Икенче Казан ирләр гимназиясе

Казанның икенче ирләр гимназиясе () — Казанда 1853 елның августында нигезләнгән уку йорты. Казанның үзәгендә, Болакның сул ярында, Сул як Болак белән Г. Камал урамнары чатында урнашкан. Хәзер бинада Казанның Вахитов районы Балалар иҗаты үзәге (элекке Бауман районы пионерлар һәм мәктәп балалары йорты) эшли .

 Тарих 
300px|thumb|right|Вахитов районы Балалар иҗаты үзәге
1835 елның августында, Россия империясендә мәгариф реформалары башлану нәтиҗәсендә, Казанда ир балалар өчен икенче гимназия ачыла. Ачылу тантанасында Казан университеты ректоры Н.И. Лобачевский (1792-1856) катнаша. Гимназиянең беренче директоры итеп фортификация һәм артиллерия белгече, 1835 елда өяз училищесынә әйләнгән Казан халык училищесы директоры Михаил Львов (?-1844) билгеләнә. Беренче ирләр гимназиясеннән аермалы буларак, укучы балалар  укымый, ә өйләреннән йөреп укый торган була. Укучыларга маскарад, клуб, трактир, кофейня, бильярд уйный торган бина ише урыннарга йөрү катгый тыела. Театрга бәйрәм көнне инспектор озатуында гына бару рөхсәт ителгән. Гимназиядә кырыс тәртип урнаштырылу сәбәпле, ун ел эчендә (1875-1885) 693 укучы баланың 508е гимназиядән куылган.

1860 елда гимназиядә җир үлчәүче-таксатор сыйныфлары ачыла. 1863 елдан теләүчеләр өчен физика һәм математикадан ачык лекцияләр курсы укыла башлагач, гимназия «халык университеты»на әйләнә.

1915 елда гимназия башка урынга күчерелә, бинасында Солдат йорты ачыла. Анда 1917 елның ноябрь-декабрендә солдат шуралары депутатларының II округ корылтае уза. Корылтай эшендә 138нче запастагы җәяүле гаскәр полкының командиры В.И. Чапаев (1887-1919) та катнаша.

1919-1920 елларда бинада татар запас батальоны урнаша. 1919 елның июнендә шунда Үзәк мөселман хәрби коллегиясенең сәяси бүлеге башлыгы Камил Якуб (1894-1919) үтерелә.

Бераз вакыт бинада Үзәк эшче клубы эшләп ала, ә совет елларында бинада Н.Э. Бауман исемендәге 2нче урта мәктәп урнаша. Бу мәктәптә ир балалар белән кыз балалар бергә укый. 1967 елда бина диварына Н.Э. Бауман хөрмәтенә истәлек тактасы куелган. Гимназиядә эшләгән соңгы директорларың берсе А.С. Мильград (?-1973) җитәкчелегендә мәктәптә музей ачыла.

1977 елда 2нче мәктәп ябыла, бинада Казанның Бауман районы пионерлар һәм мәктәп балалары йорты урнаша. Хәзер Казанның Вахитов районы Балалар иҗаты үзәге эшли.

 Бина 
1835 елның августында гимназия Зур Проломный (хәзерге Бауман) урамындагы университет ректоры йортында (хәзер Дәүләт банкы урнашкан урында) ачыла.

1838 елның сентябрендә хәзерге Сул як Болак урамы белән Г. Камал урамнары чатында урнашкан кирпечтән салынган бинага күчерелә. Әлеге бина шәһәр хакимияте тарафыннан гимназия өчен  йорт хуҗасы Киселевтан махсус сатып алынган. 1847 елда бина ике катлы итеп үзгәртеп корыла, антресоле һәм подвалы барлыкка килә. 1874 елда архитектор Владимир Бечко-Друзин проекты буенча бинага (йорт чиркәве дә урын алган) ике катлы янкорма (озынлыгы 50 м) өстәлә. Бинаның үзәк өлеше шома фронтоны белән аерылып тора. Икенче кат тәрәзәләре беренче кат тәрәзәләренә караганда биегрәк, үзәк өлештә тәрәзә өсте áрка формасындагы сандрик белән бизәлгән.

 Шәхесләр 

 Директорлар 

 Укытучылар 

 башлау тәмамлау Исем туу датасы туу урыны әлма-матер һөнәр төре Викиҗыентыктагы төркем үлем датасы   Гавриил 1795 Мәскәү Славән-юнан-латыйн академиясеViphanskaja Theological SeminaryМәскәү руханилар академиясе фәлсәфә тарихчысыправослав руханиеOrthodox theologianтарихчыуниверситет профессоры  1868-05-10   Михаил Грацинский 1800 Россия империясе Баш педагогика институты галим  No/unknown value 1835  Иван Грацинский 1800-01-02 Горетово Казан (Идел буе) федераль университетыРәзән руханилар семинариясеКазан руханилар семинариясе  Ivan Florovich Gratsinsky 1887-05-06   Андрей Ракович 1815-07-29  Император сынлы сәнгать академиясе рәссам Rakovich Andrey Nickolaevich 1866-03-28   Эрнест Баллион 1816-11-18 Санкт-Петербург faculté de physique et mathématique de l'université impériale de Kazan лепидоптерологэнтомолог  1901-09-09   Михаил Ляпунов 1820-10-12 Плетниха Беренче Казан ирләр гимназиясеКазан (Идел буе) федераль университеты астроном  1868-12-02   Алкуин Шарбе 1823 Грос-Зарау Казан (Идел буе) федераль университеты   1873   Михаил Имшенецкий 1828 Ижау Беренче Казан ирләр гимназиясеКазан Император университеты   No/unknown value   Николай Чернеевски 1835-05-10 Киров Нократ ирләр гимназиясе укытучыматематикпедагог  1870-04-19   Владимир Ауновский 1835-06-01 Вытегра Баш педагогика институты укытучыэтнографстатистик  1875-02-26   Порфирий Гвоздев 1840 No/unknown value Пинзә руханилар симинариясе укытучы  1901-12-23   Николай Фирсов 1864-09-301864-09-18 Казан Казан (Идел буе) федераль университеты тарихчыуниверситет профессорыурта белем бирү оешмасында укытучы  1934-04-071933-06-07   Александр Дубяго 1903-12-18 Казан Казан (Идел буе) федераль университеты астрофизик Aleksandr Dmitrievich Dubyago 1959-10-29

 Тәмамлаучылар 

Гимназиядә ил, республика тарихында һәм мәдәниятендә зур урын алачак шәхесләр укып чыга.
 1884-1891 елларда гимназиядә инкыйлабчы Н.Э. Бауман (1873-1905) укыган. 7нче сыйныфта укыганда Владимир Сушинский белән берлектә гимназиядәге тәртипләрне тәнкыйтьләүче «Юные всходы» кулъязма журналы чыгаралар.
 Икенче гимназияне булачак тарихчы галим, академик В.В. Адоратский (1878-1945), хирург, профессор И.В. Домрачев (1889-1960), композитор Җәүдәт Фәйзи (1910-1973), тарихчы профессор М. Бушмакин һ.б. тәмамлаган.
 Казан университетының булачак профессорлары Н. Булич, Н. Вагнер, А. Дубяго, Е. Янишевский да икенче гимназияне тәмамлаганнар.
 1848 елда гимназияне Владимир Ленинның  Дмитрий Бланк тәмамлаган.
 2нче урта мәктәпне профессорлар Г. Салихов, А. Ривкинд (1921-1973), Л. Козлов тәмамлаган.

 башлау тәмамлау Исем туу датасы туу урыны һөнәр төре эш урыны Викиҗыентыктагы төркем үлем датасы  1843 Василий Лапин 18231825 Пермь язучыдраматургукытучыschool inspectorscience communicator Россия милли китапханәсе  1886-01-11  1841 Николай Булич 1824-02-031824 Курган әдәбият тарихчысыфилологфәлсәфәчеәдәбият белгечеуниверситет профессорыәдәбият белгече Казан Император университеты Nikolay Bulich 1895-05-24   Алексей Безобразов 1828-04-11 No/unknown value    1905-05-12  1845 Николай Вагнер 1829-07-18 Карпинск зоологязучыбиолог Нижгар асылзатлар институтыКазан Император университетыСанкт-Петербург император университетыБестужев курслары Nikolai Wagner 1907-03-21   Николай Головкинский 1834-11-17 Ядернә геолог Одесса университетыБелград үнивирсититеКазан Император университетыImperial Novorossiia UniversityUniversity of Belgrade Faculty of Mathematics Golovkinskij, Nikolaj Alekseevich 1897-06-09   Николай Демерт 1835-121835 Чистай өязе язучыжурналистin-home tutor   1876-04-011876-03-20   Арсени Чербаков 1839-08-16 Шомбыт табиб   1900-03-09   Александр Зайцев 1841-06-20 Казан химикуниверситет профессоры Казан Император университеты Alexander Zaitsev 1910-08-19   Александр Урсати 1848-08-21 No/unknown value инженер   No/unknown value  1868 Василий Данилевский 1852-01-13 Харьков физиологзоологуниверситет профессорыботаник Kharkiv Veterinary InstituteХарьков университетыХарьковский женский медицинский институтХарьков милли университетыХарьков милли медицина университетыИнститут проблем эндокринной патологии им. В. Я. Данилевского Vasily Danilewsky 1939-02-25  1874 Шаһбазгәрәй Әхмәрев 1853-03-12 Казан укытучы   1900-04-01   Иннокентий Канонников 1854-05-28 Иркутск химик   1902-03-15   Сергей Глинка 1855-08-26 Сысәрт минералогия белгечегеологуниверситет профессоры Санкт-Петербург император университеты Sergey Glinka 1933-04-18   Алексей Касыймбәк 1859-03-14 Күзнәй өязе табибгалиминтернистуниверситет профессоры Казан (Идел буе) федераль университетыКазан Император университеты  1919-06-25   Константин Магницкий 1859-06-06 Шомат    1916   Михаил Березин 1864-05-21 Юлау сәясәтче  Mikhail Berezin 1932-10-10   Евгений Вотчал 1864-10-14 Borshna уйлап табучыботаникуниверситет профессорыфәнни хезмәткәр Казан (Идел буе) федераль университетыПетр авыл хуҗалыгы академиясеКиев политехника институты  1937-04-01   Платон Граве 1867-04-07 Рязань математик Казан Император университетыБеренче Казан ирләр гимназиясеКазан реаль укуханәсеДерпт университетыВоронеж дәүләт университеты  1919-11-18   Пётр Перцов 1868-06-04 Казан язучыжурналистшагыйрьәдәби тәнкыйтьчеәдәбият тарихчысы  Pyotr Pertsov 1947-05-19   Һерман Клүге 1871-05-27 Радом гөбернәсеРадом bryozoologistхайваннар коллекционеры   1956-12-25   Александр Остряков 1871-08-14 Богырыслан    1951-12-25   Александр Чербаков 1872-03-22 Россия империясе химик Казан Император университеты  1922-11-07   Николай Мельников 1872-10-15 Казан сәясәтче   1951-03-13   Виктор Меньшиков 1875-01-11 Лаеш өязе педиатр Томск дәүләт университетыИркутск дәүләт университетыКазан (Идел буе) федераль университеты Viktor Menshikov 1945-02-22   Нестор Петровский 1875-03-01 Казан филологбиблиографтарихчыславист Казан (Идел буе) федераль университеты  1921-02-06   Григорий Мартюшин 1884-01-23 Чистай өязе сәясәтче   1938-06-20   Иван Домрачев 1889-10-26 Әҗем хирург   1960-04-28   Василий Яблоков 1892-07-31 Казан математик Казан (Идел буе) федераль университеты  1975   Константин Сотонин 1893-02-26 Балык Бистәсе фәлсәфәче Казан (Идел буе) федераль университеты  1944   Алексей Кибяков 1899-09-27 Шомырбаш галим Казан (Идел буе) федераль университетыКазан дәүләт медицина университетыПитырбур дәүләт медицина университеты  1985-05-30  1918 Хәмид Мөштәри 1900-07-22 Ырынбур математик Гыйльми ҮзәкРСФСР Мәгариф халык комиссариатыТатар дәүләт гуманитар-педагогика университетыКазан (Идел буе) федераль университетыКазан дәүләт архитектура-төзелеш университетыА.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университетыКазан милли тикшеренү технология университетыРФА Казан физика-техника институты Hamid Mushtari 1981-01-23

 Искәрмәләр 

 Әдәбият 
 Гвоздев П. Историческая записка о второй Казанской гимназии. К., 1876.
 Загоскин Н.П. Спутник по Казани. К., 1895.
 Кузьмин В.В., Смыков Ю.И., Халиков А.Х. Казань. Путеводитель. К., 1977.
 Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.
 Радик Салихов, Рамиль Хайрутдинов. Республика Татарстан: Памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII – начало XIX веков). К.: Фест, 1995. ISBN 5-900866-01-7

 Сылтамалар 

   Лебедев Андрей. Народный университет. «Республика Татарстан», 26.05.2005 

 Моны да карагыз 

Төркем:Әлифба буенча мәктәпләр
Төркем:Казан тарихы
Төркем:1835 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:1917 елда ябылган уку йортлары