Кеше скелеты

Скелет ( — «киптерелгән») - сөякләр, кимерчәкләр һәм аларны беркеткән сеңерләр, терәк-хәрәкәт системасының өлеше. Тәннең формасын билгели, йомшак өлешләр өчен терәк булып хезмәт итә, эчке органнарны механик зарарланудан саклый. 

 Үзәк скелет. 
Кеше скелеты үзәк скелеттан һәм өстәмә скелеттан тора. Үзәк скелет баш сөяге белән гәүдә скелетын берләштерә.  

Өстәмә скелет очлыклар пояслары сөякләреннән һәм ирекле очлыклар скелетыннан тора. Баш сөяге баш формасын билгели, баш миен, ишетү, ис сизү, күрү органнарын саклый, мимикада катнашучы мускуллар берегү урыны булып хезмәт итә.  

Баш сөяге ми тартмасы һәм бит бүлекләреннән тора. Ми тартмасының өске өлеше — парсыз маңгай һәм баш арты сөякләреннән, парлы баш түбәсе һәм чигә сөякләреннән барлыкка килгән. Алар баш сөягенең гөмбәзен ясыйлар. Баш сөягенең ми тартмасы нигезенә чөйсыман сөяк һәм чигә сөякләренең пирамидаль үсентеләре урнашкан, анда ишетү һәм тигезлек саклау органы рецепторлары урнашкан. Баш сөягенең ми тартмасына баш мие урнашкан. Баш сөягенең бит бүлеген өске һәм аскы казналыклар, яңак, борын сөякләре һәм челтәрсыман сөяк тәшкил итә. Борын куышлыклары формасын челтәрсыман сөяк билгели. Анда ис сизү органы урнашкан. Баш сөягенең ми тартмасы һәм бит бүлеге сөякләре, аскы казналыкны исәпләмәгәндә, үзара хәрәкәтсез тоташканнар. 

Аскы казналык өскә һәм аска гына түгел, уңга-сулга, арткаалга таба да хәрәкәтләнә ала. Бу — азыкны чәйнәргә һәм аңлаешлы итеп сөйләшергә мөмкинлек бирә. Аскы казналыкта сөйләшкәндә катнашучы мускуллар тоташкан ияк чыгынтысы бар.  

 Гәүдә скелеты. 
Гәүдә скелетының нигезен умырткалык баганасы тәшкил итә. Ул аерым умырткалардан төзелгән. Һәр умыртка төп сөяктән, җәя һәм үсентеләрдән тора. Төп сөяк белән җәя умыртка боҗрасын барлыкка китерә. Умырткалар берсе өстенә икенчесе урнашып, аларның боҗраларыннан умырткалык каналы ясала. Анда арка мие урнаша. Умырткаларның төп сөякләре арасында умырткаара кимерчәк дисклар ята. Алар умырткалык баганасына хәрәкәтчәнлек, сыгылмалылык бирә һәм йөгергәндә, йөргәндә, сикергәндә селкенүне йомшарта. Кешенең умырткалыгында дүрт бөгелеш бар: муен, күкрәк, бил, сигезкүз бөгелешләре (имезүче хайваннарда муен һәм сигезкүз бөгелешләре генә). S-сыман бөгелгәнлеге аркасында, умырткалык сыгылырга һәм, хәрәкәтләнгәндә селкенүне киметеп, сиртмә (рессора) ролен башкарырга сәләтле.  

Бу шулай ук туры басып йөрүгә җайлашу булып тора. Умырткалык муен, күкрәк, бил, сигезкүз, койрык бүлекләреннән тора.  

Кеше умырткалыгының муен бүлегендә, барлык имезүче хайваннардагы кебек, җиде умыртка бар. Муенның беренче умырткасы баш сөягенә ике сөяк бүлтәймәсе ярдәмендә тоташа. Мондый тоташу аркасында, башны түбән иеп һәм күтәреп була. Шунысы кызыклы: муенның беренче умырткасында төп сөяк булмый, ул муенның икенче умырткасы белән кушылып үсә һәм чыгынты (теш) барлыкка китерә, аның күчәре тирәли горизонталь яссылыкта була, баш селкеп юклыкны белдергәндә, муенның беренче умырткасы баш белән бергә борыла. Арка миеннән умыртка чыгынтысын тоташтыргыч тукыма (сеңерле) бәйләвеч аерып тора. Ул яңа туган балаларда аеруча йомшак, шуңа күрә, балага зыян килмәсен өчен, аның башын арттан тотып торырга кирәк.  

Муен бүлегеннән соң умырткалыкта күкрәк бүлеге урнашкан. Ул 12 умырткадан тора, һәм аларга кабыргалар тоташкан. Шулардан 10 пар кабырга бер очы белән кимерчәк ярдәмендә күкрәк сөягенә тоташкан. Түбәнге ике пар кабырга тоташмаган. Умырткалыкның күкрәк бүлеге, кабыргалар һәм күкрәк сөяге күкрәк читлеген барлыкка китерәләр.  

Күкрәк бүлегеннән соң бил бүлеге килә. Ул 5 умырткадан тора. Тәннең төп авырлыгы аларга туры килгәнлектән, бил умырткалары шактый зур була.  

Аннан соңгы бүлек тоташып үскән 5 умырткадан тора һәм сигезкүз сөяген барлыкка китерә. Бил бүлеге бик хәрәкәтчән булса, сигезкүз умырткалары хәрәкәтсез тоташкан һәм бик ныклар. Гәүдәнең вертикаль торышында аңа шактый йөкләнеш туры килә.  

Ниһаять, умырткалыкның соңгы бүлеге — койрык(ча). Ул тоташып үскән 4—5 умырткадан тора. 

 Кеше скелеты сөякләре исемлеге 

 сурәт исем моның өлеше нәрсәдән тора анатомик урнашуы нәрсәгә тоташа 3D model center|128px үкчә сөяге табантубык үкчә сөяге калкымыүкчә сөяге төерчегечәкән сөяге терәгеүкчә сөяге буразнасытубык алды куенсасычәкән сөягенең алгы буын өслегечәкән сөягенең урта буыны өслегечәкән сөягенең арткы буыны өслегебалтырның нечкә сөягенең озын  мускул сеңере буразнасыбалтырның нечкә сөяге блогыүкчә сөягенең кубсыман буын өслегеүкчә сөягенең алгы үсентесе  чәкән сөягекубсыман сөякүкчә-кече балтыр сөякләренең  бәйләвечечәкән-үкчә сөякләренең латераль бәйләвечечәкән-үкчә сөякләренең арткы бәйләвечеүкчә-кубсыман сөякләренең арткы як бәйләвечебалтырның нечкә сөяге мускул сеңерләренең өске тоткычытурайтучы сеңерләрнең аскы тоткычытабан асты фасцияүкчәнең сеңер асты сүрүе  center|128px ярымай сөяк беләзек   орчык сөягейомры башлы сөякыргаксыман сөяккөймәсыман сөякөчкырлы сөякдисталь орчык-терсәк буыны дискыярымай-өчкырлы сөякләренең эчке як бәйләвечекөймәсыман-ярымай сөякара бәйләвечеярымай-өчкырлы сөякара бәйләвече  center|128px маңгай сөяге кешенең баш сөягебаш сөяге гөмбәзеневрокраниумбаш сөягенең мезенхима кыстыргычы маңгай сөягенең тәңкәсыман өлешемаңгай сөягенең күз чокыры өлешемаңгай сөягенең борын өлешемаңгай сөягенең чөйсыман сөяк читечелтәрле уентымаңгай сөяге куышлыгымаңгай сөяге куышлыклары бүлгесе  челтәр сөякөске казналыкбаш түбәсе сөягеборын сөягеяңак сөягечөйсыман сөякяшь сөяге center|128px center|128px баш түбәсе сөяге баш сөягебаш сөяге гөмбәзеневрокраниумбаш сөягенең мезенхима кыстыргычы баш түбәсе сөягенең эчке өслегебаш түбәсе сөягенең тышкы өслегебаш түбәсе сөягенең баш арты читебаш түбәсе сөягенең тәңкәле читебаш түбәсе сөягенең сагитталь читебаш түбәсе сөягенең маңгай читебаш түбәсе сөягенең маңгай почмагыбаш түбәсе сөягенең баш арты почмагыбаш түбәсе сөягенең чөйсыман сөяк почмагыбаш түбәсе сөягенең имчәксыман үсенте почмагыбаш түбәсе сөяге тишеме  чөйсыман сөякчигә сөягебаш арты сөягемаңгай сөяге center|128px center|128px чигә сөяге баш сөягеневрокраниумбит скелеты чигә сөягенең ташчыл өлешечигә сөягенең барабан өлешечигә сөягенең тәңкәсыман өлешеташчыл өлеш-барабан ярыгыташчыл-тәңкәсыман өлешләре ярыгыбарабан-тәңкәсыман өлеше ярыгыбарабан-имчәксыман үсентесе ярыгы неврокраниум чөйсыман сөякбаш арты сөягеяңак сөягебаш түбәсе сөягеаскы казналык center|128px center|128px баш арты сөяге баш сөягебаш сөяге гөмбәзеневрокраниум баш арты сөягенең тәңкәсыман өлешебаш арты сөягенең базиляр өлешебаш арты сөягенең латераль өлешебаш арты сөягенең зур тишеме баш сөяге баш түбәсе сөягечигә сөягечөйсыман сөякатлант center|128px center|128px чөйсыман сөяк баш сөягеневрокраниум чөйсыман сөягенең төп өлешечөйсыман сөягенең кечкенә канатычөйсыман сөягенең зур канатычөйсыман сөягенең канатсыман үсентесеканатсыман уентыканатсыман чокырчыккөймәсыман чокырчыкчөйсыман сөякнең җиңсә үсентесеканатсыман ыргакканатсыман үсенте каналыканатсыман үсентенең очлы чыгынтысы  чигә сөягемаңгай сөягебаш түбәсе сөягеяңак сөягебаш арты сөягетөрәнчелтәр сөякаңкау сөяге center|128px center|128px челтәр сөяк баш сөягекимерчәкле баш сөяге челтәр пластинкачелтәрле лабиринтчелтәр сөякнең перпендикуляр пластинкасыкикриксыман сырт  чөйсыман сөякөске казналыктөрәняшь сөягеборынның аскы кабырчыгыаңкау сөягеборынның бүлгесеборын сөягемаңгай сөяге center|128px center|128px тел асты сөяге баш сөяге тышындагы сөякләр тел асты сөягенең төп өлешетел асты сөягенең зур мөгезетел асты сөягенең кечкенә мөгезе    center|128px калак сөяге күкрәк поясы сөякләре кабырга өслегедорсаль өслекакромионкалак сөягенең медиаль читекалак сөягенең өске почмагыкалак сөягенең латераль почмагыкалак сөягенең өске читекалак сөягенең латераль читекалак сөягенең аскы почмагы  умрау сөягекулбаш сөяге center|128px center|128px аскы казналык баш сөягебит скелеты   чигә сөяге center|128px center|128px борын сөяге кешенең баш сөяге челтәр сөяктәге буразнаборын сөяге тишемнәре борын борын кимерчәгеөске казналыкборын сөягемаңгай сөягечелтәр сөяк center|128px center|128px умыртка умыртка баганасы сөякләре умыртканың төп өлешеумыртка җәясеумырткаара тишемумыртканың өске уемыумыртканың аскы уемыумыртка тишемеумыртканың так үсентесеаркылы үсентеумыртканың өске буын үсентесеумыртканың аскы буын үсентесе   center|128px center|128px өске казналык баш сөяге өске казналыкның төп өлешемаңгай сөяге үсентесеяңак үсентесеаңкау үсентесеальвеоляр үсенте  өске казналыкяңак сөягетөрәнмаңгай сөягечелтәр сөякаңкау сөягеяшь сөягеборынның аскы кабырчыгыборын сөяге center|128px center|128px яңак сөяге баш сөяге яңак сөягенең латераль өслегеяңак сөягенең чигә өслегеяңак сөягенең күз чокыры өслегеяңак сөягенең чигә сөяге үсентесеяңак сөягенең маңгай сөяге үсентесеяңак сөягенең күз чокыры калкымыяңак сөягенең кырый калкымыяңак-күз чокыры тишемеяңак-бит сөяге тишемеяңак-чигә тишеме  чигә сөягеөске казналыкмаңгай сөягечөйсыман сөяк center|128px center|128px койрык сөяге очаның арткы өлеше койрык сөягенең беренче умырткасы (Co1)койрык сөягенең икенче умырткасы (Co2)койрык сөягенең өченче умырткасы (Co3)койрык сөягенең дүртенче умырткасы (Co4) очаның арткы өлеше әвернә сөягесигезкүз-так үсенте бәйләвечесигезкүз-калкулык бәйләвечеартсан апоневрозы  center|128px төрән  төрән сөяк канатытөрән сөяктәге буразнатөрән сөягенең хоаналар сыртытөрән сөягенең чөйсыман өлеше  борынның бүлгесечелтәр сөякчөйсыман сөякаңкау сөягеөске казналык center|128px center|128px кабырга күкрәк читлеге сөякләре чын кабыргаялган кабырга  күкрәк умырткаларытүш сөяге center|128px center|128px яшь сөяге баш сөяге яшь сөягенең арткы сыртыяшь буразнасыяшь сөягенең ыргагы  борынның аскы кабырчыгыөске казналыкчелтәр сөякмаңгай сөяге center|128px center|128px әвернә сөяге очаның арткы өлешекеше умыртка баганасы сигезкүз сөягенең оча тишемнәресигезкүз сөягенең арткы тишемнәресигезкүз сөягенең урта сыртысигезкүз сөягенең ярыгысигезкүз сөягенең беренче умырткасы (S1)сигезкүз сөягенең икенче умырткасы (S2)сигезкүз сөягенең өченче умырткасы (S3)сигезкүз сөягенең дүртенче умырткасы (S4)сигезкүз сөягенең бишенче умырткасы (S5)сигезкүз сөягенең мөгезесигезкүз сөягенең каналысигезкүз сөягенең латераль сыртысигезкүз канатысигезкүз сөягенең өске буын үсентесесигезкүз сөягенең колаксыман өслегесигезкүз сөяге нигезесигезкүз сөягенең латераль өлешесигезкүз сөягенең оча өслегесигезкүз сөягенең дорсаль өслегесигезкүз сөягенең югары очы очаның арткы өлешекеше умыртка баганасы койрык сөягебил бүлегенең бишенче умырткасы (L5)оча сөягесигезкүз-янбаш сөякләренең алгы бәйләвечесигезкүз-так үсенте бәйләвечесигезкүз-калкулык бәйләвечеартсан апоневрозы center|128px center|128px аңкау сөяге кыр аңкау сөягенең перпендикуляр пластинкасыаңкау сөягенең горизонталь пластинкасы  чөйсыман сөякөске казналыктөрәнчелтәр сөякборынның аскы кабырчыгы center|128px center|128px бил умырткалары умыртканың бил бүлеге    center|128px center|128px борынның аскы кабырчыгы борын кабырчыгы борынның аскы кабырчыгындагы челтәр сөяк үсентесеборынның аскы кабырчыгындагы яшь сөяге үсентесеборынның аскы кабырчыгындагы өске казналык үсентесе  яшь сөягеөске казналыкчелтәр сөякаңкау сөяге center|128px center|128px фабелла    фабелла-балтырның нечкә сөяге бәйләвече  center|128px атлант муен умырткалары атлантның ян массасыатлантның алгы җәясеатлантның арткы җәясе  баш арты сөягеэпистрофей center|128px center|128px эпистрофей  тешсыман үсентеэпистофей тешенең очытешсыман үсентесенең алгы буын өслегетешсыман үсентесенең арткы буын өслеге  атлантөченче муен умырткасы (C3) center|128px  урта фаланга   бармаккул бармагы проксималь фалангакул бармагының дисталь фалангасы   проксималь фаланга   бармаккул бармагы урта фалангауч сөякләреүч-фаланга буыннарының коллатераль бәйләвечләреүч-фаланга буыннарының эчке як бәйләвече  center|128px оча сөяге оча поясы сөякләре янбаш сөягеутракса сөягекасык сөягечукмарсөяк чокыры оча бот сөягеәвернә сөяге center|128px center|128px чыгынкы умыртка    алтынчы муен умырткасы (C6)беренче күкрәк умырткасы (T1) center|128px center|128px дүртенче муен умырткасы (C4)    өченче муен умырткасы (C3)бишенче муен умырткасы (C5) center|128px center|128px бишенче муен умырткасы (C5)    дүртенче муен умырткасы (C4)алтынчы муен умырткасы (C6) center|128px center|128px алтынчы муен умырткасы (C6)    бишенче муен умырткасы (C5)чыгынкы умыртка center|128px center|128px аякның урта фалангасы аяк фалангасы  аяк бармагы аякның дисталь фалангасыаякның проксималь фалангасы  center|128px аякның проксималь фалангасы аяк фалангасы  аяк бармагы табанаякның урта фалангасытабан-фаланга буыннарының коллатераль бәйләвечләре   кул бармагының дисталь фалангасы   кул бармагы урта фаланга  center|128px аякның дисталь фалангасы аяк фалангасы аяк бармагының дисталь фаланга калкулыгы аяк бармагы аякның урта фалангасы 

 Искәрмәләр 

 Чыганаклар 
 Колесов Д. В. Биология. Кеше : Татар урта гомуми белем бирү мәкт. 8 нче с-фы өчен д-лек / Д. В. Колесов, Р. Д. Маш, И. Н. Беляев; Русча 10 нчы басмадан Ф. Г. Иштирәкова тәрж,.— Казан : Мәгариф, 2009.— 332 б.: рәс. б-н.


 Сылтамалар 

 Моны да карагыз 

Төркем:Сөяк системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Төркем:Эндокрин система
Төркем:Биология
Төркем:Анатомия