Василий Радаев (1907)

Василий Кузьмич Радаев—эрзя  халык шагыйре һәм язучысы, «Сияжар»  халык эпосын иҗат итүче автор .

 Биография 
1907 елның 13 мартында Богырыслан өязе  Олы Толкай авылындаХәзер - Самар өлкәсенең Похвистнево районы. крестьян гаиләсендә туа.

Хезмәт эшчәнлеген китапханәче ярдәмчесеннән(1920)  башлап җибәрә.

1925-1928 елларда — Кече һәм Олы Толкай авылында ВЛКСМ волость комитетының җаваплы сәркатибы була. 1929—1930 елларда — авыл советы һәм «Май» колхозы рәисе (Олы Толкай) була. Рабфакны тәмамлаганнан соң, комвузда Ленинград дәүләт университетының филология факультетына укырга керә.Аны 1934 елда тәмамлый. 

1934-1935 елларда — Мордовия Республикасы Ардатов  һәм Дубенка район газеталарының мөхәрире була , «Сятко» (Чаткы) журналының әдәби редакторы булып эшли ; 1935-1937 елларда — милли мәдәният институтының гыйльми секретаре, фәнни, өлкән фәнни хезмәткәре була .

Олы Толкай авылы мәктәбендә һәм  Мордовиядә Ичалково педучилищесында  укытучы булып эшли. Аның педагогик эшчәнлегенең нәтиҗәсе — эрзян шагыйрьләренең һәм Мордовия мәдәният эшлеклеләренең (Числав Журавлев, Михаил Втулкин һәм башкалар) эшчәнлеге була.

Богырслан өязе элек-электән эрзән милли мәдәният һәм әдәбиятын формалаштыруда мөһим үзәкләрнең берсе булган. Аннан әдәбиятка зур төркем шагыйрьләр, галимнәр, язучылар — П.С. Кириллов, Т.А. Раптанов, К.С. Петрова, А. Моро, А.М. Лукьянов һ.б. килгән, шул исәптән танылган эрзян әкиятчеләре А.С. Журавлев, К.Г. Батраев, И.П. Новокаев, Е.П. Бузуев, Я.В. Губерский, И.П. Верховцев, С.М. Люлякина.

Радаевның барысы белән дә якын, дустанә мөнәсәбәттә булуы,  куп санлы танышулар  аның иҗатына нәтиҗәле ярдәм китерә. Күпләр аңа эрзән фольклоры, риваятьләр , халык җырлары җыюда булышкан. Соңрак ул төзегән эпосның эчтәлекле һәм сәнгати-эстетик нигезен тәшкил иткән.

Бөек Ватан сугышы ветераны булган.

1991 елның 6 декабрендә Мордовия Республикасының Ләмберә районы Берсеневка авылында вафат була. Саранскида җирләнә.

 Хезмәте 
Василий  Кузмич Радаеы -Эрзян әдәбиятының төрле проблемаларын күрсәтүче һәм аерым язучылар иҗаты буенча тәнкыйть мәкаләләре авторы . Ул фольклор җыю, эрзян халкының әкиятләрен эшкәртү белән шөгыльләнгән.

«Пастухонь думат» («Дума пастуха») дигән беренче шигырь  1926 елда «Якстере теште» («Красная звезда»)  газетасында чыккан. 1920 елларда төрле газеталарга («Яшьләр тавышы», «Яшь авыл» һәм «Беднота»("Ярлылар" ) яза башлый. Эрзян телендә сәнгать әсәрләре яза. Язучы үзенең ышанып тапшырылган очеркларында, хикәяләрендә, шигырьләрендә яңартылган авыл турында, авыл хезмәтчәненең психологиясен үзгәртү, ил икътисадын ныгытуга ярдәм итүче яңа прогрессив күренешләр турында сөйли.

Мәктәп укытучысы буларак, Василий Радаев балалар өчен дә яза. Ун елдан соң яшьләр аның «Бишка», «Интернат», «Тетят-церат» («Аталы улы белән»), «Максозь вал» («вәгъдә ителгән сүз»), «Тимуровец» («тимурчылар») әсәрләрен укыйлар.

Прозаик әсәрләр «Вечкевикс содавикс» («яраткан танышлар», 1964), «Шушма леенть чиресэ» («Шушмада-елгада», 1967), «Истяк сакшна часияясь» («Болай да бәхет килә», 1969) һ. б. җыентыкларында басылып чыккан.

Танылган прозаик әсәре "Сад"  (1940) була. Бакча үзенең якты, яхшы башлангычларын символлаштыра.

Мордва әдәбияты үсешенә В. Радаев тәнкыйтьче буларак та күп өлеш кертте.Эрзян әдәбиятының төрле проблемалары турында , аерым мордва язучыларының иҗаты буенча күп кенә әдәби-тәнкыйди мәкаләләр язылган: «Классиклардан ничек укырга кирәк һәм ничек укымаска кирәк», «Эрзә әдәбияты турында», «Никул Эркай ничек яза», «Эрзә телендә бәрелү турында», «Яшь тавышлар», «Яшьләргә ярдәм кирәк» һәм башкалар.

Үзенең дусты Михаил Алексеевич Втулкин белән бергә «Легендар, ды евтамот» («Эрзянские легенда, преданиям и сказы», 1977), «Тюштя» (1991) җыентыгын төзи.

 Уңышлары 
1966 елда СССР Язучылар берлеге әгъзасы итеп кабул ителә.

Мордовия дәүләт премиясе лауреаты (1979); Мордовия халык язучысы (1980).

 Төп басмалар 
Эрзян телендә

 Сияжар / Эрзянь народонь моротнень пурнынзе ды тейсь тенст литературной обработка В. К. Радаев. — Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1960. — 195 с.
 Сияжар / Ёвтамотнень пурнынзе ды литературнойстэ сёрмадынзе B. Радаев. — Омбоце издания, одов витнезь ды поладозь. — Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1973. — 340 с.
 Рец.: Корсаков И. «Сияжарось» — мордовской народонть эпической поэма II Сурань толт. — 1961. — № 4. — С. 83—87.
 Мокшин Н. «Сияжар» // Эрзянь правда. — 1961. — 24 февр.
 Суров Э. Ков ёмась «Сияжар?» // Эрзянь правда. — 1963. — 14 авг.
 Радаев В. Кода чачсь «Сияжарось»// Эрзянь правда. — 1964. — 2 окт.
 Инжеватов И. Мордовский эпос «Сияжар» // Сов. Мордовия. — 1966. — 11 нояб.
 Прекин Г. Няфтьф народть историяц // Мокшень правда. — 1976. — 18 дек.
 Абрамов К. «Сияжар» — предвестник эпоса // Советская Мордовия. — 1978. — 26 нояб.
 Алешкин А. Мордовский героический эпос «Сияжар» // Алешкин А. Единство традиций. — Саранск, 1978. — С. 38—63.
 «Сияжар» и мордовский народный эпос / М. Дорожкин, Г. Меркушкин, К. Самородов и др. // Сов. Мордовия. — 1978. — 24 дек.
 Инжеватов И. «Сияжардо» вал: Аравтозь Мордовской АССР-нь Государственной премияс // Эрзянь правда. — 1978. — 18 нояб.
 Климович Л. «Сияжар» // Мол. гвардия. — 1978. — № 8. — С. 286—289.
 Корсаков И. Ине ояксчинь памятник // Эрзянь правда. — 1978. — 9 дек.
 Пухов Ю. Народный богатырь// Литературная Россия. — 1978. — 18 авг. (№ 33). — C. 9.
 Сонаева В. Народонть эрямодо книга // Эрзянь правда. — 1978. — 7 дек.
 Ширяев А. Вечкемадо евтамо // Эрзянь правда. — 1978. — 23 нояб.
 Алешкин А. Мокшэрзянь героический эпоссь // Мокша. — 1979. — № 1. — С. 62—65.
 Домокош П. Рядом с «Калевалой» // Сов. Мордовия. — 1984. — 27 окт.
 «Сияжар» — по-венгерски // Молодой ленинец. — 1984. — 23 дек.
 Ефимова М. Мордовский народный эпос в поэме В. К. Радаева «Сияжар» // Горение. — Саранск, 1986. — С. 235—251.
 Алешкин А. Книжные формы народного эпоса и их соотношение с фольклорной традицией // Аспект-89. — Саранск, 1989. — С. 57—68.
 Алешкин А. Сиянь каркс // Алешкин А. Арьсемат. — Саранск, 1989. — С. 46—52.
 Домокош П. Является ли «Сияжар» третьим финно-угорским эпосом // Аспект-89. — Саранск, 1989. — С. 68—79.
 Климович Л. И. «Сияжар» // Аспект-89. — Саранск, 1989. — С. 104—107.
 Корсаков И. М. Русско-мордовские связи в фольклоре // Аспект-89. — Саранск, 1989. — С. 79—92.
 «Сияжар» и мордовский народный эпос // Аспект-89. — Саранск, 1989. — С. 107—110.
 Инжеватов И. «Сияжардонть» // Эрзянь правда. — 1994. — 20 окт.
 Кудаев С. «Сияжар» эпость риторикац // Мокшень правда. — 1994. — 21 мая.
 Вечкевикс содавиксэнь: Ёвтнемат. — Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1964. — 64 с.
 Рец.: Кавтаськин Л. Вейке сборникте арсемат // Эрзянь правда. — 1965. — 22 сент.
 Шошма леенть чиресэ: Ёвтнемат. — Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1967. — 68 с.
 Истяяк сакшны часиясь: Ёвтнемат. — Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1969. — 120 с.
 Пенза ды Сура: Кезэрь пингень ёвтамот. — Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1972. — 220 с.
 Рец.: Инжеватов И. «Пенза ды Сура» // Эрзянь правда. — 1968. — 9 апр.
 Инжеватов И. Кода чачсь «Пенза ды Сура» поэмась // Эрзянь правда. — 1972. — 17 июня
 Алешкин А. В. Спор продолжается // Алешкин А. Единство традиций. — Саранск, 1978. — С. 23—38.
 Инжеватов И. «Пенза ды Сура» поэмадонть // Эрзянь правда. — 1995. — 18 июля.
 Эрзянь легендат, преданият ды ёвтамот / Пурнызь ды литературнойстэ сёрмадызь В. Радаев ды М. Втулкин. — Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1977. — 182 с.
 Рец.: Мартынов А. Эрзянь легендат, преданият, ёвтамот // Сятко. — 1977. — № 6. — С. 68—69.
 Сурай. Эпической поэмат. — Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1980. — 108 с.
 Тюштя: Ёвтамот / Сёрмадынзе В. Радаев эрзя-мокшонь фольклоронть коряс. — Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1991. — 208 с.
 Рец.: 3иновьев Н. Тюштядо ёвтнемат // Эрзянь правда. — 1991. — 13 авг.
 Ине виень эрзя: Ёвтнемат Михаил Боровдо / В. Радаев, М. Втулкин. — Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1992. — 69 с.
 Сад: Повесть // Сятко. — 1940. — № 1. — С. 14—37; № 2. — С. 15—33; № 3. — С. 41—58; № 4. — С. 41—63; № 5. — С. 6—34; № 8. — С. 32—55; № 9. — С. 20—35; № 10. — С. 41—83; № 11. — С. 18—38; № 12. — С. 33—50.
 Кавказской легендат // Сятко. — 1941. — № 6. — С. 36—42.
 Орлик: Ёвтнема // Одксчи. — Саранск, 1941. — С. 3—26.
 Идезь тейтерне // Сятко. — 1966. — С. 80—86.
 Кить ды киулот: Ёвтнема // Сятко. — 1971. — № 5. — С. 34—47; Велень валске. — Саранск, 1986. — С. 21—45; Сятко. — 1995. — № 4. — С. 88—100.
 Оксана Карповна: Ёвтнема // Сятко. — 1971. — № 2. — С. 43—57.
 Пазонь паро ломань: Ёвтнема // Сятко. — 1971. — № 6. — С. 45—49; Эрзянь правда. — 1972. — 15 янв.
 Кармай ЭВГА // Сятко. — 1972. — № 6. — С. 42—50.
 Пинге печтемс — аволь ансяк цецят сезнемс: Ёвтнема // Сятко. — 1973. — № 2. — С. 41—48.
 Кирдяновонь ильветьксэнзэ: Ёвтнема // Эрзянь правда. — 1974. — 21, 24, 26, 28, 31 дек.
 Соловей Окся: Ёвтнема // Эрзянь правда. — 1975. — 8, 11, 13, 15 марта; Эрзянь правда. — 1980. — 19, 21, 23, 26 февр.
 Часиясь аволь свал цеця марто сы // Сятко. — 1977. — № 1. — С. 30—43.
 Комсомолецэнь седей: Ёвтнема // Сятко. — 1978. — № 4. — С. 44—52.
 Масторонь чачома: Кезэрь пингень миф // Сятко. — 1978. — № 1. — С. 55—67.
 Авань уцяска: Документальной ёвтнема // Сятко. — 1979. — № 6. — С. 44—48.
 Ильветьксэнь витема: Ёвтнема //Сятко. — 1979. — № 1. — С. 16—23.
 Эрзянь ёвтамот: Каштан пиче; Пештине; Вадрясь а кекшеви; Кодаяк; Кавто купецть; Кенгелеманть кевеськак а вечксы / Пурнызе ды литературнойстэ сёрмадызе В. К. Радаев // Сятко. — 1982. — № 2. — С. 62—68.
 Мокшонь тейтерь: Поэма // Сятко. — 1984. — № 1. — С. 47—52.
 Телень якшамо чистэ; Ташто межа; Чадыведь шкане // Сятко. — 1985. — № 1. — С. 63—67.
 Ломанть иля чумондо, зярдо чумось тонсь… / /Откстомозь мастор. — Саранск, 1987. — С. 70—90.
 Гурьян: Ёвтамо // Сятко. — 1989. — № 1. — С. 46—48; № 2. — С. 3—7; № 3. — С. 3—5. 
 Рус телендә
 Сияжар: Сказания мордовского народа / Собр. и лит. обраб. В. Радаев; Пер. с мордов.-эрзя С. Поделков; Худож. Н. Протасов. — М.: Современник, 1989. — 303 с.
 Сурай: Древнее мордовское сказание / Пер. с мордов.-эрзя В. Юшкин; Худож. Ю. Смирнов. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 1985. — 64 с.
 Рец.: Тангалычев К. О мужестве, правде, любви // Сов. Мордовия. — 1986. — 20 февр.
 Как кузнец соседа подковал: Легенды, предания и былинки / Пер. с мордов.-эрзя М. Втулкин. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 1988. — 160 с.
 И так приходит счастье…: Рассказ // Рассвет. — Саранск, 1970. — С. 188—193.
 Приручение быков / Пер. с мордов.-эрзя С. Поделков // Родное Присурье. — Саранск, 1980. — С. 63—68.
 Оксана Дубровая: Рассказ / Пер. В. Радаев // Земля моя. — Саранск, 1985. — С. 35—47.
 Встреча с медведем: Из цикла эпических сказаний // Лит. Россия. — 1985. — 12 июля (№ 28). — С. 15

 Чыганаклар 

 Инжеватов И.Язучы, педагог, фольклорчы  // Эрзя дөреслеге. — 1967. — 15 марта.
 Инжеватов И. В. Радаевень творчествасо фольклорось // Сятко. — 1968. — № 3. — С. 70—71.
 Инжеватов И. Василий Кузьмич Радаев //Мордва Совет әдәбияты тарихы . — Саранск, 1971. — Т. 2. — С. 263—276.
 Инжеватов И. Василий Кузьмич Радаев // Инжеватов И. Халык хезмәтендә. — Саранск, 1973. — С. 67—94.
 Писательти В. К. Радаевонди — 70 киза // Мокше дөреслеге. — 1977. — 12 марта.
 Радаев Василий Кузьмич // Мордовия язучылары: Рекл. справ. — Саранск, 1979. — С. 48.
 Демин В. Эрямось тердсь // Эрзянь дөреслеге. — 1980. — 19 апр.
 Брыжинский А. Василий Кузьмич Радаев: Шачема шистонза 75 кизонь топодемати // Мокша. — 1982. — № 2. — С. 48—49.
 Инжеватов И. Василий Кузьмич Радаев // Инжеватов И. Әдәбият һәм тормыш — Саранск, 1982. — С. 202—223.
 Инжеватов И.г: К Туган көненә 75 ел // Мордовия. — 1982. — 12 марта.
Язучы, педагог, фольклорчы // Эрзя дөреслеге. — 1982. — 13 марта.
 Сятко. — 1982. — № 2. — С. 56—62.
 Самошкин А. Халык хәтере канатларында// Мордовия. — 1984. — 11 авг.
 То же. // Язмыш минем, Мордовиядә: Гос лауреатлары турында очерклар. Мордовия  премиясе. АССР. — Саранск, 1984. — С. 151—164.
 То же. // Аспект—89: Мордовия әдәбияты буенча тикшеренүләр  . — Саранск, 1989. — С. 92—102.
 Алешкин А. Народоньвиентьморыця // Сятко. — 1987. — № 2. — С. 49—50.
 Брыжинскии А. Василий Кузьмич Радаев // Мокша. — 1987. — № 2. — С. 42—43.
 Брыжинский А. Фольклоронть марго ояксчисэ // Эрзянь дөреслеге. — 1987. — 12 марта.
 Калмыкии И. Беспокойная душа // Сов. Мордовия. — 1987. — 13 марта.
 Кубанцев Т. Эряфонь виде килангса // Мокшень правда. — 1987. — 12 марта.
 Василий Кузьмич Радаев // Мордва поэзиясе антологиясе. — Саранск, 1987. — С.454—455.
 Малюков В. Уроктне марявильть праздникекс // Эрзянь дөреслеге — 1989. — 9 мая.
 Зиновьев Н. «Сияжаронь» авторонть кедьсэ // Эрзянь дөреслеге. — 1990. — 24 февр.
 Радаев Василий Кузьмич: [Некролог] // Мордовия. — 1991. — 7 дек.
 Эрзянь дөреслеге. — 1991. — 7 дек.
 Доронин А. «Покш писательтнень ютксовейкесь»… В. К. Радаевень чачомачистэ 85 иетненень // Эрзянь дөреслеге. — 1992. — 12 марта.
 То же // Сятко. — 1992. — № 4. — С. 50—53.
 Доронин А. Кинть ютасы молицясь: Очерклар. — Саранск, 1994. — С. 118—125.
 Доронин А. … Оцю писательхнень ёткста фкясь В. К. Радаевонь шачема шиста 85 кизонь топодемати // Мокша. — 1992. — № 4. — С. 41—44.
 «Сияжар»дан  «Тәтеш»кә // Сов. Мордовия. — 1992. — 12 марта.
 Зиновьев Н. Равтомбалень эрзя // Эрзянь дөреслеге. — 1993. — 28 сент.
 Василий Кузьмич Радаев (1907—1991) // Ваймонь лихтибрят: Мок-шеть и Якстерь тяштенять книгасна. — Саранск, 1994. — С. 179.
 Зиновьев Н. Василий Кузьмич Радаев // Зиновьев Н.Кеше һәм вакыт. — Саранск, 1995. — С. 164—171.
 Зиновьев Н. Василий Кузьмич Радаев // Зиновьев Н. Валдо тештень пусмо. — Саранск, 1996. — С. 32—43.
 Алешкин А. Радаев Василий Кузьмич // Мордовия тарихы. — Саранск. 1997. — Сб. 2. — С. 421—423.
 Доронина П. Ёвкссто лисезь Сияжар: Лецтнема // Сятко. — 1997. — № 3/4. — С. 94—98.
 Тюштянть пингть содаец: Василий Кузьмич Радаевонь 90 кизонцты // Мокша. — 1997. — № 3/4. — С. 66—67.
 "Мордва АССРның атказанган язучысы» дигән мактаулы исем бирү турында В. К.: Мордва АССР Югары Советы Президиумы Указы//  Мордовия. — 1982. — 13 марта.
 В. К. Радаевонди «Мордовскяй АССР-нь Народнай писатель» почет-най лемонь максомать колга: МАССР-нь Верховнай Советть указоц // Мокшень правда. — 1987. — 3 марта; Эрзянь правда. — 1987. — 3 марта; Сов. Мордовия. — 1987. — 1 марта.

 Библиографи

 Самородов К. Т.Мордва әдәбияты һәм тәнкыйтьчесе . 1860—1963: Библиогр. документы — Саранск, 1964. — С. 62, 116.
 Совет чоры язучылары  Биобиблиогр. справ. — 2-е изд. — Саранск, 1970. — С. 129—131.
 Мордовия язучылары — балаларга: Указ. лит. — 2-е изд., доп. и перераб. — Саранск, 1987. — С. 129—131.
 Вакыт һәм вакыйгалар. 1987: Указ. лит. — Саранск, 1986. — С. 13—14.

 Сылтамалар 

 Библиотека литературы Мордовии
 Поэты Мордовии

 Искәрмәләр 
Төркем:Мордовия язучылары
Төркем:Эрзә шагыйрьләре
Төркем:Эрзә язучылары
Төркем:Фольклорчылар
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Похвистнево районында туганнар