Xäsän Tahsini

Xäsän Tahsini, Xuca Xäsän Tahsini (; 1811 yılnıñ 7 aprele, Ğosman imperiäse, , Ninat — 1881 yılnıñ 3 iyüle, Ğosman imperiäse, İstanbul) — alban , astronomı, matematigı häm fälsäfäçese. İstanbul universitetınıñ berençe rektorı häm  nigez saluçılarnıñ berse. Ğosman imperiäseneñ XIX ğasırdağı iñ kürenekle ğalimnäreneñ berse sanala.

 Biografiäse 
Xäsän Tahsini 1811 yılda ul waqıtta Ğosman imperiäse sostavına kergän Ninat awılında tuğan. Anıñ ätise Ğosman äfände Ruşiti ğölämä äğzası bulğan. Yäş çağında Xäsän Ğosman imperiäseneñ mäğärif ministrı Xäyrulla äfändeneñ ullarınıñ ostazı bulıp eşlägän. Soñraq Xäyrulla äfände Tahsininı Parijdağı Ğosman mäktäbe ştatına bilgelägän, anda Tahsini törek tele häm dini fännär uqıtqan, ber ük waqıtta Ğosman ilçelegeneñ imamı häm  matematika häm tabiği fännär studentı bulğan. Ul Parijda unike yıl uqığan. Anı şunda ğölämäneñ könbatışlaştırılğan elitasın buldırırğa tırışqan Rezid Paşa cibärgän. 1869 yılda Tahsini Nitsada ülgän  gäwdäsen ozata baru öçen Ğosman imperiäsenä qaytqan.

1870 yılda yaña ğına oyıştırılğan İstanbul universitetınıñ berençe rektorı bulğan, anda fizika, astronomiä häm psixologiä buyınça leksiälär uqığan. Xökümät Tahsininı rektor itep bilgelägän, çönki ul Könbatış Awrupa häm islam metodları häm ideologiäläre arasında balans urnaştıra alaçaq dip sanalğan. Ämmä ul waqıtta Tahsininıñ fänni tikşerenüläre häm anıñ şartsız liberalizmı ul ğölämäneñ konservativ dairäläre tarafınnan yış höcümnärgä duçar buluğa kitergän. Tahsiniğa höcümnär ul üz studentlarına vakuum töşençäsen kürsätü öçen täcribälär ütkärgännän soñ başlanğan. Tahsini kügärçenne pıyala qalpaq astına salğan, sawıtnı buşatqan, häm axır çiktä kügärçen, Tahsini teoriäsen isbatlap, tonçığıp ülgän. Konservativ dairälär Tahsini täcribäsen sixerçelek häm tılsımnı ütäw dälile dip sanağan. Täcribädän soñ ul fätwä yärdämendä yeretik dip iğlan itelgän, universitettan quwılğan häm leksiälär uqu xoquqınnan mäxrüm itelgän. Universitet şulay uq berniqädär waqıtqa yabılğan, çönki Camaletdin Äfğäni, aña Tahsini yoğıntı yasağan başqa professor, anıñ teoriälären xuplağan.

Tahsini psixologiä buyınça «Psixologiä yäki can turındağı fän» isemle berençe törek telle traktat yazğan. Bu eşkä modernizm yoğıntı yasağan. Xäsän şulay uq xäzerge astronomiä buyınça berençe törek telle kitap yazğan, ul şulay uq törek telendä berençe fänni-populär kitap bulğan. Tahsininıñ törek telendäge başqa xezmätlärenä  «Loi Naturelle» xezmäten tärcemä itü kerä.

Tahsini 1877 yılda İstanbulda oyıştırılğan Albannar xoquqların yaqlaw üzäk komitetınıñ kürenekle äğzası bulğan. Albannar xoquqların yaqlaw komitetı Tahsininı ,  häm  belän bergä alban älifbasın buldıru öçen bilgelägän. 1879 yılnıñ 19 martında törkem nigezdä latin simvollarınnan torğan 36 xärefle Fraşeri älifbasın xuplağan. Tahsini süzlärençä, älifba här xärefne yazu öçen qul xäräkätläreneñ iñ az küläme taläp itelerlek itep eşlängän.

 İskärmälär 

Төркем:7 апрель көнне туганнар
Төркем:1811 елда туганнар
Төркем:Госман империясендә туганнар
Төркем:1881 елда вафатлар
Төркем:Истанбулда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Албания математиклары
Төркем:Албания фәлсәфәчеләре
Төркем:Албания астрономнары
Төркем:Албания психологлары
Төркем:Истанбул университеты ректорлары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:3 июль көнне вафатлар