Бошняклар

БошнякларБосния һәм Һерцеговина: Европа берлегенә керү юлында киртәләр (босниялеләрТатар-башкорт зыялыларының тәүге диалогы бик сак узды, босняклар«Татарларның бабалары исламны өч тапкыр кабул иткән, шул милли аңга йогынты ясаган»; үзатамалары: Bošnjaci) — нигездә хәзерге Босния һәм Герцеговина территориясендә яшәүче көньяк славян халкы. Алар серблар һәм хорватлар белән беррәттән бу илнең өч төп этник төркеменең берсе булып торалар. Бошняклар традицион рәвештә сөнни ислам дине белән бәйле. Алар бошняк телендә сөйләшә һәм үзләренең бай мәдәни, тарихи һәм этник үзенчәлекләренә ия. Бошняки / М. Ю. Мартынова // Большой Кавказ — Великий канал. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 109—110. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т. / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 4). — ISBN 5-85270-333-8.]

 Килеп чыгышы һәм этногенезы 

Бошнякларның тамырлары безнең эраның VI–VII гасырларында Босния һәм Герцеговина төбәгенә килеп урнашкан славян халкына барып тоташа. Бу славяннар тора-бара җирле (славяннарга кадәрге) халык, күрше славян төркемнәре һәм иртә Урта гасырларда Балкан ярымутравында яшәгән башка халыклар белән кушылалар. Госман империясе чорында (XV гасыр уртасыннан башлап) Босниядәге славян халкының зур өлеше ислам динен кабул итә. Бу вакыт узу белән бошняк этник берлеге формалашуның мөһим нигезе булып торды.

Тарихи чыганакларда «бошняннар» термины XII–XIV гасырларда ук Босния кешеләрен билгеләү өчен кулланыла, ләкин ул чакта аның ачык этник-дини мәгънәсе булмый. Соңрак бу атама астында, нинди диндә булуларына карамастан,  территориясендә яшәүче кешеләрне күздә тотканнар. Бары тик XX гасырда гына «бошняклар» атамасы Босния һәм Герцеговинаның мөселман җәмгыяте этнонимы буларак кулланыла башлый.

 Милли үзенчәлек һәм үзбилгеләнеш 

Хәзерге бошняклар — көньяк славяннар, алар өчен милли, мәдәни һәм дини үзенчәлекләрнең үзара бәйләнеше мөһим роль уйный. «Bošnjaci» (бошняклар) үзатамасы рәсми рәвештә 1993 елда ныгытыла. Ул вакытта, элеккеге Югославиядәге сугыштан соң, бошняклар үзләре өчен тотрыклы этник атама билгелиләр. Бу чорга кадәр Югославия территориясендә халык санын алу вакытында бу халыкның күпчелек вәкилләре үзләрен этник-милли мәгънәдә «мөселманнар» (muslimani) дип күрсәтә иде, ягъни бу атама дини ышануны гына түгел, ә этник төркемне дә белдерә иде.

Үзбилгеләнеш мәсьәләсе әле дә сизгер булып кала: халыкның бер өлеше гражданлык һәм региональ мәгънәдәге «босниялеләр» терминына өстенлек бирә. Бу атама, этник чыгышына карамастан, Босния һәм Герцеговинада яшәүче барлык кешеләрне колачлый, ә «бошняклар» атамасы нәкъ менә мөселман мәдәни тамырлары булган этник төркемне аңлата.

 Тарих 

 Урта гасырлар һәм Госман идарәсе чоры 

Хәзерге Босния һәм Герцеговина территориясе Урта гасырларда  бер өлеше була. Бу бәйсез славян дәүләте якынча XIV гасырдан алып 1463 елда Госман империясе һөҗүме нәтиҗәсендә тар-мар ителгәнгә кадәр яшәп килгән. Бу дәвер җирле хакимият структураларының, диннәрнең һәм мәдәни йогынтыларның катлаулы үрелеше белән билгеләнеп тора.

Босния һәм Герцеговина Госман империясе тарафыннан яулап алынганнан соң православлар һәм католиклар икътисади, иҗтимагый, сәяси һәм мәдәни сәбәпләр аркасында акрынлап ислам динен кабул итә башлыйлар. Мөселман өммәтеннән булу аерым бер өстенлекләр биргән, мәсәлән, салым мәсьәләсендә, һәм шул ук вакытта күпмилләтле мохиттә кешенең кайсы җәмгыятькә каравын белдерүче билгегә әверелгән.
Госман йогынтысы булачак бошнякларның мәдәниятендә тирән эз калдыра: архитектура, шәһәр төзелеше, аш-су, кием-салым һәм социаль гореф-гадәтләр кайбер шәрык традицияләрен үзләштерә. Сәүдә кварталлары (чаршияләр), төрек мунчалары, манаралы мәчетләр, шулай ук ислам йолалары белән бәйле көнкүреш мәдәнияте элементлары бу чор өчен гадәти күренеш була.

 Австро-Маҗарстан идарәсе һәм XX гасыр 

1878 елгы  соң Босния һәм Герцеговина Австро-Маҗарстан идарәсе астына күчә, ләкин рәсми рәвештә 1908 елга кадәр Госман империясе составында кала бирә. Бу чорда инфраструктураның тиз үсеше, административ структураларның камилләшүе һәм җәмгыятьнең модернизацияләнүе күзәтелә. Күп кенә бошняклар Австро-Маҗарстан хәрби берәмлекләрендә, шул исәптән Босния-Герцеговина пехотасы кебек махсус милли бүлекчәләрдә хезмәт итә.

Беренче бөтендөнья сугышыннан соң Босния һәм Герцеговина Серблар, хорватлар һәм словеннар патшалыгы (соңрак — Югославия) составына керә. Сугыштан соңгы Югославиядә Босния мөселманнары озак вакыт аерым милләт статусына ия булмыйлар; алар үзләрен серблар, хорватлар яки «билгеләнмәгән югославлар» дип күрсәтергә мәҗбүр була. Тик 1968 елда гына (беренче тапкыр 1971 елгы җанисәптә) алар этник мәгънәдәге «мөселманнар» атамасы астында рәсми милләт статусын алалар, бу статус 1991 елгы җанисәптә дә саклана. Бары тик 1993 елның сентябрендә,  кызган вакытта, Бөтенбосния конгрессында тарихи «бошняклар» үзатамасын кайтару турында карар кабул ителә һәм соңрак ул дәүләт дәрәҗәсендә рәсми танылу ала.

 1992–1995 еллардагы сугыш 

Югославия Социалистик Федератив Җөмһүриятенең таркалуы Босния һәм Герцеговинада  (1992–1995) китерде. Хәрби хәрәкәтләр аяусыз этник чистартулар, массакүләм үтерешләр, мәдәни объектларны җимерү һәм халыкның күпләп күченүе белән үрелеп бара. Бошняк халкы, бу конфликтта каршылык күрсәтүче төп тарафларның берсе буларак, сугышның төп корбаннарының берсенә әверелә. Сребреница суешы — 8000гә якын Босния мөселманын үтерү — халыкара мәхкәмәләр тарафыннан геноцид акты дип таныла. Бу вакыйгалар бошнякларның милли аңында тирән яралар калдыра. (Вакыйгалар үрнәге буларак  һ.б. карагыз).

 Заманча дәүләт һәм сәяси структура 
180px|мини|слева|Ике субъект һәм Брчко округы
Сугыштан соң конфликт  белән тәмамланды, алар Босния һәм Герцеговинаның яңа конституцион структурасын билгеләде. Дәүләт ике төп субъектка — Босния һәм Герцеговина Федерациясенә һәм Серб Җөмһүриятенә, шулай ук махсус статуслы Брчко округына бүленгән. Боснияле бошняклар, хорватлар белән беррәттән, Федерациянең сәяси системасында төп роль уйныйлар.

 Тел 

Бошнякларның теле — бошняк теле. Әлеге көньяк славян теле традицион рәвештә сербохорват теленең варианты яки этнолекты буларак карала. Ул рәсми рәвештә Босния һәм Герцеговинаның өч дәүләт теленең берсе дип танылган, шулай ук Сербиядәге (Санҗак районнарында), Черногориядәге һәм Косоводагы бошняк җәмгыятьләре тарафыннан кулланыла. Бошняк телендә латин һәм кирилл әлифбалары кулланылса да, гамәлдә латиница өстенлек итә.

 Дин 

Бошнякларның күпчелеге сөнни ислам динен тота; әлеге диннең төбәктә таралуы тарихи яктан Госман империясе чоры белән бәйле. 2013 елгы җанисәп мәгълүматларына караганда, мөселманнар Босния һәм Герцеговина халкының якынча яртысын тәшкил итә һәм аларның барысы да диярлек үзләрен бошняклар дип билгели. Шул ук вакытта бошняклар арасында дини йолаларны үтәү дәрәҗәсе төрле булып тора.

 Мәдәният 

Бошняклар мәдәнияте славян, Балкан, Госман һәм Ауропа традицияләре йогынтысында формалашкан. Ул музыка, аш-су, халык иҗаты һәм гореф-гадәтләр кебек төрле элементларны үз эченә ала.
 Музыка 

Иң танылган жанрларның берсе булып  санала. Моңлы, хис-тойгыларга бай ошбу халык җыры Босниянең Госман чоры шәһәр мәдәнияте йогынтысында барлыкка килгән. Бу җырлар мәхәббәт, югалту һәм язмыш турында сөйли; алар бошнякларның мәдәни үзенчәлегенең мөһим өлеше булып кала.

 Аш-су 

Бошнякларның традицион аш-суы Балкан һәм Госман йогынтысы катнашмасын чагылдырган төрле ризыкларны үз эченә ала: чевапи (кыздырылган колбасалар), бөрәк (ит яки сыр белән ясалган бөккән), пәхләвә (татлы ризык) һәм ит, камыр, төрле тәмләткечләрдән әзерләнгән башка ашамлыклар.

 Халык традицияләре 

Гаилә вакыйгалары, бәйрәмнәр һәм тормыш этаплары белән бәйле күп кенә гореф-гадәтләр традицион характерны саклап кала. Бошняклар шулай ук үзләренең кунакчыллыгы, тирән гаилә багланышлары һәм тарихи йолаларга тугрылыклары белән билгеле.

 Халык саны һәм таралыш 

2013 елгы җанисәп мәгълүматлары буенча, бошняклар Босния һәм Герцеговина халкының якынча 50,11 процентын тәшкил итә. Бошняклар илнең ФедеративБосния һәм Герцеговина Федерациясе өлешендә күпчелекне тәшкил итсә, Серб Җөмһүриятендә аларның өлеше шактый түбәнрәк.

Босния һәм Герцеговинадан тыш, бошнякларның зур диаспоралары Балкан ярымутравының күрше илләрендә — Сербиядә (аеруча Санҗакта), Черногориядә, Төньяк Македониядә, шулай ук Хорватиядә бар. Балкан ярымутравыннан читтә бошнякларның саны Төркиядә, Алманиядә, Австриядә, АКШта һәм башка илләрдә зур. Бу илләргә алар төрле тарихи чорларда, шул исәптән XX гасырда да күченеп киткәннәр. Бошнякларның гомуми саны якынча 3 млн кеше тәшкил итәБоснийцы. — Энциклопедический словарь. 2009..

 Хәзерге Босния һәм Герцеговинада урыны 

Бошняклар үз иленең сәяси тормышында үзәк роль уйныйлар. Алар Босния һәм Герцеговинаның өч конституцион халкының берсе булып торалар һәм дәүләт төзелешенең барлык баскычларында — шул исәптән канун чыгару, башкарма хакимият һәм мәдәни институтларда катнашалар. Бошняк вәкилләре мәгариф, фән, сәнгатьне үстерүдә һәм халыкара элемтәләрне ныгытуда актив эшчәнлек алып баралар.
 Шулай ук карагыз
 Серб Җөмһүрияте
 Босния һәм Герцеговинада ислам
 Сребреница суешы
 Искәрмәләр 

 Әдәбият 
 Кречмер А. Г., Невекловский Г. Сербохорватский язык (сербский, хорватский, боснийский языки)  // Языки мира. Славянские языки. — М.: Academia, 2005. — 62 с. — ISBN 5-87444-216-2.

 Сылтамалар 

Төркем:Әлифба буенча халыкларТөркем:Бошняклар