Император Мәскәү университеты

Мәскәү Император Университеты (IMU, 1755—1917) — Россия Империясенең иң иске университеты, 1755нче елның 12 (23)нче гыйнварында М. В. Ломоносов катнашында хәйрияче һәм дворян И. И. Шувалов эшләгән проект буенча императрица Елизавета Петровнаның «Мәскәү университеты һәм ике гимназия булдыру турында» указы белән оешкан . 1917 елгы революциядән соң атамасы Мәскәү дәүләт университеты дип үзгәртелә.

1755-нче елда оешкан Мәскәү Император университеты Россиянең беренче классик университеты була.Университетская идея впервые реализовалась в России в 1725 году в лице учреждённого в Петербурге Академического университета. Но первый образец классической для России университетской формы явил основанный в 1755 году Московский университет () Аны оештыру М. В. Ломоносовның мәгърифәтле вельможа, Елизавета Петровнаның фавориты, И. И. Шувалов белән хезмәттәшлек итүе аркасында мөмкин була. Аларның 1754-нче елның июнь-июль айларындагы эшчәнлеге нәтиҗәсендә, 19нчы июльдә Идарә итүче сенат тарафыннан хупланган Мәскәү университетын оештыру проекты туа.

Университетны нәкъ менә Мәскәүдә ачу сәбәпләре арасында андагы «дворяннар һәм башка чин кешеләренең бихисап саны», Мәскәүнең Россия дәүләтендә үзәк урыны, шәһәрдә яшәү арзан булу, ерактан килеп укучыларга да мөмкинлекләр булу, Мәскәү һәм якын-тирә губернияләрдә яшәүчеләрнең балалары өчен яхшы белем бирүдә ихтыяҗы булу исәпкә алына. Елизавета Петровна тарафыннан 1754нче елның 8 (19) августында Мәскәү университетын ачу турындагы принципиаль хәл итү булганнан соң, аңа Кытай-шәһәрнең Воскресенские капкалары янындагы «Аптекарь йорты» тапшырыла.

Бинаны архитектор кенәз Ухтомский әзерли, аңа Статс-контора тарафыннан бер мең сум бүлеп бирелә. Университетның тантаналы ачылышы шул ук 1754-нче елда планлаштырылаБыла даже выпущена «Медаль на основание Московского университета»  с указанием 1754 года., ләкин ремонтның тоткарлануы аркасында, киләсе елның башына күчерелә.

 Мәскәү Император университеты 1755—1804 елларда 
мини| Мәскәү университетына нигез салу турындагы указ
Мәскәү университетын оештыру турындагы указга Елизавета Петровна 1755-нче елның 12(23) гыйнварында, изге Татиананы искә алу көнендә кул куя. Әлеге көн алга таба студентлар бәйрәме, Татьяна көне булып исемләнә башлый. 1755-нче елның 26 апрелендә (7 маенда) Мәскәү университетының инаугурациясе уза, шуннан аның укыту эшчәнлеге исәпләнә башлый.
… Шуңа, безнең чын ватанпәрвәрләргә ияреп, безнең бердәнбер теләгебез һәм ихтыярыбыз ул халык иминлеген ватан данына илтү булудан чыгып,
безнең бәхетебезгә халыкка файда китерү өчен тырышлыгыбызны куюыбызны белдереп; тик теләсә кайсы файда мәгърифәтле аңнан гына чыкканлыктан, аның тарафыннан яманлык юкка чыкканлыктан, безнең иркен илебездә төрле файдалы белемне арттыру өчен тырышырга ихтыяҗ бар, шунлыктан безнең ватаныбыз даны хөрмәтенә, Сенатыбыз безнең, һәм бөтен халык иминлеге өчен бик файдалы буларак, безнең гамәлдәге камергер һәм кавалер Шувалов Сенатка игълан ясады, Мәскәүдә бер университет һәм ике гимназия ачу проекты һәм штатын күрсәтте.
Фәннең бөтен җирдә дә кирәкле һәм файдалы, шул юл белән мәгърифәтле халыкларның даны киңәйгән, караңгылыкта яшәүчеләр өстендә күтәрелгән. Моны безнең гасырыбызга Алла тарафыннан империябез иминлеге өчен бирелгән патшабызның атасы Бөек Пётрның мисалы раслый.
Ул Алла тарафыннан бирелгән гыйлемнәрен фән аша чынга ашырган, барлык заманнарга үлемсез дан калдырган, шундый кыска чорда күп еллар төзелгән караңгылык һәм гадәтләрне юкка чыгарган, шәһәрләр һәм ныгытмалар төзегән, су юллары ачкан, яшәп булмый торган җирләрне яхшырткан, армия төзегән, флотка нигез салган, һәм ниһаять, кеше яшәешенең файдасына барысы да китерелгән. Безнең киң империябез, биредә кадерлеләрдән кадерле атабыз патша Бөек Петр тарафыннан урнаштырган Петербург Фәннәр академиясе, аны без күп файдалар арасында, зур сумма ярдәмендә фәннәр һәм сәнгать күтәрелеше өчен үстерәбез. Тик аның даны чит илләргә дә тарала, җимешләрен файда белән китерә, ләкин бер генә бина белән чикләнә алмый…

…барлык помещиклар балаларын тәрбияләү өчен тырышалар, үзләренең милкен кызганмыйлар, балаларын хезмәт итү өчен лаеклы кешеләр итеп үстерергә хыялланалар. Ә кайберләре, яхшы укытучылар таба алмыйча, аларны чәчтараш, хезмәтче, һәм башка эш вәкилләрен кабул итәләр.
Камергер һәм кавалер Шувалов күрсәтүенчә, андыйлар төзәтеләчәк, көтелгән файда кичекмәстән җимешләрен бирәчәк, фәннәрдә лаеклы кешеләр күп булачак, аларны безнең киң империябез таләп итә. Юк-бар ышанулар, караңгы гадәтләрне юкка чыгаруны өмет итә.

Шуңа да без, өстә искә алынган кавалер һәм камергер Шуваловны хуплап, империябез өчен бик кирәкле һәм файдалы, ватаныбызның иминиятенә китерүче эшне башкарырга телибез. Шуны күреп, буйсынучыларыбыз да балаларын яхшы тәрбияләп, ватаныбыз даны өчен хезмәт итүгә лаеклы үстерерләр дип ышанабыз…

Мәскәү университеты өч факультеттан («төп» фәлсәфә факультеты һәм ике «югары» факультет — хокук һәм медицина)
мини|227x227пкс| Елизавета идарә иткән чордагы Мәскәү университетының беренче бинасының фасады, XVIII гасыр
мини| Мәскәү университеты һәм Неглинная елгасы, сул якта Шереметев дворындагы «Билге» Алла Анасы иконасы чиркәве. Билгесез рәссамның аквареле, (1790-нчы еллар)
һәм ун кафедрадан торган университет буларак оеша. Мәскәү университеты классик Европа университетларыннан дүртенче — теологик факультетның булмавы белән аерыла, чөнки Россиядә бу дәүләт институты түгел, ә Изге Синод эше, дигән карар кабул ителә  .

Профессорларны сайлау һәм университетны карау эшен кураторлар башкара, аларның беренчесе — Иван Иванович Шувалов. Сенатка бирелгән рәсми кәгазьләрдә дә, университет ачылышында әйтелгән сүзләрдә дә Ломоносов исеме телгә алынмаган.Белявский, с. 107. Тарихчы М. Т. Белянский фикеренчә, Шувалов проект авторлыгын һәмУниверситетка нигез салучының данын үзләштереп кенә калмаган, ә "Ломоносовның проектын шактый дәрәҗәдә бозган. Моны ул Ломоносов һәм Фәннәр академиясендәге күп алдынгы галимнәр ялкынлы көрәш алып барган положениелар кертеп, эшлиБелявский, с. 109.

Университетның агымдагы эшчәнлеге белән идарә итүне директор җитәкчелегендәге канцелярия алып бара. Директорның төп вазыйфаларына университетның керемнәре белән идарә итү, аның иминлеген саклау, укытуны күзәтү тора. Университет җирле идарә органнарын читләтеп узып, турыдан-туры Сенатка буйсына, ә иң мөйим эшләрен императрица үзе карарга тиеш була. Университет исемендә «Император» сүзе кулланыла, беренче елларында «Елизаветаныкы» дип тә телгә алына. Бу аның башка оешмалар арасындагы урынын аерып күрсәтә.

Университетка күп өстенлекләр бирелә. Штатны финанслау тулысынча дәүләт исәбенә була һәм XVIII гасырда укытуның киңәюе аркасында акрынлап үсә. 1756-нчы елдан Мәскәүнең беренче газетасы — «Московские ведомости» чыга башлый, аның басмасы 1917нче елның ноябренә кадәр өзелми.

26. Фәннәр мәҗбүр итүгә түзмиләр, һәм гадел рәвештә кешелекнең иң асыл күнегүләреннән саналалар, шунлыктан Университетка да, гимназиягә дә бернинди дә помещик һәм крепостнойларны кабул итмәскә. Әмма дворян вәкиле, үзенең буйсынучылары арасында очлы акылы булган малайны күреп, аны ирекле фәннәргә өйрәтергә теләсә, ул аны ирекле итеп игълан итәргә, үзенең моңарчы булган хокукы һәм хакимиятеннән баш тартып, аңа азат итү хаты язарга, шаһитләр тарафыннан кул куйдырырга, үзе өчен дә, нәсел дәвамчылары өчен дә шушы укучыга яхшы шартлар тудырырга тиеш, әлеге малай Университетта исәпләнү чоры дәвамында, һәм укуы тәмамланганчы, берничек тә аны шуннан аермаска.

27. Университет һәм гимназиягә шундый студент яки укучыны керткән очракта аннан элекке хуҗасыннан бирелгән азат итү хатын алырга һәм университетта сакларга, һәм укуын тәмамлагач, ул Университетан аттестат белән дәүләт хезмәтләренә билгеләнергә яки ирекле ризык табуга җибәреләчәк, шул вакытта аңа әлеге хатны бирергә, аны беркем дә хезмәтчелеккә китерә алмаслык ирек бирергә, ә әгәр дә иреге була торып, ул яман эшләрдә булса, андыйны исәптән чыгарырга һәм хаты белән бергә үзенең помещигына тапшырырга.

мини|200x200пкс| Кызыл мәйдандагы Воскресенский капкасында Мәскәү университетының «Аптекарский дом» бинасы (сулда)1770-нче еллар ахырына кадәр студентлар саны 25 кешедән артмый, 1780-1784нче елларда ул 17 кешедән 54 кешегә кадәр, уртача 37 кеше була, 1803-1809нчы елларда 28 кешедән 61 кешегә кадәр була. Дворяннар саны студентлар санының өчтән бер өлешеннән артык була. Ләкин ул чорда университетта уку дворяннар арасында киң таралган булсый. «Студент» үзе үзе үк дворянча яңгырамый. Студентлар арасында солдатлар, мещаннар, сатучылар, вак түрәләр, даруханәчеләр, укытучылар һәм беренче чиратта чиркәү хезмәткәрләре балалары укый. Беренче елларында, студентлар җитмәгән чакта, университетка дини уку оешмаларыннан укучыларны күчерәләр. Соңрак профессор исеме алган күп кенә студентлар (медик Иван Адреевский, табигать белгече Иван Двигубский, математик Тимофей Перелогов, хокук белгече Герасим Покровский һәм башкалар) нәкъ шундый дини белем бирү оешмаларын тәмамлаучылар була.

 Мәскәү Император университеты 1804—1917 елларда 
мини|200x200пкс| Моховаядагы Мәскәү университетының Казаковский бинасы
мини|200x200пкс| Моховаядагы Мәскәү университетының аудитория бинасы

 Университетның 1804 елгы Уставы 
Мәскәү университеты Сенаттан Халык мәгариф министрлыгына күчерелә.

1804 елның 5 ноябрендәге яңа «Мәскәү Император университеты Уставы» нигезендә университет белән университет Шурасы идарә итәгә тиеш була. Университет шурасына ректор җитәкчелегендә гади һәм атказанган профессорлары керә (адъюнктлар һәм экстраординар профессорлар шулай ук сайлау хокукы булмаган очрашуларда катнаша алганнар).

Кураторлар урына попечительләр билгеләнә башлый. Беренче попечитель Н. Муравьёв була.

Мәскәү университеты янында Күз авырулары хастаханәсе (1805), Клиника институты (1805), Повиваль институт һәм бала табу госпитале урнаша (1807).

Наполеон һөҗүме вакытында университетта 215 студент укый.

1812-нче елгы Ватан сугышы Мәскәү университеты өчен зур сынау була. Зур янгын вакытында ул биналарын, музей җыелмаларын, фәнни җиһазлау, китапханә, архив, күп профессорларын һәм студентларын югалта.
Ел1822182318241825Студентлар саны695768800876

 1905-нче елдагы вакытлыча кагыйдәләр 
уңда|мини|250x250пкс| Хакимиятнең произволына протест йөзеннән отставкага киткән Мәскәү университеты профессорлары. Фоторәсемдә утыручылар: В. П. Сербский, К. А. Тимирязев, Н. А. Умов, П. Минаков, А. А. Мануйлов, М. А. Минзбир, А. Б. Фохт, В. Д. Шервинский, В. К. Erераский, Э. Н. Трубецкой; басып торучылар: И. П. Алексинский, В. К. Рот , Н. Д. Зелинский, П. Н. Лебедев, А. А. Эйченвальд, Г. Ф. Шершеневич, В. М. К. Млодзеевский, В. И. Вернадский, С. А. Чаплыгин, Н. В. Давыдов1884-нче елгы Уставны тулыландыручы һәм университетларның административ тәртибен билгеләүче закон акты — «Халык мәгарифе министрлыгының югары уку йортлары белән идарә итүнең Вакытлыча кагыйдәләре турындагы» Указ 1905-нче елның 27 августында Николай II тарафыннан гамәлгә кертелә. Аның барлыкка килүе турыдан-туры 1905—1907 елгы Беренче рус революциясенә бәйле була. «Вакытлыча кагыйдәләр» стдентлар дулкынланулары аркасында университетларда дәресләр туктап тору аркасында кертеләләр. Аларда җәмгыятьтә аеруча зур протест барлыкка китергән 1884-нче елгы Устав нормалары карала.

Университетта укыту һәм фән университет тормышының сәясиләштерелүе һәм студентлар хәрәкәтенең активлашуы аркасында катлаулыклар белән очраша. 1899—1907 елларда Мәскәү университеты студентлар митинглары һәм җыелышлары аркасында күп тапкыр дәресләрне туктату турында игълан итәргә мәҗбүр була. Шул ук вакытта Халык мәгарифе министрлыгының университет автономиясен чикләүгә юнәлгән студентлар хәрәкәтен тыю чаралары профессураның либераль карашлы өлешендә тискәре караш уята.

1911нче елда Халык мәгарифе министрлыгы белән Мәскәү университеты арасындагы конфликт профессор-мөгаллимнәр составының өчтән береннән артык өлешен, шул исәптән күп кенә данлыклы галимнәрне отставкага җибәрүгә китерә. «Кассо эше». Конфликтны башлаучы сәбәп — 1910 елның ноябрендәге студентлар җыелышының Л. Н. Толстой үлеме (матәм көне) сәбәпле дәресләрне өч көнгә туктатып торырга хәл итүе була.

Мәскәү университетының ректоры, Халык мәгарифе министрының циркуляры белән берлектә, җыелышлар үткәрүне тыя. Халык мәгарифе министры Л. А. Кассо ректор А. А. Мануйловтан конфликтны көч белән чишүне таләп итә. Халык мәгарифе министрлыгы 1911нче елның 11 гыйнварында «Ирекле һәм хосусый студент оешмаларын вакытлыча чикләү» турындагы циркуляр чыгара. ул университетта җыелышлар үткәрүне тыя, ректорлар вазыйфаларына чит кешеләр үтеп керүне тыюны өсти, җыелышлар турында ишеткән очракта полициягә хәбәр итәргә куша. Шәһәр җитәкчеләре дулкынланулар очрагында университетны полиция ярдәмендә ябарга тиеш була. Шуның белән циркуляр 1905-нче елгы вакытлыча кагыйдәләрен боза. Аларга караганда, университетны ябу турындагы ходатайство Совет хокукында була.сулда|мини| Хәрби хезмәткә чакырылган 1916 ел чыгарылышы табиблары. Петр Павловның «Император Мәскәү Университеты» фототиплары альбомыннан.Студентлар җыелышы забастовкага җыена (27.01.1911). Шул ук вакытта Советның белдегеннән башка университетка полиция көчләре кертелә. Аларның гамәлләре дәресләрне туктата. Советның ашыгыч җыелышында университетның барлык җитәкчеләре — ректор А. А. Мануйлов, проректор П. А. Минаков һәм аның ярдәмчесе М. А. Мензбир вазыйфаларыннан баш тарталар (28.01.1911). Бу карар Совет тарафыннан хуплана. Җавап итеп Министрлык Мануйлов, Минаков һәм Мензбирны эштән читләшерү, аларга фәнни һәм укыту эшчәнлеген тыю турындагы югары указ чыгара.

Кассо карары Мәскәү университетының профессорлары һәм укытучылары арасында канәгатьсезлек давылы куптара. Беренче булып отставка турындагы карарны Юридик факультет укытучылары кабул итә (03.03.1911). Семестр ахырына университеттан 131 кеше китә — бу университет укытучыларының өчтән бер өлеше була, алар арасында — дөньякүләм танылган галимнәр: К. А. Тимирязев, П. Н. Лебедев, Н. Д. Зелинский, Н. А. Умов, С. А. Чаплыгин, В. И. Вернадский, В. И. Пичета һәм башкалар.

Е. Н. Трубецкой Мәскәү университетындагы вакыйгалар турында болай яза:

"Борчылу һәм хәвеф белән Санкт-Петербург һәм Мәскәүдәге вакыйгаларны итальян һәм рус газеталарыннан күзәтәм… Чыгу юлын табып булмастай хәл: студентлар җиңсәләр, университет революция клубына әверелә. Хөкүмәт җиңсә, моның ихтималы зуррак, университет участок белән чәй йорты арасындагы уртача бер нәрсәгә әйләнеп калачак. Мин университетны яратам, бик куркам, чөнки отставка менә-менә әхлакый мәҗбүрияткә әверелергә мөмкин… Бер дә күңелле түгел, чөнки университет бу очракта гомуми һәм зур зыянның — культураны уңнан да, сулдан да кыргыйлар тарафыннан җимерүнең бер чагылышы.

Россиядәге 1917нче елгы революция вакыйгалары Мәскәү университетына туры тәэсир ясый. 1917 ел башыннан студентлар сәяси тормышта, рәсми һәм рәсми булмаган партияләр эшчәнлегендә катнашалар, демонстрацияләргә чыгалар, сәяси манифестлар ясыйлар. 1917-нче елда аудиторияләрдә туктаусыз митинглар уза. Күптөрле оешмалар барлыкка килә: медик-студентларның үз өстенә яралыларга ярдәм вазыйфасын алган «санитар оешмасы», корал тараткан һәм үзен университет җитәкчелегенә бәйсез дип игълан иткән «студентлар милициясе». Башка студентларның тавышлары да таратыла, аеруча физика-математика факультетында, алар дәресләрне дәвам итүне таләп итәләр.

1917-нче елның 6 (19) мартында Мәскәү университеты ректоры М. К. Любавский халык мәгарифе министрына телеграфлый: «Университет дәресләрне дәвам итү юлында каршылыкларга очрый, чөнки аның аудиторияләре үзен автономияле дип санаучы студентлар милициясе тарафыннан камауланган. Алар үз ирекләре белән бүлмәләрне алалар, аларны митинглар өчен кулланалар, университет милкен реквизитлаштыралар. Совет кушуы буынча аудиторияләрне бу җыелышлардан һәм оешмалардан чистарту өчен чаралар күрүегезне үтенәм». (телеграмма җавапсыз кала).

Николай II хакимияттән киткәннән соң, Император Мәскәү университеты атамасыннан «Император» сүзе юкка чыга. (бу сүз университетның Моховая урамындагы төп бинасының фронтоныннан бәреп төшерелә). 1917 елда университет «Мәскәү университеты» дип кенә атала.

 Мәскәү Император университеты факультетлары 
мини| Университет мөһере, 1912Факультет — Мәскәү университетының төп бүлекчәсе. Мәскәү университетына нигез салу Проектына караганда, (1755) Мәскәү университетында, Европа университетлары үрнәгендә әлеге факультетлар ачыла:

 фәлсәфә факультеты
 юридик факультет
 медицина факультеты

1767нче елдан фәлсәфә факультеты юридик һәм медицина факультетларына әзерлек эшчәнлеген ала.

Мәскәү университетының 1804нче елның 5 ноябрендә кабул ителгән Уставы буенча, факультет структурасы реформалана (Франциянең Милли институтындагы фәннәр бүленеше мисалында), университетта «бүлекчәләр» дип аталучы дүрт факультет булдырыла:

 әхлак һәм сәясәт фәннәре бүлекчәсе
 физика һәм математика фәннәре бүлекчәсе
 тел фәннәре бүлекчәсе
 табиблык яки медицина фәннәре бүлекчәсе

мини| Физика һәм математика факультетында геология кабинетыБарлыгы 28 кафедра төзелә, һәркайсында профессор дәрәҗәсендәге бер галим эшләргә тиеш була. «Кафедра» сүзе астында профессор укый торган фән яки фәннәр төркеме күздә тотыла.

1835нче елгы Устав тарафыннан университетның беренчел өч факультетка бүленеше торгызыла, шул ук вакфтта фәлсәфә факультеты бер-берсенә бәйле булмаган физика-математика һәм тарих-филология бүлекчәләреннән тора, 1850нче елда алар мөстәкыйль факультетларга әйләнәләр.

 Педагогия институты 
Педагогическия институты (1804—1858) — Мәскәү Император университеты составындагы уку йорты. Педагогия (укыту) институтлары россия университетларында 1804нче елгы Устав нигезендә университетның уку округындагы гимназияләр һәм өяз училищеларына, шулай ук университетның үзенә укытучылар әзерләү максатында ачылалар. Әлеге институттан алда килүче оешма — Укыту (педагогия) семинариясе була. Институт 1858нче елда Халык мәгарифе министрлыгы тарафыннан Россия университетларында укытучыларны әзерләү системасын үзгәртеп кору белән бәйле рәвештә бетерелә.

 Медицина институты 
Медицина институты (1819—1863) — Мәскәү Император университеты составындагы уку йорты. Институт Халык мәгарифе һәм рухани эшләр министрлыгының 1819нчы елның 19 апрелендә чыккан боерыгы нигезендә төзелә. Ул дүрт еллык курс эчендә табиблар әзерләү эшен үти. Укыту программасының төп авторы институтның беренче директоры вазыйфасын үтәгән профессор М. Я. Мудров була. 1820нче елның 25 сентябрендә Никитская урамында медицина институтының аерым бинасы ачыла. Әлеге бинада казна исәбенә укучы (казённокоштные) тәрбияләнүчеләр (100) кеше урнаша һәм авырулар кабул ителә (50 түшәк). Институтка ясаклы катламнардан чыккан укучылар чикләүләрсез кабул ителә, һәм алар тәрбияләнүчеләрнең күпчелек өлешен алып тора.

Медицина институты Университетның 1863нче елгы уставы тарафыннан юкка чыгарыла.

 Физика институты 
Мәскәү Император университетының Физика институты физика-математика факультеты янында 1903нче елда ачыла. Университетта фәнни Физика институты төзү идеясе А. Г. Столетовныкы була. Ул физика өлкәсендәге фән эшчәнлеген күзгә күренерлек күтәрә. Институт 1903нче елның көзендә ачыла. Физика институтының бинасы 1906нчы елда төзелә.

1922нче елда Физика институты нигезендә 1-нче МГУның Физика һәм кристаллография фәнни-тикшеренү институты ачыла.

1950нче елларда Моховая урамындагы Физика институты бинасында СССР Фәннәр академиясенең Радиотехника һәм электроника институты урнаша. мини|240x240пкс| Император Мәскәү университетының физика институты бинасы

 Император Мәскәү университеты формасы 
мини|213x213пкс| XVIII гасыр азагында Мәскәү университеты профессорлары мундиры
Мәскәү университеты кураторлары:

 I. И.Шувалов (1755—1797),
 Л. Л. Блументрост (1755),
 Ф. П. Веселовский (1760—1762),
 V. E. Адодуров (1762—1778),
 I. I. Мелиссино (1771—1795),
 М. М. Херасков (1778—1802),
 Ф. Н. Голицын (1796—1803),
 П. И. Голенишев-Кутузов (1798—1803),
 М. И. Коваленский (1801—1803).

 Император Мәскәү университеты директорлары һәм ректорлары 

 Директорлар (1755—1803) 
 Аргамаков, Алексей Михайлович (1755—1757)
 Мелиссино, Иван Иванович (1757—1763)
 Херасков, Михаил Матвеевич (1763—1770)
 Тейльс, Антон АнтоновичИ. о. (1770—1771)
 Приклонский, Михаил Васильевич (1771—1784)
 Фонвизин, Павел Иванович (1784—1796)
 Тургенев, Иван Петрович (1796—1803)

 Ректорлар (1803—1917) 
 Чеботарёв, Харитон Андреевич (1803—1805)
 Страхов, Пётр Иванович (1805—1807)
 Баузе, Фёдор Григорьевич (1807—1808)
 Гейм, Иван Андреевич (1808—1819)
 Антонский-Прокопович, Антон Антонович (1819—1826)
 Двигубский, Иван Алексеевич (1826—1833)
 Болдырев, Алексей Васильевич (1833—1836)
 Каченовский, Михаил Трофимович (1837—1842)
 Альфонский, Аркадий Алексеевич (1842—1848)
 Перевощиков, Дмитрий Матвеевич (1848—1850)
 Альфонский, Аркадий Алексеевич (1850—1863)
 Баршев, Сергей Иванович (1863—1870)
 Соловьёв, Сергей Михайлович (1871—1877)
 Тихонравов, Николай Саввич (1877—1883)
 Боголепов, Николай Павлович (1883—1887)
 Иванов, Гавриил Афанасьевич (1887—1891)
 Боголепов, Николай Павлович (1891—1893)
 Некрасов, Павел Алексеевич (1893—1898)
 Зверев, Николай Андреевич (1898)
 Зёрнов, Дмитрий Николаевич (1898—1899)
 Тихомиров, Александр Андреевич (1899—1904)
 Лахтин, Леонид Кузьмич (1904—1905)
 Трубецкой, Сергей Николаевич (1905)
 Мануйлов, Александр Аполлонович (1905—1911)
 Любавский, Матвей Кузьмич (1911—1917)

Университет җәмгыятьләре

Россия вузларына фәнни җәмгыятьләр төзү рөхсәт ителгәннән соң,  ИМУда түбәндәгеләр барлыкка килә:
 Акушерлык-гинекология җәмгыяте
 Ирекле Россия җыелышы
 Дустанә гыйльми җәмгыять
 Тарих-филология җәмгыяте
 Мәскәү университеты янындагы Тарих җәмгыяте
 Мәскәү венерология һәм дерматология җәмгыяте
 Мәскәү гигиена җәмгыяте
 Мәскәү математика җәмгыяте
 Элекке университет тәрбияләнүчеләренең җәмгыяте
 Мәскәү балалар табиблары җәмгыяте
 Мәскәү табигать сынаучылар җәмгыяте(МОИП)
 Мәскәү астрономия яратучылар җәмгыяте
 Мәскәү Россия тарихы һәм борынгылыклары җәмгыяте
 Мәскәү невропатологлар җәмгыяте
 Мәскәү патологлар җәмгыяте
 Мәскәү отоларингология җәмгыяте
 Мәскәү психология җәмгыяте
 Мәскәү терапия җәмгыяте
 Мәскәү хирургия җәмгыяте
 Мәскәү юридик җәмгыяте
 Мохтаҗ студентларга ярдәм җәмгыяте
 А. И. Чупров исемендәге җәмәгать фәннәре төзү җәмгыяте
 Табигать белеме, антропология һәм этнография сөючеләр
 Россия тел белеме сөючеләре җәмгыяте
 Россия фән сөючеләре җәмгыяте
 Тәҗрибә фәннәре уңышларын хуплау һәм практик куллану җәмгыяте
 Мәскәү университетының педагогия җәмгыяте
 Статистика җәмгыяте
 Университет йорт хайваннары җыелмасы
 Мәскәү физика-медицина җәмгыяте

 Хәйрия һәм меценатлык 
Мәскәү университеты фондының керем өлешендәге бу чыганаклардан торган  (мең сумднарда):
 1876 ел 1882 ел 1895 ел Регуляр 478.5 513.8 977.2 Лекция тыңлау өчен түләүләр 49.5 90.6 178.4 Бүләк иттеләр 143.3 403.3 2595.4
Түбәндәге мәгълүматлар университетның дәүләт һәм хәйрия стипендияләре арасындагы саны XIX гасырның соңгы декадасында һәм ХХ йөзнең беренче декадасында ничек үзгәргәнен күрсәтә:
Стипендия 1879 ел 1882 ел 1895 ел 1908 ел 1912 ел Дәүләт 254 191 171 162 214 Төрле бүлекләр һәм учреждениеләр 70 96 163 122 174 Хәйрия 162 169 283 642 725

 Шулай ук карагыз 

 Мәскәү университетының формалашуы һәм үсеше тарихы
 Мәскәү университеты (Моховая урамы)

 Искәрмәләр 

 Әдәбият 




 Сухомлинов М. И. Русские университеты, учрежденные в начале царствования имп. Александра I. — Спб., 1865.
 Эймонтова Р. Г. Русские университеты на грани двух эпох. От России крепостной к России капиталистической / отв. ред. С. С. Дмитриев . — М.: Наука, 1985. — 350 с.
 Российские университеты в XVII—XX веках. — Воронеж, 1998 — Вып. 3, 1998 — Вып. 5, 2000. Вып. 5.
 Петров Ф. А. Формирование системы университетского образования в России. Т. 1. Российские университеты и Устав 1804 года. — М., 2002; Т. 2. Становление системы университетского образования в первые десятилетия XIX в. М., 2002; Т.3. Университетская профессура и подготовка Устава 1835 года. М., 2003; Т. 4. Российские университеты и люди 1840-х годов. Ч. 1. Профессура. Ч. 2. Студенчество. М., 2003.
 Шевырев С. П. История имп. Московского университета, написанная к столетнему его юбилею. 1755—1855. М, 1855

 Сылтамалар 

 Мәскәү университетын булдыру турында указ, 1755
 Андреев А. Yu. XVIII гасырның Россия университетлары — XIX гасырның беренче яртысы Европаның университет тарихы контекстында
 XIX гасырда мәгариф
  — Мәскәү: Университет полиграфиясе, 1855. — 584 Белән.
 ИМПЕРИАЛ УНИВЕРСИТЕТЛАР 
 A. I. Аврус Рәсәй УНИВЕРСИТЕТЫ ТАРИХЫ
 Император Мәскәү университетының 1835—1848, 1857, 1859 ел өчен отчетлары.


Төркем:Мәскәү университетлары
Төркем:Россия университетлары