Чокан Вәлиханов

Чокан Вәлиханов, Чокан (тугач кушылган исеме Мөхәммәт-Хәнәфия) Чыңгыз улы Вәлиханов (, 1835 елның ноябре, РИ, Омск өлкәсе, Аманкарагай округы, Кошборын  — 1865 елның 10 апреле, Җидесу, Алтынәмәл) — тарихчы, этнограф, фольклорчы, сәяхәтче, РИ Генераль штабы офицеры (штабс-ротмистр, 1860). Беренче казакъ галиме. Казакъ ханлыгы ханы  (1711-1781) нәселеннән (чыңгызлы).  Хезмәтләрен рус телендә яза.

 Тәрҗемәи хәле 
1835 елның ноябрендә РИ Омск өлкәсе  Аманкарагай тышкы округы (хәзерге Кустанай өлкәсе Сарыкүл райоы) Кошборын кышлагында округның өлкән солтаны гаиләсендә туган. Себер кадет корпусын тәмамлагач (Омск, 1853), Көнбатыш Себер генерал-губернаторлыгында хезмәт итә. Урта Азиягә һәм Кытайга оештырылган берничә экспедициядә катнаша. 1857 елдан РИ географик җәмгыяте () әгъзасы. 1860-1861 елларда Санкт-Петербургта яши, РИ Фәннәр академиясе белән хезмәттәшлек итә, рус демократ  белән аралаша. Галим-мәгърифәтче булып китүенә рус фәне һәм мәдәнияте вәкилләре Г. Н. Потанин, И. Н. Березин, Ф. М. Достоевский һ. б. тәэсире зур була.

 Гыйльми эзләнүләр өлкәсе 
Гыйльми хезмәтләрен рус телендә яза. Гыйльми эзләнүләр өлкәсе киңкырлы була: тарих, этнография, география, лингвистика, археология, сәяси икътисад. Ч. Вәлиханов, Үзәк Азия халыклары тарихы һәм мәдәнияте буенча эзләнүләр алып барып, РИ көнчыгышны өйрәнү фәненә сизелерлек өлеш кертә: «Җунгария турында очерклар» (, 1861), «Кыргызлар» (, 1958 елда басылган), «Абылайхан» (, 1861), «Себер ведомствосы кыргызларында суд реформасы турында язмалар» (, 1904 елда басылган), «Кытай империясенең көнбатыш төбәге һәм Голҗа шәһәре» (, 1958 елда басылган) һ. б. Кыргыз эпосы «Манас»ны язып ала һәм бер өлешен (беренче мәртәбә) рус телендә бастырып чыгара. Казакъ халкының «Кузый Күрпәч белән Баян сылу» эпик поэмасын язып ала. Казакълар мифологиясе буенча материаллар, тарихи риваятьләр җыя. 1860 елларда казакъ фольклоры буенча мәкаләләр бастыра: «Абылай турында җыр» (), «Урак җырлары» (), «XVIII йөз батырлары турында тарихи риваятьләр» (), «Зур Кыргыз-Кайсак Урдасы риваятьләре һәм легендалары» (). Акыннарның импровизация үзенчәлекләрен, казакъ халык җырларын, казакъ шигыренең ритмикасын өйрәнә. Фәнни эшләре һәм көндәлек язмалары өчен үзе рәсемнәр дә (портретлар, пейзаж күренешләре) ясый. Акварель кулланып ясаган «Зур Урда казакълары» картиналар циклы бар.

 Хәтер 
 1966 елдан башлап Казакъстан ССР Фәннәр академиясе (2003 елдан «Казакъстан Милли фәннәр академиясе» иҗтимагый оешмасы) Ч. Вәлиханов исемендәге премия тапшыра.
 Күкчәтау дәүләт университетына () исеме бирелгән.
 Казакъстанның Акмола, Павлодар өлкәләрендәге торак пунктларга исеме бирелгән.
 1969 елда Алматыда Казакъстан ССР Фәннәр академиясе бинасы каршында һәйкәл куелган (сынчы Хәкимҗан Нәүрүзбай,  Ш. И. Вәлихан).
 1971 елда Күкчәтау шәһәрендә һәйкәл куелган (сынчы Түләгән Досмагамбетов,  К. Әбдалиев).
 2000 елда Казакъстан саклану министрлыгының кадет корпусына исеме бирелгән.
 Алматы, Нурсолтан, Атбасар (Казакъстан), Омск (РФ) шәһәр урамнарына исеме бирелгән.

 Галерея 

 Искәрмәләр 

 Чыганаклар 
 Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 4 (Бо-Ве). М.: НИ БРЭ, 2006. ISBN 978-5-85270-333-8

 Әдәбият 
 Чокан Валиханов в воспоминаниях современников. Алматы, 1964.
 Ч. Ч. Валиханов. Собрание сочинений. Т. 1-5. Алматы, 1984-1985.
 Стрелкова И. И. Валиханов. М., «Молодая гвардия», 1983; 2004 (3-е изд.)

 Сылтамалар 
   Виртуальный музей Чокана Валиханова 

Төркем:Омск кадет корпусын тәмамлаучылар
Төркем:Россия тарихчылары
Төркем:Россия сәяхәтчеләре
Төркем:Россия империясе этнографлары
Төркем:Россия империясенең Көнчыгышны өйрәнүчеләре
Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Төркем:Казакъ тарихчылары
Төркем:Чыңгызлылар
Төркем:Шәхесләр:Омск