Чегәннәр тарихы

мини|П. С. Кройер. Ике чегән хатыны үз йорты алдында. 1878
Чегәннәр тарихы — чегән телендә һәм аның төрле диалектларында сөйләшкән гомуми һинд чыгышлы этник төркем тарихы, аның вәкилләре чегән диаспорасы белән үзләрен идентификацияли.
 Исеменең килеп чыгышы 
Чегәннәрнең иң киң таралган үз атамалары — Европа илләре чегәннәре өчен — «ром» яки «рома», Якын Көнчыгыш һәм Кече Азия чегәннәре өчен — «дом», Әрмәнстан чегәннәре өчен «лом» булып тора Соционим ром в системе социальной терминологии цыган и его индийский этимон ḍom как маркеры этносоциальной динамики их носителей (опыт лингвоантропологического исследования). Ранние формы потестарных систем: [сборник статей] / Рос. акад. наук, Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера); [отв. ред. и сост. В. А. Попов]. — Санкт-Петербург: МАЭ РАН, 2013. — 384 с.: ил. стр. 281. Бөтен бу исемнәр һинд-арий «d’om» сүзенә кайтып кала. Теорияләрнең бересенә ярашлы, әлеге атама «ḍōmba» формасыннан барлыкка килгән, ягъни «җырлар башкарып һәм музыкаль коралларда уйнап көн күргән түбәнге катлам кешесе», классик санскритта шул версия бирелгән. A comparative dictionary of the Indo-Aryan languages. p. 314. London: Oxford University Press, 1962-6.. Икенче версия буенча, «d’om» тамыры «дамару» — "барабан өчен санскрит термины һәм «ḍam-» () — « (барабан кебек) яңгырый», һәм дравидий телләренә тоташу ихтималлыгы да барT. Burrow and M.B. Emeneau, A Dravidian Etymological Dictionary 2nd ed. (Oxford: Clarendon Press, 1984), p. 257, entry #2949.. Кайсыбер тикшеренүчеләр Һиндстандагы борынгы чегәннәрне (проточегәннәр) чыгышын автохтон Австрия-Азия халкына (адиваси төркеме) тоташтыралар һәм аларның үзатамасы «ḍomba/ţumba» тамырына бәйлиләр. Әлеге австро-азия тамыры, үз чиратында, төрле үсемлекләрне (кабак, кыяр, карбыз, фиг агачы, инжир) аңлаткан «т’умба (ţumba)» сүзенә тоташтырыла. Бу үсемлекләр күп җимеш бирә һәм аборигеннарның күпчелеге аларны тотем дип исәпли Соционим ром в системе социальной терминологии цыган и его индийский этимон ḍom как маркеры этносоциальной динамики их носителей (опыт лингвоантропологического исследования). Ранние формы потестарных систем: [сборник статей] / Рос. акад. наук, Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера); [отв. ред. и сост. В. А. Попов]. — Санкт-Петербург: МАЭ РАН, 2013. — 384 с.: ил. стр. 290—291.
 слева|мини|А. Козакевич. Чегән гаиләсе
слева|мини|А. Петтенкофен. Чегән балалары. 1885 ел.
Инглизләр аларны гадәттә —  ( — «мисырлылар» сүзеннән), испаннар — gitanos (шулай ук Egiptanos — «мисырлылар» сүзеннән), французлар — bohémiens («богемнар», «чехлар»), gitans (бозып әйтелгән ) яки  tsiganes (, цингани), немецлар — , итальяннар — zingari, голландлар — zigeuners, венгрлар — cigány яки fáraók népe («фараон кабиләсе»), әзербайҗаннар — qaraçılar («каралар»), грузиннар — ბოშები (бошеби), мингреллар — ჩაჩანეფი (чачанефи), әрмәннәр — Գնչուներ (гнчунер), чандра, финнар — mustalaiset («каралар»), казакълар — долдар, сыгандар, үзбәкләр — люли, сигонлар; башкортлар - сиғандар; басклар — erromintxela, ijitoak; албаннар — jevgjit («мисырлылар»); яһүдләр — цо’ани́м (Боронгы Мисырдагы Цоан провинциясе белән); фарсылар — کولی (коли); литвалар — čigonai; латышлар — čigāni; болгарлар — цигани; эстоннар — mustlased (каралар). Хәзерге вакытта төрле телләрдә чегәннәрнең рома үзатамасы еш кулланыла (, ,  һ. б.).

 Башка төрле риваятьләр 
Чегәннәрнең язма теле булмаганлыктан, аларның килеп чыгышын чагылдырган тарихи документлар юк. Соңгы вакытка кадәр гаилә шәҗәрәләре ата-бабаларының 10 буынын саклап калган,  Антропология социокультурного развития цыганского населения России .М.: Федеральный институт развития образования, 2011. 128 с. стр. 18. ISBN 978-5-85630-051-1, алар шулай ук әлеге халыкның килеп чыгышы турында чыганак була алмый. Моннан тыш, М. Хюбшманова фикеренчә, чегәннәр үзләре чыгышы урынын Һиндстан дип билгели алмаган һәм һинд субконтинентын анда яшәгән халыклар аерым географик төбәк итеп кабул итмәгән.
Бу җәһәттән XVIII гасыр азагына кадәр чегәннәрнең килеп чыгышы турында төрле теорияләр тәкъдим ителә. Мәсәлән, XIV гасырда немец яһүдләреннән барлыкка килүе турында фикерләр барРёге Jacob. «Bohemiens». в кн.: G. Menage. «Dietionnaire etymologique de la langue Frangaise», Т.I, Paris, 1750, pp. 207, 208J. C. Wagenseil. «De… libera civitate Noribergensi commentatio», Altdorfi, 1697, p. 435 ff.F. Predari. Origine e vicende dei Zingari, Milano, 1841, pp. 52, 53В. Шмаков. Священная книга Тота, М., 1916, стр. 53—56. Чегәннәрнең Мисыр чыгышлы булуы турындагы теория иң популяр (һәм чегәннәр үзләре тараткан әлеге легенданы хуплаган) була. Әйткәндәй, аерым авторлар чегәннәрне турыдан-туры борынгы мисырлылар белән бәйлиS. Roberts. The Gypsies; their origin, continuanc e and destination, 5th ed., London, 1842.. Башка авторлар, чегәннәр Мисыр территориясы аша Һиндстаннан күчеп килгән чакта үткәнS. J. Coleman. Gipsy rites, customs and legendary lore, Douglas, 1957, p. [3] яки, киресенчә, Мисырдан күченгән чакта Һиндстан территориясе аша үткәннәр, дип исәплиF. de Villе. Tziganes. Bruxelles, 1956, p. 24..
Икенче бер киң таралган фараз буенча чегәннәр Алгы Азиядан килеп чыкканнар Проблемы историко-этнографического изучения цыган  , атап әйткәндә, уларзы Месопотамиядагы Синджар каласы халкы  яки сигин кабиләсе варислары белән бәйлиләр, алар Геродот, Страбон, Псевдо-Орфей һәм Аполлоний Родосский язмаларында телгә алынаJ.-G. Hasse. Zigeuner in Herodot, Konigsberg, 1803.«Sigynnae». В кн.: «The Encyclopaedia Britannica», vol. 25, New York, 1911, p. 84F[orbiger A.]. Σίγιννοι. в кн.: «Real-Encvclopadia der classischer Alterthumswissenschaft», Bd. VI, Abt. 1, Stuttgart, 1852, S. 1183—1184J. Кarst. Origines Meditarraneae, Heidelberg, 1931, S. 382. Бик күп авторлар чегәннәрне Византияда телгә алынган аттиганнар белән бәйли[С. С ] Peуssоnnel. Observatione s historiques et geographique s sur les peuples barbare s qui ont habite les bords du Danube et du Pont-Euxin, Paris, 1765, pp. 108—112. , чегән атамасы аттинган сүзеннән барлыкка килгән һәм аларны турыдан-туры чегәннәр дип идентификациялиА. Павлов. Номоканон при Большом Требнике, М., 1897, стр. 133. 134F. Мiklоsiсh. Ober die Mundarte n und die Wanderunge n der Zigeune r Europa’s, «Denkschriften der k. Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-Historische Classe», Bd. 26, Wien, 1877, S. 55—66.. Кайсыбер тикшеренүчеләр чегәннәрне аттинганнардан аерым караганX. I. Мищенко. Ἀθίγγανος не цігани, в кн. «Юбілейний зборник на пошану академика Дмитра Ивановича Багалія», т. 1, Кіев, 1927, стр. 183—196..
мини|Шён, Алоис. Чегән лагере. 1856 ел.
мини|А. Козакевич. Карталар уйнаучы хатын. 1884 ел.
Шунысы кызык, XVIII гасырга кадәр әдәбияттә кимендә ике тапкыр чегәннәрнең һинд чыгышлы булу ихтималлыгы турында хәбәр ителә — Форли исемле итальян каласы елъязмаһында 1422 ел эчендә ( — «кайсыберләр, алар Һиндстаннан, дип әйтә иде»)Muratori, Script. Rerum italica XIX, 8. — Horváthová 1964.
 Чыгышы 
Чегәннәрнең һинд чыгышы XVIII гасырның азагында билгеләнәHübschmannová M. «Origin of Roma» . 2002.. Чегәннәр тарихи хроникалар алып бармаганга һәм тел-авыз риваятьләрдә үз тарихын саклап калмаганга күрә, чегәннәрнең борынгы тарихы турындагы фаразлар озак вакыт лингвистик тикшеренүләрдә нигезләнә, азаккы вакыт аларга генетик алымнар өстәлә, ,  et al. Reconstructing the Population History of European Romani from Genome-wide Data. Current Biology. Volume 22. Issue 24. p2342-2349. 18 December 2012. Чегәннәрнең ата-бабалары чыгышы белән Һиндстанның төньяк-көнбатыш төбәкләреннән (хәзерге Гөҗарат, Раджастан һәм Кашмир штатлары) дигән фикер гомуми кабул ителгән фекер булып тора. Башка генетик тикшеренүләр буенча, алар якынча безнең эраның V гасырында һинд-арий телләр төркөме халыкларыннан аерылганнар. Генетик тикшеренүләр мәгълүматлар буенча, алар һинд-арий халыклардан якынча безнең эрага кадәр V гасырда аерылганнарНеизвестно, случилось ли обособление ещё при проживании предков цыган на территории Индостана или произошло в момент исхода цыган с территории Индостана,.

1920 елда һинд телләре белгече Р. Л. Тернер үткәргән лингвистик тикшеренүләр нәтиҗәләре чегәннәрнең ата-бабалары Һиндстанның үзәк районарында якынча безнең эрага кадәр III гасырда һәм яңа эраның V гасырның азагыннан да соң түгел Төньяк Пәнҗабка күченгәннәр Соционим ром в системе социальной терминологии цыган и его индийский этимон ḍom как маркеры этносоциальной динамики их носителей (опыт лингвоантропологического исследования). Ранние формы потестарных систем: [сборник статей] / Рос. акад. наук, Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера); [отв. ред. и сост. В. А. Попов]. — Санкт-Петербург: МАЭ РАН, 2013. — 384 с.: ил. стр. 281—282. Әлеге версия белән лингвист-ромологлар Я. Матрас, Я. Хэнкок һәм М. В. Смирнова-Сеславянская да ризалашалар.
Кайсыбер тикшеренүчеләр Ancient People of the Punjab. The Udumbaras and the Salvas. Calcutta. 1960. Комплексный подход к изучению культурогенеза проторомов (предков цыган в индийский период: пространственно-временной аспект . Этнографическое обозрение. 2014. № 3. стр. 199 домнар баштан ук австро-азия телләрендә сөйләшкән (адиваси халкы), соңыннан алар күршеләреннән һинд-арий телен үзләштергәннәр, шул ук вакытта үз атамасын саклап калганнар. Хәзерге һинд домнары белән Европа чегәннәре арасында антропологик һәм мәдәни охшашлыкның булмавы бу гипотезага каршы төп дәлил булып тора.

2012 елда басылып чыккан генетик тикшеренүләргә ярашлы, чегәннәрнең иң зур генетик охшашлыгы төньяк-көнбатыш һәм төньяк Һиндстанда яшәгән аерым халыклар белән бәйле: мегхаваллар (Раджастхан штаты, Джамму һәм Кашмир) .
 Һиндстаннан күченү 
Әлеге вакытта чегәннәрнең Һиндстаннан кайчан һәм нинди сәбәп белән чыгып китүе анык кына билгеле түгел.. Аларның чыгып китүе бер юлы берничә фактор аркасында булуы ихтималHübschmannová M. What can Sociology suggest about the Origin of Roms. Archiv orientální 40/1. 1972. pp. 51-64..

Генетик тикшеренүләр күрсәтүенчә, чегәннәр Һиндстаннаны зур булмаган, генетик яктан бер төрле төркем белән чыгуы дәлилләнгәнOrigins and Divergence of the Roma (Gypsies) , аларның саны якынча 1000 якын кеше исәпләнә (H гаплогруппасы). Фарсы риваяте (Фирдәүси язып алган) чегәннәрнең Иранга Һиндстаннан Баһрам V вакытында килүе турында бәян итәЦЫГАНЕ ШУМНОЮ ТОЛПОЮ… ИСТОРИЯ ЦЫГАН.. Баһрам V аларның музыкаль сәләтен бик югары бәяләгән.

 Чегәннәр Византияда 
Византияда чегәннәр 1054 елда "Изге Георгий тормышы"нда беренче тапкыр телгә алынган дип санала. Чыганак буенча, самаритян-атсинганнар император Константин Мономахка кыргый хайваннарны юк итергә ярдәм иткәнЦыгане: История народа. Византияга алар Иран һәм Әрмәнстан территориялары аша үткән. Крит утравында чегәннәр (atsingani) 1322 елдан бирле билгеле. Византияда чегәннәр тимерче буларак дан тотканнарЦыгане — кто они?.

 Европада чегәннәр 
мини|Чегәннәр Берн диварлары янында. XV гасыр гравюрасы
мини|Ван Гог. Фургоннарда чегәннәр таборы. 1888 ел
XIV гасырда чегәннәр Балкан ярымутравында яши башлыйлар. 1348 елда алар — Сербияда, ә 1378 елда Болгарияда күренә башлыйлар.
1411 елда чегән таборын Чехияда (Богемия) күреп була, артабан 1417 елда — ТрансильваниялаЦыгане-рома в Европе ә 1431 елда Францияга (Турне) барып җитәләр, анда аларны Богемиядән килгәннәр, дип исәплиләр, 1433 елда — Регенсбург немец каласы тирәсендә , 1500 елда — Шотландияда, ә 1513 елда Швециядә күренәләр.

 Чегәннәр Америкада 
1539 елдан алып чегәннәр Америка территориясенә (Кариб утраулары) барып чыгалар, анда алар Испания һәм Португалия территориясеннән килүе билгеле. Чегәннәрнең Америкага күпләп күченүе бары тик XIX гасырның икенче яртысында башлана. XXI гасырга Америкада чегәннәрнең гомуми саны 4 млн кеше тәшкил итә, аларның яшәгән 1 миллионы АКШ-ында яшиАмериканские цыгане — какие они?.

 Чегәннәр геноциды 
1935—1945 елларда Германия һәм нацистик Германия белән союздаш һәм Икенче дөнья сугышы (1939—1945) чорында оккупацияләнгән илләр территориясендә чегән милләтле кешеләр геноциды оештырыла.
Соңгы тикшеренүләр күрсәтүенчә, чегәннәр геноциды корбаннарының саны — 200 000—1500 000 кеше. Зарар күрүчеләр саны тагы да күбрәк.

2012 елның 24 октябрендә Берлинда нацистик Германияда геноцид корбаны булган чегәннәргә мемориал ачыла.

 Чегәннәрнең дини карашлары  
Хәзерге заманда күп чегән кешеләре христиан, башкалары мөселман; кайберәүләре борынгы Ватаннары Һиндстаннан борынгы Һинд дине ышануларын саклап калганнар (Шактизм юнәлеше таралган, мәсәлән, Франциядә Сара э Кали буларак Кали Алиһәсе табыныла), шул ук вакытта башкалар үз дини һәм сәяси оешмаларына ия. Соңгы вакытта Венгрия ромалары арасында Далит Буддачылык хәрәкәте йогынтысында Тһеравада Буддачылыгы популяр булып киткән.

 Шулай ук карагыз 
 Антицыганизм

 Искәрмәләр 

 Әдәбият 
 Деметер Н. Г., Бессонов Н. В., Кутенков В. К. История цыган — новый взгляд  / РАН. Ин-т этнологии и антрополгии им. Н. Н. Миклухо-Маклая; под ред. Деметера Г. С. — Воронеж, 2000. — 334 с.: ил. ISBN 5-89981-180-3
 Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. Цыгане. Происхождение и культура. Социально-антропологическое исследование. — М.; София. 2009.



 Сылтамалар 
 The Council of Europe. Education of Roma Children
 Byzanz. Legacy of Sojourn of Roma in Byzantium in Roma language (Romani) 
 Деметер Н. Г. История цыган в России. Sinus. 02.09.2018.

Төркем:Чегәннәр
Төркем:Халыклар тарихы