Папайя

Папайя яки кавын агачы (лат. Cárica papáya) — агач үсемлек; Карика гаиләсеннән (Caricaceae) Карика (Carica) ыруы төре.

Папайа сүзе — үсемлекнең латинлаштырылган малабар атамасы (papaya).

 Ботаник тасвирлау 
сулда|мини|226x226пкс|«Köhler’s Medizinal-Pflanzen» (1887) китабыннан ботаник иллюстрация
сулда|мини|284x284пкс|Өлгереп җитмәгән җимеше
3-10 биеклектәге җиңел кәүсәле ботаксыз тәбәнәк пальма рәвешле агач.

Яфраклары зур, диаметры 50-70 см, озын сабакта тешле-кыркылган.

Чәчәкләр яфрак астында үсә, алар 10-30 см диаметрында һәм 15-45 см озынлыгындагы җимешләргә әверелә. Пешкән җимеш сары гәрәбә төсеннән алып кызгылт сары төскә кадәр була. Пешкән җимеш йомшагы сары, кызгылт сары һәм кызыл. 

Үсемлекнең бөтен өлешендә дә сөт кебек суты бар .

 Хуҗалыктагы әһәмияте һәм кулланылышы 
мини|270x270пкс|Плантация, Гавай утраулары
Папайяның туган иле Мексиканың көньягы һәм Үзәк Америка һәм Көньяк Американың төньягы, әммә хәзер ул бөтен тропик илләрдә үстерелә, төп җитештерүчеләре Бразилия һәм Һиндстан. Шулай ук Русиянең көньягында, Кавказның Кара диңгез яры янында ботаника бакчаларында папайяны эксперименталь утырталар.

Җимешне җыйганда бик сак булырга кирәк, чөнки папайя күп кешеләрдә тире бүртүен, шулай ук аллергия реакциясен кузгатуга сәләтле латекс сутын бүлеп чыгара. Папайя җимеше һәм аның яфраклары составында карпин алкалоиды бар, ул суалчанны төшерү сәләтенә ия, әммә зур дозада куркыныч.

 Азык продуктлары 
Папайяның төп кулланылышы — ризык итеп куллану. Гадәттә, аны чи килеш, кабыксыз һәм орлыксыз ашыйлар. Өлгереп җитмәгән җимешне пешерәләр, шулай ук карри әзерләүдә һәм салатларда кулланалар. Җимешне утта пешерәләр, ул чакта папайядан ипи исе чыга башлый.  

 Медицинада 
Папайядан папаин (протеаза, ит йомшартучы) дип аталган ферментлар һәм башка аксымнар күп. Папайя сутының каты ит сүсләрен йомшарту үзенчәлеген Көньяк Америкада мең ел буенча кулланганнар. Аны өлгермәгән җимешнең һәм яфракларының тазартылган сөт кебек сутынан алалар һәм аш сеңдерүне күтәрү өчен һәм «Лекозим» һәм «Кариопазин» (протеолитик ферментлар катнашмасы) препаратларын әзерләү өчен кулланганнар, аның белән умыртка сөякләре арасындагы остеохондрозны дәвалыйлар

Халык медицинасында папайяның суалчан төшерү (тамыр, яфраклары төнәтмәсе), контрацепцияLohiya N.K., Manivannan B., Mishra P.K. et al., 2002 һәм аборт өчен чара буларак кулланыла. Киптерелгән яфракларын астманы җиңеләтү яки тәмәкене алмаштыру өчен тартканнар. Коры яфраклардан әзерләгән пакетлар кибетләрендә чәй әзерләү өчен сатуга куела. Моннан тыш яфраклары төнәтмәсе Гана һәм Кот-д' Ивуарда атлар өчен эч йомшарткыч чара кебек кулланыла.

Вирусолог Люк Монтанье раславынча, папайядан препаратлар вируслы инфекцияләрне булдырмауга булышлык итә.

Папайяның яшь яфракларыннан бизгәк авыруларына каршы чәй әзерлиләр.

 Папайя эпифитотиясе 
Түгәрәк ала папайя вирусы Оахка (Гавайи) 1937 елда ук кертеләParris, G.K. (1938) A new disease of papaya in Hawaii. Proc. Am. Soc. Hortic. Sci. 36, 263—265. һәм ике тапҡыр Гавайи папайясын җитештерүдә кагыла. Авыру берничә еллап, үзгәрүенә һәм агрессив штаммга әйләнүенә кадәр уртача була, һәм 1950 елда эпифитотия башлана. 12 ел дәвамында папайя җитештерү җирләре 94 % кими. Аннары аны җитештерү Оахтан кискен карантин астында Гавайи утравындагы Пунага күчерелә. 1971 елда PRSV йорт яны участкаларында ачыклана, әммә аның таралуына юл куймас өчен күп көч салына. Вирус 1992 елда коммерция  хуҗалыкларында барлыкка килә, эпифитотия яңадан кабына һәм күрелмәгән масштабта була, бер ел эчендә 100 % диярлек классик сортларны юк итә, һәм 1995 елда Пунала папайя җитештерү мөмкин булмый. Папайяның ике трансгенлы төрен Деннис Гонсалес  һәм аның командасы эшли һәм 1998 елның 1 маенда җитештерү өчен тәкъдим ителә. Нәтиҗәдә шул ачыклана, әгәр үсемлекнең ДНК чылбырына вирус тышчасы аксымының генын өстәсәң, папайя вируска бирешми. PRSV тышчасы аксымы гены югары эмбриогенлы үсемлек тукымасына яңа уйлап чыгарылган  пушка ярдәмендә кертелә, бу 55-1 трансген сызыгын эшләүгә китерә, ул, азак исбатланганча, Гавайи PRSV штаммнарын нәтиҗәле контролдә тота һәм яңа вирус күчермәләренең барлыкка килүенә юл куймый.  Контролдә саклаучы оешмалардан дәртләндерү буенча тиешле процедураларны алып (FDA, EPA һ.б.), 1998 елның маенда трансгенлы папайя коммерцияле кулланылыш өчен үстерелә башлый. Гавайида генетик модификацияләнгән җимешне кертү кыска гына вакыт эчендә җитештерүнең башлангыч күләмен тергезергә мөмкинлек бирә. Бүгенге көндә ул гади папайяның тулысынча кысрыклап чыгарган. 

Тикшерү барышында кеше организмына бернинди дә кире йогынтысы ачыкланмаган. Җитмәсә, кеше һәр вакыт папайяның аның вирусы белән бергә кулланган, чөнки анда, ул үскән урында, һәр вакытлар бу патоген була.

 Җитештерү 
 +Еллар буенча папайяны дөньяда җитештерү
 ЕлМең
  19651 547
  19701693
  19751935
  19802460
  19853 158
  19903 255
  19955 478
  20007 009
  20058 139
  20068 965
  20079 474
  20089 993
  200910 486
  201011726
  201111839201412 700«Papaya production in 2014; Crops/Regions/World list/Production Quantity (pick lists)». UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT). 2017. Retrieved 19 August 2017.
+Папайя җитештерү буенча 20 ил-лидер  (2011)ИлМең тонна папайя Һиндстан4 180 Бразилия1 854 Индонезия958 Нигерия705 Мексика634 Эфиопия340 Конго Демократик Республикасы280 Таиланд272 Гватемала205 Кытай181 Филиппиннар158 Колумбия153 Куба135 Перу126 Венесуэла126 Бангладеш125 Сальвадор70 Коста-Рика61 Малайзия45 Кения18чыганак: БМО Азык-төлек һәм авыл хуҗалыгы оешмасы (FAO)

 Искәрмәләр 

 Әдәбият 






Төркем:Җиләк-җимеш
Төркем:Тропик авыл хужалыгы