Киноа

Киноа (), яки квиноа — псевдо—бөртекле культураларга караган ашлык культурасы, берьеллык үсемлек, Онлыча (Chenopodium) ыругының бер төре. Алабутачалар (Amaranthaceae) семьялыгына керә. Табигый үсү урыны Көньяк Американың Анд тауларында.

Киноа борынгыдан килеп чыккан һәм Колумбиягә кадәрге чорда Американың төп халкы өчен иң мөһим ризыкларның берсе булган. Инклар цивилизациясендә киноа кукуруз һәм бәрәңге белән беррәттән, өч төп ризыкның берсе булган. Инклар аны «алтын бөртек» дип атаганнар.

Традицион таралу ареалы — диңгез өслегеннән 3000—4000 м биеклектәге тау битләүләренең үзәнлекләре һәм террасалары, ягъни начар туфраклы һәм каты климат шартлары булган урыннар. Аның туган җире — дөньядагы иң биек диңгез юллары йөри торган күл — Титикака күле ярлары.

 Атамасы 
Үсемлек төрле рус исемнәре белән билгеле, шул исәптән «киноа», «дөге алабутасы», «квиноа», «квиноя» һәм «кино алабутасы». Баштагы исеме «кинва» ( [ˈkinwa]); Испан атамасы — ; орфографик: квинуа, квиноа, киноа, кинва).

 Тарихи мәгълүмат 
Киноа беренче тапкыр якынча 3000 ел элек Анд халкы тарафыннан үстерелгән. Ул Анд халкы тормышында төп ризык булган, ләкин Анд тауларыннан тыш аз билгеле булып калган. Киноа орлыкларын изге дип санаган кечуа халкы аларны chisaya mama яки «барлык орлыкларның анасы» дип атаган, һәм кечуа императорлары беренче үсентеләрнең барлыкка килүен традицион рәвештә күзәткәннәр. Көньяк Американың испан яулап алучылары киноаны санга сукмаган, аны «Һинд ризыгы» дип санаганнар, хәтта махсус йолаларда дини әһәмияте аркасында басуларны юк иткәннәр. Конкистадорлар киноа үстерүне вакытлыча чикләгәннәр һәм кечуа халкын бодай үстерергә мәҗбүр иткәннәр.
мини|200x200пкс|Киноа уңышын җыю, Эквадор
мини|200x200пкс|Chenopodium quinoa «red faro» — Тулуза музее
Аның беренче тасвирламасы 1553 елда Сьеса де Леонның «Перу хроникасы» китабында искә алына ():Тагын бер бик яхшы ризык бар — аны Квинуа дип атыйлар, аның яфрагы мавр алабутасыныкы кебек, үсемлеге кеше биеклегендә үсә, һәм алар бик вак орлык чәчәләр, ул ак һәм төрле төстә була ала. Алар аннан эчемлекләр ясыйлар, һәм шулай ук без дөге ашаган кебек кыздырып ашыйлар.Диего Гонсалес Ольгин сүзлегендә ( 1608) түбәндәге билгеләмәләр бирелә:

 Ayar. Кыр киноасы.
 Pisqui ttanta. Киноа икмәге.
 Pisqqui. Киноа бөртекләреннән ясалган әзер ризык.
 Pisqque. Пешкән киноа бөртекләре.
 Киноа — бөртекле культура.
 Quinuap tullun. Киноа сабагы утын буларак кулланыла.
 Vllpuy yuyo. Ашый торган киноа яфраклары.

Түбән һәм Югары Перу елъязмачысы, августин монахы, 1638 елгы «Перудагы Изге Августин орденыннан әхлак елъязмасы» () фундаменталь хезмәт авторы, Каланча атакай, элеккеге тикшерүче Грегорео Орденьеска () сылтама белән, Аймара кешеләренең квиноаның ( яки ) килеп чыгышы турындагы легендасын китерә:Элекке заманда аймара халкы йолдызлар белән очрашып сөйләшә алган. Борынгылар әйтүенчә, ул заманнарда, Титикака күле янында, басуларда беренче үсентеләр күренә башлагач, берәү төнлә бәрәңге куакларын казып йөргән, ләкин бер егет басуларны сакларга һәм каракны табарга теләгән. Төнлә берничә яшь крестьян хатын-кызы пәйда булган, һәм ул аларның берсен әсирлеккә алган, ләкин калганнары юкка чыккан, шуңа күрә алар иртәнгә кадәр калырга мәҗбүр булганнар. Ләкин таң атуга, кыз кошка әйләнеп, юлдашлары югалган урынга очып киткән, йолдызга әйләнгән, егетне әсир иткән. Икенче көнне егет кондорга барып, аннан Җирдән качкан йолдызларга очарга сораган, һәм кондор аны яшь йолдыз янына алып килгән. Ул бик якында яшәгән һәм аны киноа белән сыйлаган, ләкин егеткә әти-әнисен күрер өчен Җиргә кайтырга кирәк булган. Йолдыз аларга Җирдә билгесез булган үсемлек — киноа бүләк иткән, һәм шуннан бирле кешелеккә элек билгесез булган ризык — киноа аймаралылар тарафыннан чәчелгән һәм ризык буларак кулланылган.

 Таралу 
мини|200x200пкс|Титикака күле ярында киноа плантациясе
Озак вакыт киноа бары тик Анд тауларында гына үстерелгән. Ләкин аның югары туклыклылыгы һәм тау климатына җайлашуы аны дөньяның башка өлешләренә дә тарату өчен зур мөмкинлекләр бирә. Аерым алганда, Тибетта һәм Гималайда Далай Лама хуплавы белән актив һәм уңышлы киноа үстерү бара. Киноа шулай ук яр буе районнарында һәм джунглидан алынган урыннарда да яхшы үсә.
Дөньяда киноа җитештерү (мең тонналарда) Ил 2009 ел 2011 ел 2016 ел 2022 ел 39.4 41.2 79.3 113.4  34.1 38.3 65.5 44.7  0.8 0.8 3.9 0.9 Барлыгы 74.4 78.1 148.7 159.0 Чыганак: Берләшкән Милләтләр Оешмасының Азык-төлек һәм авыл хуҗалыгы оешмасы (ФАО) 

 Ботаник тасвирлама 
сулда|мини|Киноа орлыклары
Сабагы биек. Яфраклары түгәрәкләнгән.

Җимешләре җимеш дип санала, чөнки галимнәр киноаны ялган ярма культурасы дип классификациялиләр. Җимешләр ак, сары яки кызыл, сабаклары буйлап озын, бөдрәләнгән бәйләмнәргә җыелган.

 Химик состав 
Киноа башка ярмаларга караганда күбрәк һәм башка охшаш ялган ярмалар, амарант һәм карабодай белән бер үк күләмдәге аксымга ия. Уртача алганда, 16,2% (чагыштыру өчен: дөгедә 7,5%, тарыда 10%, бодайда 14%, кукурузда 3,5%, арышта 8,8%, солыда 10,1% һәм арпада 15,8% кадәр ). Киноаның кайбер төрләре 20% тан артык аксымга ия. Лизин аз булган бодай һәм дөгедән аермалы буларак, киноа аксымнарының аминокислота составы бик тигез һәм сөт аксымнары составына якын; аминокислоталар саны 20 төргә кадәр җитә.

Аксымнардан тыш, киноа составында углеводлар, майлар (лецитинга бай), клетчатка, минераллар һәм В төркеме витаминнары да бар. Киноа шулай ук фосфорга (иң югары сыйфатлы дөгедән өч тапкыр күбрәк һәм күп төрле балыкларга тиң), тимергә (бодайдан ике тапкыр күбрәк), кальцийга һәм цинкка бай.

Киноа глютенсыз һәм целиакия һәм Крон чире очрагында туклануда кулланылырга мөмкин.
мини|200x200пкс|Киноа бөртекләре

 Гамәли кулланылыш 
2000 еллар уртасында киноаның туклыклы үзенчәлекләре бөтен дөнья буенча сәламәт туклану активистларының игътибарын җәлеп итә, бу Көнбатыш Европа һәм Америка Кушма Штатларына киноа импортының артуына, шулай ук бәяләрнең сизелерлек артуына китерә. Аерым алганда, АКШ таможня хезмәте мәгълүматлары буенча, 2007 һәм 2013 еллар арасында Америка Кушма Штатларына киноа импорты якынча ун тапкыр арта, 2007 елдагы 3300 тоннадан 2013 елда тоннага кадәр.

2023 елда, АКШтан тыш, киноаның төп импортерлары Канада, Германия, Нидерланд һәм Франция булган .

Пешкән киноа бөртекләре кабыгы чистартылмаган дөге кебек тәмле. Киноа оны макарон, икмәк һәм башка ризыклар ясау өчен кулланыла. Киноа ашларга, салатларга, пешкән ризыкларга һәм десертларга өстәлә.

Киноага су һәм шикәр өстәп, салкын эчемлек ясыйлар. Ачы сапониннарны бетерү өчен бөртекләрне суда тотып яки чайкаганнан соң кулланалар.

Орлыклар чикләвек маена охшаган туклыклы продукт бирә, һәм маракуйя согы белән кушкач, нектар сыман продукт алына.

 Культивация 
Киноа коры климатта, диңгез өслегеннән 4000 метрга кадәр биеклектәге таулы районнарда үстерү өчен яраклы. Ул туфрак составы ягыннан чагыштырмача таләпчән түгел, корылыкка, кинәт температура тирбәнешләренә һәм хәтта җиңел суыкларга да түзә. Нидерландта киноа үстерү гектарыннан 20—30 центнер уңыш бирә.

 Халыкара киноа елы 
Берләшкән Милләтләр Оешмасы Генераль Ассамблеясы үзенең 66 нчы сессиясендә 2013 елны Халыкара киноа елы дип игълан иткән, чөнки Анд тауларының җирле халыклары үзләренең традицион белемнәре һәм табигать белән гармониядә яшәү күнекмәләре аша киноаны хәзерге һәм киләчәк буыннар өчен саклап калганнар. Халыкара киноа елының максаты — киноаның азык-төлек куркынычсызлыгы һәм тукланудагы роленә дөньякүләм игътибар җәлеп итү. Бу очрашуда чыгыш ясаганда, БМО Генераль секретаре Пан Ги Мун бу культураның глобаль азык-төлек куркынычсызлыгына һәм гомумән Меңьеллык үсеш максатларына ирешүгә зур өлеш кертә алуын белдергән. Халыкара киноа елы секретариаты Берләшкән Милләтләр Оешмасының Азык-төлек һәм авыл хуҗалыгы оешмасында урнашкан. Координация комитетына Боливия рәислек итә, Эквадор, Перу һәм Чили рәис урынбасарлары булып тора, ә Аргентина һәм Франция докладчылар булып тора.

 Башка фактлар 

 Киноага багышлап 1992 елда немец төркеме Tangerine Dreamның «Quinoa» альбомы аталган.
 2017 елда Авыл хуҗалыгы министрлыгы киноа культурасын Россиядә куллану өчен рөхсәт ителгән селекция казанышларының дәүләт реестрына керткән.

 Шулай ук карагыз 

Амарант

 Искәрмәләр 

 Әдәбият 

 Квиноа, киноа // Зур совет энциклопедиясе : [30 т.] / баш мөх. А. М. Прохоров. — 3-нче чыг.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. 
 Свистунов С. «Золотые зёрна» инков // Огонёк. — М.: Огонёк, 1995. — № 34. — С. 78.

 Сылтамалар 

 Киноа: файдасы, куркынычлары, калорияләре һәм пешерү киңәшләре — 2023 елның 13 гыйнвары, RBC
Төркем:Көньяк Америка флорасы
Төркем:Тропик авыл хуҗалыгы
Төркем:Бөртеклеләр
Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр