Alkinnar

Alkinnar — molekulasında  öç qat bäy bulğan atsetilen räte tuyınmağan uglevodorodları, ğomumi formulası CnH2n-2. Alarnıñ berençe wäkile - atsetilen CH≡CH. Atsetilendağı vodorod metil radikallar belän almaştırılsa, molekulasında öç qat bäy gomologik rät xasil bula. Anıñ  berençe gomologı metilatsetilen CH3-C≡CH; ikençese etilatsetilen CH3-CH2-C≡CH. Xalıqara nomenklatura buyınça atsetilen räte uglevodorodlarnıñ atalışında alarğa turı kilgän alkannıñ -an quşımçası urınına -in quşımçası quyela. Alkinnar tabiğättä oçramıy, alar xosusan alkannar häm kaltsiy karbidınnan alına. Alkinnar öçen quşılu, polimerizatsiä, urın almaştıru häm oksidlanu reaktsiäläre xas. Alkinnarnıñ aldınğı  oçta  äğzası gazlar, C5H8tan başlap sıyıq matdälär, yuğarı alkinnar (C16H30) isä qatı matdälär. Alkinnar alkennar kebek sudan ciñel, suda äz eri, organik eretmälärdä yaxşı eri.

Alkinnar häm alarnıñ çığarılmalarınnan köndälek tormışta, texnikada kiñ qullanıla torğanı: serkä aldegidı, serkä kislotası, benzol, polivinilxlorid, poliakrilonitril, vinilatsetilen, sintetik kauçuk häm başqa matdälär alına.
alkini|thumb|Atsetilennıñ 3D modele

 Izomerları  
Alkinlarnıñ gomologik räte:
 Etin (atsetilen): C2H2
 Propin: C3H4
 Butin-1: C4H6
 Pentin-1: C5H8
 Geksin-1: C6H10
 Geptin-1: C7H12
 Oktin-1: C8H14
 Nonin-1: C9H16
 Detsin-1: C10H18
 Tözeleşe 
Atsetilen molekulasındağı  H-C≡C-H härber uglerod atomı ber vodorod atomı belän bäylänä häm üzara öç qat bäyläneş arqılı däwam itä. Alkinnarnıñ sostavındağı härber uglerod atomı sp- gibridlanğan xalättä bula. 
 Tabıluı 
 Uglevodorod pirolizı 
Sänäğättä atsetilen ğomuni ximik çimal — tabiği gaz (metan)nan alına. Metan yuğarı temperaturada qızdırılsa, ul uglerod häm vodorodqa äylänä. Reaktsiäneñ baru şartına bäyle metan ayırılğanda atsetilen ara täxsil bulğan matdä sıyfatında xasil bula:
:

 Degidrogenlaw 
Alkinnarnıñ tieşle alkannardan degidrogenlanıp alınuı mömkin. Etan 1200 °C temperaturağa qädär qızdırılğanda, atsetilen häm vodorodqa ayırıla.

 Fizik xasiätläre 
Alkinnarnıñ berençe wäkile atsetilen, tössez, issez gaz, suda äz eri. Alkinnar gomologlarınıñ fizik xasiätläre üzgäreşe alkannar häm alkennar rätendäge ğomum zakonnarğa buysına. Gomologik rättä nisbäte bulğan molekula massaları artuı belän matdälärneñ qaynaw temperaturaları arta. Alkinnarnıñ aldınğı oçta äğzası  gazlar, C5H8dan başlap sıyeq matdälär, yuğarı alkinnar (C16H30) isä qatı matdälär. Alkinnar alkennar kebek sudan ciñel, suda  äz eri, organik eretmälärdä yaxşı eri.


 №  İseme  Formula  Erü T,°C  Qaynaw T,°C  Tığızlığı, d204 1  Etin  S2H2  −81,8  −75  0,565* 2  Propin  C3H4  −101,5  −23  0,670* 3  Butin-1  HC≡C−CH2CH3  −125,9  8,1  0,678* 4  Butin-2  CH3−C≡C−CH3  −32,3  27,0  0,694 5  Pentin-1  HC≡C−C3H7  −90,0  39,3  0,695 6  Pentin-2  CH3−C≡C−C2H5  −101,0  55,0  0,714 7  3-Metilbutin-1  HC≡C−CH(CH3)CH3  m/y  28,0  0,665 8  Geksin-1  HC≡C−C4H9  −132,4  71,4  0,719
* Qaynaw noqtasında ülçängän qıymmätlär.
<center>Aromatik, ğadi häm quş bäyläneşlärneñ ayırım taswirlamaları
+ Bäyläneş töre Gibridlanu töre Bäyläneş poçmağı Bäyläneş ozonlığı, nm Bäyläneş energiäse, ky/mol Ğadi  (— C — C —) sp3 109°28ʼ 0,154  350 Quş bäyläneş  (— C = C —) sp2 120° 0,134  612 Öç bäyläneş (— C ≡ C —) sp 180° 0,120  830 Aromatik bäyläneş  sp2 120° 0,140  490
</center>

 Ximik xasiätläre 
Alkinnarnıñ ximik sostavındağı öç bäyläneşneñ buluı häm tözeleşe tä'sir itä. Alkinnar öçen quşılu, polimerizatsiä, almaştıru reaktsiäse häm oksidlanu reaktsiäläre xas.
 Alkinnarnıñ xasil buluı 

 (Dinatriy atsetilenidı)

 (Dikaliy atsetilenidı)

 (propinilmagniybromid)

Alkinnar häm kömeş ammiakatınıñ yäki ber valentlı baqırnıñ reaktsiäse yuğarı sıyfatlı öç bäy xisaplana:

 Alkinidlarnıñ  nukleofil almaşınu reaktsiälare 

Alkinidlar kööle nukleofil dip xisaplana häm ciñel reaktsiägä kerä:

Şuña kürä, atsetilen gomologların sintezlawda kiñ qullanıla:

 Alkingalogenidlarnı  alu 
Galogennıñ  tä'sirendä seltele moxittä monoalıştıru itelgän atsetilenlarnı galogenlaw mömkin:

 Vodorod galogenidların quşu 
Vodorod xlorid belän reaktsiägä kergändä başta gaz xalätendäge vinixlorid, ägär reaktsiä yänä däwam itsä, dixloretan xasil bula:CH≡CH + HCl = H2C = CHCl'''
Vinilxloridnıñ  polimerlanu reaktsiäse sänağättä möhim ähämiätkä iyä.

 Gidratlanu 
Gidratlanu (su quşıp alu) reaktsiäse terekömeş (II) sulfatı buluda bara. Oşbu reaktsiäne 1881 yıl M.G.Kuçerov acqan. Sänağättä serkä aldegidı şul ısulda üzläşterelä.
600px|Kucerov reaktsiyäse
Gidratlanu reaktsiäseneñ  barışında terekömeşneñ ike valentlı kationı qaytarılıb, bäyle zäxärle metall — terekömeşkä äylänä.

 Polimerlanu reaktsiäse 
Atsetilen 450 - 500 °C ğa qädär qızdırılıp aktivlaştırılğan kümerneñ östennän ütkärelsä, atsetilen benzolğa äylänä.
Al(C2H5)3-Ti(OC4H9)4:

 Başqa reaktsiälär 
Atsetilennı xlorlaşu öcen sulı eretmälärdä terekömeş (II) xloridı tä'sirendä dixloratsetilen alu mömkin:

 Atsetilen kondensatsiäse 
:

400px|Xodkevic-Kadio reaktsiyäse

 Qullanuı 
Atsetilen suda äz eresä dä, atseton kebek organik eretmälärdä yaxşı eri. Sostavında uglerodnıñ massa buluı zur bulğan öçen atsetilen isle yalqın belän yana. Atsetilen yanğanda bik küp miqdarda cılılıq ayırılğanı öçen (3000 °C ğa qädär) metallarnı kisü häm eretep yabıştıruında qullanıla. Kislorod yäki hawa belän quşılğanda şartlaw mömkinçelege zur bulğanlıqtan atsetilennıñ maxsus aq tösle ballonnarğa qızıl töstä „Atsetilen“ digän yazu yazıla häm şul ballonnarda saqlana.
Sänağättä atsetilennan serkä aldegidı, serkä kislotası, etil spirtı, sintetik kauçuk, plastmassalar häm başqa küp kenä matdälär alına.

 Sıltamalar 
 Иллюстративные материалы лекций по органической химии профессора Ненайденко В. Г., лекция №11 (Ацетилены. Реакционная способность. Аллены.)

 Ädäbiät 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 İskärmälär 

Törkem:Ximik quşılmalar