Хайку

мини
Хайку () — традицион япон вака лирик шигърияте жанры, XIV гасырдан билгеле. XVI гасырда үзаллы жанр булып аерылып чыга, ул вакытта хокку дип йөртелә; хәзерге исемен XIX гасырда шагыйрь Масаока Сики тәкъдим итә. Хайку язган шагыйрь хайдзин (яп. 俳人) дип йөртелә. Жанрның иң билгеле вәкилләренең берсе булып әлегә кадәр Мацуо Басе кала.

 Хайкуның төзелеше һәм жанр билгеләре 
Япон хайкусы 17 иҗектән тора, алар иероглифлардан бер багана тудыра (Мацуо Басё иҗатында иҗек составы нормасыннан тайпылулар да була). Кирэдзи (япон. 切れ字кирэдзи, «кисү сүзе») — белән хайку 12:5 нисбәтендә яки 5 нче иҗектә, яки 12 нче иҗефта бүленә. Көнбатыш телләренә тәрҗемә иткәндә, кирэдзигә туры килгән урыннарда шигырь юлында өзек ясала һәм, шулай итеп, хайку өч юл формасына ия була. 1970 елларда Американың хайку тәрҗемәчесе Хироаки Сато хайку тәрҗемәләрен моношигырь итеп язарга тәкъдим итә. Аны Канада шагыйре Кларенс Мацуо-Аллар көнбатыш телләрендә язылган төп хайкулар да бер юллы булырга тиеш дип белдергән. Ике юллы хайкулар сирәк очрый.

Классик хайкуда табигать образы үзәк урынны ала, ул ачыктан-ачык яки читләтеп кеше тормышын чагылдыра. Шул ук вакытта текстта ел вакыты күрсәтелә, моның өчен киго — «мизгел сүзе» элементы кулланыла. Хайку хәзерге заманда гына язылган: автор үзе күргән яки ишеткән хисләрдән туган хисләрен тасвирлый. Хайку язу сәнгате — өч юл белән мизгелне сурәтләү осталыгы.

Хайку җыентыкларында һәр шигырь гадәттә аерым битләрдә басыла. Бу укучыга шигырьдә язылган хисләрне һәм уй-фикерләрне әкренләп, уйлап һәм уйлап үзләштерү өчен эшләнә.

 Япониядә хайку тарихы 
«Хокку» сүзе (яп. 発句, «башлангыч строфа») элек икенче бер япон формасының — рэнганың (япон. 連歌 рэнга, «строфаларны төзү») — беренче строфасын яки танканың беренче строфасын аңлата. Эдо дәвере башыннан (XVII гасыр) хокку үзаллы әсәр буларак яши башлый. «Хайку» терминын шагыйрь һәм тәнкыйтьче Маска Сики XIX гасыр азагында бу формаларны аеру өчен тәкъдим итә.

Хайку, шигъриятне героик һәм сарай эпосы кагыйдәләренең йогынтысыннан коткарып, япон шигъриятен демократизацияли. Хайку яңа күренеш булганга, әлегә бернинди закон мәктәбе булмый, һәм хайку авторлары биш юлны язган авторларга караганда иҗади эзләүләрендә күпкә азрак була.

Хайку үз үсешендә берничә этап үтә. Шагыйрьләр Аракида Моритакэ (1465—1549) һәм Ямадзаки Сокан (1465—1553) аны комедия жанрындагы миниатюра дип күз алдына китерә. Хайкуны төп лирик жанрга әйләндерергә Мацуо Басё (1644—1694) зур өлеш кертә.

Шагыйрь һәм рәссам Йоса Бусон (1716 — 1783) исеме белән хайку тематикасын киңәйтү бәйләнгән.

XIX гасыр ахыры — XX гасыр башында Масаока Сика хойку язуында рәсем сәнгатеннән алынган сясэй (япон. 写生 сясэй, «натурадан сурәтләү») ысулын куллана, бу хайку жанрында реализм үсешенә ярдәм итә.

Бүгенге көндә хайку популяр поэзия жанры булып кала. Яңа елны бәйрәм иткәндә Япониядә елның беренче көненә яки беренче төшкә багышланган хайкулар языла.

 Билгеле хайку авторлары 

 Мацуо Басё (1644—-1694)
  (1661—1738)
 Еса Бусон (1716—1783)
 Исса Кобаяси (1763—1827)
 Сика Масаока (1867—1902)
  (1874—1959)
 Сайто Мокити (1882—1953)
 Танэд Санток (1882—1940)
  (1901—1983)
 Кагано Тиё (1701—1775)
 Дзюсин Такаянаги (1923—1983)
  (1919—2018)

 Искәрмәләр 

 Әдәбият 

 Blyth R. H. Haiku: in four volumes. V.: Eastern Culture; V.2: Spring; V.3: Summer-Autumn; V.4: Autumn-Winter. Tokyo: The Hokuseido Press, 1949—1952. — ISBN 0-89346-184-9
 Blyth R. H. A History of Haiku. Vol. 1, From the Beginnings up to Issa. Tokyo: Hokuseido Press, 1963. — ISBN 0-89346-066-4
 Дьяконова Е. М. Вещь в поэзии трехстиший (хайку) / Вещь в японской культуре. — М., 2003. — С 120—137.

 Сылтамалар 



Төркем:Әдәби формалар
Төркем:Шигърият
Төркем:Япония әдәбияты