Казан губернасы (1708—1781)

Каза́н губернасы  — 1708—1781 елларда Рус патшалыгының һәм Россия империясенең административ-территориаль берәмлеге, аның беренче сигез губернасының берсе. Губерна шәһәре — Казан.

Башта Казан губернасы Иделнең уң һәм сул як ярлары буенча Түбән Новгородтан алып Әстерханга кадәр территорияне колачлый. Ул яшәгән чорда губерна территориясе шактый үзгәргән: Казан губернасыннан мөстәкыйль административ берәмлекләргә: Пенза, Әстерхан (1717), Түбән Новгород (1714, 1717 елда бетерелгән, аннары яңадан 1719 елда) губернага бүленгән.

1780-1781 елда Казан губернасы өлешләреннән Сембер, Пенза, Пермь һәм Казан наместниклыгы оеша.

 Тарихы 
сулда|мини|Казан губернасы 1708 елда

Казан губернасы  Петр I нең 1708 елның 18 декабрендәге Указы белән Рус патшалыгының Петр I башлаган административ-территориаль реформасы барышында оеша. Губернаның нигезен 1552 елда Казан ханлыгын басып алганнан соң төзелгән һәм Мәскәүдәге Казан сарае боерыгы белән идарә ителгән Казан өязе территориясе тәшкил итә. Беренче Казан губернаторы итеп Пётр Апраксин билгеләнә.

Казан, Зөя, Пенза, Сембер, Уфа, Әстерхан һәм башка воеводалардан торган.

Башкорт баш күтәрүләре тәмамлангач, 1711 елда Уфа өязе Сенат карамагына тапшырыла. 1728 елда Яркәй Янчурин җитәкчелегендәге башкорт делегациясе император Петр II гә "Воеводалардан һәм целовальниклардан күргән җәбер-золым һәм җәберләүләр буенча эзләнүне һәм  җиргә биләмә хокукларын саклау турында" үтенеч яза, шуннан соң императорның «Уфа провинциясенең Казан губернасыннан бүлү турында, аның Сенат идарә тармагында торышы турында»гыИстория башкирских родов. Елан. Том 9. Часть 1 / С. И. Хамидуллин, Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, И. Р. Саитбатталов, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин, Ф. Ф. Гайсина, Р. М. Рыскулов, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова.— Уфа: ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат, 2015.— С.34,35,36.— 720 с.— ISBN 978-5-85051-637-6. указы чыга, аның нигезендә Уфа провинциясе (Минзәләдән тыш) губерна составыннан рәсми рәвештә алынаМуратова В. Н.Казанская губерния//Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов.— Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020.— ISBN 978-5-88185-306-8..

1714 елның гыйнварында Казан губернасының төньяк-көнбатыш өлешләреннән Түбән Новгород губернасы аерылып чыга. Губерна составына Түбән Новгородтан кала Алатырь, Арзамас, Балахна, Васильсурск, Гороховец, Курмыш, Юрьевец, Ядернә шәһәрләре керәләр. 1717 елның 22 ноябрендә Түбән Новгород губернасы юкка чыга; аның территорияләре яңадан Казан губернасына әйләнеп кайта.

1717 елның 22 ноябрендә Казан губернасы составыннан Әстерхан губернасы, аның янәшәсендәге территорияләр бүлеп бирелә: Әстерхан, Гурьев Яицкий (хәзерге Атырау (Казакъстан), Дмитриевск (хәзерге Камышин), Петровский, Самар, Сарытау, Сембер (хәзер Ульяновск), Сызрань, Тирсә шәһәре, Царицын (совр. Волгоград), Кызыл Яр, Кара Яр һәм Кизляр.

1719 елның 29 маенда Түбән Новгород губернасы яңадан мөстәкыйль рәвештә бүлеп бирелә, ә Казан губернасының калган өлеше Казан, Пенза, Зөя, шулай ук Уфа (1728 һәм 1733-1740) провинцияләренә бүленә.

1727 елның 29 апрелендә  Нократ һәм Соликамск губерналары (Пермь  дип үзгәртелә) исемле указы буенча Себер губернасыннан тапшырыла.

1744 елның 15 мартында Исәт һәм Уфа провинцияләрен яңа төзелгән Ырынбур губернасы составына тапшыралар.

1775 елда губерна реформасы башлана, аның барышында Казан губернасы берничә наместникка бүленә һәм үз эшчәнлеген туктата: 1780 елның 11 сентябрендә Нократ провинциясеннән һәм Зөя һәм Казан провинцияләре өлешләреннән  Нократ наместниклыгы  булдырыла, ә көньяк өязләрдән Сембер һәм Пенза наместниклары оештырыла. 1781 елның 27 гыйнварында Пермь провинциясе территориясе төзелгән Пермь наместниклыгы составына тапшырыла, ә шул ук елның 28 сентябрендә Казан губернасының калган территориясе 13 өяз составындагы Казан наместниклыгына үзгәртелә. Шул ук елны губерна һәм өяз шәһәрләренең герблары раслана.

1796 елның декабрендә Казан наместниклыгы янә губернага әверелә.

 Административ бүленеш 
1719 елдан  Казан, Пенза, Зөя, шулай ук Уфа провинцияләренә бүленә.

 Губернаторлар 
Ф. И. О.Титул, чин, исемВазыйфаны биләү вакытыАпраксин Пётр Матвеевичякындагы боярин1708—1713Салтыков Пётр Самойловичякындагы боярин1713—1719Салтыков Алексей Петрович1719—1725Менгден Иван Алексеевичгенерал-майор1725Волынский Артемий Петровичгенерал-майор1725—1727Зотов Василий Никитовичгенерал-майор1727—1728Волынский Артемий Петровичгенерал-майор1728—1731Долгоруков Михаил Владимировичкнязь,  хакыйкый яшерен киңәшче1731—1732Мусин-Пушкин Платон Ивановичграф, хакыйкый яшерен киңәшче1732—1735Румянцев Александр Ивановичгенерал-лейтенант1735—1736Голицын Сергей Дмитриевичкнязь, яшерен киңәшче1736—1739Вакансия1739—1741Загряжский Артемий Григорьевичгенерал-поручик1741—1748Греков Степан Тимофеевиччын яшерен киңәшче1748—1755Головин Фёдор Ивановичграф, яшерен киңәшче1755—1760Тенишев Василий Борисовичкнязь,  хакыйкый яшерен киңәшче1760—1764Квашнин-Самарин Андрей Никитиччын яшерен киңәшче1764—1770Бранд Яков Ларионовичгенерал-поручик1770—1774Мещерский Платон Степановичкнязь, генерал-поручик1774—1781

 Вице-губернаторлар 
Ф. И. О.Титул, чин, исемВазыйфаны биләү вакытыКудрявцев Никита Алферьевич1718—1727Кудрявцев Нефед Никитовичполковник20.04.1727Соймонов Леонтийгенерал-майор03.03.1740Тенишев Василий Борисовичкнязь, генерал-адъютант, яшерен киңәшче 1756—16.08.1760Кудрявцев Иван Павловичнадворный советник1764Вадбольский Пётр Михайловичкнязь, полковник, губернаторның 1 нче иптәше22.04.1764—1766Римский-Корсаков Михаил Андреевичколлеж киңәшчесе, губернаторның 2 нче иптәше22.04.1764—1766Кудрявцев Иван Павловичстатский советник,губернаторның 1 нче иптәше1772—1774Жданов Александр Акимовичстатский советник, губернаторның 2 нче иптәше1772—1774Попов Александр Васильевичподполковник, губернаторның 1 нче иптәше1774—1777Львов Николай Петровичнадворный советник, губернаторның 2 нче иптәше1774—1777Желтухин Фёдор Фёдоровичполковник, статский советник, губернаторның 1 нче иптәше, хакимнең поручигы1777—1784Попов Александр Васильевичподполковник, губернаторның 2 нче иптәше1777—1779

 Искәрмәләр 

Төркем:Россия империясе губерналары
Төркем:Татарстан тарихы