Төркиядә президент сайлаулары (2023)

Төркиядә президент сайлаулары () ― Төркиядә 2023 елның 14 маена парламент сайлаулары белән бергә планлаштырылган президент сайлаулары.  Сайлаучылар яңа президентны биш еллык мөддәткә сайлаячак. 

Беренче турда гамәлдәге президент Рәҗәп Таййип Әрдоган абсолют күпчелек тавыш җыя алмаган (кирәкле 50 % ны), шуңа күрә 28 майда аның һәм икенче урынны алган Кәмал Кылычдароглу арасында икенче тур үткәрелгән.

 Дата 
Чираттагы президент сайлаулары 2023 елның 18 июнендә узарга тиеш булган. Әмма сайлау законнары датаны күчерергә мөмкинлек бирә.

2020 елда (чираттагы 2023 ел сайлауларына кадәр) вакытыннан алда сайлаулар үткәрү турында фаразлар булган. Шул вакытта Милләтче хәрәкәт партиясе (MHP) лидеры Дәүләт Бахчели әлеге фаразларны кире каккан. Язмача белдерүдә ул сайлаулар 2023 елдан да иртәрәк булмаячагын билгеләп үткән. Ул шулай ук Гаделлек һәм Үсеш партиясе (AKP) һәм  Милләтче хәрәкәт партиясе (MHP) арасындагы хәзерге коалиция үзгәрешсез калачагын һәм Әрдоган аларның Президентлыкка уртак кандидаты булачагын раслаган. 

2023 елның гыйнвар башында AKP 16 (30) апрельдә яки 14 майда узачак чираттан тыш сайлаулар турында искә алган.  Ләкин алты оппозиция партиясеннән торган «Алты өстәл» 6 апрельдән соң вакытыннан алда сайлауларга риза булмаячагын белдерә. 

2023 елның 18 гыйнварында Төркия Президенты Әрдоган сайлаулар планлаштырылган көннән иртәрәк, ягъни 2023 елның 14 маенда узачак дип хәбәр итә, символик рәвештә 1950 елның 14 маенда Төркиядә президент сайлауларында Аднан Мендересның (Adnan Menderes) җиңүен искә ала, анда ул CHP идарә итүче партиясеннән ул вакыттагы кандидатны җиңә.  2023 елның 22 гыйнварында Әрдоган сайлаулар 14 майда узачак, дип белдерә.

 Алтарих 
Төркиядә алдагы президент сайлаулары 2018 елның 24 июнендә узган. Сайлаулар илнең Парламент системасыннан Президент системасына күчүен билгели, әлеге күчү 2017 елда бәхәсле  сайлаучылар тарафыннан хупланган булган. Бу сайлауларда 2014 елдан бирле вазифаны биләгән гамәлдәге президент Рәҗәп Таййип Әрдоган җиңү яулаган. Шул ук вакытта идарә итүче Гаделлек һәм Үсеш партиясе (AKP) 2015 елның июненнән бирле беренче тапкыр  абсолют күпчелекне югалта, бу аны тиешле законнар кабул итү өчен Дәүләт Бахчели җитәкчелегендәге коалициядәге партнерына, Милләтче хәрәкәт партиясенә (MHP) таянырга мәҗбүр итә.

 Сайлау системасы 
Төркия Президенты ике тур системасы буенча турыдан-туры тавыш бирү юлы белән сайлана, анда кандидат сайлану өчен сайлаучыларның гади күпчелеген (50 % тан артык) алырга тиеш. Әгәр дә кандидатларның берсе дә абсолют күпчелекне алмый икән, беренче турда иң күп тавыш биргән ике кандидат арасында икенче тур үткәрелә, җиңүче сайланган дип игълан ителә. Төркия Президентын беренче турыдан-туры сайлаулар 2014 елда 2007 елгы референдум дәүләт башлыгын Төркиянең закон чыгару органы – Бөек  Милләт Мәҗлесе сайлаган элеккеге системаны гамәлдән чыгарганнан соң узган. Төркия Президентының вәкаләтләре чикләнгән, һәм ул рәттән ике биш еллык мөддәттән артык вакытны ала алмый.  Әгәр чираттан тыш сайлаулар икенче срок тәмамланганчы уздырылса, өченче срок рөхсәт ителәчәк.  Чираттан тыш сайлаулар Төркиянең Бөек Милләт Мәҗлесендәге депутатларның 60 % ы ризалыгы белән үткәрелергә яки Президент Указы белән билгеләнергә мөмкин.  2022 елның февралендә Төркиянең Бөек Милләт Мәҗлесе спикеры Мостафа Шентоп (Mustafa Şentop), Төркия Конституциясе президентлыкны ике срокка чикләсә дә, Әрдоганның өченче президентлык срогына дәгъва итә алуын белдергән.  Оппозициядәге «Киләчәк» партиясеннән Шелчук Оздаг хөкүмәт бу сайлаулар белән Конституцияне бозарга тели дип белдерә, чөнки Әрдоган инде ике тапкыр сайланган була. 

Президентлыкка кандидатлар 40 яшьтән яшьрәк булмаска һәм тулы югары белемле булырга тиеш. Алдагы парламент сайлауларында 5 процент тавыш җыйган теләсә кайсы сәяси партия кандидат тәкъдим итә ала, әмма бу чиккә ирешмәгән партияләр, әгәр аларның гомуми тавыш өлеше 5 проценттан артып китсә, альянслар төзи һәм уртак кандидатлар тәкъдим итә ала. Үз-үзләрен тәкъдим итүчеләр, әгәр сайлаучыларның 100 мең имзасын җыйсалар, үз-үзләрен тәкъдим итә алалар. 

 Кандидатлар 
 Тәкъдим ителгән кандидатлар 
 Рәҗәп Таййип Әрдоган, Төркиянең гамәлдәге президенты (2014 елның 28 августыннан). Гаделлек һәм Үсеш партиясе (AKP) җитәкчесе. 
 Кемал Кылычдароглу, Республика халык партиясе  (CHP) рәисе, берләшкән оппозициядән бердәм кандидат. 
 Синан Оган, АТА Альянсыннан (ATA İttifakı) сайлауларга кандидат буларак теркәлгән. 
 Мөхәррәм Инҗә, Мәмләкәт партиясе (Memleket Partisi) җитәкчесе, әлеге партиядән сайлауларга кандидат буларак теркәлгән. 
 Үз кандидатурасын кире алучылар 
 Мөхәррәм Инҗә, Мәмләкәт партиясе. 11 майда, сайлауларга өч көн кала, үз кандидатурасын ала.. 

 Нәтиҗәләр 
Гражданнар тугыз сәгать дәвамында (08:00 сәгатьтән 17:00 сәгатькә кадәр) тавыш бирү мөмкинлеге алган. 81 провинциядә 190 меңнән артык урна урнаштырылган. Төркиянең 60 721 475 кешесе тавыш бирү хокукына ия булган, аларның күпчелеге хатын—кызлар, 30,7 миллионнан артык. Чит ил участокларында тавыш бирү 27 апрельдән 9 майга кадәр бара, анда 1,8 миллионнан артык граждан катнаша.

Мәскәү вакыты белән 23:00 сәгатькә 89.24% тавыш эшкәртелгән. Шуларның 49,94 % ын Әрдоган, 44,3 % ын Кылычдароглу җыйган. Беренче турда җиңү өчен кандидатларның берсенә 50 % тан артык тавыш җыярга кирәк. Әгәр бу булмаса, иң күп тавыш җыйган ике кандидат арасында икенче тур башлана. ATA кандидаты Синан Оган 5,33 % тавыш җыйган. 

 Беренче тур 
 Төрекчә фамилиясе  Татарча тулы исеме%ТавышларКомментарий  Erdoğan  Рәҗәп Таййип Әрдоган49,5027 088 360Икенче турга үтә  Kılıçdaroğlu  Кәмал Кылычдароглу44,8924 568 196Икенче турга үтә  Oğan  Синан Оган5,172 829 634  İnce  Мөхәррәм Инҗә0,44238 690Кандидатурасын алганЧыганак: Anadolu Ajansı
 Икенче тур 
 Төрекчә фамилиясе  Татарча тулы исеме%ТавышларКомментарий  Erdoğan  Рәҗәп Таййип Әрдоган52,18 %27.834.6922нче турда җиңә  Kılıçdaroğlu  Кәмал Кылычдароглу47,82 %25.504.552Икенче турда оттыраЧыганак: Anadolu Ajansı

 Искәрмәләр 

 Сылтамалар 

Төркем:Төркиядә президент сайлаулары
Төркем:Төркия тарихы
Төркем:2023 ел сайлаулары