Шампиньон

Шампиньон () — Agaricaceae семьялыгына караган пластинкалы гөмбәләр ыругы. Рус телендәге «champignon» исеме , ул популяр латинча campaniolus сүзеннән килеп чыккан, «кыр гөмбәсе» дигәнне аңлата . Бу ыругта ашарга яраклы да, ашарга яраксыз да гөмбәләр бар. Культивацияләнә торган ашарга яраклы гөмбәләр арасында ике споралы шампиньон да бар.

 Тасвирлама 

 Җимешлек тәннәре төрле зурлыкта — 3-5тән (Agaricus comtulus) 20-25 смга кадәр (Agaricus arvensis).
 Эшләпәсе зур, тыгыз, башта түгәрәкләнгән, вакыт узу белән яссырак була. Өслеге шома яки караңгы кабырчыклар белән капланган; төсе актан алып көрән һәм коңгырт-сарыга кадәр үзгәрә.
 Пластинкалары иркен, башта ак төстә, аннары караңгылана, спора төсе үзгәрү сәбәпле, төсе алсудан карага диярлек үзгәрә. Бу үзенчәлек шампиньоннарны Amanita ыругының охшаш агулы гөмбәләреннән җиңел аера, аларның пластинкалары һәм споралары җимеш тәненең гомере буе ак яки саргылт булып кала.
 Сабы үзәктә, шома һәм тыгыз, эче сирәк кенә йомшак яки куыш була. Өлешчә пәрдәсе һәрвакыт була, ул сабакта ачык күренә торган бер яки ике катламлы боҗра калдыра.
 Йомшагы төрле төсмерләрдәге ак төстә. Һавага эләккәндә, ул еш кына саргылт яки кызыл төскә керә. Гадәттә аннан ачктан-ачык гөмбә яки әнис исе килә.

 Таралу һәм экология 
мини|Agaricus sylvicola cпоралары
Барлык шампиньоннар да сапротрофлар һәм нигездә тиресле туфракта, органик матдәләргә бай урман һәм болын гумусында үсәләр, шулай ук коры агачларның кабыгында һәм кырмыска ояларында очрыйлар. Кайбер субстрат төрләрен өстен күрүләренә карап, Agaricus ыругы вәкилләре 5 төркемгә бүленә: урманнарда гына үсүчеләр (A. silvaticus, A. silvicola); ачык, уңдырышсыз киңлекләрнең туфрак сапротрофлары (A. bisporus, A. bitorquis, A. subperonatus); үлән арасында гына үсүче гербофиллар (A. campester, A. augustus һәм башкалар); үлән арасында һәм урманнарда ачык киңлекләрдә үсүчеләр (A. arvensis, A. comtulus һәм башкалар); чүл төрләре, шул исәптән галофитлар (A. bernardii, A. tabularis). Шампиньоннарның иң зур төрлелеге Евразиянең далаларында һәм урман-далаларында, Австралия һәм Африканың далаларында, пампаларында, болыннарында һәм ачык киңлекләрендә күзәтелә.
мини|Agaricus bisporus культурада, җыеп алуга 6-12 сәгать кала
Татарстан территориясендә 3 төре үсә — урман шампиньоны (Agaricus silvaticus), кыр шампиньоны (Agaricus arvensis), гади шампиньон (Agaricus campester) һәркайда очрыйлар. Июньнән октябрьгә кадәр болын, кыр, яшелчә һәм җиләк-җимеш бакчаларында, терлек фермалары тирәсендә төркем булып үсәләр.

 Икътисади әһәмияте 
 ыругы зур икътисади әһәмияткә ия. Аз санлы әгъзалары агулы яки ашказаны өчен авыр дип саналырга мөмкин, мәсәлән, сары тиреле шампиньон (Agaricus xanthodermus) яки чуар шампиньон (Agaricus meleagris). Башка төрләрнең барысы да ашарга яраклы. Алар арасында иң киң таралганы — ике споралы шампиньон (Agaricus bisporus) — сәнәгать масштабында үстерелә, ә ике боҗралы шампиньон (Agaricus bitorquis) күпкә сирәгрәк үстерелә.

Шампиньон — дөньяда иң популяр үстерелә торган гөмбә, ул гомуми гөмбә җитештерү күләменең 37,2 процентын алып тора . Бу гөмбә Россиядә дә иң популяр — монда аның өлеше якынча 73 %. 2015 елда Россия Федерациясендә шампиньоннарның тулай җыемы якынча 10,4 мең тонна тәшкил итә .
мини|Саргаючы шампиньон (Agaricus xanthodermus)
мини|Agaricus campestris гөмбәсенең эчке төзелеше иллюстрациясе
мини|Agaricus bisporus спораларының сканлаучы электрон микроскоп астындагы күренеше
Шампиньоннарда 20 аминокислота бар, шул исәптән кешеләр өчен кирәкле барлык аминокислоталар: метионин, цистеин, цистин, триптофан, треонин, валин, лизин, фенилаланин.
мини|Яшь кыр шампиньоны Agaricus arvensis
Кайбер шампиньоннарның җимеш тәннәреннән антибиотиклар алына.

 Төрләре 
Шампиньоннарның якынча 200 төре билгеле.
Кат.*Латин атамасыТатарча атамасы20x20пксAgaricus abruptibulbusАк шампиньон20x20пксAgaricus arorae20x20пксAgaricus arvensis(Agaricus exquisitus)(Agaricus leucotrichus)Кыр шампиньоны20x20пксAgaricus augustus(Agaricus perrarus)Август шампиньоныAgaricus bambusae20x20пксAgaricus benesii(Agaricus carolii)(Agaricus squamuliferus)Бенеш шампиньоны20x20пксAgaricus bernardii(Agaricus ingratus)(Agaricus maleolens)Бернард шампиньоны, дала шампиньоныбезрамки|24x24пксAgaricus bisporus(Agaricus brunnescens)(Agaricus cookeanus)(Agaricus hortensis)Ике споралы шампиньон20x20пксAgaricus bitorquis(Agaricus edulis)(Agaricus rodmani)Ике боҗралы шампиньон, тротуар шампиньоны20x20пксAgaricus californicus(Agaricus californicus)Калифорния шампиньоны20x20пксAgaricus campester(Agaricus campestris)Гади шампиньон20x20пксAgaricus cupreobrunneus20x20пксAgaricus excellensAgaricus devoniensisAgaricus dulcidulus(Agaricus purpurellus)Agaricus fuscofibrillosusAgaricus fuscovelatus20x20пксAgaricus haemorrhoidariusКуе-кызыл шампиньонAgaricus hondensis20x20пксAgaricus langei(Agaricus mediofuscus)Ланге шампиньоны, зур урман шампиньоныAgaricus lanipesAgaricus lilacepsбезрамки|24x24пксAgaricus macrosporusЭре споралы шампиньон20x20пксAgaricus meleagris(Agaricus placomyces)(Agaricus moelleri)(Agaricus praeclaresquamosus)Чуар шампиньонAgaricus pattersonaeAgaricus phaeolepidotusAgaricus porphyrizon20x20пксAgaricus rusiophyllus(Agaricus comtulus)(Agaricus niveolutescens)Ал пластинкалы шампиньон20x20пксAgaricus semotusКызаручы шампиньон20x20пксAgaricus silvaticus(Agaricus sanguinarius)(Agaricus vinosobrunneus)Урман шампиньоны20x20пксAgaricus silvicola(Agaricus flavescens)Шома шампиньон20x20пксAgaricus spissicaulisТаза шампиньонAgaricus subperonatusAgaricus subrutilescens20x20пксAgaricus tabularis20x20пксAgaricus varopariusПарлы шампиньон20x20пксAgaricus xanthodermus(Agaricus pseudocretaceus)Саргаючы шампиньонбезрамки|24x24пкс — ашарга яраклы
20x20пкс — ашарга мөмкин

20x20пкс — шартлы рәвештә ашарга яраклы

20x20пкс — ашарга яраксыз, агулы түгел

20x20пкс — агулы
мини|Гади шампиньон һәм агулы гөмбә күренеше почта маркасында

 Туклыклылык сыйфатлары 
Кайбер төрләрдә, шул исәптән ашарга яраклыларында да, агаритин бар. Шампиньон минераль матдәләргә (тимер, калий, цинк, фосфор) һәм кирәкле витаминнарга — E, D, B төркеме витаминнарына бик бай. Алар нерв системасын ныгытырга ярдәм итә, бактерияләргә һәм шешкә каршы активлыкка ия. Фосфор күләме диңгез продуктлары — креветкалар һәм мидияләр белән чагыштырырлык дәрәҗәдә. Шампиньоннар белән туклану атеросклероз белән авыру куркынычын киметә һәм канда холестерин дәрәҗәсен дә киметә.

 Искәрмәләр 

 Әдәбият 

 Үсемлекләр тормышы: в 6 т. / гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М. : Просвещение, 1976. — Т. 2 : Грибы / под ред. М. В. Горленко. — С. 286—290. — 479 с. — 300 000 экз.


 Hunte W. Champignonanbau im Haupt-und Nebenerwerb, 7 Aufl., Berlin — Hamb., 1973. (нем.)
 Агарик // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.
Төркем:Гөмбәләр
Төркем:Микология
Төркем:Биология