Baster Kiton

Baster Kiton () çın iseme — Cozef Frenk Kiton (; 1895 yılnıñ 4 oktäbere, AQŞ, Kanzas, Pikwa — 1966 yılnıñ 1 fevrale, AQŞ, ) — Amerika kämit aktörı, rejissörı, kinoprodüserı, ssenaristı häm kaskadörı. Telsez kinonıñ iñ böyek kämitçeläreneñ berse. Üzeneñ telsez filmnarı belän ayıruça tanılğan, alarda anıñ firma bilgese tınıç çırayı bulğan, şunıñ öçen «Böyek taş yöz» quşamatı alğan.

Ul Metro-Goldwyn-Mayer belän kontrakt imzalağaç häm üzeneñ sänğät bäysezlegen yuğaltqaç, anıñ karyerası kimügä kitkän. Xatını belän ayırılışqannan soñ ul alkoholgä bäylelekkä eläkkän, annan 1940-yıllarda qotılğan. Bu çorda ul yañadan öylängän häm üzeneñ karyerasın atqazanğan kämit başqaruçı sıyfatında torğızğan, 1959 yılda Akademiäneñ maqtawlı bülägen tübändäge formulirovka belän alğan — «telsez kinokämitneñ ülemsezlegen tä’min itkän unikal’ talant öçen».

Kitonnıñ 1920-yıllardağı küp kenä filmnarı xäzer dä yuğarı bäyälänä, mäsälän, «Şerlok-keçese» (1924), «General» (1926) häm «Kinooperator» (1928). «General» filmın küplär şedevr dip sanıy: Orson Wells anı «qayçan da bulsa icat itelgän iñ böyek kämit... häm, bälki, qayçan da bulsa icat itelgän iñ böyek film» dip sanağan.

1996 yılda Entertainment Weekly Kitonnı böyek rejissörlar isemlegendä 7-nçe dip tanığan, ä 1999 yılda Amerika kino institutı anı ir-atlar arasında klassik Holliwud kinosınıñ 21-nçe böyek yoldızı dip atağan. 

 Biografiäse 
Baster Kiton (çın iseme — Cozef Frenk Kiton) Kanzas ştatınıñ Pikwa şähärendä vodevil ğailäsendä tuğan. Anıñ ätise, Cozef Heyli «Co» Kiton, Harri Gudini belän küçmä şowğa iä bulğan, änise, Mayra (qız familiäse Katler), şulay uq säxnädä çığış yasağan.

«Baster» quşamatın bulaçaq kämitçe imgänülärsez basqıçtan yığılıp töşkännän soñ yıl yarımğa yaqın yäştä alğan. Ğailä dustı äytkän: «Ul xuligan ğına!». Versiälärneñ berse buyınça, quşamatnı Harri Gudini birgän.

Öç yäşendä Baster äti-äniläre belän «Öç Kiton» kämit nomerında çığış yasıy başlağan. Nomer fizik kämittän ğibärät ide: malay ätisen ürtägän, ä tegese cäza itep anı dekoratsiälärgä, orkestr çoqırına yäki tamaşa zalına ırğıtqan. Irğılış uñaylılığı öçen Kitonnıñ kiemenä çemodan totqası tegelgän ide.

1917 yılnıñ fevralendä Kiton Nyu-Yorktağı Talmadge studiäsendä Rosko «Yuan» Arbakl belän oçraşqan, anda Arbakl Cozef M. Şenk belän kontrakt buyınça bulğan. Ätiseneñ kinoğa skeptik mönäsäbätenä häm üz şiklärenä qaramastan, Kiton köçen töşüdä sınap qararğa rizalaşqan. Anıñ «İtçe yärdämçese» filmında improvizatsiäse şundıy tä’sir qaldırğan ki, anı kiçekmästän yallağannar.

Şul uq könne Kiton öyränü öçen kamera sorağan häm irtängä anı tulısınça sütep cıyğan. Soñraq Kiton tizdän Arbaklnıñ rejissördaşı buluwın häm böten trüklar bülege mödire buluwın raslağan.

1920 yılğa qädär Kiton Arbaklnıñ 14 qısqa metrajlı filmında töşkän. «Böyek taş yöz» soñğı ampluasına qaramastan, bu irtä filmnarda ul yış yılmayğan häm kölgän (mäsälän, «Anıñ tuy töne» häm «Konni-Aylend»ta). Aktörlar arasında nıqlı duslıq urnaşqan: soñraq Kiton Virciniä Rapp üleme belän bäyle cäncal waqıtında Arbaklnı yaqlağan bik azlarnıñ berse bulğan.

1920 yılda «The Saphead» filmı — «Yaña Genrietta» pyesasınıñ adaptatsiäse çıqqan. Berençe ekranizatsiädä uynağan Duglas Ferbenks Kitonnı kämit remeykında töp rolgä täqdim itkän. Bu eş Kitonnıñ tulı metrda debütı bulğan.

Arbakl belän xezmättäşlekneñ uñışı prodüser Cozef Şenknıñ Kitonğa üz citeşterü berämlegen — Buster Keaton Productions birüwenä kitergän. 20 minutlıq qısqa metrajlı filmnar seriäsennän başlap («Ber atna», 1920; «Teatr», 1921; «Koplar», 1922; «Elektr yortı», 1922), Kiton tizdän tulı metrajlı filmnar yasawğa küçkän.

Filmnar yasawda ssenaristlar (Klayd Brukman, Cozef Mitçell, Cin Çavez) qatnaşsa da, iñ uylap tabuçan trüklar häm şayartularnı Kiton üze uylap tapqan. Kämit rejissörı Leo Makkeri iskä töşergän: «Bez barıbız da ber-berebezdän şayartular urlarğa tırıştıq. Läkin bezgä Kiton belän bäxet yılmaymadı, çönki ul üzeneñ iñ yaxşı trükların üze uylap tapqan, ä bez alarnı urlıy almadıq».

Niätlärneñ qıyulığı qurqınıç trüklar başqarunı taläp itkän, alar yış qına sälämätlek öçen qurqınıç bulğan. «Şerlok-keçese» (1924) filmın töşergän waqıtta Kiton su manarasınnan su ağımı töşkändä muyınına citdi cäräxät alğan (diagnoz yıllar uzğaç qına quyılğan). İñ tanılğan trük säxnäse — «Paroxod Billı» (1928) filmında binanıñ ike tonnalı fasadınıñ yığıluwı, anda aktör berniçä düym aralıq bulğan berdänber täräzä uyımı arqasında zıyan kürmägän.

«Paroxod Billı» (1928) filmınnan tış, Kitonnıñ iñ uñışlı tulı metrajlı filmnarına «Bezneñ qunaqçıllıq» (1923), «Navigator» (1924), «Şerlok-keçese» (1924), «Cide şans» (1925), «Kinooperator» (1928) häm «General» (1926) filmnarı kerä. AQŞ watandaşlar suğışı waqıtında barğan «General» üzendä Kitonnıñ poyezdlarğa mäxäbbäte belän kämitne berläşterä.