Кыргызстан икътисады

Кыргызстан икътисады , нигездә, сәнәгать һәм хезмәт күрсәтү өлкәсеннән тора, хезмәт яшендәге халыкның яртысыннан да кимрәге хезмәт өлкәсендә эшли Когда казахи купят Киргизию? . 2011 елда мигрантларны акчалата күчерү күләме ил тулаем эчке продуктының 29% ын тәшкил итте.StanRadar.com: "Кыргызстан намерен удвоить свой ВВП" .

Сәнәгать энергетика һәм нефть чыгару тармагы белән күрсәтелә. Җиңел һәм азык-төлек сәнәгате предприятиеләре бар. АЗС базарын өлешчә Газпром нефть корпорациясе контрольдә тота ул илнең төньягында заправка станцияләренең 63 % ына кадәр ияРБК daily: «Газпром нефть» развернётся в Киргизии. 1990 елларда республика Урта Азия күрсәткечләре буенча деиндустрияләштерүне һәм хәтта зур кимүне кичерә: 1990—2001 елларда Кыргызстанның тулаем эчке продукты 10,35 тапкыр кимегән (шул ук вакытта күрше Үзбәкстанда 3,45 тапкыр кимегән).Турдиев Т.И. Историко-экономические и региональные предпосылки социальной турбулентности в Кыргызстане // Социальная политика и социология. - 2013. - № 2-2 (93). - С. 80 . Дәүләтнең тышкы бурычы җитди проблема булып тора, 2008—2012 елларда ул кискен арткан: 2083,8 млн доллардан 3031,1 млн долларга кадәр.  Авыл хуҗалыгы продукциясенең зур өлеше экспортка җибәрелә. Туризм - Кыргызстан өчен мөһим керем чыганагы. 2008 елда илгә 2 миллионнан артык чит ил туристы килә, аларның керемнәре 509 миллион доллар булаТурсезон «Иссык-Куль — 2009» оказался слабым(недоступная ссылка).Дата обращения: 23 июня 2010. Архивировано 24 мая 2012 года. . Кыргызстан бюджеты шулай ук Манас базасын арендалау сыйфатында АКШтан 63 млн. доллар ала Аренду американской базы «Манас» в Киргизии продлят на год . Кече бизнес өлеше зур түгел-2013 елда кече һәм урта предприятиеләр персоналы (шәхси эшмәкәрләрдән һәм крестьян хуҗалыклары хезмәткәрләреннән башка) бары тик 87,7 мең кеше (икътисадта эшләүчеләрнең гомуми санының 3,9% ы) тәшкил итте. Шулай ук илдә 2013 елга 329,7 мең шәхси эшмәкәр (физик затлар) бар.Табалдиева А.С., Ибраимова И.О. Малый и средний бизнес в Кыргызстане // Наука, новые технологии и инновации. - 2015. - № 3. - С. 123 .

 Чыгару тармагы 
Кыргызстан җир асты байлыкларыннан чыгарыла:

 алтын ( Кумтор чыганагы)  ,
 терекөмеш ( Хайдаркан чыганагы) Хайдарканская группа месторождений (Средняя Азия) ,
 аккургаш һәм вольфрам ( Трудовое аккургаш вольфрам ятмасы)  .
 Элегерәк, интенсив күмер казу эшләре алып барылган ( Кара-Кечин коңгырт күмер чыганагы )  һәм башкалар. 1991-нче елда республикада 3148 мең тонна күмер казылган, 1995-нче елда бары тик 532 мең тоннаКамчыбеков Д.К. Угольная промышленность Кыргызстана и её роль в топливно-энергетическом комплексе // Уголь. - 2013. - № 12. - С. 22 .

Еллык нефть чыгару күп түгел һәм әкренләп кими: 1991—2011 елларда ул 142,7 мең тоннадан 68,2 мең тоннага кадәр кимеде Кунакунов М.К. Динамика развития государственно-частного партнерства в Кыргызстане // Вестник Кыргызско-Российского славянского университета. - 2013. - Т. 13. - № 12. - С. 145 . Шулай ук 2011 елда 14,9 миллион м³ табигый газ чыгарылды  .

 Энергия 
Энергия йөртүчеләрнең гомуми запасларында Кыргызстанның өлеше  дөньяның 0,037% тәшкил итә (179 ил). Шул ук вакытта, бу запаслар структурасында 96,5% күмергә төшә.

Илнең гидроэнергетика потенциалына игътибар итергә кирәк. Бөтендөнья Энергия Советы (WEC) бәяләве буенча  .  Тулаем теоретик гидроэнергопотенциал (Gross theoretical capability) - елына 163 ТВт ч сәг.  Гомуми техник гидроэнергетика потенциалы (Техник яктан куллану мөмкинлеге) - елына 99 ТВт с/ел. Икътисадый  гидроэнергопотенциал (Economically exploitable capability) - 55 ТВт ч с/ел. UNSD (2020 елның апреле) мәгълүматлары буенча 2017 елда Кыргызстанның гидроэлектростанцияләрендә электр энергиясе-брутто җитештерү (EES EAEC ) 14203 млн.кВт / сәг тәшкил иткән һәм, димәк, техник гидроэнергопотенциалны куллану дәрәҗәсе - 14,3%, ә икътисадый - 25,8% күләмендә бәяләнергә мөмкин.

Электр энергиясе индустриясе илнең социаль-икътисади комплексының иң мөһим тармагы. 1945 - 2016 елларда республикада электр җитештерү түбәндәге схема белән күрсәтелгән 
үзәк|мини|600x600пкс| Кыргызстанда тулаем электр җитештерү, 1945-2016, мл. кВт
2018 ел ахырында электр энергиясе комплексы күрсәткечләре һәм Кыргызстан бәйсезлегенең 25 еллыгы өчен электр энергиясе тармагы үсеш тенденцияләре (1992—2016) ) түбәндә UNSD мәгълүматлары нигезендә бирелә ( БМО мәгълүматлары - 2019 һәм 2021 елның мартына кадәр мәгълүмат. ).

 Энергетика 
1. Электр энергиясе комплексы статистикасы

2018 ел ахырына билгеләнгән күәт - нетто электростанцияләр-3869 МВт, шул исәптән гидроэлектростанцияләр (ГЭС) — 3135 МВт (кара Кыргызстанның электр станцияләре исемлеге); электр энергиясен җитештерү-брутто - 15732 млн.кВт ч С, шул исәптән ГЭС - 14318 млн. кВт∙с.

Кыргызстанның электр энергетикасы комплексы бәйсезлек 25 ел эчендә (1992 елдан 2016 елга кадәр чор) төп күрсәткечләрнең түбәндәге динамикасы белән характерлана  :билгеләнгән куәт-нетто электростанцияләр (1 нче жядвял) һәм электр балансы (таблица 2) (2нче жядвял)
Таблица 1 . Электр станцияләренең чиста сыйдырышлыгы төре һәм классы буенча, 1992-2016 (ел ахырында), МВт Электр станцияләре / еллар 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 Электр станцияләре - барлыгы, шул исәптән: 3504 3485 3632 3695 3689 3680 3691 3691 3697 3697 3697 3720 3720 Органик ягулыкны яндыра торган җылылык электростанцияләре (ТЭС) 788 769 757 738 733 727 730 730 728 728 728 810 810 Гидроэлектростанцияләр (HPP) 2716 2716 2875 2957 2956 2953 2961 2961 2969 2969 2969 2910 2910 1 нче таблицаның ахыры Электр станцияләре / еллар 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Электр станцияләре - барлыгы, шул исәптән 3720 3743 3728 3739 3741 3740 3859 3859 3859 3861 3864 3865 3865 Органик ягулыкны яндыра торган җылылык электростанцияләре (ТЭС) 810 802 784 793 796 796 795 795 795 797 800 801 801 Гидроэлектростанцияләр (HPP) 2910 2941 2944 2946 2945 2944 3064 3064 3064 3064 3064 3064 3064
сулда|мини|528x528пкс| Электр станцияләренең урнаштырылган чиста сыйдырышлыгы динамикасы, 1992-2016, МВт
мини|528x528пкс| Дөньядагы электр станцияләренең урнаштырылган чиста куәтен куллану сәгатьләре саны, 1992-2016, сәгатьләр

Таблица 2.Электр энергиясе балансы, 1992-2016 еллар, млн кВт∙чБаланс статьясы199219952000200520062007200820092010201120122013201420152016Җитештерү-брутто137891428515983164151708214830117891108312100151581516814011145721303013262ТЭС МАР (органик ягулык), алардан45893105227621562195209416658669921019989907125419061742ТЭС МАР (органик ягулык) - катнаш цикл -- -- -- -- --209416658669921019989907125419061742ГЭС МАР92001111413680142591488712736101241021711108141391417913097132981110011494Җитештерү-брутто - АР --6627 -- -- -- -- -- -- -- --7202426ТЭС АР (органик ягулык) --6224 -- -- -- -- -- -- -- --7202426ГЭС АР --43 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- --Электростанцияләрнең һәм җылылык җайланмаларының үз ихтыяҗлары3002009600256217229238233235199270244182Җитештерү-нетто134891408515887164151708214574115721085411862149251493313812143021278613080Импорт --254321004102521161741770286729331Экспорт217616223153268425212579868125118282848184037772184199Гомуми тәэмин итү11313127171305513731145611199910806965510150122511327013435145161333113212Статистик аерма0000033491149624827200129Югалтулар110034573791425640974583369027582915338933612841345826682655Ягулык-энергетика чыганакларын табу һәм эшкәртүнең үз ихтыяҗлары,10872188127119293436435470557476268Ахыргы куллану электр энергиясе101059188907693481034573547078685270788712959110267109841058710160Сәнәгать һәм төзелеш600438422782320235531956202818931764200019851464117523561709Химия һәм нефть химиясе заводлары9648695 -- -- -- -- -- --32433216Эшкәртү сәнәгатенең һәм төзелешнең башка тармаклары599538362778311634581956202818931764200019851432113223241693Транспорт90133102108120 -- -- -- -- -- --4123217445Башка секторлар401152136192603866725398505049595314671276068762957780578406Көнкүреш кулланучылар168719102351294932573342311330733471454652195529770569157305Коммерция секторы һәм гомуми файдаланудагы предприятиеләр -- -- -- -- --1359126612501411184821222258895840775Авыл, урман хуҗалыгы һәм балыкчылык19092830331825452811592594605377259222254252225227Башкалар41547352354460410577315559437217257799
Искәрмә  : MAP (төп эшчәнлек җитештерүче) һәм AP ( автопродюсер) — шуңа бәйле рәвештә электр энергиясен җитештерү алар эшчәнлегенең төп төре булып тора һәм тормый
сулда|мини|528x528пкс| Гидроэлектростанцияләрдә электр җитештерү, 1992-2016, млн. кВт
мини|528x528пкс| Сайланган тармакларда электр куллану, 1992-2016, млн. кВт

2. Электр энергиясенең төп оешмасы һәм төп предметлары

Төп энергия оешмасы - Сәнәгать, энергетика һәм җир асты байлыкларын куллану буенча дәүләт комитеты 

Электр энергиясе индустриясенең төп предметлары  :: 1. «Милли энергетика холдинг компаниясе» ААҖ. 2. ГЭС Түбән Нарын каскады электр станцияләре (2870 МВт - Nizhny Naryn cascade of HPP in Kyrgyzstan), аерым алганда: Токтогул ГЭСы - 1200 МВт, Курпсай ГЭСы - 800 МВт, Таш-Кумыр ГЭСы-450 МВт, Шамалды-Сай ГЭС-240 МВт һәм Уч-Курган ГЭСы-180 МВт

 Банк системасы 
Кыргызстанның банк системасы ике дәрәҗәле системадан гыйбарәт, анда системаның беренче дәрәҗәсе Кыргызстан Республикасының Милли банкы (Кыргызстан банкы), ә икенчесе — коммерция банклары белән күрсәтелә  . Кыргызстанның Үзәк банкы эшчәнлегенең максаты-тиешле акчалата-кредит сәясәтен уздыру юлы белән бәяләрнең тотрыклылыгына ирешү һәм аны саклап калу. Бу максатка нигезләнеп, Кыргызстан Банкының төп бурычы - милли валютаның сатып алу сәләтен саклап калу, республиканың банк һәм түләү системасының эффективлыгын, куркынычсызлыгын һәм ышанычлылыгын тәэмин итү, озак вакытлы икътисадый үсешне алга этәрү тора .

2021 елның 19 гыйнварына Кыргызстанда 23 коммерция банкы (Пакистан Мили банкының Бишкәк филиалын  да кертеп) һәм коммерция банкларының 312 филиалы эшли. Банк системасының гомуми активлары 2021 елның 19 гыйнварына 289,5 миллиард сом тәшкил итә

2021 ел башында, банк системасының депозит базасы узган ел белән чагыштырганда 19,9 % артып,  180,9 миллиард сом тәшкил итә. 

Кредит портфеленең гомуми күләме 162,6 миллиард сум тәшкил итә

 Инвестицияләр 
2012 елда Казакъстан чит ил инвестицияләре буенча беренче урында (1 миллиард доллардан артык)  Төркия икенче урында (450 миллион доллардан артык).

 Хосусыйлаштыру 
Кыргызстанда бәйсезлек чорында дәүләт милкенең шактый өлешен хосусыйлаштыру узды: 2011 елның 1 гыйнварына дәүләт 7334 объектны шәхси кулларга тапшырды (аларның 73,4%).Ниязалиев К.С. Формирование многоукладности экономики как фактор развития конкуренции в Кыргызстане // Вестник Кыргызско-Российского славянского университета. - 2014. - Т. 14. - № 1. - С. 35 . Сәүдә һәм җәмәгать туклануы тулысынча хосусыйлаштырылган диярлек (97,7 % - 1918 объект) һәм көнкүреш хезмәте күрсәтү өлкәсе (99,9 % - 1236 объект . Башка өлкәләрдә хосусыйлаштыру акрынрак үсә - 2011 елның 1 гыйнварына 60.0 %  (435 объект) төзелеш шәхси кулларга күчерелә, 50,8 % производство булмаган өлкәнең (636 объект), 63.1 % транспортның (186 объект), 45.3 % авыл хуҗалыгының  (391 объект), 54,7 % (1282 объект) бүтән тармакларның объектлары күчә . 2010 елның февралендә илнең әйдәп баручы энергия бүлү компаниясе — «Северэлектро» хосусыйлаштырылды, аның контроле Бакиевлар кланына күчтеКиргизская оппозиция критикует приватизацию «Северэлектро»

 Авыл хуҗалыгы 
Республиканың аграр секторында крестьян (фермер) хуҗалыклары өстенлек итә (2013 елда 382,8 мең берәмлек), аларга 2013 елда илдә җитештерелгән авыл хуҗалыгы продукциясенең 96,5%  туры килгән (күмәк хуҗалыкларга - 3,1 %, дәүләт хуҗалыкларына - 0,5%)Элеманова А.Ч. Аграрный сектор Кыргызстана в условиях вступления в Евразийский экономический союз (ЕАЭС) // Известия ВУЗов Кыргызстана. - 2015. - № 1. - С. 125 . Республикада деколлективлаштыру төгәлләнде диярлек. 2009-2013 елларда гына да Кыргызстанда күмәк хуҗалыклар саны 781дән 497 берәмлеккә кадәр, дәүләт хуҗалыклары 71тән 56га кадәр кимегән. . Терлекчелек республикада яхшы үсеш алган - 2012 елның 1 гыйнварына терлекләр 1338,6 мең мөгезле эре терлек, 5288,1 мең сарык һәм кәҗә, 388,9 мең ат, 59,2 мең дуңгыз, 4815,3 мең кошлар тәшкил итәТурдубаев Т.Ж., Альмеев И.А., Осмоналиев С.К. Сохранение и совершенствование пород овец и коз в Кыргызстане // Овцы, козы, шерстяное дело. - 2013. - № 2. - С. 109 .

 Тулаем эчке продукт 
2009 елда Кыргызстанның ППС буенча тулаем эчке продукты — 14,7 млрд, 2010 елда — 14,893 млрд, 2011 елда — 16,106 млрд, 2012 елда — 16,38 млрд, 2013 елда — 18,439 млрд, 2014 елда — 19,382 млрд. The World Bank

 Халык кереме 
2017 елга уртача хезмәт хакы  сом (224,82 АКШ доллары) иде.  2018 ел өчен уртача хезмәт хакы  сом иде, бу 230 АКШ доллары. 2019 елга минималь хезмәт хакы ай саен 1750 сом (25,11 АКШ доллары). Minimum wage in Kyrgyzstan does not correspond to subsistence minimum: Federation of Trade Unions - AKIpress News Agency . 2019 елга уртача хезмәт хакы 16,478 сом иде, бу $ 235 АКШ доллары.

 Искәрмәләр 

 Сылтамалар 

 Экономика Киргизии
Төркем:Кыргызстан
Төркем:Икътисад