Мөселманнарның Диния нәзарәте

Мөселманнарның Диния нәзарәте ― идарә рәисе (югары мөфти яки мөфти) тарафыннан идарә ителүче, мөселман дини оешмаларын (гыйбадәт һәм уку йортларын), шулай ук билгеле бер территориядә яшәүче мөселманнарны ислам динен бергәләп тоту һәм тарату өчен берләштерүче үзидарәле дини оешма.

БДБ илләренең һәрберсендә мәчетләрне берләштерүче мөстәкыйль Диния нәзарәте (мөфтият) бар. Россиядә гомумроссия, төбәкара һәм төбәк Диния нәзарәтләре гамәлдә.

 Тарих 
 Көньяк-Көнчыгыш Европа илләре 
XVII һәм XIX гасырлар арасында Госман дәүләтеннән бәйсезлеккә ирешкәннән соң, мөселман халкы булган Көньяк-Көнчыгыш Европа илләре: Албания, Босния һәм Герцеговина, Болгария, Хорватия, Греция, Косово, Македония, Черногория, Румыния, Сербия һәм Словения. Госман империясеннән бәйсезлеккә ирешкәннән соң, әлеге илләрнең күбесендә бәйсез Дини идарәләр (нәзарәтләр, мөфтиятләр) оештырылган .

 Россия империясендә Диния нәзарәтләре 
Россия империясендә оештырылган беренче Диния нәзарәте ― патшабикә Екатерина IIнең 1788 елның 22 сентябрендә игълан ителгән «Ырынбур мөселман диния нәзрәтен оештыру турында» Указы нигезендә 1789 елның 4 декабрендә Уфада ачылган Ырынбур мөселман диния нәзарәте (). Уфа наместнигы барон  үтенече буенча рухани вазыйфасы алырга теләк белдерүчеләрдән имтихан алу һәм алар арасыннан «ышанычлыларын» сайлап алу өчен дәүләт учреждениесе буларак оештырылган. Диния нәзарәте 1917 елга хәтле гамәлдә булган, соңгы, алтынчы (1915―1917) рәис ― мөфти Мөхәммәтсафа Баязитов. Россия империясендә шулай ук (1794 елдан) Таврида мөселман Диния нәзарәте, (1872 елдан) Кавказ арты мөселман дини идарәләре эшләгән.

 Совет чорында Диния нәзарәтләре 
1944 елдан 1992 елдан Кавказ арты мөселманнарының Диния нәзарәте, 1943 елдан 1991 елга кадәр Урта Азия һәм Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәте гамәлдә булган.

1992 елда мөселманнарның VI гадәттән тыш корылтаенда СССРның Европа өлеше һәм Себер мөселманнарының Диния нәзарәте үзгәртеп корылганнан соң, эре төбәк дини үзәкләреннән (мөхтәсибәтләрдән) төбәк Диния нәзарәтләре (мөфтиятләр) оештырылган. СССРның элекке республикаларының күбесендә бәйсез Диния нәзарәтләре барлыкка килгән.

 Россия Федерациясендә Диния нәзарәтләре  
Россия Федерациясендә Диния нәзарәтләре (мөфтиятләр) мөстәкыйль төбәк дини оешмалары булып тора, алар Бөтенроссия дини идарәсе — мөселманнарның Үзәк Диния нәзарәте карамагында. Уфада теркәлгән Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте юрисдикциясенә Төньяк Кавказдан кала, Россиянең барлык территориясендәге, шулай ук Беларусия, Молдова, Латвия мөселманнары керә.

Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәте … Россия мөселманнарының үзәге Мәскәүдә булган үзәкләштерелгән дини оешмаларының берсе, 1994 елда Үзәк Диния нәзарәтеннән аерылып чыккан. Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте ― 1997 елда Тобольскида нигезләнгән үзәкләштерелгән дини оешма, оешкан көненнән башлап идарә рәисе – Нәфигулла Әширов ДУМ Азиатской части России  Islam-Today.ru. «Россия Ислам ризалыгы ассоциациясе (Бөтенроссия мөфтияте)» үзәкләштерелгән дини оешмасы (Пермь) 2016 елда суд тарафыннан бетерелгән. Тарих фәннәре докторы  мәгълүматы буенча, Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге 2012 елның 1 гыйнварына 1216 юридик затны, яисә Россиядә теркәлү үткән дини оешмаларның 28 % ын, Татарстан мөселманнары Диния нәзарәте (1126 юридик зат, 26 %), Үзәк Диния нәзарәте (1040 юридик зат, 24 %), Россия мөфтиләр шурасы (697 юридик зат, 16 %) берләштергән.

 БДБ илләрендә Диния нәзарәтләре 
 Бакуда урнашкан Кавказ мөселманнары идарәcе – Кавказ арты (Көньяк Кавказ) регионы мөселманнарының үзәкләштерелгән дини оешмасы. 
 Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәте 1990 елга кадәр Урта Азия һәм Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәте составында булган казыяттан оешкан Создание Духовного управления мусульман Казахстана. Религиозный фактор в политической жизни и в идеологии национальных движений в Казахстане. / Panorama.Ru.
 Абхазия мөселманнарының бердәм Диния нәзарәте
 Украина мөселманнарының Диния нәзарәте
 Украина мөселманнарының «Умма» Диния нәзарәте
 Кырым мөселманнары Дини идарәсе
 Кырым мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте ― Таврида мөфтияте
 Донецк Халык Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте
 Үзбәкстан мөселманнары идарәсе
 Кыргызстан мөселманнарының Диния нәзарәте
 Таҗикстан Ислам үзәге
 Төрекмәнстан мөфтияте

 Россиядә Диния нәзарәтләре 

 Гомумроссия 
Мөселманнарның гомумроссия Диния нәзарәтләренә федераль (гомумроссия) дәрәҗәдә — федераль хакимият органнары алдында мөселман мәнфәгатьләрен яклаучы дини оешмалар керә. Кагыйдә буларак, болар – Россия Федерациясе субъектлары мөфтиятләре берләшмәләре.
 Атамасы
 Регистрация
 Идарә рәисе (мөфти)
 Резиденция  Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте 
  11 гыйнвар 1993
  Тәлгать Таҗетдин
  Уфа  Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәте
  31 март 1994
  Равил Гайнетдин
  Мәскәү  Россия мөселманнары Дини җыены
  10 октябрь 2016
  Альбир Крганов
  Мәскәү   Россия мөфтиләр шурасы
  13 март 2000
  Равил Гайнетдин
  Мәскәү 

 Төбәкара Диния нәзарәтләре 
Россия Федерациясенең бердән артык төбәгендә эшли торган мөселман оешмалары китерелә
 Атама
 Регистрация
 Мөфти
 Резиденция  «Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге»
  16 октябрь 1998
  Исмаил Бердиев
  Мәскәү   Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте
  16 декабрь 1998
  Нәфигулла Әширов
  Тобольск   Мәскәү шәһәре һәм Үзәк регион мөселманнарының Диния нәзарәте «Мәскәү мөфтияте»
  14 июнь 2011
  Альбир Крганов
  Мәскәү    Кырым һәм Акъяр мөселманнарының Диния нәзарәте (Таврида мөфтияте)
  30 сентябрь 1991
  Эмирали Аблаев
  Акмәсҗит  Адыгея Республикасы һәм Краснодар крае мөселманнарының Диния нәзарәте
  13 март 2000
  Әскарби Карданов
  Майкоп

 Төп халкы мөселман булган төбәкләрнең Диния нәзарәтләре 
Төбәкләрдәге иң зур мөселман оешмалары китерелгән, анда төбәктә теркәлгән башка мөфтиятләр дә булырга мөмкин
 Атама
 Регистрация
 Мөфти
 Резиденция  Татарстан мөселманнары Диния нәзарәте
  16 март 1998
  Камил Сәмигуллин
  Казан   Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәте
  22 ноябрь 1993
  Айнур Биргалин
  Уфа   Дагстан мөфтияте
  31 май 1999
  Әхмәд Абдулаев
  Махачкала   Карачай-Черкесия мөселманнарының Диния нәзарәте
  25 август 1994
  Мухаммад Эркенов
  Черкесск  Кабарда-Балкар Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте
  09 октябрь 1991
  Хәзрәтали Дзасежев
  Нальчик  Чечня Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте
  26 сентябрь 2000
  Салах Межиев
  Грозный

 Төп халкы мөселман булмаган төбәкләр Диния нәзарәтләре 
 Чуашстан мөселманнары Диния нәзарәте
 Түбән Новгород өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте
 Сембер өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте
 Сембер өлкәсе мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте
 Чиләбе өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте
 Карелия мөселманнары Диния нәзарәте
 Удмуртия мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте
 Мәскәү өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте
 Мәскәү шәһәре мөселманнарының Диния нәзарәте
 Ростов өлкәсе мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте
 Мордовия мөселманнары Диния нәзарәте
 Самар өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте
 Пермь крае мөселманнарының Диния нәзарәте
 Ырынбур өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте
 Диңгез буе крае мөселманнарының Диния нәзарәте
 Хант-Манси — Югра автономияле округы мөселманнарының Диния нәзарәте
 Свердловск өлкәсендә 2023 елның 1 гыйнварына 6 Диния нәзарәте гамәлдә:  1,  2,  3,  4, 5, 6.

 Моны да карагыз 
 Мөфти
 Möftiät
 Диния нәзарәте
 Бөтенрусия мөселманнарының милли шурасы
 Илләр буенча мөфтиятләр исемлеге (en)

 Искәрмәләр 

 Сылтамалар 
 Муфтият как форма асимметричной организации мусульманского пространства России
 Мусульмане Поволжья 
 Духовное управление мусульман Пермского края 
 Духовное управление мусульман Нижнего Новгорода 
 Интернет-портал о жизни мусульман на пространстве СНГ 

Төркем:Россия ислам оешмалары
Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:Ислам вазыйфалары