Нижгар татарлары

Нижгар татарлары — хәзерге Түбән Новгород өлкәсе территориясендә оешкан татарларның территориаль төркеме. Түбән Новгород татарларының күбесендә субэтник төркем татар-мишәрләр булып тора.

Татарлар өлкәдә зурлыгы буенча икенче этник төркем булып торалар, халыкның 1,33% ын тәшкил итә (44 меңнән артык кеше, 2010).

 Тарих 
Нижгар татарларының мишәрләрнең татар субэтносының бер өлеше буларак килеп чыккан берничә версиясе бар: Бортас теориясе, Мещер теориясе, Алтын Урда теориясе, Катнаш чыгыш.

Түбән Новгород өлкәсе территориясендә Россия тарафыннан әлеге җирләрне яулап алганчы яшәгән иң борынгы (документаль расланмыйча) татар авылы булып, 1452 елда сафажай дәфтәрләре мәгълүматлары буенча нигез салынган Сафаҗай авылы санала. 1551 елда Рбишча авылы оеша. Кадом һәм Төмән астыннан бу регионга йомышлы татарлар күпләп күчүе һәм бу процесс белән бәйле күпчелек татар авылларын булдыру XVI— XVII гасырлар чигенә карый. Бу чорда, йомышлы татарлар — нугайларны яулап алу, куып чыгару һәм киләчәктә яңа уңдырышлы җирләрне колонизацияләү максаты белән, Кадом, Темников һәм Алатыр аша Иделдәге Тәтеш шәһәренә кадәрге засек сызык төзелә һәм урнаштырыла. Акрынлап засек сызыкларны төзү алга, Россия чиген Түбән Новгород җирләреннән ераграк итеп, көньякка таба да дәвам ителә.

XVIII гасыр башында йомышлы татарлар дәүләт крестьяннары составына күчерелә һәм җан окладына (налог) салына.

XVII—XIX гасырларда Түбән Новгород татарларын көнчыгыш юнәлештә Иделнең сул як ярына, Көньяк Урал, Көнбатыш Себергә күчерү процессы бара. Халык саны арту, Иделнең сул ярында яңа кораб агачларын төзү һәм урнаштыру, шулай ук кораб агачын (Лашманчылар) әзерләү буенча авыр эш һәм яңа керәшен конторасы эшчәнлеге нәтиҗәсендә җир сөрүлек җирләр җитмәүгә бәйле.

1788 елда Екатерина II указы буенча Россиядә беренче рәсми мөселман оешмасы — Ырынбур мөселман диния нәзарәте оештырыла. Шул вакыттан башлап Түбән Новгород татарлары үз авылларында мәчет һәм мәдрәсәне рәсми рәвештә терки.

XX—XXI гасырларда Түбән Новгород татарларын авыллардан зур шәһәрләргә рус телендә сөйләшүче шәһәр мохитендә лингвистик ассимиляция белән күчү процессы бара.

 Мәдәният 
Түбән Новгород өлкәсендә «Нижегород өлкәсе татарларының төбәк милли-мәдәни автономиясе», «Түбән Новгород шәһәре "Нур" татарларының җирле милли-мәдәни автономиясе», «Дзержинск шәһәре татарларының җирле милли-мәдәни автономиясе» иҗтимагый оешмалар эшли. «"Туган Як" Түбән Новгород татар мәдәнияте үзәге» иҗтимагый оешмасы эшли, «"Якташлар" Түбән Новгород шәһәренең Татар мәдәни-агарту үзәге» иҗтимагый хәрәкәте, Түбән Новгород өлкәсенең татар милли спорт төрләре федерациясе, Түбән Новгород өлкәсенең «Мишари-Нижгар» татар иҗтимагый-сәяси хәрәкәте. «Рәшидә» мәчетенең чокырлы катында Түбән Новгород татарлар-мишәрләр тарихының дини музее бар.

Кызыл Октябрь районында «Авылым хәбәрләре» татар һәм рус телләрендә газетасы, Сергач районында «Туган як» газетасы, Түбән Новгородта «Нижегородские татары» журналы чыга. Түбән Новгород өлкәсенең көньяк-көнчыгышында «Татар радиосы» — татар телендә тапшырулар алып баручы радиостанция эшли.

Түбән Новгород һәм Дзержинскида, шулай ук күп авылларда ел саен татар милли бәйрәме — сабантуй үткәрелә.

 Халык саны 
Түбән Новгород татарлары саны 20 гасыр дәвамында даими кими бара. Бу авыл халкының зур шәһәрләргә, барыннан да элек Мәскәүгә күпләп эмиграцияләнүе белән бәйле.
МилләтСан1926 ел1939 ел1959 ел1970 ел1979 ел1989 ел2002 ел2010 елТатарлар79 89788 24166 99671 79468 63258 60350 60944 103
Түбән Новгород өлкәсендәге татарлар, нигездә, Түбән Новгород, Дзержинскта һәм өлкәнең көньяк-көнчыгышында Кызыл Октябрь, Пилнә, Сергач, Спасск, Кнәгин һәм Сеченово районнарында татар авылларында яшиләр.

 Районнар һәм шәһәр округлары буенча татарлар бүленеше 
Төбәк

(шәһәр округы)СанРайон/шәһәр округы халкының % Өлкәдә татарларның гомуми саныннан % Түбән Новгород13.0421,04 %29,57 %Арзамас2350,22 %0,53 %Бор7500,62 %1,7 %Дзержинск6.4462,56 %14,61 %Выкса1510,17 %0,34 %Ташын6563,2 %1,48 %Сарыкылыч5810,63 %1,31 %Семенов1080,22 %0,24 %Шахунья3920,98 %0,88 %Ардатау районы330,12 %0,07 %Арзамас районы520,12 %0,12 %Балахна районы4570,58 %1,03 %Богородск районы3330,5 %0,75 %Зур Болдино районы360,3 %0,08 %Зур Мурашкино районы220,2 %0,05 %Бутурлино районы430,3 %0,1 %Вад районы380,24 %0,08 %Варнавино районы550,41 %0,12 %Вача районы200,1 %0,04 %Ветлуга районы240,14 %0,05 %Вознесенски районы350,2 %0,08 %Володарск районы6371,08 %1,44 %Воротынец районы300,15 %0,06 %Воскресенски районы210,09 %0,05 %Гагино районы190,15 %0,04 %Городец районы2230,24 %0,5 %Ерак Константиновосы районы370,15 %0,07 %Дивәй районы570,34 %0,13 %Кнәгин районы3182,66 %0,72 %Ковернино районы120,06 %0,03 %Кызыл Баки районы1170,78 %0,26 %Кызыл Октябрь районы8.01868,36 %18,18 %Кстово районы7470,66 %1,69 %Кулебаки районы520,09 %0,11 %Лукоянов районы780,24 %0,17 %Лысково районы710,17 %0,16 %Навашино районы210,08 %0,04 %Павлово районы860,08 %0,19 %Перевоз районы1090,66 %0,24 %Пилнә районы4.02518,33 %9,12 %Пүчинкә районы590,19 %0,13 %Сергач районы3.1229,97 %7,07 %Сеченово районы3482,25 %0,79 %Сокольски районы130,09 %0,03 %Сосновски районы80,04 %0,02 %Спасски районы2.00918,26 %4,55 %Тонкино районы50,05 %0,01 %Тоншаево районы1580,78 %0,36 %Үрән районы200,06 %0,04 %Чкаловск районы290,13 %0,06 %Шаранга районы110,08 %0,02 %Шатки районы600,22 %0,14 %

 Искәрмәләр 

Төркем:Татарлар
Төркем:Әлифба буенча халыклар
Төркем:Нижгар татарлары