Төертамыр

Төертамыр, күке яше, сәхләб () -   сәхләбчәләр семьялыгыннан бер һәм күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы. 

Таралуы

100 гә якын төре билгеле, Төньяк ярымшарда, башлыча, уртача пояста таралганнар.Бу үсемлек урман массивларында, куаклар арасында, Волгоград өлкәсеннән Украинаның Днепр тигезлекләренә кадәр дымлы һәм дымлы көтүлекләрдә очрый«Дару үләннәре» М. Хуҗабәков. Татарстан территориясендә 2 төре: башлыксыман төертамыр (O. militaris) һәм көйгән төертамыр (O. ustulata) бар. Дымсу болыннарда, урман аланнарында, куаклыкларда үсәләр.

Казакъстанда тигезлектә һәм урман массивларында, куаклар арасында, дымлы көтүлекләрдә, күләгәле урыннарда үскән 10 төре бар. 

Ботаник тасвирлама
мини|Orchis anatolica чәчәге
10-75 см биеклектәге үсемлек. Тамыры, гадәттә, йомыркасыман 2 бүлбеле, берсе деформацияләнгән, агымдагы елда тереклек итә, икенчесе аксыл, тыгыз, алдагы елда тернәкләнүче бөреле. 

Сабагы туры, яфраклы. Яфраклары күбесенчә тамыр яны таралгысында, йомыркасыман яки ланцетсыман, озын, йомшак. Чәчәкләре вак, алсу, аксыл шәмәхә төстә, башак чәчәк төркемендә, бал исе килә. Җимеше – тартмачык. Май-июльдә чәчәк аталар. Җимешләре августта өлгерә. Орлыктан үрчиләр, табигатьтә микориза хасил итүче гөмбә йоктырганда гына үсеп китәләр. Известьле, гумуска һәм азотка бай туфракларны өстен күрә.
мини|Orchis pallens

Куллану

Төертамыр төерендә якынча 50% лайла, крахмал, аксым матдәләре, шикәр, кальций, кузгалак кислотасы һәм минераль тозлар бар. Дару үсемлеге, халык медицинасында аның тамырлары согын нервлар көчсезләнгәндә кулланалар. Ашказаны-эчәк авырулары, агулану вакытында кулланыла. Киптерелгән бүлбеләреннән (салеп) тонусны күтәрү өчен һәм көзән җыеруга каршы төнәтмә әзерлиләр.

Декоратив үсемлек.
мини|Orchis militaris - Очламлы төертамыр
ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006). https://tatarica.org/tat/razdely/priroda/rastitelnost/tertamyr.
мини|Күке яше
Казакъстанда бер төр () Кызыл китапка кертелгән. Аның биеклеге 10-40 см, тамырлары түшәлгән. Агачның сабагы бизле төкләр белән капланган.Чәчәкләре алсу, зәңгәрсу-сары, шәмәхә төстә. Орлыктан һәм вегетатив рәвештә үрчи. Май-июнь айларында чәчәк ата һәм җимеш бирә. Җимеше-тартма, тышкы яктан бизле төкләр белән капланган. Декоратив үсемлек. Бик сирәк төр, аның ареалы елдан-ел кими.«Казакъстан» Зур энциклопедия. /Баш мөх.Б.Аяган. 8 том. Алма-Ата: «Казакъ энциклопедиясе», Алма-Ата, 2006.

 Чыганаклар 

Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үләннәр
Төркем:Кызыл китап