Зәрдөштлек календаре

Зәрдөштлек календаре - ул һәрберсендә утызар көн булган унике айдан плюс елларның ахырында бернинди айга да карамаган өстәмә биш көннән (→Эпагомене) торган Кояш календаре булып тора. 
Бу календарьның төрле юрамалары бар, алар 1 ел төрлечә билгеләнүе белән аерылып тора:
•	Кадими календарь (борынгы календарь) Иранда кулланылган булган.
•	Шеншай календаре (патшалар календаре) Һиндстандагы Парслар тарафыннан кулланыла һәм 30 көнгә соңрак бара.
•	Яңа Фасли календаренда (фасыл календаре) яки Бастани (традицион календарь) 365 көнлек гомуми еллар һәм 366 көнлек кәбисә еллар бар. Яңа ел язгы көн-төн тигезлеге вакыты белән башлана.
 Тарихы 
Иң борынгы фарсы ай атамалары патша Дарий I-нең (б.э.к. 522-486 елы) бастырылган фетнәчеләр өстеннән җиңүе турында өч телле Беһистун язмасыннан мәгълүм. 30 ай көне турында иң борынгы билгеләнүләр Бундаһишнда очрый. 
Борынгы фарсы елы башта һәрберсе 30-ар көннән 12 айдан торган ел булган. Календарьны фасыллар белән туры китерер өчен вакыты-вакыты белән тулы ай өстәлгән булган. Безнең эрага кадәр якынча 5-енче яки 6-нчы гасырда календарь реформаланган булган, һәм һәр 6 елны тулы ай өстәве урынына һәр елга 5 көн өстәлгән булган, шулай итеп, 365 көнлек үзгәртелгән ел барлыкка килгән, ул тропик елга караганда һәр дүрт ел бер көнгә күчкән.   
Шулай итеп, ел башы безнең эрага кадәр 6-ынчы гасырында март уртасыннан безнең эраның 5-енче гасырында июльгә кадәр үзгәргән.
Сасанид хөкемдары Кавад I астында безнең эраның 500-дә яңа ел бәйрәме язгы көн-төн тигезлегенә якын булган айга күчерелгән булган; һәр 120 ел өстәмә кәбисә ай өстәлергә тиеш булган. Шулай да, кәбисә аен өстәү регуляр булмаган һәм безнең эраның 641 елда гарәпләрнең фарсыларны җиңүеннән соң калдырылган булган, шулай итеп яңа ел башы яңа ел башы калдырылган булган.   
Фарсыларда Ислам кертелә башлаганнан соң, Ислам календаре таралган булган. Фарсыларның кайберәүләре фарсы календарен дәвам иткәннәр. Безнең эраның 1131 елында кәбисә елы өстәлсә, Фарсы илендә атәшпәрәстләр шулай итмәгәннәр. Шулай итеп, ике календарь аерыла башлаган. Шулай да, соңрак бер ай бүтән өстәлмәгән.
Гөҗәратта фарсылар 18-енче гасырда бу аерманы тапкач, алар “Кадими” буларак дөресрәк календарьга кайткан. “Традиционалистлар” үз календаренда калган һәм үзләрен Шеншаһилар дип атаганнар. 
Бөек солтан Җәләлетдин Мәлик Шаһ астында 1079 елда фарсы календаре нигездә реформаланган булган (карагыз Иран календаре). Ел башы астрономик язгы көн-төн тигезлегенә беркетелгән булган. Кәбисә көннәрнең төгәл өстәлүе билгеле түгел, гәрчә фараз ителгәнчә 33 елдан 37 елга кадәр кәбисә периодында башкарылган булган. Бу календарь соңрак 1940 ел календарь реформасының нигезе булган, аның буенча Зәрдөштлек нигезләре буенча Фасли календаре (Һиндстанда) һәм Бастани календаре (Иранда) алып барылган булган.    
Ел
•	Елда һәрберсе 30-ар көн булган унике ай һәм биш өстәмә көн бар (Эпагоменелар).
•	Кадими календарьда һәм Шенһаи календарендә төгәл 365 көн бар.
•	Фасли календарендә елда 365 көн бар, кәбисә елында 366 көн бар.
 Елларны санау 
Дәвам итеп, еллар саналган булган. Төрле эпохалар бар. Чор соңгы Сассанид хөкемдары Язгәрд III-нең тәхеткә утыруыннан исәпләнә, Гайсә Раббы тууына кадәр 362-нче елның 16 июненнән башлап эпоха. Башка эра Гайсә Раббы тууына кадәр 651 елдан санала. Өченче эра Гайсә пәйгамбәр тууына кадәр 1738 ел белән башлана, бу Зәрдөшт пәйгамбәрнең риваять тууы елы.
 Ел башы  
Ел Кадими календарендә июльдә башлана, Шеншай календарендә августта башлана. Фасли календарендә ел язгы көн-төн тигезлеге белән башлана.
Гайсә Раббы тууыннан соң 2015 елдан 2030 елга кадәр ел башлары түбәндәге таблицада  тупланган: 
 КадимиЕл  Грегориандата  ШеншайЕл  Грегориандата  ФаслиЕл  Грегориандата  1385  19. Июль      2015  1385  18. Август    2015  1394  21. Март     2015 1386  18. Июль      2016  1386  17. Август    2016  1395  20. Март      2016 1387  18. Июль      2017  1387  17. Август    2017  1396  21. Март      2017 1388  18. Июль      2018  1388  17. Август    2018  1397  21. Март      2018 1389  18. Июль      2019  1389  17. Август    2019  1398  21. Март      2019 1390  17. Июль      2020  1390  16. Август    2020  1399  20. Март      2020 1391  17. Июль      2021  1391  16. Август    2021  1400  21. Март      2021 1392  17. Июль      2022  1392  16. Август    2022  1401  21. Март      2022 1393  17. Июль      2023  1393  16. Август    2023  1402  21. Март      2023 1394  16. Июль      2024  1394  15. Август    2024  1403  20. Март      2024 1395  16. Июль      2025  1395  15. Август    2025  1404  20. Март      2025 1396  16. Июль      2026  1396  15. Август    2026  1405  21. Март      2026 1397  16. Июль      2027  1397  15. Август    2027  1406  21. Март      2027 1398  15. Июль      2028  1398  14. Август    2028  1407  20. Март      2028 1399  15. Июль      2029  1399  14. Август    2029  1408  20. Март      2029 1400  15. Июль      2030  1400  14. Август    2030  1409  21. Март      2030
Фасли календаренда кәбисә еллар киңрәк шрифт белән күрсәтелгән.
 Кәбисә елы 
Кадими- һәм Шеншай- календарьнең үзгәргән елында кәбисә өстәлүе юк, шулай итеп календарь елы Грегориан календаре белән чагыштырып караганда һәр дүрт ел бер көнгә үзгәреп тора. Фасли календарендә үзгәреш шулай итеп куелган ки, ел озынлыгы мөмкин кадәр төгәл уртача Кояш ел уртысына туры килә. Шуңа өстәп, аерма мөмкин кадәр кечкенә итеп тотыла – Грегориан календарендә кебек –тулы бер көнгә. Шулай итеп, һәр дүрт елны кәбисә елы, әмма кайвакыт бишенче елны.

 Төгәллек 
365 көн озынлыгы белән Кадими- һәм Шеншай календаре тропик елдан ел саен 0,24219052 көнгә һәм якынча 4 елда 1 көнгә аерылып тора.
 Ай 
Календарь айлары Ай йөрешенә бәйле түгел. Ел һәрберсе 30-ар көн булган унике тигез айга бүленгән, аннан соң биш, Фасли календарендә алты өстәмә көн бара.
Унике ай түбәндәге атамаларга ия: 
 фарсы телендәEdward M. Reingold, Nachum Dershowitz: Calendrical Calculations. The Millennium Edition. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 2001, Persian Calendar, Month Names  транскрипция ﻓﺮوردﻳﻦ  Ferverdîn اردﻳﺒﻬﺸﺖ  Ardebehesht ﺧﺮﺩاد  Khordâd ﺗﻴﺮ  Tîr ﻣﺮداد  Mordâd ﺷﻬﺮﻳﻮر  Sharîr ﻣﻬﺮ  Mehr ﺁﺑﺎﻥ  Âbân ﺁﺫﺭ  Âder دﯼ  Deï ﺑﻬﻤﻦ  Bahmen اﺳﻔﻨﺪ  Asfend(ârmed)
Айның 30 көне түбәндәге атамаларга ия:
 фарсы телендә Edward M. Reingold, Nachum Dershowitz: Calendrical Calculations. The Millennium Edition. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 2001, Persian Calendar, Day Names  транскрипцияF. K. Ginzel: Handbuch der mathematischen und Technischen Chronologie. Band 1: Zeitrechnung der Babylonier, Aegypter, Mohammedaner, Perser, Inder, Suedostasiaten, Chinesen, Japaner und Zentralamerikaner. Hinrichs, Leipzig 1906, S. 281 ﻫﺮﻣﺰ  Aûharmazd ﺑﻬﻤﻦ  Vahûman اردﻳﺒﻬﺸﺖ  Ardavahisht ﺷﻬﺮﻳﻮر  Shatvaîrô اﺳﻔﻧﺪﺍﺭﻣﺪ  ^Spendarmad ﺧﺮﺩاد  Horvadad ﻣﺮداد  Amerôdad ﺁﺫﺭ ﺑﻪ ﺩﻯ  Din-i pavan Âtarô ﺁﺫﺭ  Âtarô ﺁﺑﺎﻥ  Âvân ﺧﻮﺭ  Khûrshêd ﻣﺎﻩ  Mâh ﺗﻴﺮ  Tîr ﮔﻮﺵ  Gôsh ﻣﻬﺮ ﺑﻪ ﺩﻯ  Din-i pavan Mitrô ﻣﻬﺮ  Mitrô ﺳﺮﻭﺵ  Srôsh ﺭﺷﻦ  Rashnû ﻓﺮوردﻳﻦ  Farvardî̄n ﺑﻬﺮﺍﻡ  Vâhrâm ﺭﺍﻡ  Râm ﺑﺎﺩ  Vâd ﺩﻳﻦ ﺑﻪ ﺩﻯ  Din-i pavan Dînô ﺩﻳﻦ  Dînô ̄n ﺍﺭﺩ  Ard ﺍﺷﺘﺎﺩ  Âshtâd ﺍﺳﻤﺎﻥ  Âsmân ﺯﺍﻣﻴﺎﺩ  Zamjâd ﻣﺎﺭﺳﻔﻨﺪ  Mârspend ﺍﻧﻴﺮﺍﻥ  Anîrâ̄n

Биш, я алты өстәмә көн түбәндәге атамаларга ия:
 persischEdward M. Reingold, Nachum Dershowitz: Calendrical Calculations. The Millennium Edition. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 2001, Persian Calendar, Epagomenæ Names  TranskriptionF. K. Ginzel: Handbuch der mathematischen und Technischen Chronologie. Band 1: Zeitrechnung der Babylonier, Aegypter, Mohammedaner, Perser, Inder, Suedostasiaten, Chinesen, Japaner und Zentralamerikaner. Hinrichs, Leipzig 1906, S. 287ﺍﻫﻧﺪ  Ahnadﺍﺷﻧﺪ  Ashnadاﺳﻔﻧﺪﺍﺭﻣﺪ  Esfandârmedﺍﺧﺸﺘﺮ  Achschatarﺑﻬﺸﺖ  Wahisht 
 Атна 

Хәзер җиде көнлек атна кулланыла, гәрчә бары тик җомга һәм шимбә үз исемнәренә ия, башка көннәр шимбәдән саналган көннәр булып санала:

 شنبه  Shanbeh  Шимбә یک‌شنبه  Yek-shanbeh  Якшәмбе دوشنبه  Do-shanbeh  Дүшәмбе سه‌شنبسه‌  Se-shanbeh  Сишәмбе چهارشنبه  Chahar-shanbeh  Чәршәмбе پنج‌شنبه  Panj-shanbeh  Пәнҗешәмбе آدینه  Aadineh  Җомга

 Искәрмәләр 

 Шулай ук карарга мөмкин 

 Календарь системалары исемлеге
 Зәрдөштлек

 Сылтамалар 
 Sympatico Zoroastrian Calendar  (инглиз телендә)
 Календарь таблицалары 
 Table mapping Fasli calendar to a Gregorian non-leap year. During a leap year, the mapping for the last 21 days of the Fasli year must be adjusted by subtracting 1 from the March date.
 Table for 1375 YZ. This table shows how the year 1375 YZ corresponds to Gregorian dates using the three Zoroastrian calendars, with links back to 1374, 1373 and 1372 YZ.
 Perpetual Fasli calendar
 Zoroastrian calendar of months and days
 Календарь калькуляторлары 
 Conversion tool for Gregorian dates from AD 1006 to AD 2400 (good for all dates 374 YZ to 1770 YZ). It can adjust for the fact that events between midnight and 6 a.m. on a Gregorian date fall on the previous Zoroastrian day. Shows month view, year view, moon phases and 'Chaugadiyas'.
 The facility above is also available in Gujarati.
 A conversion tool for all three variant calendars, good for AD dates 1911–2030, also with ability to display Zoroastrian dates on a month-to-view page of the Gregorian calendar for 1911–1930.
 Another implementation of the zanc.org calendar above.
 RozCalc – Zoroastrian Calendar Calculator
 Parsical – Zoroastrian Shahenshahi calendar application
 Parsi calendar (Parsi calendar)
 Әдәбият 
 F. K. Ginzel: Handbuch der mathematischen und Technischen Chronologie. Band 1: Zeitrechnung der Babylonier, Aegypter, Mohammedaner, Perser, Inder, Suedostasiaten, Chinesen, Japaner und Zentralamerikaner. Hinrichs, Leipzig 1906.
 Lance Latham: Standard C Date/Time Library. Programming the World's Calendars and Clocks. R & D Books, Lawrence KS 1998, ISBN 0-87930-496-0.
 Edward M. Reingold, Nachum Dershowitz: Calendrical Calculations. The Millennium Edition. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 2001, ISBN 0-521-77167-6, Compact Disc.
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Тәкъвим