Тьюринг премиясе

Тьюринг премиясе — исәпләү техникасы Ассоциациясе тарафыннан информатика буенча шул өлкәдә күренекле фәнни-техник кертем өчен бирелә торган иң престижлы премия.
Исәпләү техникасы Ассоциациясе тарафыннан беренче электрон исәпләү машиналары барлыкка килүгә кадәр исәпләнүчәнлек турында беренче тирән нәтиҗәләр алган инглиз галиме Алан Тьюринг хөрмәтенә оештырылган. Һәр ел саен информатика һәм исәпләү техникасы даирәсендә шул сферада кертеме компьютер җәмәгатенә көчле һәм дәвам итүче йогынты ясаган бер яки берничә белгечкә бирелә 
. Премия бер кешегә бер мәртәбәдән артык түгел бирелергә мөмкин. Мәгълүмати технологияләр сферасында Тьюринг премиясе академик дисциплиналарда Нобель премиясенә аналогик статуска ия. Беренче мәртәбә 1966 елда Алан Перлиска компиляторлар барлыкка китерү технологиясе үсеше өчен бирелгән булган.
2007 елдан 2013 елга кадәр премия фонды Intel һәм Google корпорацияләре тарафыннан спонсорланган булган, премиянең ел саен үлчәме 250 мең $ булган, 2014 елдан приз фонды $1 млн га кадәр арттырылган, ә Google компаниясе премиянең бердәнбер спонсоры булган  .
Традиция буенча премия лауреаты бүләк ителгәндә “Тьюринг лекциясе” дип аталган доклад белән чыгыш ясый, анда ул аның фикере буенча әһәмиятле информатика һәм исәпләү техникасы проблемалары турында карашын уртаклаша.
 Тьюринг премиясе лауреатлары 
 Ел Фото ЛауреатБирү сәбәбе1966 150pxАКШ, Алан ПерлисГомумиләштерелгән программалау техникалары һәм компиляторлар төзү өлкәсендә йогынтысы өчен1967 150pxБөекбритания, Морис УилксПрофессор Уилкс беренче чиратта программаларның эчке саклануын рөхсәт иткән беренче компьютер EDSAC проектлаучысы буларак мәгълүм. 1949 елда төзелгән EDSAC тоткарлау сызыкларында хәтерне кулланган. Ул шулай ук Виллер һәм Гилл белән автордашлыкта 1951 ел «Preparation of Programs for Electronic Digital Computers» китабы авторы буларак мәгълүм, анда бик әһәмиятле китапханә төшенчәсе кертелә1968 150pxАКШ, Ричард ХэммингАвтоматик кодлау, хаталарны билгеләү һәм корректлау кодлары, сан ысуллары өлкәсендә эшләр өчен1969 150pxАКШ, Марвин МинскийЯсалма интеллект фәнни юнәлешен барлыкка китерү, формалаштыру, алга сөрү һәм үсешенә гаять зур кертеме өчен1970 150pxБөекбритания, Джеймс Уилкинсонсан анализы өлкәсендә югары тизлекле цифрлы компьютерлар кулланылышына ярдәм иткән сызыкча алгебра һәм хаталарның “кире” анализында исәпләүләр буенча эшләре яктылыгында аеруча әһәмияткә ирешкән тикшеренүләр өчен1971 150pxАКШ, Джон Мак-КартиМак-Картиның «Ясалма интеллект буенча тикшеренүләрнең хәзерге торышы»  лекциясе күп әһәмиятле уңышлары эшләренә рәхмәтле өлкәдә эшләр торышын яктырта1972 150pxНидерланд, Эдсгер ДейкстраАчыклык һәм математик төгәллек чагылышы булган югары дәрәҗә программалау теле Алголны ясауда әһәмиятле кертем өчен. Ул аларның бөтен гомумилегендә программалау телләре һәм сәнгатенең иң күренекле вәкилләренең берсе һәм шулай ук аларның структурасы, тәкъдим ителеше һәм чынлыкка ашыруга ярдәм иткән галим. Аның унбиш ел дәвамында публикацияләре графлар теориясе буенча теоретик мәкаләләрдән программалау телләре өлкәсендә база күрсәтмә кенәгәләре, тасвирламалар һәм фәлсәфи фикер йөртүләргә кадәр киң спектр темаларны колачлый1973 150pxАКШ, Чарльз Бахман Данныйлар базалары технологиясендә күренекле кертем өчен1974 150pxАКШ, Дональд КнутАлгоритмнар анализына, программалау телләрен ясавына гаять зур кертеме һәм бигрәк тә «Программалау сәнгате» гомуми атамасы астында киң мәгълүм булган китаплар сериясен барлыкка китерү өчен1975 150px150pxАКШ, Аллен НьюэллАКШ, Герберт СаймонЯсалма интеллект, кеше сиземләвенең механизмнар психологиясенә һәм исемлекләр үсешенә фундаменталь кертем өчен1976 150px150pxИзраиль, Майкл РабинАКШ, Дана СкоттСоңрак аеруча әһәмиятлеген исбатлаган концепция - детерминланмаган автомат фикере тәкъдим ителгән “Чикле автоматлар һәм алар өчен чишелүчәнлек проблемасы” мәкаләсе өчен. Классик булып китеп мәкалә бу өлкәдә күп алга таба эшләр өчен илһамлану чыганагы булып хезмәт иткән1977 150pxАКШ, Джон БэкусЮгары дәрәҗәле программа системалары проектлавына тирән, дәвам итүче һәм зур йогынты ясаган кертем, хосусан, Фортран теле өстендә эше һәм аның программалау телләре спецификацияләре формализациясе буенча оригиналь публикациясе өчен1978 150pxАКШ, Роберт ФлойдЭффектив һәм ышанычлы программалау тәэминаты барлыкка китерү методологиясенә шөбһәсез йогынтысы һәм аның парсинг теориясе, программалау телләре семантикасы, программаларның автоматик верификациясе, программаларның автоматик синтезы һәм алгоритмнар анализы кебек компьютер фәннәре өлкәләренең аякка басуда ярдәме өчен1979 150pxКанада, Кеннет АйверсонНәтиҗәсе хәзер белгечләр арасында APL буларак мәгълүм булган программалау телләре һәм математик язма өлкәсендә новатор эше өчен, интерактив системалар реализациясенә, APL-ны белем бирү максатларында куллануга һәм шулай ук программалау телләренең теориясе һәм техникасына кертеме өчен1980 150pxБөекбритания, Энтони ХоарПрограммалау телләре билгеләве һәм ясавына фундаменталь кертем өчен1981 150pxБөекбритания, АКШ, Эдгар КоддДанныйлар базалары белән, бигрәк тә реляцион тип данныйлар базалары белән идарә системалары теория һәм практикасына фундаменталь һәм дәвам итүче кертем өчен1982 150pxАКШ, Стивен Артур КукИсәпләүләр катлаулыгын аңлауда аның тарафыннан ирешелгән әһәмиятле прогресс өчен. Аның эше NP-тулылык теориясенә нигез салган. Бу классның хасиятләрен һәм чикләрен өйрәнү соңгы ун елда исәпләү системаларының иң әһәмиятле юнәлешләренең берсе булган1983 150px|Кен Томпсон (слева) и Деннис Ритчи (справа)АКШ, Кен ТомпсонАКШ, Деннис Ритчиоперацион системаларның гомуми теориясен эшләү һәм хосусан Unix-ны барлыкка китерү өчен1984 150pxШвейцария, Никлаус ВиртИнновацион компьютер телләре сериясе Эйлер, Algol-W, Модула һәм Паскаль эшләү өчен1985 150pxАКШ, Ричард КарпАлгоритмнар теориясенә дәвам итүче кертем, хосусан, челтәрләрдә агымнар һәм башка комбинатор оптимизацион мәсьәләләр өчен эффектив алгоритмнар өчен, полиномиаль катлаулылык исәпләүләренең интуитив эффективлык төшенчәсе белән туры китерүе һәм иң әһәмиятлесе NP-тулылык теориясенә кертеме өчен1986 150px150pxАКШ, Джон ХопкрофтАКШ, Роберт ТарджанАлгоритмнар һәм данныйлар структуралары анализы һәм разработкасы өлкәсендә фундаменталь ирешүләр өчен1987 150pxАКШ, Джон КокКомпиляторлар проектлавы һәм теориясенә, зур системалар архитектурасына һәм RISC-компьютерлар разработкасына күренекле кертеме өчен1988 150pxАКШ, Айвен СазерлендSketchpad уйлап табудан башлап, әмма аның белән тәмамланмаучы компьютер графикасына нигез салучы һәм ерак караучы кертеме өчен1989 150pxКанада, Уильям КэхэнСан анализына фундаменталь кертем өчен. Йөзүче өтер белән исәпләүләрдә беренче экспертларның берсе. Кэхэн шулай ук үзен «дөньяны сан исәпләүләре өчен куркынычсыз итәргә» мәсьәләсенә багышлаган1990 150pxАКШ, Фернандо КорбатоCTSS һәм Multics вакыт һәм ресурслар өләшелүе белән гомуммаксатлы, эре масштаблы компьютер системаларын барлыкка китерү буенча концепция барлыкка китерүе һәм разработкалар идарәсе буенча новатор эше өчен1991 150pxБөекбритания, Робин МилнерӨч тулы кыйммәтле ирешү өчен: 1) Скотт исәпләнергә мөмкин функцияләре логикасында исбатлауларны автоматлаштыручы LCF, мөгаен, теоретик фундаментта төзелгән һәм шул ук вакытта практикада файдалы беренче автоматизирланган исбатлау конструирлавы коралы; 2) ML, типлаштырылган хаталар эшкәртүе белән полиморф типлар чыгаруын кулланучы беренче программалау теле; 3) CCS, параллель исәпләүләрнең гомуми теориясе. Өстәп, ул тулы абстракцияне, операцион һәм денотацион семантикалар арасында бәйләнеш теориясен формулирлаган һәм үстергән1992 150pxАКШ, Батлер ЛэмпсонТаралышлы, шәхси исәпләү мохитләре разработкасы һәм аларны реализация технологиясенә кертем өчен: эш станцияләре, челтәрләр, операцион системалар, программалау системалары, дисплейлар, куркынычсызлык һәм документлар алмашуы1993 150px150pxЛатвия,  АКШ, Юрис ХартманисАКШ, Ричард Э. СтернсИсәпләүләр катлаулыгы теориясе базасын тәэмин иткән нигез салучы эшләренә рәхмәт итеп1994 150px150pxАКШ, Эдвард ФейгенбаумАКШ, Радж РеддиБеренче узучы разработкалар һәм эре масштаблы ясалма интеллект системаларын барлыкка китерү һәм ясалма интеллектны кулланучы технологияләрнең практик әһәмияте һәм потенциаль коммерция табышы демонстрациясе өчен1995 150pxАКШ, Мануэль БлюмИсәпләү катлаулыгы теориясе нигезләренә һәм аның криптографиядә һәм программалар верификациясендә кулланышына кертемен танып1996 150pxИзраиль, Амир ПнуэлиИсәпләү фәннәренә темпораль логиканы кертү һәм программалар һәм системалар верификациясенә күренекле кертем өчен1997 150pxАКШ, Дуглас ЭнгельбартИнтерактив исәпләүләрнең киләчәк үсешенең илһамландыручы алдан күрүе һәм ул алдан күрүне чынбарлыкка ашырырга ярдәм итүче төп технологияләрне уйлап чыгару өчен1998 150pxАКШ, Джим ГрейДанныйлар базалары өлкәсендә нигез салучы фикерләр, транзакцияләр эшкәртү өйрәнүләре һәм системалар реализациясендә техник лидерлык өчен.1999 150pxАКШ, Фредерик БруксКомпьютер архитектурасына, операцион системаларга һәм программа тәэминаты проектлавына тарихи әһәмиятле кертем өчен.2000 150pxКытай, Эндрю ЯоИсәпләүләр катлаулыгында нигезләнгән псевдоочраклы саннар генерациясе, криптография һәм коммуникацион катлаулылык теориясен керткән исәпләүләр теориясенә фундаменталь кертемгә рәхмәтле итеп2001 150px150pxНорвегия, Уле-Йохан ДальНорвегия, Кристен НюгорСимула I һәм Симула 67 программалау телләре разработкасы барышында барлыкка килгән объект-ориентирланган программалау үсеше өчен фундаменталь булган фикерләр өчен2002 150px150px150pxАКШ, Рональд РивестИзраиль, Ади ШамирАКШ, Леонард Адлеманачык ачкыч белән шифрлау системаларының практик файдасын арттыру буенча уникаль кертем өчен2003 150pxАКШ, Алан КэйХәзерге заман объект-ориентирланган телләрнең нигезенә яткан күпсанлы новатор фикерләре, Smalltalk теле разработчиклары командасы белән идарә итү һәм шәхси компьютер өлкәсе үсешенә фундаменталь кертем өчен2004 150px150pxАКШ, Винтон СерфАКШ, Роберт КанТөп Интернет-протоколларының разработкасы һәм реализацияне кертеп челтәрара алмашу проблемасы буенча новатор эше, TCP/IP һәм компьютер челтәрләре өлкәсендә әйдәп баручы роль өчен2005 150pxДания,  Петер Наур Программалау телләре проектлавына һәм Алгол 60 телен барлыкка китерүгә һәм шулай ук компиляторлар проектлавына һәм компьютер программалавының сәнгатенә һәм техникасына фундаменталь кертем өчен2006 150pxАКШ, Френсис АлленХәзерге оптимальләштерүче компиляторлар һәм программаларның автоматик параллельләштерүсезләндерүенә нигез булып хезмәт иткән компьютер программаларның теориясе һәм практикасына новатор кертем өчен2007 150px150px150pxАКШ, Эдмунд КларкАКШ, Аллен ЭмерсонГреция Франция Иосиф СифакисМодельләр тикшерүе үсешендә рольләре — программа тәэминаты да, аппарат тәэминаты разработкасында киң кулланылган югары эффектив программалар верификациясе техникасы өчен  обеспеченияОбъявлены лауреаты ежегодной Премии Тьюринга — Наука и техника — Компьюлента .2008 150pxАКШ, Барбара ЛисковПрограммалау телләренең практик һәм теоретик нигезләренә, хосусан, хаталарга тотрыклылык өйрәнү өлкәсенә, данныйлар абстракциясенә һәм таралышлы исәпләүләргә кертем өчен.2009 150pxАКШ, Чарльз ТекерБеренче хәзерге заман шәхси компьютеры — «Альто» барлыкка китерү һәм новатор разработкасы өчен һәм шулай ук Ethernet технологиясенә һәм планшет шәхси компьютерларга кертеме өчен.2010 150pxБөекбритания, Лесли ВэлиантЯкынча дөрес өйрәнүне, исемләү катлаулыгы һәм алгебраик исәпләүләр теориясен кертеп алгоритмнар теориясенә һәм шулай ук, а также теорию параллель һәм таралышлы исәпләүләр теориясенә кертеме өчен.ACM Award Citation / Leslie G Valiant.2011 150pxИзраиль, АКШ, Джуда ПерлИхтималлыклы һәм сәбәп-нәтиҗә фикер йөртүләр өчен исәпләү разработкасы () ярдәмендә ясалма интеллектка фундаменталь кертем өчен 2012 150px150pxАКШ, Сильвио МикалиАКШ, Шафи ГольдвассерИхтималлыклы шифрлау (шул исәптән, ачык ачкыч белән беренче ихтималлыклы криптосистема) буенча новатор эшләре һәм криптографик протоколларда нуль игълан итүе белән исбатлаулар буенча эшләр өчен.2013 150pxАКШ, Лесли ЛэмпортСәбәплелек һәм логик сәгать, куркынычсызлык һәм торучанлык, реплицирланган автоматлар, данныйларның дәвам итүче килештерләнлеге кебек төшенчәләрнең ачылуы белән билгеләнгән таралышлы һәм үзара тәэсир итешүче системалар теория һәм практикасына фундаменталь кертем өчен.2014 150pxАКШ, Майкл СтоунбрейкерХәзерге заман данныйлар базалары белән идарә системалары нигезләрендә ятучы принцип һәм практикаларга фундаменталь кертем өчен.2015 150px150pxАКШ, Уитфилд ДиффиАКШ, Мартин ХеллманКриптографиягә фундаменталь кертем өченCryptography Pioneers Receive Acm A.M. Turing Award ..2016 150pxБөекбритания, Тим Бернерс-ЛиБөтендөнья пәрәвезе, беренче веб-браузер һәм Интернет таралышына йогынты ясаган нигез салучы протокол һәм алгоритмнар уйлап чыгаруы өчен.2017 150px150pxАКШ, Джон ХеннессиАКШ, Дэвид ПаттерсонМикропроцессор техникасының бөтен тармагына озак вакытлы йогынты ясаган компьютер архитектураларның проектлавына һәм тикшерүенә новатор систематик һәм үлчәп булган ысул өчен.2018 150px150px150pxКанада, Йошуа БенжиоБөекбритания, Джеффри ХинтонФранция Ян ЛекунТирән нейрочелтәрләрен кырый таш компоненты иткән концептуаль һәм инженер ерулар өчен.2019 150px150pxАКШ, Эд КатмуллАКШ, Пэт Ханрахан3D-графикасы үсешенә фундаменталь кертем һәм кинематографта һәм башка кулланылышларда компьютер графикасына инкыйлаби йогынты өчен.2020 150pxКанада, Альфред АхоАКШ, Джеффри УльманПрограммалау телләре өчен компиляция нигезләре һәм алгоритмика формалавы өчен.2021 150pxАКШ, Джек ДонгарраСуперкомпьютер программа тәэминатына дүрт унъеллык дәвамында җиһазның экспоненциаль үсеше белән бер дәрәҗәдә барырга мөмкинчелек биргән саннар ысуллары китапханәләренә новатор кертем өчен.2022 150pxАКШ, Роберт МеткалфEthernet челтәрләрен уйлап чыгару, стандартизация һәм коммерциализация өчен.2023 150pxИзраиль, Ави ВигдерзонИсәпләүләрдә безнең ихтималлылык роле аңлавын кертеп исәпләүләр теориясенә нигез салучы кертем өчен һәм шулай ук теоретик информатикада унъеллыклар дәвамында интеллектуаль әйдаманлык өчен.2024150pxАКШ, Эндрю Барто Канада, Ричард Саттон Өстәмә көч белән өйрәнүнең концептуаль һәм алгоритмик нигезләре разработкасы өчен

 Искәрмәләр 

 Сылтамалар 

 A.M. Turing Award Winners by Year
 Полунов Ю. Л. Лауреаты премии Тьюринга за период с 1966 по 2004 год // История вычислительной техники за рубежом. 14.11.2005
 Лауреаты премии Тьюринга (презентации) // ПетрГУ. 2012—2013 

Төркем:Санак