Төркият

Төркият — телләр, әдәбият, тарих, фольклор, дин, этнография, рухи һәм археологик мәдәният, төрки һәм төрки телдә сөйләшүче халыкларның үткәнен һәм бүгенгесен өйрәнүче гуманитар фәннәр җыелмасы .

Элегрәк төрки телләр һәм әдәбият белән эш итүче филология фәне буларак кына карала.

 Өйрәнү предметы 
Географик яктан төркият галимнәренең кызыксыну өлкәсе ерак төньяктагы Якутиядән көньяк-көнбатыштагы Кипрга, көнчыгыштагы Кытайдан көньяктагы Якын Көнчыгыш илләренә кадәр җәелгән.

Бүгенге көндә дөньяда төрки халыкларның саны, этник төркемнәр һәм азчылыклар белән бергә, якынча 165 миллион кешегә җитә. 20 миллионга якын кеше төрки телләрнең берсендә икенче яки өченче тел буларак сөйләшә. Ләкин мондый белем милли үзаң белән буталырга тиеш түгел. Иң борынгы төрки текстлар безнең эраның 600—800 елларына карый.

Борынгы төркиләрнең дине Тәңречелек булган . Хәзерге вакытта төрки халыклар төрле диннәрне тоталар. Төп диннәр — Ислам, Христианлык, Буддачылык. Хәзерге төркиләрнең күбесе сөнни мөселманнар . Буддачылык тарафдарлары бүген сары уйгырлар һәм тывалар, тарбагатай кыргызлары һәм хотоннар арасында бар. Чуаш һәм гагауз кешеләре күбесенчә православие христианнары . Караитлар һәм Кырымчаклар яһүд динен тоталар.

Рәсәйдә 25 төрки халык яши (барлыгы 12 миллион кеше): татарлар (5 миллион 554 мең), башкортлар (1 миллион 673 мең), чуашлар (1 миллион 637 мең), казакълар (653 мең), әзербайҗаннар​​​​ (621 мең), якутлар (443 мең), кумыклар (422 мең), кырым татарлары (254 мең), тывалар (243 мең), карачайлар (192 мең), үзбәкләр (122 мең), балкарлар (108 мең), төрекләр (92 мең), ногайлар (110 мең), хакаслар (75 мең), алтайлар (67 мең), төрекмәннәр (33 мең), кыргызлар (31 мең), шорлар (13 мең), гагаузлар (12 мең), долганнар (7261), уйгурлар (2867), каракалпаклар (1609), тофалар (837), караимнар (366) .

Төрки телләрнең саны төрлечә билгеләнә. 1966-нчы елда СССР Фәннәр академиясе тарафыннан бастырылган монографиядә 23 тере тел күрсәтелә; А. А. Реформатский дәреслегендә 25 тере һәм 7 үле тел бар; Н. А. Баскаков монографиясендә 27 тере һәм 12 үле тел исәпләнә. 1997-нче елда Россия Фәннәр академиясенең Лингвистика институты тарафыннан бастырылган «Төрки телләр» монографиясендә 39 тере һәм 15 үле төрки тел искә алынаЯзыки Мира. Тюркские языки. М., 1996. .

Киң таралуы, мәдәни һәм практик әһәмияте аркасында төркиятне өйрәнүче студентлар беренче өйрәнү теле буларак еш кына төрек телен сайлыйлар.

Россиядә төркият белгечләрен MГИМО, ISAA, СПБГУ, МГЛУ, РГГУ, Мәскәү өлкәсенең хәрби университеты, Россия фәннәр академиясенең Көнчыгыш тикшеренүләре институты, Казан дәүләт университеты, Чиләбе дәүләт университеты, Себер Федераль Университеты һәм башка бик күп югары уку йортларында әзерлиләр.

Көнчыгыш һәм төркият белгечләренең белемнәре лингвистикада, мәдәнияттә, политология, журналистика, социология, статистика, антропология һ.б. юнәлешләрдә әһәмиятле.

 Тарих 
Төркият өчен мөһим чыганаклар — VIII—X гасыр борынгы төрки рун язулары (Орхон-Енисей язулары) һәм VIII—XVI гасырларда Иске уйгыр руналарында язылган истәлекләр.

Төрки телләр буенча беренче җитди фәнни эш — XI гасырда Кашгар төрки галиме Мәхмүд Кашгарый тарафыннан тупланган «Төрки диалектлар җыентыгы» (Kitâbü divân-i lûgat it-Türk — Төрле төрки телләр буенча сүзлек-белешмәлек китабы).

XV—XVII гасырларда төркиятнең төп юнәлеше Госман империясен һәм Госманлы төрекчәсен өйрәнү була.

1795 елда Парижда көнбатыш дөньясында төрки телләрне өйрәнүгә багышланган беренче югары мәктәп, «Тере көнчыгыш телләре мәктәбе» (L'école des langues Orienteles vivantes) ачыла.

Россиядә төркиятне өйрәнү XVIII гасырның икенче яртысында башлана. Моңа кадәр төрки халыклар һәм төрекләрнең тасвирламалары рус елъязмаларында (мәсәлән, " Повесть временных лет ") һәм аерым әсәрләрдә (Нестор Искәндәрнең " Константинополь вакыйганамәсе "; Иван Пересветовның Явыз Иванга төрекләр турындагы трактатлары; Андрей Лызловның"Скифлар тарихы"; Дмитрий Кантимернең ике томлык Төркия тарихы, һ.б.)

Академик Симон Петер Палласның 1787 елда Санкт- Петербургта басылган "Барлык телләрнең чагыштырма сүзлеге"ндә татар, мишәр, башкорт, ногай һәм башка төрки телләрдән лексик материал урнашкан.

XIX гасыр уртасына кадәр төркият төрки телләрне, әдәбият һәм тарихи истәлекләр, өлешчә нумизматика, этнография һәм төрки телләрдә сөйләшүче халыкларның фольклорын өйрәнгән катлаулы дисциплина буларак үсеш ала.

1863 елда Санкт-Петербург университетының көнчыгыш телләре факультетында Көнчыгыш тарихы бүлеге булдырыла, анда төрки халыкларының тарихын өйрәнү мөстәкыйль үсеш ала башлый.

Россиядә төркият мөстәкыйль фән буларак XIX гасырның икенче яртысында барлыкка килгән. Аны төзү һәм үстерүдә төп рольне М. А. Казембек (« Госманлы теле грамматикасы», 1839), О. Н. Бетлингк («Якут теле грамматикасы», 1851), П. М. Мелиоранский («Гарәп филологиясе төрек теле турында», 1900), А. Н. Самойлович («Кыскача кырымтатар теле грамматикасы тәҗрибәсе», 1916) тикшеренүләре уйный.

Октябрьгә кадәрге чорда төркият үсешенә зур өлеш керткән Рәсәй галимнәре: В. В. Радлов , И.Халфин , Чокан Вәлиханов, Х. Габәши, Совет чоры төркият галимнәре: В. А. Богородицкий, С. Э. Малов, Габделхәй Әхәтов, Н. И. Ашмарин, Н. А. Баскаков, Н. К. Дмитриев, А. Н. Кононов, Әдһәм Тенишев, Латыйф Җәләй, Җәлил Киекбаев, А. М. Щербак, М. Ш. Ширалиев һәм башкалар. Бу чорларда төрки телләр диалектларын өйрәнү буенча зур эш алып барыла, грамматик система эшләнә, фәнни грамматикалар һәм фразеологик сүзлекләр бастырыла. Төрки лексикография зур үсеш ала: милли-рус һәм рус-милли күп томлы аңлатма сүзлекләр, шулай ук терминологик һәм диалектологик сүзлекләр тупланып бастырыла. Совет төркиятеләренең казанышлары чагыштырма фонетика, морфология һәм төрки телләрнең синтаксисын булдыруда да чагыла.

Төркият мәсьәләләре шулай ук Болгариядә (Г. Галыбов, Н. Тодоров), Венгриядә (Д. Немет, Д. Хазам, А. Рона-Таш), Польшада ( А. Зайончковский, Э. Трыярский), Төркиядә (Р. Арат, Б. Аталай, А. Дильачар, А. Валиди-Тоган), Алманиядә (А. фон Габен, Г. Дорфер), Швециядә (Г. Ярринг, Л. Юхансон), АКШ (К. Г. Менгес, П. Б. Голден) һәм башка илләрдә өйрәнелә.

ХХ гасырның 30-40 нчы елларында СССРдагы күп күренекле төркият галимнәре репрессияләнә . Шулай итеп, ялган гаепләүләр аркасында профессор Чобан-задә (1937) һәм профессор Э. Д. Поливанов (1938), СССР Фәннәр академиясе академиясе Самойлович (1938) һәм башкалар шпионлыкта гаепләнеп атыла..

 Танылган галимнәре 

 туу датасы Исем әлма-матер эш урыны үлем датасы 1455 Feliks Petančić    1615 Jakab Harsányi Nagy University of FranekerЛейден университеты George II RákócziGheorghe ŞtefanFrederick William of Brandenburg 1676 1793-05-14 François Bernard Charmoy  Institute of Oriental Languages of the Ministry of Foreign Affairs 1868-12-09 18021802-06-22 Александр Казем-Бек  Казан Император университетыСанкт-Петербург император университеты 1870-11-27 1807 Jean Jacques Pierre Desmaisons  Institute of Oriental Languages of the Ministry of Foreign Affairs 18731873-09-06 1812 Иванов Мартиниан Иван улы Ырынбур Неплюев кадет корпусы  1896 1812-04-12 Лазарь Будагов Казан (Идел буе) федераль университеты Санкт-Петербург дәүләт университеты 1878-12-30 1820-09-21 Georg Rosen   1891-10-29 1830-11-12 Vladimir Zernov-Velyaminov Александр лицее  1904-01-30 1831-01-15 Dániel Szilágyi   1885-11-22 1832-03-19 Ármin Vámbéry  Будапешт университетыNyugat 1913-09-151913-09-19 1835-01-23 Евфимий Малов Казан руханилар академиясе Казан руханилар академиясе 1918-02-25 1837 Camilla Ružićka-Ostoić   1885 1842-01-25 Vilhelm Thomsen Копенһаген университетыRanders State School Копенһаген университеты 1927-05-12 1846-07-28 Vasily Dmitriyevich Smirnov СПДУ Көнчыгыш факультеты Санкт-Петербург дәүләт университетыРоссия милли китапханәсе 1922-05-25 1860 Nil Sergejevič Lykošin   1922 1860-03-12 Бернат Мункачи Будапешт университеты  1937-09-21 1861-12-25 József Thúry   1906-05-22 1862-05-181862-05-06 Николай Катанов Санкт-Петербург дәүләт университетыСанкт-Петербург император университеты Казан (Идел буе) федераль университетыКазан руханилар академиясе 1922-03-091922-03-10 1868-03 Seräli Lapin   1919 1868-11-18 Platon Melioransky СПДУ Көнчыгыш факультеты Санкт-Петербург дәүләт университеты 1906-05-16 1869-08-09 Willi Bang  Берлин үнивирсититеФранкфурт университеты 1934-10-08 1869-11-03 Василий Бартольд Санкт-Петербург дәүләт университетыСПДУ Көнчыгыш факультеты Санкт-Петербург дәүләт университетыРоссия милли китапханәсе 1930-08-19 1870-12-11 Friedrich Giese Грайфсвальд үнивирситите  1944-10-19 1871 Atse Dorev   1941-09-19 1871-03-12 İsmail Lömanov  Таврия милли университетыРоссия милли китапханәсе 1942-02-02 1872 Efetov Semion Borisovich Eastern Faculty of Imperial St. Petersburg University Таврия милли университетыCentral Museum of Tavrida 1959-09 1873-05-08 Seraya Shapshal Eastern Faculty of Imperial St. Petersburg University  1961-11-18 1874 Ernst C. Marré    187418731876 Ahmet Rifat Bilge Истанбул университетының хокук факультеты  1953-02-22 1876 Yahya Naci Bayburtlu   1943 1876-03-23 Ziya Gökalp Истанбул университетыveterinary education Истанбул университетыDar ul-Funun 1924-10-25 1876-08-29 Һади Атласи   1938-02-15 1876-09-25 Vladimir Gordlevsky Лазарев көнчыгыш телләре институтыМәскәү университетының тарих-филология факультеты Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты 1956-09-10 1878-12-02 Theodor Menzel Мүнхен университеты Кил үнивирситите 1939-03-10 1879-01-03 Osman Nuri-Asan oğlu Aqçoqraqlı  Таврия милли университетыКырым татар педагогика техникумыСанкт-Петербург дәүләт университеты 1938-04-17 1879-07-24 Jean Deny Ришелье лицееБөек Лүдовик литсиеParis Faculty of Law and EconomicsÉcole nationale des langues orientales vivantes Ministry for Europe and Foreign AffairsÉcole nationale des langues orientales vivantesПариж сынлы сәнгать факүлтитеҖорҗтаун университеты 1963-11-05 1882 Besim Atalay  Әнкара университетының тел, тарих һәм география факультетыTurkish National Police AcademyTurkish Language Association 1965-11-07 1883 Vladimir Khindalov  Кирилл һәм Мефодий изгеләре исемендә Болгария милли китапханәсеBulgarian Historical Archive 1934 1883-03-28 Gyula Mészáros Истанбул университетыБудапешт университеты Museum of EthnographyEthnography Museum of AnkaraӘнкара университеты 1957-05-25 1887-10-181887-10-05 Isaac Kaja Таврия милли университетыWilno Jewish Teachers Institute  1956-03-30 1888-07-141888-06-14 Aram Safrastyan Истанбул университетыТбилиси дәүләт унивирситеты Тбилиси дәүләт унивирситетыGalatasaray High SchoolInstitute of Oriental Studies of ArmeniaӘрмән педагогика институтыӘрмәнстан Милли фәннәр Академиясенең Тарих институты 1966-06-121966-07-12 1888-10-08 Pavel Falyov Eastern Faculty of Imperial St. Petersburg University Санкт-Петербург император университетыЛенинград көнчыгыш университеты 1922-07-03 1889-09-04 Ille Takhti Сембер чуаш укытучылар мәктәбе  1938-02-22 1889-10-15 Arthur Siefeldt-Simumägi  Baku Higher Party SchoolAzerbaijan Scientific SocietyInstitute of History and Ethnology of Azerbaijan National Academy of SciencesInstitute of Linguistics named after Nasimi 1939-12-06 1889-12-26 Нигъмәт Хәким    1890-05-03 Konstantin Yudakhin   1975-02-22 1890-11-021890-11-01 Gyula Németh Будапешт университеты  1976-12-14 1890-12-10 Әхмәтзәки Вәлиди Вена университеты Бонн университетыГөттинген университетыИстанбул университеты 1970-07-26 1890-12-13 Evgenii Eduardovich Bertels Санкт-Петербург дәүләт университетының юридик факультетыСПДУ Көнчыгыш факультеты РФА Шәркыятьчелек институты 1957-10-07 1891 Gerard Clauson Corpus Christi CollegeИтон көллиятеSummer Fields School Оксфорд университеты 1974 1891-01-15 Franz Babinger Мүнхен университеты Мүнхен университетыБерлин үнивирситите 1967-06-23 1891-06-121891-12-21 Lajos Fekete Будапешт университеты Будапешт университеты 1969-05-161969-02-21 1892 Ahmet Muhiddin   1923 1892 Gălăb Gălăbov   1972 1892-06-16 Каюм Мифтахов   1948-10-04 1893 Hikmet Cevdetzade DarülmualliminЛенинград көнчыгыш университеты Ленинград көнчыгыш университетыInstitute for Philosophy, Literature and History in LeningradСоветлар Союзы Флоты адмиралы Николай Герасимович Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгез академиясеРФА Шәркыятьчелек институтыСанкт-Петербург дәүләт университеты 1945-04-17 1893-05-27 Бәкер Чобан-задә Будапешт университетыGalatasaray High School Бакы дәүләт университетыТаврия милли университетыInstitute of Language and Writing of the Peoples of the USSR of the Academy of Sciences of the USSR 1937-10-13 1894-04-08 Gotthard Jäschke  Мүнстер университетыБерлин үнивирситите 1983-12-29 1894-05-01 Aleksandr Potseluevskiy Лазарев көнчыгыш телләре институты Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытутаPeople's Commissariat for Railways of the USSRССРБ Фәннәр академиясе 1948-10-06 1894-06-02 Willi Heffening  Бонн университеты 1944-03-03 1894-11-17 Латыйф Җәләй  Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты 1966 1895-05-22 Agop Dilâçar Robert CollegeӘнкара университеты LuysRobert CollegeӘнкара университетыСофия университетыTurkish Language AssociationRahvira 1979-09-12 1897-01-24 Margit Palló   1984-09-03 1898 Altan Saryn    1898-06-25 Herbert Jansky Вена университеты Вена университетыВена икътисад университеты 1981-03-12 1898-08-161898-08-281898-09-09 Николай Дмитриев Мәскәү университетының тарих-филология факультетыМәскәү Көнчыгышны өйрәнү институты СПДУ Көнчыгыш факультеты 1954-12-22 1898-10-20 Sergi Dzhikiya Тбилиси дәүләт унивирситеты  1993-12-06 1899-01-01 İsmail Hami Danişmend   1967-04-12 1899-01-22 László Rásonyi Будапешт университеты  1984-05-04 1899-02-26 Әмир Нәҗип  РФА Шәркыятьчелек институтыМихаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты 1991-03-28 1900-03-21 Mukhtar Huseynzade Бакы дәүләт университеты Бакы дәүләт университеты 1985 1900-05-15 Рәшит Рәхмәти Арат   1964-11-29 1900-09-11 Салий Сергеевич Майзель Мәскәү Көнчыгышны өйрәнү институты Мәскәү Көнчыгышны өйрәнү институтыКызыл профессура институтыМәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институтыМихаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты 1952-04-07 1901-02-16 Anatoly Miller Мәскәү Көнчыгышны өйрәнү институты ССҖБ ФА тарих институтыРФА Шәркыятьчелек институтыМДУ тарих факультетыMSU The Institute of Asian and African StudiesМәскәү фәлсәфә, әдәбият һәм тарих институты 1973-10-03 1901-10-22 Ervand Sevortyan Таврия милли университетыРФА тел белеме институты РФА тел белеме институтыМәскәү фәлсәфә, әдәбият һәм тарих институтыMSU The Institute of Asian and African Studies 1978-03-23 1901-11-06 Eugeniusz Słuszkiewicz Львов милли университеты Nicolaus Copernicus University in ToruńВаршау университетыЛьвов милли университеты 1981-08-28 1902-10-28 Lajos Ligeti Будапешт университетыПариж университеты  1987-05-24 1902-10-28 Лигети Лайош   1984 1903 George Ewart Bean St Paul's SchoolPembroke College Истанбул университеты 1977-12-07 1905-03-091905-03-22 Николай Баскаков MSU Faculty of Ethnology И.В. Сталин исемендәге Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университеты 1996-08-26 1905-08-21 Janos Eckmann   1971-11-22 1906 Akhmet Rafikov  РФА көнчыгыш кулъязмалары институтыРоссия фәннәр академиясе китапханәсе 1989 1906 Japar Shukurov Мирза Олугбәк исемендәге Үзбәкстан милли университеты  1963 1906-10-141906-10-27 Андрей Кононов Ленинград көнчыгыш университеты РФА көнчыгыш кулъязмалары институтыСанкт-Петербург дәүләт университеты 1986-10-30 1906-10-281906 Igor' Alekseevič Batmanov Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты  1969-01-081969 1907-02-15 Смет Кенесбаев Ленинград көнчыгыш университеты Абай исемендәге Казакъ милли педагогика университеты 1995-01-16 1907-07-27 Сәгадәт Исхакый Чагатай Берлин үнивирситите Әнкара университеты 1989-06-24 1907-09-02 Pertev Naili Boratav Istanbul High SchoolIstanbul University Faculty of LettersIstanbul School of Higher Education (1924-1978) Истанбул университеты 1998-03-16 1907-10-071907-11-07 Maulen Balakaevich Balakaev Абай исемендәге Казакъ милли педагогика университетыKazakh Pedagogical Institute Казакъстан милли университеты 1995-10-15 1907-10-27 Elizaveta Ubryatova Иркутск дәүләт университеты Новосибирск дәүләт университеты 1990-03-04 1908-03-27 Юлия Артемьевна Шибаева МДУ тарих факультеты  No/unknown value 1908-08-15 Marian Lewicki Львов милли университеты Варшау университеты 1955-11-13 1909-10-301909 Semen Lvovitsj Volin СПДУ Көнчыгыш факультетыСанкт-Петербург дәүләт университетының тарих факультеты INTERPIPEProletarsky PlantРФА көнчыгыш кулъязмалары институты 1943-07-171943 1910-06-12 József Blaskovics   1990-07-06 1910-06-27 Olga Smirnova СПДУ Көнчыгыш факультеты РФА көнчыгыш кулъязмалары институты 1982-01-13 1911 Robert Anhegger  Goethe-Institut 2001 1911-08-15 Jevhen Zavalyns'kyj Львов милли университетыÉcole nationale des langues orientales vivantes  1993-07-17 1911-11-04 Mihail Guboglu Черновцы милли университеты  1989-05-12 1912-09-08 Hans Joachim Kißling  Мүнхен университеты 1985-10-10 1912-11-14 Әхмәт Тимер Хайдарпаша лицееӘнкара университетыӘнкара университетының тел, тарих һәм география факультетыБерлин университеты Әнкара университетыҺамбург университетыАзатлык радиосыМайнц университеты 2003-04-19 1913-01-13 Johannes Benzing  Майнц университеты 2001-03-16 1913-12-25 Józef Sulimowicz Institute of Oriental Studies, University of Warsaw Central Military Library 1973-03-05 1914 Stanisława Płaskowicka-Rymkiewicz   1989 1914-01-19 Tibor Halasi-Kun Будапешт университеты  1991-10-19 1914-04-26 Virineâ Stefanovna Garbuzova Санкт-Петербург дәүләт университетының филология факультеты Эрмитаж музееСПДУ Көнчыгыш факультеты 2002-06-08 1914-04-26 Andreas Tietze Вена университеты Истанбул университетыЛос-Анджелестагы Калифорния университетыВена университеты 2003-12-22 1914-07-21 Włodzimierz Zajączkowski Ягелло университеты Ягелло университеты 1982-09-03 1915-02-07 Nedim Filipović   1984-04-21 1915-02-121915 Beşir Göğüş   1999-08-171999 19171911 Ahmet Ateş Istanbul University Faculty of Letters Истанбул университеты 1966-10-20 1917-05-22 Géza Fehér University of Pécs Hungarian National Museum 2005-02-21 1917-11-07 Irène Mélikoff Париж университетыÉcole nationale des langues orientales vivantes Marc Bloch University 2009-01-08 1917-12-17 Yevdokiya Korkina Максим Кирович Аммосов исемендәге Төньяк-Көнчыгыш федераль университеты  2009-06-10 1918-05-05 Mirali Seyidov Yerevan Azerbaijan Pedagogical TeknikumЕреван дәүләт университеты  1992-04-26 1919 John R. Walsh   1993-11 1919-01-24 Khalyk Korogly Беренче Мәскәү медицина университетыМәскәү дәүләт университетының филология факультеты Мәскәү дәүләт университетының филология факультетыМәскәү Көнчыгышны өйрәнү институтыРФА Шәркыятьчелек институтыМәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты 2001-10-02 1919-07-04 Касыйм Миршан Истанбул техник университеты  2016-07-18 1920 Efrasiyab Vekilov Бакы дәүләт университетыСПДУ Көнчыгыш факультетыСанкт-Петербург дәүләт университеты СПДУ Көнчыгыш факультетыСанкт-Петербург дәүләт университеты 2004 1920-03-08 Gerhard Doerfer  Гөттинген университеты 2003-12-27 1920-04-15 Victor Louis Ménage   2015-06-11 1920-04-20 Munira Salakhetdinova Санкт-Петербург дәүләт университеты Россия милли китапханәсеРФА көнчыгыш кулъязмалары институты 1991-01-30 1920-12-29 Louis Bazin Югары нормаль мәктәбеInstitut national des langues et civilisations orientalesParis-Sorbonne University - Paris IV Institut national des langues et civilisations orientalesПариж университеты 2011-03-02 1921 Mori    1921-04-25 Әдһәм Тенишев СПДУ Көнчыгыш факультетыРоссия транспорт университетыСанкт-Петербург дәүләт университеты РФА тел белеме институты 2004-07-11 1921-09-20 Stepan Avanesov Ереван дәүләт университеты Communist Party of Armenian Soviet Socialist RepublicGolos ArmeniiӘрмәнстан Милли фәннәр Академиясенең Тарих институты 1964-10-16 1923-03-31 Edward Tryjarski Варшау университеты Polish Institute of International Affairs 2021-08-23 1923-08-01 Boris Tukan РФА тел белеме институты  2012-03-01 1924 Akper Babaev   1979-09-12 1924 Margaret Bainbridge   2016 1924 Rašid Abdullovič Aganin   2005 1924-03-24 Leonid Kyzlasov МДУ тарих факультеты МДУ тарих факультеты 2007-07-24 1924-05-16 Győző Gerő Будапешт университеты  2011-10-11 1924-05-22 Aleksander Dubiński Варшау университеты Варшау университеты 2002-09-23 1925-08-05 Андраш Бодроглигети  Лос-Анджелестагы Калифорния университетыБудапешт университеты 2017 1925-08-13 Жужа Какук Дебрецен университеты  2025-04-18 1925-10-27 Abdul Huseynov   2017-05-14 1926-12-18 Aleksandr Shcherbak Ставрополь дәүләт университеты РФА телбелем тикшеренүләре институты 2008-01-28 1927-02-10 Jahangir Gahramanov   1995-06-26 1927-06-14 Gyula Káldy-Nagy   2011-10-14 1927-07-16 Talât Tekin   2015-11-28 1927-09-08 Габделхәй Әхәтов Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты Башкорт дәүләт университеты 1986-11-25 1927-11-26 Hasan Mirza Nakhchivan Teachers InstituteӘзербайҗан дәүләт педагогика университеты  2015-02-25 1929-04-25 Rauf Guseĭnov Бакы дәүләт университеты Institute of History and Ethnology of Azerbaijan National Academy of SciencesInstitute of Archaeology and Anthropology of Azerbaijan  1929-07-31 Mirsultan Osmanof   2017-12-01 1929-11-28 Geng Shimin Минзу үнивирситите Минзу үнивирситите 2012-12-17 1930 Азат Сулееў   1997 1930 Kemal Eraslan   2022 1930-05-05 Michail Ivanovitsj Borgojakov   1983-10-15 1930-08-16 Tadeusz Majda Варшау университеты   1931-05-19 Gustav Bayerle Рочестер университеты  2016-10-12 1931-11-02 Babaš Ä. Äbílķasymov   2022-07-30 19321931 Maria Składanek Варшау университеты Варшау университеты 2017 1932 Aleksandr Nikolaevich Baskakov   2003 1932-01-09 Voroşil Gukasän Бакы дәүләт университеты  1986-10-11 1932-01-10 Liliya Tugusheva СПДУ Көнчыгыш факультеты РФА көнчыгыш кулъязмалары институтыРФА телбелем тикшеренүләре институты 2020-06-05 1932-01-10 Nodar Shengelia Тбилиси дәүләт унивирситеты  2024 1932-04-30 György Hazai Будапешт университеты  2016-01-07 1932-07-07 Emil Boev София университеты  2013-01-13 1932-12-08 Yury Zuev СПДУ Көнчыгыш факультеты  2006-12-05 1933-07-10 Рифгать Әхмәтьянов Башкорт дәүләт университеты Татарстан Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтыУфа фән һәм технологияләр университетының Стәрлетамак филиалыУфа фән һәм технологияләр университетының Бөре филиалыМирасханә 2018-10-11 1933-12-10 Марсель Бакиров    1934 Anna Masala  Сапиенца Рим үнивирситите 2015 1934-04-28 Tadeusz Swietochowski Варшау университетыAmerican University of BeirutКолумбия университеты Варшау университетыMonmouth UniversityКолумбия университеты 2017-02-15 1934-06-09 Luděk Hřebíček Карл университеты  2015-12-29 1936-03-08 Lars Johanson Уппсала университеты Майнц университеты 2025-11-24 1936-05-06 Abulfaz Rajabli    1936-08-17 Джангиши Хангишиев Дагстан дәүләт университетыБакы дәүләт университеты Дагстан дәүләт университеты 2001-11-26 1937 Hans Georg Majer  Мүнхен университеты  1937-03-06 István Kecskeméti   1975-05-31 1937-03-11 Нураммат Ольмесов Дагстан дәүләт университеты Дагстан дәүләт университеты 2014-08-28 1937-04-04 Nemat Kelimbetov Ташкент дәүләт икътисад университетыКазакъстан милли университеты  2010-12-15 1938 Gönül Tekin Истанбул университетыЛос-Анджелестагы Калифорния университеты Гарвард университетыХаҗетеппе университетыAtatürk University  1938 Stefan Andreev    1938 Jan Ciopiński   2012 1938 Yunis Mammadov  Әзербайҗан дәүләт педагогика университеты 2018 1938-01-10 Klaus Röhrborn  Гөттинген университеты  1938-02-20 Jafar Jafarov Бакы дәүләт университеты Төрекмән дәүләт университетыБакы дәүләт университеты 1996-12-20 1938-03-14 Samat Alizade Бакы дәүләт университеты Бакы дәүләт университеты 2002-05-31 1938-04-23 Ajdar Ismayilov Бакы дәүләт университеты Şərq QapısıNakhchivan State University 2022-03-13 1939 Radmila Tričković   2011 1939 Ursula Spuler-Stegemann  Марбург университеты 2025-11-22 1939 Milan Adamović    1939-01-05 Anna Parzymies София университетыВаршау университеты Варшау университеты  1939-01-30 Tuncer Gülensoy Әнкара университеты  2022-06-11 1939-03-24 Ott Kurs Тарту университеты   1940 Michel Bozdémir    1940-02-19 Mertol Tulum boy's high school AnadoluIstanbul University Faculty of Letters Истанбул университеты  1940-05-01 Vojtech Kopčan   2000 1940-12-27 Hegyi Klára Будапешт университеты   1941 Suraiya Faroqhi Һамбург университетыИстанбул университетыБлумиңтондагы Индиана үнивирситите Мүнхен университетыЭрланген — Нүрнберг университетыЯкын Көнчыгыш техник университетыБохумдагы Рур университетыIstanbul Bilgi Universityİbn Haldun University  1941-02-22 Калсын Кадыраджиев Дагстан дәүләт университеты Institute of History, Archaeology and EthnographyДагъстан дәүләт педагогика университеты  1941-05-05 Халимоненко Григорій Іванович Faculty of Philology of the State University of KyivТбилиси дәүләт унивирситеты Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетыOpen International University of Human Development “Ukraine” 2023-11-07 1941-06-04 Syed Tanvir Wasti Якын Көнчыгыш техник университеты   1941-06-12 Jean-Louis Bacqué-Grammont École nationale des langues orientales vivantesПариж 1 университетыЮгары тикшеренүләр гамәли мәктәбе  2024-05-08 1941-10-201941 Bronislava Borisovna Ovchinnikova Урал дәүләт университетыМихаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты Беренче Россия президенты Борис Николаевич Ельцин исемендәге Урал федераль университеты  1941-12-26 Elena Grozdanova София университетыМихаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты Bulgarian Academy of Sciences 2011 1942-04-19 Peter Zieme    1942-08-31 Tofig Melikli Faculty of Oriental Studies, Baku State UniversityРФА Шәркыятьчелек институты AzTVРФА Шәркыятьчелек институтыИстанбул университетыМәскәү дәүләт лингвистика университеты  1942-11-26 Edit Tasnádi    1943-04-03 A.H. de Groot   2024-04-01 1943-09-24 Robert Dankoff  Чикаго университеты  1943-10-24 Wojciech Hensel Варшау университеты Варшау университеты 1997-07-10 1944-04-18 Xénia Celnarová    1944-07-15 Надир Дәүләт Истанбул университеты Мәрмәрә университеты 2021-04-30 1944-12-09 Морат Аджи МДУның география факультеты  2018-03-07 1944-12-29 Tomáš Laně Карл университеты   19451947 Ahmet Yaşar Ocak Истанбул университетыСтрасбур университеты Истанбул университетыСтрасбур университетыХаҗетеппе университеты  1945-05-04 István Vásáry Будапешт университеты   1945-10-23 Christopher I. Beckwith Оһайо штаты университетыIndiana University Indiana University  1945-12-03 Fikret Türkmen Atatürk University Ege University  1946 Osman Fikri Sertkaya    1946 Celia Kerslake Girton CollegeSt Anne's CollegeSt Paul's Girls' School Оксфорд университетыSt Antony's CollegeЭдинбург университеты 2023-02 1946-03-12 Viktor Butanayev Мирза Олугбәк исемендәге Үзбәкстан милли университеты Николай Фёдорович Катанов исемендәге Хакасия дәүләт университеты 2023-06-05 1946-04-01 Mária Kenessey Бакы дәүләт университеты   1946-08-18 Kamil Veli Nerimanoğlu Faculty of Philology of the Baku State University Бакы дәүләт университетыEge UniversityEastern Mediterranean UniversityYeditepe Üniversitesi 2023-12-16 1946-10-28 Azade Musabeyli Бакы дәүләт университеты Әзербайҗан милли фәннәр академиясенең кулъязмалар институты  1947 Valeriu Veliman Бухарест университеты  1999 1947 Wolfgang-Ekkehard Scharlipp  Копенһаген университеты  1947-07-28 Adil Baghirov Faculty of Philology of the Baku State University Nakhchivan University 2016-04-21 1947-12-03 Wu Zhanzhu    1948 Ugo Marazzi    1948-02-14 Алмас Гарәфиев Казан (Идел буе) федераль университеты   1949 Zoja Todorova Barbolova    1949 Rhoads Murphey    1949-04-01 Nizami Xudiyev Әзербайҗан дәүләт педагогика университеты  2021-05-25 1949-08-22 Géza Dávid Pálné Veres High SchoolБудапешт университеты   1950 Martin Strohmeier    1950 Maria Kozłowska    20th century Ildikó Bellér-Hann Будапешт университетыНьюнһәм көллияте Копенһаген университеты  1950 İlhami Yusif oğlu Cəfərsoy    1950-08-31 Mária Ivanics Будапешт университетыСанкт-Петербург дәүләт университетыМаҗарстан фәннәр академиясе Сегед университеты  1950-09-07 Birgit Schlyter  Стокгольм университеты  1950-09-15 Hendrik Boeschoten   2024-02-18 1950-09-16 Michael Ursinus    1950-12-04 Kamal Abdullayev Бакы дәүләт университетыБакы славян университеты Азәрбайҗан милли фәннәр академиясеAzerbaijan University of Languages  1951 Henryk Jankowski ELTE Faculty of Science Adam Mickiewicz University in Poznań  1951-03-21 Andrzej Ananicz Варшау университеты Варшау университетыAgencja WywiaduPolish Institute of International AffairsMinistry of Foreign Affairs of PolandChancellery of the President of the Republic of PolandLech Wałęsa InstituteObózIndiana UniversityОксфорд университетыChancellery of the Prime Minister of Poland 2017-09-19 1951-10-01 Imre Baski    1952-03-02 Klára Agyagási Сегед университеты Дебрецен университеты  1952-10-19 Maria Pia Pedani   2019-03-01 1953-03-15 Erik-Jan Zürcher Лейден университетыHet Rijnlands Lyceum Oegstgeest Лейден университеты  1953-11-27 Mehdi Polisi Приштина үнивирситите  2014-05-21 1954 Ayşe Saraçgil    1954 Jordanka Zlateva Bibina    1954 Ewa Siemieniec-Gołaś Ягелло университеты   1954 Muhammad Noureddine  Lebanese University  1955 Emilija Emilova Siljanova    1955-02-03 Pál Fodor  The Hungarian Historical Review  1955-02-13 Júlia Bartha Ferenc Kölcsey Teacher Training College of the Reformed ChurchДебрецен университеты János Damjanich Museum  1955-06-10 Özgür Savasci    1955-10-05 Ruben Safrastyan ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետInstitute of Oriental Studies of Armenia Әрмәнстан Җөмһүрияте милли фәннәр академиясеInstitute of Oriental Studies of ArmeniaЕреван дәүләт университетыӘрмән педагогика институтыЕреван дәүләт сәнгать-театр институтыSupreme Council of ArmeniaOffice of the President of ArmeniaMinistry of Foreign Affairs of Armenia  1955-10-23 Claus Schönig   2019-06-23 1956 Faruk Tuncay    1957 Marek Stachowski Ягелло университеты Ягелло университеты  1958 Barbara Podolak    1959 Kerima Filan    1959 Timur Muhidine  Institut national des langues et civilisations orientales  1959-06-04 Анна Дыбо Мәскәү дәүләт университетының филология факультетыМихаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты РФА тел белеме институтыРоссия дәүләт гуманитар университетыCentre for Comparative Linguistics  1959-12-31 Mirza Ansarli Бакы дәүләт университеты Institute of Oriental Studies of Academy of Sciences of Azerbaijan  1960-02-02 Mark Kirchner  Гисен университеты  1960-11-07 Gábor Ágoston Будапешт университеты Җорҗтаун университетыUniversity of Pécs  1960-12-10 Вадим Трепавлов Урал дәүләт университеты РФА Россия тарихы институты 2023-03-31 1961 Christoph Herzog    1961 Hendrik Fenz    1961 Quralbay Paxratdinov    1961 Raoul Motika  Һамбург университеты  1961 Sultan Tulu    1962 Christopher Kubaseck    1962 Matthias Käppler    1962-06-30 Maurus Reinkowski  Базел университетыФрайбург университетыМүнхен университеты  1963 Gottfried Hagen    1963 Tatjana Paić-Vukić    1963 Ekkehard Ellinger    1963-03-31 Мәхмәт Өлмәз Хаҗетеппе университетыГөттинген университеты Turkish Language AssociationХаҗетеппе университетыИстанбул университеты  1963-08-23 Oljobay Karatayev Кыргыз милли университеты Тил жана адабият институтуКыргыз милли университетыManas UniversityKastamonu UniversityКазакъстан милли университеты  1964 Karin Schweißgut    1964 Abdurishid Yakup    1964-04-201964 Necati Demir    1964-12-17 Naryman Seytyagyayev Таврия милли университеты Crimean State Engineering Pedagogical UniversityТаврия милли университетыЛьвов милли университетыA. Krymsky Institute of Oriental Studies  1965 Gabriel Pirický    1965-01-27 Klára Sándor    1966 Кылычев, Акылбек Мукаевич    1967 Tatjana Katić    1967-10-18 Mieste Hotopp-Riecke    1967-12-281967 Michael Reinhard Heß  Берлинның Ирекле үнивирситите  1968 Petr Štěpánek    1968-06-19 Sándor F. Kovács Казакъстан милли университетыДебрецен университеты   1969 Oh Eun-kyung    1970 Patrick Bartsch    1970-02-09 Gegham Manukyan Ереван дәүләт университетыԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ Әрмәнстан парламенты  1971 Joo-Yup Lee  Department of Near and Middle Eastern Civilizations, University of Toronto  1971 Shinji Ido    1971-01-03 Agnieszka Ayşen Kaim Варшау университеты   1971-05-05 İhsan Safi Istanbul University Faculty of Letters   1971-05-27 Yavuz Köse    1972 Stanisław Guliński Ягелло университеты Ministry of Foreign Affairs of Poland  1972 Qudratulla Omonov    1972-05-281972-05-18 Balázs Sudár ELTE Faculty of HumanitiesTeleki Blanka Gymnasium   1972-09-01 Մհեր Քումունց high school #4 of GorisЕреван дәүләт университетыՀայկական վիրտուալ համալսարան Goris State University  1973 Marinos Sarēgiannēs    1973 Ömer Zülfe    1974 Marc Aymes Institut national des langues et civilisations orientalesЭкс-Марсел университетыЮгары иҗтимагый фәннәр мәктәбе Югары иҗтимагый фәннәр мәктәбеМилли фәнни тикшеренүләр үзәге  1975 Katy Abraham    1975 Petra Prahlová    1975 Tülay Çulha    1975 Vjeran Kursar    1975-08-01 Julian Rentzsch    1975-08-12 Tomasz Majtczak Faculty of Philology of the Jagiellonian UniversityЯгелло университеты Ягелло университеты  1976 Élise Massicard Сәяси тикшеренүләр институтыБерлинның Ирекле үнивирсититеInstitut national des langues et civilisations orientales Милли фәнни тикшеренүләр үзәге  1977 Aleksandr Anatolʹevič Sotničenko    1977-03-01 Сергей Владимирович Сорокин Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты Kyiv National Linguistic University  1977-03-221977 Meline Anumyan ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ The Armenian Genocide Museum-InstituteЕреван дәүләт университеты  1978 David Selim Sayers    1979-02-24 Gergely Csiky Будапешт университеты Institute for Musicology  1979-10-24 Erika Hancz    1980 Emmanuel Szurek Institut national des langues et civilisations orientalesЮгары нормаль мәктәбеЮгары иҗтимагый фәннәр мәктәбе   1980 Michał Németh Ягелло университеты Ягелло университеты  1980-07-24 Кульчинський Олесь Богданович Institute of Philology Taras Shevchenko National University of KyivИстанбул университеты   1981 Adrian Gheorghe    1981 Amela Jordamović University of Sarajevo Radio BIR  1981 Irena Kolaj Ristanović    1982 Karol Bieniek    1982 Alp Yenen    1983 Rita Akritidisová    1983 Darima Dambinimajevna Doržijeva    1983 Oksana Oleksandrìvna Tyščenko-Monastyrs‘ka Таврия милли университеты   1984 Michail Michajlovič Jakušev    1984-03-09 Andrei Kubatin   2020-10-29 1984-11-27 Marie Bossaert Югары нормаль мәктәбеЮгары тикшеренүләр гамәли мәктәбе French School of Rome  1984-12-01 Márton Vér Сегед университетыГөттинген университеты Һамбург университетыГөттинген университетыБерлин-Бранденбург табигый һәм һуманитар фәннәр академиясеСегед университетыМаҗарстан фәннәр академиясе  1985-04-09 Maxime Gauin Lycée Bernard Palissy (Agen)lycée Camille-JullianÉcole Normale Supérieure de LyonПариж 1 университетыBordeaux Montaigne University   1987-10-31 Gökhan Yağcı    1990-05-07 Semih İpek    1990-05-15 Mkhitar Hayrapetyan high school #127 named after Levon ArisyanЕреван дәүләт университеты   1991-01-01 Vagharshak Hakobyan ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետInstitute of Oriental Studies of Armenia   20th century Irena Tatarzyńska Варшау университеты Варшау университетыПольша фәннәр академиясеMinistry of Foreign Affairs of Poland   Jamal al-Din al-Turki     Minakhanim Taklali  Baku Engineering UniversityӘзербайҗан дәүләт педагогика университетыAzTV   Annemarie Gaben     Ибн Мұқанна     Бектемирова, Айнагүл Кашкарбаевна     Асанов, Темиркул Ишекеевич     Мамбаева, Салтанат     Гаврилов Михаил Филипович     Tiran Lokmagyozyan  Agos   Vasilis Dimitriadis     Christoph Herzog Фрайбург университеты University of Bamberg   Hülya Çelik  Вена университеты   Erich Prokosch     Gökhan Şilfeler     Hakan T. Karateke     Dilek Sarmis Югары иҗтимагый фәннәр мәктәбеInstitut français d'études anatoliennes Страсбур үнивирситите   Rufat Sattarov     Ablet Semet     Sebastian Cwiklinski     Hakan Aydemir     Cevat Kara     Aysima Mirsultan     Luca Berardi     Zsombor Rajkai     Nicholas L. Danforth     Allahshukur Gurbanov     Aslı Göksel     Клавдія Ремер     Ceren Selvi     Dilara Aydın Истанбул университеты    Johann Strauss Мүнхен университеты Мүнхен университетыБирмингем университетыФрайбург университетыOrient-Institut IstanbulСтрасбур университеты 

 Искәрмәләр 

 Әдәбият 

 Кононов А. Н. Россиядә төрки телләрне өйрәнү тарихы: октябрьгә кадәрге чор. — 2 нче басма. — Л.: Наука, 1982.
 Кононов А. Н. Россия төркиятчеләренең биобиблиографик сүзлеге: октябрьгә кадәрге чор. — 2 нче басма. , эшкәртелгән — М., 1989.

 Милибанд С. Д. Востоковеды России: XX — начало XXI века: биобиблиографический словарь: в 2 книгах / отв. ред. В. М. Алпатов. — ИВ РАН; ИНИОН РАН. — М.: Восточная литература, 2008. — 968 + 1005 с. — ISBN 978-5-02-036364-9.
 Милибанд С. Д. Востоковеды России: XX — начало XXI века: дополнения и указатель / отв. ред. В. М. Алпатов. — ИВ РАН; ИНИОН РАН. — М.: Восточная литература, 2009. — Т. 3. — 71 с. — ISBN 978-5-02-036395-3.

 Сылтамалар 

 Библиография һәм төркият буенча сылтамалар
 Төркият турындагы сайтларга сылтамалар
 Татар электрон китапханәсе сайтында төркият
 Кононов А. Н. Төркология // Лингвистик энциклопедик сүзлек, М., 1990

 Моны да карагыз 

 Көнчыгышны өйрәнү
 Госманчылык
 Төрки халыклар
 Төрки телләр
 Пантөркизм
 Алтай телләре

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Төркият