Беренче Казан ирләр гимназиясе

Казанның беренче ирләр гимназиясе () — Казанда 1758 елда нигезләнгән уку йорты, илнең иң борынгы урта уку йортларының берсе, Россия империясендә өченче булып ачылган гимназия. Төбәк мәгарифен һәм мәдәниятен үстерүгә зур өлеш керткән. Гимназиядән сайлап алынган 33 студент белән 1804 елның 5 ноябрендә Казан университеты ачылаКазанский университет. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. 1932 елдан — Казан авиация институтының (хәзер А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты) беренче уку бинасы.

 Тарих 
200px|thumb|right|«Беренче ирләр гимназиясе». Н.П. Вагнер рәсеме 
1758 елның 21 июле указы белән, Россия империясендә (Петербург һәм Мәскәүдән соң) өченче гимназия буларак ачыла. Баштагы елларда укытучылар белән Мәскәү университеты тәэмин итә. Беренче директоры (1758-1761 елларда) – XVIII гасырның билгеле драматургы - мәгърифәтчесе М.И. Верёвкин (1732-1795). 1824-1825 елларда гимназия белән булачак тарихи романнар авторы И.И. Лажечников  (1792-1869) җитәкчелек итә.

XVIII гасырның 60нчы елларыннан гимназиядә укучылар һәм шәһәр театр сөючеләре көче белән  театр тамашалары күрсәтелә, шулай итеп Казанда театр тарихы башланып китә.

1788 елда гимназия ябыла. 1797 елда Россия императоры Павел I фәрманы белән гимназия өчен элекке Воскресенская (хәзерге Кремль урамында) бина төзелә.

 Көнчыгыш телләре  
Гимназия көнчыгыш телләре көчле укытылу белән аерылып тора. 1759 елда ук татар сыйныфы ачыла. Татар теленнән тыш, гарәп, фарсы, төрек, кытай, монгол, калмык, әрмән телләре укытыла. 1769-1785 елларда гимназиядә татар телен элек Казан адмиралтействосы тәрҗемәчесе булып торган Сәгыйть Хәлфин (1732-1785) укыта. Ул — татар мәгърифәтчеләре һәм тел белгечләре Хәлфиннәрнең гаилә башлыгы. Татар телен шулай ук М. Мәхмүдов (1820-1891), фарсы теленнән Алексей һәм Николай Казем-Беклар укыта. 
1798 елдан славян телләре һәм арифметика сыйныфларында шагыйрь Н.М. Ибраһимов (1778-1818) укыта Н.М. Ибрагимов. Tatarica.
Көнчыгыш телләрен укыту, 1854 елда Казан университетының көнчыгыш факультетын Петербург универитетына күчергәч,  туктала.

 Азия басмаханәсе 

1801 елда гимназия бинасында Г. Бурашев тарафыннан Азия басмаханәсе ачыла һәм, Россия империясендә беренче буларак, гарәп һәм татар телләрендә китаплар бастыра башлый. Басмаханә 109 исемдә (күбесенчә, дәреслекләр, матур әдәбият, дини әдәбият әсәрләре) татарча китап бастыра. 1829 елда басмаханә Казан университеты басмаханәсенә кушыла.

 Бина 
1761-1774 елларда гимназия агач бинада (хәзерге К. Маркс һәм  Жуковский урамнары чаты, 43/13 йорты) урнаша. 1774 елда Казанны Е. Пугачев гаскәре алганда, агач бина яна. Янган бина урынында XVIII гасырның 70нче еллар ахырында архитектор, 1783-1791 елларда Казан губернасының баш архитекторы булып торган В.И. Кафтырев (?-1807) тарафыннан соңгы барокко стилендә, кирпечтән, турыпочмаклы итеп махсус бина төзелә.
1798 елда гимназия Воскресенская урамындагы (хәзер Кремль урамы) губернатор йортына күчерелә. 1805 елда әлеге бинада Казан университеты да урнашкач, гимназия өчен махсус бина төзергә карар кылына. 1807 елда сәүдәгәр Х.Л. Молоствовның XVIII гасыр ахырында Казан губернасының 1796-1804 елларда баш архитекторы булып торган архитектор Ф.Е. Емельянов (1761/62-?) проекты буенча төзелгән ике катлы таш йорты (хәзерге Карл Маркс урамы, 10) сатып алына. XIX гасырның 20нче елларында М.П. Варенцов (Коринфский) (1788-1851) җитәкчелегендә архитекторлар В.А. Смирнов  һәм 1804-1809 еларда Казан губернасының баш архитекторы булган Я.М. Шелковников (1774-1809) бинаны үзгәртеп коралар. Бинаның фасады үзгәрешсез диярлек саклана, икенче каттагы киң почмак тәрәзәләре ике таррак тәрәзәгә алыштырыла. Төп керү юлы алты колонналы коринф портигы белән бизәлә, фронтон урынына портик өстенә зур балкон-терраса төзелә. Йортның урта өлешенә тагын бер кат өстәлә.
1836 елда гимназиядә булган Россия императоры Николай I аңа Воздвиженская чиркәвен бирергә куша  «Иске Казан» сайты.

 Инкыйлабтан соң 
200px|thumb|right|КАИның 1нче уку бинасы

Октябрь инкыйлабыннан соң элекке Беренче гимназия бинасында яңа совет мәктәбе ачыла. 1932 елда Казан университетының аэродинамика бүлеге нигезендә оешкан Казан авиация институты урнаша. Яңа вузны оештыруга галим-механик Н.Г. Четаевның (1902-1959) хезмәте күп керә.
1939 елда архитекторлар Ә.Һ. Бикчәнтәев (1911-1985) һәм В.А. Дубровин проекты буенча бина зур үзгәртү кичерә: аңа неоклассицизм стилендә төзелгән янкормалар өстәлә.

Бина диварында Н.Е. Федосеев, Н.Г. Четаев, И.И. Шишкин һ.б. хөрмәтенә истәлек такталары куелган.

 Шәхесләр 
 Директорлар 
 1758-1761 – , драматург, мәгърифәтче. 
 1761-1761 – 
 1761-1763 – Даниил Савич
 1764-1781 – Юлий фон Каниц
 ????-???? – ???
 1798-1804 – А. Л. Лихачёв
 1805-1819 – Илья Яковкин
 1819-1823 – Алексей Сергеевич Пономарёв
 1823-1824 – Василий Баженов
 1824-1825 – , тарихи романнар авторы.
 ????-???? – ???
 1831-1856 – Николай Галкин
 1856-1860 – Иван Сахаров
 1861-1896 – Генрих Крелленберг
 ????-???? – ???

 Укытучылар 

 башлау тәмамлау Исем туу датасы туу урыны әлма-матер һөнәр төре Викиҗыентыктагы төркем үлем датасы   Даниил Савич 1730 Сумы Киев-Могилән академиясеҺалле-Виттенберг үнивирситите галим  1763 1769 1785 Сәгыйть Хәлфин 1732 Иске Бистә  укытучымәгърифәтче  1785   Mikhail Veryovkin 1732 Мәскәү губерниясе  драматург  1795-03-211795-04-01   Иван Эрих 1755 Эрфурт    1826   Лев Левицкий 1772 Россия империясе  фәлсәфәче  1807-01-25   Нигъмәт Ибраhимов 1778 Казан Мәскәү император университеты шагыйрьпрозачы  1818-04-17 1800 1829 Ибраһим Хәлфин 1778-04-20 Казан  тәрҗемәчеязучы  1829-01-14   Иван Делакроа 1781-08-26 Вольск  язучышагыйрьтәрҗемәчедраматургофицердәүләт хезмәткәреурта белем бирү оешмасында укытучы  1852-04-19   Михаил Полиновски 1785 Шуран Казан руханилар академиясе мөхәррир  No/unknown value   Михаил Грацинский 1800 Россия империясе Баш педагогика институты галим  No/unknown value 1823-08-24  Иван Грацинский 1800-01-02 Горетово Казан (Идел буе) федераль университетыРәзән руханилар семинариясеКазан руханилар семинариясе  Ivan Florovich Gratsinsky 1887-05-06   Иван Верниковский 1800-05-11 Мазыр павәте Вилнә император университеты телбелгеч Jan Wiernikowski 18641877   Александр Попов 1808 Волгоград Беренче Казан ирләр гимназиясеКазан Император университеты шәркыятьчеmongolist  1865   Галсан Гомбоев 1822 Байкал арты өлкәсе  этнологэтнограф  1863-06-11   Алкуин Шарбе 1823 Грос-Зарау Казан (Идел буе) федераль университеты   1873   Михаил Навроцкий 1823-11-11  Беренче Казан ирләр гимназиясеКазан (Идел буе) федераль университеты шәркыятьчетелбелгечгарәбиятче  1871-01-21   Константин Голстунский 1831-06-14 Василсурски Беренче Казан ирләр гимназиясеКазан Император университеты монгол халыкларын өйрәнү  1899-07-04   Николай Нелидов 1832-12-16 Иске Майна Казан Император университеты хокук галиме  1888-10-28   Мемнон Петровский 1833-01-291833-02-10 Василсурски Казан (Идел буе) федераль университеты филологтәрҗемәчеукытучы  1912-04-131912-04-26   Николай Чернеевски 1835-05-10 Киров Нократ ирләр гимназиясе укытучыматематикпедагог  1870-04-19   Порфирий Гвоздев 1840 No/unknown value Пинзә руханилар симинариясе укытучы  1901-12-23 1877 1880 Стефан Кузнецов 1854-07-30 Пахотная Беренче Казан ирләр гимназиясеКазан Император университеты тарихчыархеологэтнограф  1913-08-13   Платон Граве 1867-04-07 Рязань Икенче Казан ирләр гимназиясеКазан (Идел буе) федераль университеты математик  1919-11-18   Василий Доманжо 1881-04-29 Пенза губернасы Беренче Казан ирләр гимназиясеКазан (Идел буе) федераль университеты галим  1922-09-09

 Тәмамлаучылар 

Гимназиядә ил тарихында һәм мәдәниятендә зур урыннар алачак шәхесләр укып чыга.
 1759 елда беренче укырга керүчеләр арасында Г.Р. Державин (1743-1816) була. 
 1801-1805 елларда булачак язучы С.Т. Аксаков (1791-1839) укый. Сыйныфташы А. Панаев белән берлектә гимназиядә кулъязма «Аркадские пастушки» әдәби журналы (1804) чыгаралар.
 1802-1807 елларда булачак нәевклид геометриясенә нигез салучы Н.И. Лобачевский (1792-1856) укый.
 1844 елда гимназияне булачак атаклы химик А.М. Бутлеров (1828-1886) тәмамлый.
 1843-1848 елларда гимназиядә булачак күренекле рәссам И.И. Шишкин (1832-1898) укый.
 XIX гасыр урталарыннан гимназия Казан университеты йогынтысында яшьләрнең инкыйлаб хәрәкәте учагына әверелә. 1887 ел ахырында гимназиядән чыгарылган Н.Е. Федосеев (1869-1898) Казанда беренче марксчылар түгәрәген оештыра, түгәрәк эшендә Кокушкино сөргененнән кайткан В.И. Ульянов (1870-1924) та катнаша.
 1887-1889 елларда гимназиядә В.И. Ульяновның энесе Д.И. Ульянов (1874-1943) укый.
 Гимназияне булачак академик, химик А.Е. Арбузов (1877-1968) тәмамлый.
 Гимназиядә булачак тел белгече, педагог Ә.Ә. Ваһапов (1814-1876), төрки телләр белгече, педагог С.Б. Күкләшев (1811-1864), астроном И.М. Симонов (1794-1855) һ.б. укый.

 башлау тәмамлау Исем туу датасы туу урыны һөнәр төре эш урыны Викиҗыентыктагы төркем үлем датасы   Гавриил Державин 1743-07-03 Сукыр телбелгечшагыйрьязучы  Gavrila Romanovich Derzhavin 1816-07-08   Василий Попов 1745-12-171743-12-17 Казан губернасы офицердәүләт эшлеклесесәясәтче  Vasili Stepanovich Popov 1822-11-051822-11-17  1805 Андрей Кайсаров 1787 Александровка физик Казан Император университеты  1854-07-16   Александр Панаев 1788 No/unknown value    1868   Дмитрий Княжевич 1788-04-25 Санкт-Петербург   Dmitry Maksimovich Knyazhevich 1844-10-01   Пётр Кондырев 1789 No/unknown value галимшагыйрь Казан Император университеты  No/unknown value1823-03-24   Михаил Рыбушкин 1792 Сембер өлкәне өйрәнүче Казан Император университеты  1849-03-20   Владимир Панаев 1792-11-06 Тәтеш язучышагыйрь   1859-11-20   Николай Алёхин 1794 Казан губернасы университет профессоры Казан Император университеты  1819-02-04   Александр Лентовский 1798  табиб   1867   Дмитрий Протопопов 1799  табибукытучы Казан Император университеты  1857-02-21   Николай Юферов 1800 No/unknown value  Казан Император университеты  1864-01-18   Александр Попов 1808 Волгоград шәркыятьчеmongolist Беренче Казан ирләр гимназиясеКазан руханилар академиясеСанкт-Петербург император университетыКазан Император университеты  1865   Алексей Покровский 1808  укытучы Казан Император университеты  No/unknown value   Салихҗан Күкләшев 1811-03-01 Ырынбур язучы   186318641878  1830s Шаһиәхмәт Алкин 1812 Казан    1879   Алексей Тимофеев 1812-03-27 Кормыш язучы   1883-07-13  1835 Габдүш Ваһапов 1814 Казан    1873   Николай Второв 1818-09-21 Самар өлкәне өйрәнүче  Nikolay Ivanovich Vtorov 1865-12-13   Иван Холмогоров 1819-08-01 No/unknown value укытучы Санкт-Петербург дәүләт университетыРоссия милли китапханәсе  1891-11-04   Михаил Ляпунов 1820-10-12 Плетниха астроном Икенче Казан ирләр гимназиясеВ. П. Энгелһардт ис. йолдызбелем күзәтүханәсеДемидов юридик лицееКазан Император университеты  1868-12-02   Доржи Банзаров 1822 Додо-Ичөтуй тарихчы  Dordji Banzarov 18551855-03   Михаил Навроцкий 1823-11-11  шәркыятьчетелбелгечгарәбиятче Беренче Казан ирләр гимназиясеСанкт-Петербург дәүләт университетыКазан Император университеты  1871-01-21   Михаил Имшенецкий 1828 Ижау  Сарытау ирләр гимназиясеИкенче Казан ирләр гимназиясе  No/unknown value 1843 1849 Иван Шишкин 1831-01-13 Алабуга рәссамгравюра рәссамысынлы сәнгать эшлеклесерәссам-график Югары сынлы сәнгать академиясе Ivan Shishkin 1898-03-08  1849 Константин Голстунский 1831-06-14 Василсурски монгол халыкларын өйрәнү Беренче Казан ирләр гимназиясеСанкт-Петербург император университеты  1899-07-04   Мөхәммәт-Хәнәфия Батыршин 1833-06-27 Стәрлебаш районы табиб   1912-11-05   Николай Манасеин 1834-11-19 Казан губернасы сәясәтче  Nikolay Manasein 1895-09-16   Госман Саинов 1835-10-02 No/unknown value  Ырынбур Татар укытучылар мәктәбе  No/unknown value   Пётр Пашино 18361838 Эрбет шәркыятьчесәяхәтчепублицист Урман институты  1891-09-03   Александр Овсянников 1842 Шуран галимурта белем бирү оешмасында укытучы   1899   Äbüsöğüd Äxtäm 1843-10-07  адвокатсәясәтче  Akhtyamov Abussugud 1920   Дмитрий Клеменц 1847-12-141848-12-15 Горяиновка сәнгать белгечеархеологантропологэтнографинкыйлабчыязучыгеограф   1914-01-08   Александр Догел 1852-01-27 Паневеҗис табибгистологэмбриолог Тум император университетыСанкт-Петербург дәүләт университеты Alexander Dogiel 1922-11-19  1873 Стефан Кузнецов 1854-07-30 Пахотная тарихчыархеологэтнограф Беренче Казан ирләр гимназиясеКазан Император университетыТум император университетыМәскәү археология институты  1913-08-13   Фёдор Батюшков 1857-08-261857-09-051857-09-17 Kesma әдәби тәнкыйтьчефилологәдәбият белгечетеатраль тәнкыйтьчеәдәбият тарихчысыуниверситет профессорыжурналистәдәбият белгече Санкт-Петербург император университетыРоссия милли китапханәсе Fedor Batushkov 1920-03-181920-03-191920-03-17   Сергей Дунаев 1858-09-24  сәясәтче   No/unknown value   Дмитрий Теренин 1873-09-27 No/unknown value сәясәтче   No/unknown value  1892 Виктор Боголүбов 1874-04-07 Казан    1935-03-07   Дмитрий Марко 1878-08-14 Казан химик Пермь дәүләт илкүләм тикшеренү университеты Dmitriy Marko 1963   Вильгельм Андерсон 1880-10-28 Минск физикастрономастрофизикуниверситет профессоры Тарту университеты Wilhelm Anderson 1940-03-26   Василий Доманжо 1881-04-29 Пенза губернасы галим Беренче Казан ирләр гимназиясеКазан (Идел буе) федераль университетыПермь дәүләт илкүләм тикшеренү университетыИркутск дәүләт университеты  1922-09-09   Александр Сливко 1884-08-04 Минзәлә шәһәре    1972-12-22   Борис Денике 1885-01-15 Казан галимтарихчы Казан (Идел буе) федераль университеты  1941-10-141941-10-13   Вальтер Андерсон 1885-10-10 Минск язучыфәнни хезмәткәрnumismatistәдәбият тарихчысыфольклорчыfairy tale scholar Тарту университетыКил үнивирсититеКөнигсберг университетыКазан (Идел буе) федераль университеты Walter Anderson 1962-08-23   Нектарий 1902-05-26 Хахлау православ рухание   1969-03-09   Владимир Белокуров 1904-06-25 Түбән Ослан актёртеатр мөгаллиме Василий Качалов исемендәге Казан дәүләт академия рус Зур драма театрыМаяковский театрыМәскәү сәнгать театрыС. А. Герасимов исемендәге Бөтенрусия дәүләт кинематография институты Vladimir Belokurov 1973-01-28

 Искәрмәләр 

 Чыганаклар 
 Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

 Әдәбият 
 Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.
 Радик Салихов, Рамиль Хайрутдинов. Республика Татарстан: Памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII – начало XIX веков). К.: Фест, 1995. ISBN 5-900866-01-7

 Сылтамалар 

  Казанская гимназия накануне основания Казанского университета (1804-1805)
   Казанская гимназия и Наставники Н.И. Лобачевского
   Как мужская гимназия превратилась в КАИ
  Первая гимназия в провинции. history-kazan.ru сайты

 Моны да карагыз 
 Икенче Казан ирләр гимназиясе

Төркем:Әлифба буенча мәктәпләр
Төркем:1758 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:1917 елда ябылган уку йортлары
Төркем:Беренче Казан ирләр гимназиясе
Төркем:Казан мәктәпләре