Майотта

Майотта ( , комор. Маоре ) - диңгез аръягы төбәге (  ) һәм шул ук вакытта Франциянең диңгез аръягы департаменты ( , яки  ) (2011 елның 31 мартыннан). 1976 елдан башлап, бу төбәк Франция һәм Коморлар арасында бәхәсле территория булып тора, конституциясе нигезендә Майотта автономияле утрау статусына ия. Берләшкән Милләтләр Оешмасы Генераль Ассамблеясе Коморлар Утравы Союзының Майотта (Маоре) утравына хокукларын таныйМадагаскар, Сейшельские Острова, Маврикий, Коморы // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО «Картография» : Оникс, 2010. — С.158.— ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография).— ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).Генеральная Ассамблея ООН (34/69 от 06.12.1979) Вопрос о коморском острове Майотта .

Төбәк Мозамбик бугазында, Һинд океанының көнбатыш өлешендә, төньяк Мозамбик белән төньяк Мадагаскар арасында урнашкан.

Төп утрау, Майотта (Маоре), кечерәк Паманзи утравыннанМадагаскар, Сейшельские Острова, Маврикий, Коморы //Атлас мира/ сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк.— М.: ПКО «Картография»: Оникс, 2010.— С.158.— ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография).— ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс) һәм тагын берничә кечкенә утраулардан тора. Географик яктан Коморлар утравына карый.

Төбәк мәйданы — 376 км², халкы 246 489 кеше (2016), тыгызлыгы 657 кеше./км²,   җан башына ППС буенча  €9100 (2015) туры килә.

 Валюта - Евро ( EUR, код 978 ).
 Вакыт зонасы - UTC +3.
 Телефон коды - 262.
 Интернет домен - .yt
 ISO коды - YT

 География 
мини|сулда|323x323пкс| Утрау картасы
мини|сулда|250x250пкс| Мамудзу янындагы диңгез
Төп утрау Майотта (Maore) , Бу геологик борынгы Коморлар составында, озынлыгы 39 км, киңлеге 22 км, иң югары ноктасы  Бенара тавы ( , 660 м). Вулкан барлыкка килү сәбәпле, кайбер өлкәләрдә туфрак шактый уңдырышлы. Утрауның күпчелек өлешен әйләндереп алган мәрҗән рифы балык белән тәэмин итә һәм җирле корабларны саклый.

Паманзида урнашкан Дзаудзи шәһәре (  1968 елга кадәр Коморлар утравының башкаласы була. Майотта Коморлар Утравыннан аерылган Һинд океаны комиссиясенең мөстәкыйль әгъзасы (.

 Климаты 
Майотта тропик диңгез климатына ия.  2 сезон аерылып тора: дымлы һәм җылы-ноябрьдән апрельгә кадәр, коры салкынча-калган айларда. Һаваның уртача температурасы +24 °С алып +27°C кадәр, һәм эсселектә +36 ° C ка җитә. Еллык уртача яңгыр 1100 мм  үзәктә 3000 мм га кадәр тау битләрендә һәм яр буйларында. Нисби дым 85% ка кадәр.

 Тарих 
1500 еллар тирәсендә Коморларда  гарәпләр урнаша, Маоре яки Маути солтанатына нигез салганнар (соңрак французлар Майотта дип аңлаталар).

1503 елда Майоттага Португалия сәяхәтчеләре  төшә, ләкин алар монда беркайчан да колония булдырмый.

1832 елда утрауларны Мадагаскар патшасы яулап ала; 1833 елда күрше Мвали солтанаты тарафыннан яулап алынган; 1835 елның 19 ноябрендә алар Ндзувани Солтанаты контроле астында була, ләкин 1836 елда соңгы җирле солтан җитәкчелегендә кабат бәйсезлек ала.

Майотта 1843 елда калган  Коморлардан күпкә алдарак (1886—92) Франциянең протекораты була.

1909 елдан Коморлар Франциянең колониясенә әверелә (1912 елдан - Мадагаскар колониясе составында).

1946-нчы елда Мадагаскардан аерылган Коморлар Франциянең диңгез аръягы территориясе статусын ала.

1961-нче елда Депутатлар палатасы (җирле парламент), җирле халыктан хөкүмәт советы (җирле үзидарә) төзелә. Жирле партияләр төзелә. 1962 елдан Майоттада мaore Халык хәрәкәте эшли, ул утрау өчен Франциянең диңгез аръягы департаменты статусын таләп итә.

1968 елдан башлап Франция карамагында бары тик финанс, оборона, Коморлар утрауларының тышкы мөнәсәбәтләре мәсьәләләре генә кала.

1974 елның декабрендә Коморлар бәйсезлеге турындагы референдумда архипелагда яшәүчеләрнең күпчелеге уңай чыгыш ясады. Шуларның Анжуан, Гранд-Комор һәм Мохели утрауларында яшәүчеләрнең 96% аның Франциядән аерылуын якладылар, һәм Майот утравы халкының 64%  каршы булды. 1975 елның ноябрендә Коморлар БМО дүрт утрауның  бер өлеше кебек бердәм дәүләт буларак кабул ителә. Франция, Коморларның бәйсезлеген танып, Майоттаны берьяклы рәвештә үзенең "территориаль берәмлеге" статусы итеп  беркетә.  

1976 елда Коморлар Утраулары бәйсезлек алганнан соң, Франция Берләшкән Милләтләр Оешмасының Иминлек Советы  Берләшкән Милләтләр Оешмасы Майоттага бәйсезлек бирү резлюциясенә вето салды, моны утрауда референдум нәтиҗәләре белән дәлилләде, (аны бөтен архипелагтан аерып күрсәтте). Референдум нәтиҗәләре Майотта халкының, бигрәк тә җирле христианнарның бу утрау Комор утрауларында игълан ителгән ислам дәүләтенең бер өлеше китүеннән курку белән бәйле иде (1978 елның октябрендә) . Коморларның позициясе, гомумән, архипелаг буенча референдумның йомгаклау нәтиҗәләренә нигезләнгән иде. 1979 елның 6 декабрендә Берләшкән Милләтләр Оешмасы Генераль Ассамблеясы Коморлар дәүләтенең Майотта (Маоре) утравына хокукларын таныдыМадагаскар, Сейшельские Острова, Маврикий, Коморы// Атлас мира/ сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г. гл. ред. Г. В. Поздняк.— М.: ПКО «Картография»: Оникс, 2010.— С.158.— ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография).— ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс) Генеральная Ассамблея ООН (34/69 от 06.12.1979) Вопрос о коморском острове Майотта .

2009 елның 29 мартында Майотта утравында яшәүчеләр күпчелек тавыш белән утрауның Франция департаменты булуы өчен тавыш бирде. Тавыш бирүдә катнашкан Майотта халкының 95,2 %  сайлаучыларның 61 % уңай тавыш бирде.

Майотта департамент статусын тулысынча 2011 елның 31 мартында алды һәм, шул рәвешле, Франциянең 101нче департаменты булды.

«Департаментлаштыру»  социаль һәм салым системаларын киметүне, җир кадастрын булдыруны, Майотта Граждан кодексын яңадан карауны һәм коррекцияләүне күздә тота. Дәүләт секретаре Ива Жего (Yves Jego) бәяләвенчә, тулы интеграция 20-25 ел дәвам итәчәк һәм 200 миллион еврога төшәчәк.  Франциянең диңгез аръягы департаментына әйләндерү утрау кешеләренең яшәү рәвешендә кискен үзгәрешләр кертәчәк. Аларга күпхатынлылыктан баш тартырга туры киләчәк, моннан тыш, мөселман судьяларының, яки "кади" вәкаләтләре сизелерлек кыскартылачак.

Коморлар Утравы берлеге хакимияте вәкилләре Майоттадагы референдумга сагаеп карый, бу аларны бөтен Коморларның бердәм дәүләтен булдыру мөмкинлегеннән мәхрүм итә. Алар Францияне колониаль сәясәт алып баруда гаеплиләр.

Коморлар Майотта (Маоре) утравына үзләренең дәгъваларын саклыйлар, аны аерылгысыз өлеш һәм Коморлар Утравы Союзы дәүләтенең 4 автономияле утрауларның берсе дип саныйларКонституция Союза Коморских островов (принята на референдуме 23 декабря 2001 года) .

 Сәяси төзелеш 
Майотта Франция президенты билгеләгән префект белән идарә итә.

Генераль Совет бар (19 әгъза, 3 ел саен халык тарафыннан сайлана).

Майотта халкы Франциянең 1 сенаторын һәм Франция Милли Ассамблеясенең 1 әгъзасын сайлый.

Сәяси партияләр:

 Маорелар федерациясе - Генераль Советта 9 урын;
 Майотта  департаменты   статусы өчен хәрәкәт  - 6 урын;
 Яңартылган Майотта Коммунистлар партиясе  - 2 урын;
 Маорелар халкы хәрәкәте - 1 урын;

Генераль Советта шулай ук 1 бәйсез сул бар.

Генераль Советта тәкъдим ителмәгән партияләр - Социалистик Партия (ФСПның җирле бүлеге), Демократия Альянсы, Демократик Фронт, Француз Демократиясе өчен Союз.

 Административ бүленеш 
мини|сулда|271x271пкс| Майотта бүленеше
Административ яктан Майотта 17 коммунага бүленә:
+Картада № Коммуналар(русса)Коммуналар(фр.)КодINSEEПочтаиндексыХалкы,
кеше (2012)Мәйдан,км²1ДзаудзиDzaoudzi97608976106,662ПамандзиPamandzi97615976104,293МамудзуMamoudzouMomoju976119760041,944ДембениDembéni976079766038,805БандрелеBandrélé976039762036,466Кани-КелиKani-Kéli976099762520,517БуэниBouéni976049762014,068ШиронгиChirongui976069762028,319СадаSada976169764011,1610УанганиOuangani976149767019,0511ШикониChiconi97605976708,2912ЦингониTsingoni976179768034,7613МцангамужиM'tsangamouji976139765021,8414АкуаAcoua976019763012,6215МцамбороMtsamboro976129763013,7116БандрабуаBandraboua976029765032,3717КунгуKoungou976109760028,41Всего212 645374,24

 Халык 
Халык - 246 489  (2016).

Халык тыгызлыгы 657 кеше/ км²;

Еллык үсеш - 3,2% (дөньяда 8 нче урын);

Бала тудыру - 1000гә 38,8 (бала табу дәрәҗәсе - хатын-кызга 5,4 бала туу);

Үлем дәрәҗәсе - 1000гә 7,1;

Урта гомер озынлыгы - ирләр өчен 61 яшь, хатын-кызлар өчен 66 яшь.

Этник состав - коморлар яки маоре (Малагаси һәм негрлар белән кушылган гарәп токымнары).

Телләр - коморлар теле ( маоре диалекты) ботагы кебек Суахили ; Куаклар ; француз (рәсми) телендә халыкның якынча 35% сөйләшә.

Диннәр - мөселманнар 97%, христианнар (күбесенчә католиклар) 3%.

 Икътисад 
Акса берәмлеге — евро

2015 елда Майоттаның номиналь эчке тулаем продукты (ВВП) 2,25 млрд евро тәшкил иттеGross domestic product (GDP, nominal) at current market prices by NUTS 2 regions (англ.). Eurostat (30 March 2017). Дата обращения: 2 ноября 2017., сатып алу сәләте паритеты буенча-2,1 млрд евроGross domestic product (GDP, PPP) at current market prices by NUTS 2 regions (англ.). Eurostat (30 March 2017). Дата обращения: 2 ноября 2017. . Шул ук елда җан башына туры килгән тулаем эчке продукт 9800 евро тәшкил иткәнGross domestic product (GDP, per capita) at current market prices by NUTS 2 regions (англ.). Eurostat (30 March 2017). Дата обращения: 2 ноября 2017., ә ППС буенча 9100 евроGross domestic product (GDP, PPP per capita) at current market prices by NUTS 2 regions (англ.). Eurostat (30 March 2017). Дата обращения: 2 ноября 2017., бу күрше Коморларга караганда якынча 7 тапкыр күбрәк, һәм шул ук чорда Франция метрополиясенең уртача күрсәткече якынча 4 тапкыр кимрәк.

Төп икътисади эшчәнлек - авыл хуҗалыгы һәм балык тоту өлкәсендә. Майотта үзен азык-төлек белән тәэмин итми һәм аны аны сәнәгать товарлары, ягулык һ.б. кебек импортлый. Экспорт бик зур түгел- нигездә хуш ислеләр (ваниль һәм иланг-иланг), копра, кокослар. Утрауның ерак булуы аркасында туристик бизнес үсеше авыр. Майотта бюджеты Франциядән шактый финанс дотацияләре белән тәэмин ителәMayotte’s economy in 2013. Economic upturn slowed by uncertainties at the end of the year (англ.). L’Institut d’Émission des Départements d’Outre-mer (IEDOM) (April 2014). Дата обращения: 2 ноября 2017..

 Искәрмәләр 

 Сылтамалар 

 Моны да карагыз 

Төркем:Африка илләре
Төркем:Франция төбәкләре
Төркем:Әлифба буенча утраулар