны күтәргән клакёрлар штатын җыйган. Бу төркемнең вәкилләре аңа шулай ук эшлекле сөйләшүләрдә һәм суд эшләрендә дә ярдәм күрсәттеләр. Бу төркем вәкилләре аңа шулай ук эшлекле сөйләшүләрдә һәм суд тикшерүләрендә ярдәм тудырганнар.

1931 елда Өмм Күлсүм беренче тапкыр Мисырдан чыгып, Сүриягә гастрольләргә китә. 1934 елда аңа яңа Каһирә радиосының тапшыруларын ачу йөкләнә , һәм аннан соң Мисыр радиосы аның концертларын ай саен туры эфирда күрсәтә; бу тапшырулар 1973 елга кадәр традицион булып китә һәр айның беренче пәнҗешәмбесендә бара, һәм 1954 елдан Өмм Күлсүмнең чыгышлары шулай ук «Америка тавышы» радиостанциясе программасына кертелә. 1936 елда башкаручы беренче тапкыр кинода күренә башлый. Ул Голливуд стилендәге «Видад 1936» музыкаль фильмында хуҗасына гашыйк булган яшь кол кыз ролен башкара.. 1940 елдан башлап, Мисырның әйдәп баручы режиссеры  Өмм Күлсүм һәм Фәрид әл-Атраш катнашында берничә фильм төшерә. Өмм Күлсүмнең 1945 һәм 1947 елларда чыккан соңгы ике фильмы — «Сәлләмә» һәм «Фатма»да Бәйрәм әт-Туниси сүзләре һәм Зәкәрия Әхмәт музыкасы белән күпсанлы җырлар яңгырый . 1963 елда Өмм Күлсүм шулай ук киноактриса  персонажы өчен җырлый. Радио һәм киностудияләр белән бай килешүләр җырчыга карьерасының бу этабында, тавыш яздыру компанияләреннән керем кимегәндә, югары керем сакларга ярдәм итә.

Актёрлык карьерасын тәмамлаганнан соң, артист классик тамырларына әйләнеп кайта һәм еш кына касида жанрында эшли, аның ярдәмендә гарәп сәхнәсендә яңа тормыш таба. 1946 елдан 1950 еллар уртасына кадәр аның репертуарында бу жанрда 10 яңа әсәр була, аларның сүзләре әл-Сунбати һәм Әхмәт Шәуки тарафыннан язылган. Ул шулай ук Көнчыгыш шигъриятенең тагын бер классик әсәренә мөрәҗәгать итә. Гомәр Хәйям рубаиларының музыкаль аранжировкасын башкара (гарәп теленә Әхмәт Рәми тәрҗемә иткән). 1960 елларда аның элеккеге хезмәттәше, композитор Мөхәммәд Габд әл-Ваһһаб җырчы белән хезмәттәшлек итә. Аларның беренче уртак эшләре «Син минем тормышым» хиты Өмм Күлсүм репертуарында мәңгелек урын ала, һәм 1964 һәм 1973 еллар арасында Габд әл-Ваһһаб аның өчен тагын 9 җыр яза.

1944 елда Өмм Күлсүм Мисыр короле Фарук I каршында чыгыш ясау хокукына ия була Шул ук елда ул аның иң югары мактау билгесенә лаек булды (нишан Эль Камаль). Артабан җырчы Гамал Әбдел Насерның ышанычлы тарафдары буларак үзен күрсәтә. 1952 елгы революциядән соң аның репертуарында патриотик эчтәлекле шактый күп җырлар барлыкка килә, бу яңа төзелгән Мәгълүмат һәм милли идарә министрлыгы тарафыннан хуплана Бу җырларның берсе, «Walla Zaman Ya Selahy» (Walla Zaman Ya Selahy) (гарәп. -  «Валлаһи, вакыт җитте, минем коралым!» популярлык казана, 1960 елдан алып 1979 елга кадәр Мисыр гимны булып хезмәт итә. Президент шулай ук Өмм Күлсүмнең таланты белән соклана. Президент Насернең чыгышлары һәм сәяси телмәрләре мөмкин кадәр күбрәк тамашачы җәлеп итү өчен, еш кына радиодан Өмм Күлсүмнең җырларыннан соң тапшырыла.

1950 нче елларда Өмм Күлсүм Мисыр музыкантлары берлеге президенты постын били һәм Мисыр радиосын тыңлау комитеты составына керә, ә 1960 елда Добродетели орденына лаек була. 1967 елның Алты көнлек сугышында Мисыр җиңелгәннән соң, ул өч ел дәвамында «музыкаль дипломатия» алып бара, төрле илләрдә хәйрия концертлары үткәрә, алардан җыелган акчалар Мисырның милли казнасына барган. Шул рәвешле ул 2,5 миллион доллардан артык акча җыя алган. 1969 елда башкаручы репертуарында Сирия шагыйре Низара Каббани шигырьләренә «Минем хәзер винтовкам бар» җыры барлыкка килә, анда ул Фәләстин иреге өчен сугышырга әзер булуын белдерә.1970 елда Өмм Күлсүм ССРБга гастрольгә килә. Ул вакытта аның концерты булмый, чөнки Мисырда Гамаль Абдель Насер үлә, һәм ул ашыгыч рәвештә Каирга кайтып китә.

1973 елда Өмм Күлсүм сәламәтлеге начарлану сәбәпле пенсиягә чыга. Үз карьерасы дәвамында ул 300 дән артык җыр яздыра.

 Шәхси тормышы 
1930 еллар ахырыннан башлап Өмм Күлсүм сулыш алу һәм калкансыман биз проблемаларыннан, шулай ук сәхнәдә озак вакыт прожекторлар астында булу белән бәйле күз ялкынсынуларыннан интегә. Күз проблемалары аркасында җырчыга еш кына чыгыш ясаганда кара күзлек кияргә туры килә. Ул шулай ук депрессиядән дә интегә, бу хәл 1947 елда әнисе үлгәннән соң көчәя. Депрессия көчәюе аны концертларын туктатырга мәҗбүр итә. 1949 елда ул АКШтагы Милли хәрби-диңгез медицина үзәгендәге хастаханәгә озатыла.

1920 елларда Өмм Күлсүм шагыйрь Әхмәт Рәми белән романтик мөнәсәбәттә була. Җырчы белән Мөхәммәд әл-Касабҗи арасында да мәхәббәт мөнәсәбәтләре булыу, ихтимал. Мисыр патша гаиләсенә якын булган чорда Өмм Күлсүм король Фарукның абыйсы Шәриф Сабри-паша белән мөнәсәбәттә була башлый, ләкин король аларның никахлашуына рөхсәт бирми. Соңрак җырчы музыкантлар берлеге президенты һәм удчы Мәхмүд Шәриф белән кыска вакытта никахта була. 1954 елда Өмм Күлсүм дерматолог Хәсән әл-Хафнәвигә кияүгә чыга . Бу никахта балалары булмый  .

 Үлеме 
Кайбер чыганаклар буенча, ул 1975 елның 3 февралендә бөер авырулары белән бәйле йөрәк җитешсезлегеннән, ә кайберләре буенча, баш мие эчендәге кан китүдән  вафат була. Җырчының җеназасы вакытында Каһирә урамнарына якынча дүрт миллион кеше матәм белдереп чыга, җеназада илчеләр һәм дәүләт җитәкчеләре катнаша, шул исәптән Мисыр президенты Әнвәр Садат .

 Хәтер 
мини|Каһирәдәге җырчының йорты урынында Өмм Күлсүмгә куелган һәйкәл.
Җырчының автобиографиясе ике вариантта бар: 1937 елдан башлап «Ахер Саа» басмасында бастырылган мәкаләләр сериясе һәм 1971 елда Мәхмүд Авад белән берлектә бастырылган китап.

1982 елда Мисырда гарәп җырлары композиторлары һәм башкаручылары өчен Өмм Күлсүм премиясе булдырыла .

Өмм Күлсүм музее Каһирәдә, Нилометр янында урнашкан. Анда җырчыга кагылышлы язмалар архивы һәм төрле экспонатлар саклана . Каһирәдә җырчыга һәйкәл дә куелган.

Израильнең Хайфа шәһәрендә җырчы исеме белән аталган вегетариан рестораны ачыла.

Гарәп музыка җәмгыяте рәисе Ратибә Әл-Хефни Өмм Күлсүм исемендәге гарәп музыкасы ансамбленә нигез салган 1990 елда хореограф Морис Бежарт аның җырлары нигезендә «Пирамида» балетын сәхнәләштергән. 1994 елда рәссам Худа Лутфи аның хөрмәтенә «Алиһә» коллажын иҗат иткән  . 2004 елда Сенегал җырчысы Йсуф Н’Дурның Өмм Күлсүмгә багышланган «Мисыр» альбомы чыккан, ә 2006 елда Селим Насибның аңа багышланган «Мин сине тавышың өчен яраттым» романы басылып чыккан.

2008 елның 29 апрелендә Дубайда узган аукционда җырчының яраткан бизәнү әйбере — 1888 энҗедән торган тугыз җепле муенса, аны җырчыга шәех Зәйед бин Солтан Әл-Нахайян бүләк иткән, 1,38 миллион долларга сатыла. Җырчының баш яулыгы һәм сәхнә күзлекләре 5,5 миллион долларга сатыла.

Җырчы үлгәннән соң егерме ел узгач та, аның язмалары сату күләме ел саен 300 мең данәгә җитә.

 Дискография 

 Aghadan alqak („Shall I see you tomorrow?“) maqam ajam (1971)
 Ana Fi Entezarak („ I am waiting for you“) (1943)
 Alf Leila wa Leila („One Thousand and One Nights“)…..maqam nahawand (1969)
 Arouh li Meen or Arook Lemeen („Whom Should I Go To“)…….maqam rast (1958)
 Al Atlal („The Ruins“)……maqam huzam (1966)
 Amal Hayati»; Sono («Hope of My Life») (1965)
 Ansak Ya Salam («Forget you? Come on!») (1961)maqam rast
 Aqbal al-layl («Night has arrived») (1969)
 Araka asiya al-dam («I see you refusing to cry») (1964)
  'Awwidt 'ayni («I accustomed my eyes») (1957) maqam kurd
 Baeed Anak («Away From You»)…….maqam bayyati (1965)
 Betfaker fi Meen («Who Are You Thinking Of?»)…..maqam bayati (1963)
 Dalili Ehtar («I am lost») (1955) maqam kurd
 Dhikrayatun (Qessat Hobbi or the story of my love) («memories»)(1955)
 El Hobb Kolloh («All The Love»)…….maqam rast (1971)
 Ental Hobb («You Are The Love»)…….maqam nahwand (1965)
 Enta Omri — Sono («You Are the love of my life»)…….. maqam kurd (1964)
 Es’al Rouhak («Ask yourself»)maqam hugaz kar (1970)
 Fakarouni («They reminded me»)…….maqam rast (1966)
 Fit al-ma' ad ("It Is Too Late"or «the rendezvous is over») Sono Cairo…….maqam sikah (1967)
 Gharib' Ala Bab erraja («Stranger at the door of hope») (1955)
 Ghulubt asalih («Tired of forgiving») (1946)
 Hadeeth el Rouh («The Talk of The Soul»)……maqam kurd (1967)
 Hagartek or Hajartak («I left You») EMI (1959)
 Hasibak lil-zaman («I will leave you to Time») (1962)
 Hathehe Laylati («This is My Night»)……maqam bayyati (1968)
 Hayart Albi Ma’ak («You Confused My Heart»)……maqam nahwand (1961)
 Hakam 'alayna al-haw’a («Love has ordered me») (1973)
 Hobb Eih («Which Love»)…..maqam bayyati (1960)
 Howwa Sahih El-Hawa Ghallab («Is love really stronger?») (1960)maqam saba
 Kull al-ahabbah («All the friends») (1941)
 La Diva — CD, EMI Arabia, 1998
 La Diva II — CD, EMI Arabia, 1998
 La Diva III — CD, EMI Arabia, 1998
 La Diva IV — CD, EMI Arabia, 1998
 La Diva V — CD, EMI Arabia, 1998
 Leilet Hobb («a Night of Love») (1973)maqam nahawand
 Lel Sabr Hedod («Patience Has Limits»)……maqam sikah (1964)
 Lessa Faker («You Still Remember»)…….maqam ajam (1960)
 Men Agl Aynayk («For your eyes») (1972)
 Othkorene («Remember Me») (1939)
 Raq il Habeeb («My Beloved Tendered Back») (1941)
 Retrospective — Artists Arabes Associes
 Rihab al-huda (al-Thulathiyah al-Muqaddisah) («the paths to repentance or the holly trinity»)(1972)
 Rubaiyat Al-Khayyam («Quatrains of Omar Khayyám»)…….maqam rast (1950)
 Sirat el Houb («Tale of Love»)…….maqam sikah (1964)
 Toof we Shoof («Wander and wonder») (1963)
 The Classics — CD, EMI Arabia, 2001
 Wi-darit il-ayyam («And Time Passed By»)…….maqam nahwand (1970)
 Ya Karawan («O Plover») (1926)
 Yali Kan Yashqiq Anini («You who enjoyed my cries») (1949)
 Ya Msaharny («You that keeps me awake at night») (1972) maqam rast
 Ya Zalemny («You who were unjust to me») (1954)maqam kurd
 Zalamna El Hob («We Have Sinned Against Love») (1962)

 Искәрмәләр 

 Әдәбият 

 Өмм Күлсүм, җентекле мәгълүмат, аудиоязмалар
 Umm Kulthum at krwetatnt — Umm Kulthum җырларын тыңлау өчен сайт (ингл.)
 «Умм Култум», Аль-Ахрам Атналык
 2008 елның 11 маенда NPR каналының «Weekend Edition Sunday» тапшыруында эфирга чыккан Өмм Күлсүм һәм аның музыкасы турында профиль
 Өмм Күлсүм BBC Great Lives каналында
 Ом Калсум күргәзмәсе Дю Монде Арабе, Париж, Франция.

Төркем:Контральто
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1975 елда вафатлар
Төркем:3 февраль көнне вафатлар
Төркем:Гарәп музыкасы
Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр